Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe (OSCE) · report

Linkages between climate change, human mobility and security in South-Eastern Europe

18 novembre 2025 OSCE

Le texte intégral est hébergé par l’organisation qui le publie. lawenc.com indexe les métadonnées et renvoie vers la source officielle.

Texte intégral

Ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë në Evropën Juglindore Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea

Ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë në Evropën Juglindore Të drejtat e autorit Botuar nga Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë © 2025, OSBE Ky raport është botuar në kuadër të aktivitetit “Forcimi i të kuptuarit të bazuar në prova mbi lidhjen midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë në Evropën Juglindore” me mbështetjen e Mbretërisë së Bashkuar. Aktiviteti po zbatohet në kuadër të projektit jashtëbuxhetor të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) “Forcimi i Përgjigjeve ndaj Risqeve të Sigurisë nga Ndryshimet Klimatike në Evropën Juglindore, Evropën Lindore, Kaukazin Jugor dhe Azinë Qendrore” (Numri i Projektit: 1102151), financuar nga: Andorra, Austria, Republika Çeke, Finlanda, Franca, Gjermania, Italia, Japonia, Lihtenshtajni, Luksemburgu, Norvegjia, Polonia, Sllovenia, Suedia, Zvicra, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.

Citim i OSBE (redaktuar nga) Ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së sugjeruar njerëzve dhe sigurisë në Evropën Juglindore. Vjenë: OSBE, 2025.

Njoftim ligjor

Botues Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, Zyra e Koordinatorit për Aktivitetet Ekonomike dhe Mjedisore të OSBE-së, Wallnerstrasse 6, 1010 Vjenë, Austri, +43 (0)1 514 360, pm@osce.org, www.osce.org

Ekipi i Patrizia Albrecht, Ellen Baltzar Mossop, Thomas Ritzer, Kateryna Robul, Guido menaxhimit Tintori të projektit i OSBE-së

Autorë Beatrice Mosello, Alina Viehoff (kërkime adelphi); Roman Hoffmann, Elias Farnleitner, Gregor Zens (IIASA)

Formatimi dhe MaxNova Creative dizajni

Përjashtim Përmbajtja e këtij botimi përfaqëson opinionet, gjetjet, interpretimet përgjegjësie dhe përfundimet e autorëve dhe kontribuuesve, dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet ose ndonjë qëndrim zyrtar të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE), donatorëve të saj dhe/ose shteteve pjesëmarrëse. OSBE-ja nuk pranon asnjë përgjegjësi për saktësinë ose plotësinë e ndonjë informacioni, udhëzimi ose këshille të përfshirë këtu, ose për gabime shtypi. Emërtimet e përdorura dhe prezantimi i materialit në këtë botim nuk përbëjnë dhe nuk nënkuptojnë shprehjen e ndonjë mendimi nga ana e OSBE-së në lidhje me statusin ligjor të ndonjë vendi, territori, qyteti ose zone, të ndonjë autoriteti në të, ose në lidhje me përcaktimin e ndonjë kufiri dhe/ose kufiri administrativ.

ISBN: 978-92-9234-196-1

- 5

Falënderime

Dëshirojmë të falënderojmë të gjithë aktorët që morën pjesë në seminarin rajonal “Adresimi i Ndërlidhjeve midis Ndrys- himeve Klimatike, Lëvizjes së Njerëzve dhe Sigurisë për të Forcuar Qëndrueshmërinë në Evropën Juglindore” (3 qer- shor 2025 në Sarajevë) për kontributet e tyre të vlefshme, të cilat kanë ndikuar në përgatitjen e këtij raporti. Për më tepër, dëshirojmë të falënderojmë të gjithë aktorët që takuam gjatë aktiviteteve tona konsultative, të cilat përfshinin intervista online, si dhe takime online dhe të drejtpërdrejta, për kontributet e tyre.

Gjithashtu, dëshirojmë të falënderojmë përzemërsisht Jasmina Basic, Håkan Berg, Danijela Bozanic, Bernd Burwitz, Almedin Delija, Tatjana Đurković, Kristina Jovanova, Olsi Nika, Samra Ramic, Juliana Rexha, Mariana Roibu, Senad Shajkovci, Selim Selimovski dhe Elton Qendro, për koordinimin, lehtësimin, kontributin si ekspertë dhe mbështetjen gjatë procesit të kërkimit dhe organizimit të punëtorisë. Gjithashtu, dëshirojmë të falënderojmë Pikat e Kontaktit të Projektit në juridiksionet e EJL-së për rishikimin e këtij raporti.

Përveç kësaj, falënderojmë Këshillin e Bashkëpunimit Rajonal për bashkëpunimin e tyre.

Së fundmi, shprehim mirënjohjen tonë për Zyrën e Jashtme, të Komonuelthit dhe Zhvillimit të Mbretërisë së Bashkuar (FCDO) dhe Delegacionin e Mbretërisë së Bashkuar në OSBE, në Vjenë, për mbështetjen e tyre financiare për këtë aktivitet.

- 6 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Përmbajtja FALËNDERIME 5

PARATHËNIE 9

MESAZHET KYÇE 10

1. HYRJE 12 1.1 Sfondi 13 1.2 Struktura e raportit 15

2. TRENDET KLIMATIKE DHE TË MOBILITETIT 16 2.1 Trendet klimatike 17 Figura 2.1. Ekspozimi ndaj katër rreziqeve klimatike në Evropën Juglindore (2010–2023). 19 Figura 2.2. Dallimet hapësinore të rreziqeve klimatike në Evropën Juglindore (2015–2020). 20

2.2 Vlerësimi i cenueshmërisë ndaj rreziqeve klimatike 21 Figura 2.3. Cenueshmëria e ndryshme ndaj stresit klimatik në nivelin e Agjencive Kombëtare të Statistikave në Evropën Juglindore. 22

2.3 Trendet e lëvizjes së njerëzve 23 Emigrimi 23

Figura 2.4. Emigrimi ndërkombëtar nga rajoni i EJL-së. 24

Imigracioni 24

Figura 2.5. Numri i refugjatëve dhe aplikimeve për azil në Evropën Juglindore. 25

Migracioni i brendshëm 26

Figura 2.6. Modelet dhe trendet e migrimit të brendshëm në rajonin e EJL-së. 27 Figura 2.7. Ndryshimet në përqindjet e popullsisë rurale në rajonin e EJL-së nga viti 2010 deri në vitin 2025. 28

Zhvendosja e brendshme 29

Figura 2.8. Rreziqet e zhvendosjes së brendshme të shkaktuara nga lloje të ndryshme të fatkeqësive në të gjithë rajonin e EJL-së. 29

- PËRMBAJTJA 7

2.4 Faktorët shtytës të lëvizjes së njerëzve në rajon: dëshmi nga Barometri i Ballkanit 30 Figura 2.9. Modelet dhe faktorët shtytës të qëllimit për të emigruar 31 Figura 2.10. Modelet e niveleve të perceptuara të sigurisë në Evropën Juglindore. 33

3. KUPTIMI I NDËRLIDHJEVE MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË 34 3.1 Shpopullimi i zonave rurale: pasiguria e burimeve të jetesës 35 Figura 3.1. Ndikimet e parashikuara të rreziqeve mjedisore mbi modelet e migrimit të brendshëm dhe qëllimet për emigrim ndërkombëtar në Evropën Juglindore. 36 Figura 3.2. Ndikimet e mundshme të thatësirës dhe ariditetit mbi migrimin duke kombinuar treguesit e rrezikut klimatik dhe të cenueshmërisë. 37

3.2 Urbanizimi, degradimi mjedisor dhe risqet klimatike: presionet dhe pabarazitë sociale 38 3.3 Migrimi, toka dhe burimet natyrore: tensione sociale dhe konflikte 41 3.4 Zhvendosja e shkaktuar nga klima, reagimi ndaj fatkeqësive dhe rimëkëmbja: erozioni i besimit tek autoritetet 42 Figura 3.3. Nivelet e besimit ndaj institucioneve të ndryshme në rajonin e EJL-së. 43

3.5 Mungesat në fuqinë punëtore dhe tranzicioni i gjelbër: implikimet për sigurinë energjetike 44

4. PËRGJIGJET 46 4.1 Iniciativat kryesore në ndërthurjen ndërmjet ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë 47 4.2 Boshllëqet dhe kufizimet e kornizës aktuale të politikave 49

5. REKOMANDIME 52 5.1 Nxitja e bashkëpunimit rajonal dhe strategjive të integruara 53 5.2 Forcimi i kornizave të politikave dhe atyre institucionale 54 5.3 Investimi në nivel lokal në burime jetese rezistente ndaj ndryshimeve klimatike 55 5.4 Shfrytëzimi i mundësive të ekonomisë së gjelbër 56

- 8 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

REFERENCAT 58

SHTOJCA 1: METODOLOGJIA E STUDIMIT DHE KUFIZIMET E SAJ 69 1.1 Metodologjia 70 Analiza sasiore 70 Analiza cilësore 71 Validimi 71

1.2 Kufizimet e studimit 72

SHTOJCA 2: AKTORËT, KORNIZAT DHE INICIATIVAT KLIMATIKE NË EVROPËN JUGLINDORE 73 2.1 Përmbledhje e kornizave dhe iniciativave për ndryshimet klimatike 74 Përgjegjësitë, strategjitë dhe iniciativat e politikave 74 Iniciativa të financuara ndërkombëtarisht 75 Iniciativat e udhëhequra nga shoqëria civile 76

2.2 Pasqyrë e kornizave ligjore dhe përgjegjësive të politikave lidhur me ndryshimet klimatike 78 2.3 Pasqyrë e strategjive të politikave dhe nismave rajonale për ndryshimet klimatike 80

SHTOJCA 3: AKTORËT, KORNIZAT DHE INICIATIVAT NË FUSHËN E MOBILITETIT 90 3.1 Pasqyrë e kornizave dhe iniciativave të mobilitetit 91 Përgjegjësitë, strategjitë dhe iniciativat e politikave 91 Nisma të financuara ndërkombëtarisht 92 Nismat e udhëhequra nga shoqëria civile 93

3.2 Pasqyrë e kornizave ligjore dhe përgjegjësive të politikave lidhur me mobilitetin 95 3.3 Pasqyrë e strategjive të politikave dhe nismave rajonale për mobilitetin 96

SHTOJCA 4: NISMA TË INTEGRUARA PËR KLIMËN DHE MOBILITETIN NË EVROPËN JUGLINDORE 100 4.1 Pasqyrë e nismave të integruara për klimën dhe mobilitetin 101

- PARATHËNIE 9

Parathënie

Evropa Juglindore ndodhet në një moment vendimtar. Ndrys- himet klimatike nuk janë më një perspektivë e largët, ndërsa ndikimet e tyre janë tashmë shumë të dukshme në të gjithë rajonin. Ngjarjet ekstreme të motit - veçanërisht përmbytjet dhe thatësirat - po vënë nën presion sistemet shëndetësore, (Fotografitë: (OSBE/Micky Kroell)

infrastrukturën dhe aksesin në ujë, ushqim dhe energji. Nga ana tjetër, këto presione po i formësojnë gjithnjë e më shumë modelet e lëvizjes së popullsisë, me implikime të gjera për ko- hezionin social, zhvillimin ekonomik dhe sigurinë në rajon.

Ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së popullsisë dhe sigurisë janë komplekse dhe të lidhura ngushtë me kon- Bakyt Dzhusupov tekstin, duke ndryshuar nga një juridiksion në tjetrin, madje edhe brenda të njëjtit juridiksion. Megjithatë, karakteristikat e Koordinator i Aktiviteteve Ekonomike dhe Mjedisore të OSBE-së, Organizata për përbashkëta socio-ekonomike, politike dhe demografike në Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë Evropën Juglindore e rrisin cenueshmërinë ndaj ndikimeve të ndryshimeve klimatike. Këto dinamika janë veçanërisht të theksuara në zonat rurale dhe malore, ku mundësitë gjithnjë e më të kufizuara i zvogëlojnë kapacitetet e popullsisë së mos- huar për t’u përballur me sfidat; e po ashtu edhe në qendrat urbane, ku rritja e shpejtë e popullsisë ushtron presion mbi infrastrukturën dhe shërbimet publike. Megjithatë, natyra e saktë, shkalla dhe trajektoret e këtyre ndërlidhjeve, si dhe implikimet e tyre për sigurinë dhe stabilitetin, mbeten ende të kuptuara dobët.

Ky raport gjithëpërfshirës, i zhvilluar përmes një përpjekjeje bashkëpunuese me “adelphi research” dhe Institutin Ndër- kombëtar për Analizën e Aplikuar të Sistemeve (IIASA), dhe i mundësuar nëpërmjet projektit jashtëbuxhetor të OSBE-së “Forcimi i Përgjigjeve ndaj Risqeve të Sigurisë nga Ndryshimet Klimatike”, kontribuon në mbylljen e boshllëqeve ekzi- stuese të njohurive dhe në rritjen e ndërgjegjësimit rreth ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së popullsisë dhe sigurisë. Ai nënvizon nevojën për përgjigje të integruara politike dhe të bazuara në prova, të cilat menaxhojnë sfidat e lidhura me mobilitetin, duke maksimizuar njëkohësisht mundësitë që ofron mobiliteti si burim qëndrueshmërie. Raporti ofron njohuri të bazuara në të dhëna për t’i orientuar këto përpjekje, duke argumentuar nevojën për qasje bashkëpunu- ese dhe duke theksuar fushat ku veprimi i përbashkët mund të sjellë rezultate të prekshme - nga investimet në zonat rurale dhe forcimi i fuqisë punëtore, deri te përmirësimi i planifikimit urban dhe rritja e gatishmërisë ndaj fatkeqësive.

Kuadri gjithë-anësor dhe gjithëpërfshirës i OSBE-së e vendos organizatën në një pozicion unik për të mbështetur shte- tet pjesëmarrëse në këto përpjekje, siç njihet në disa angazhime të OSBE-së, duke përfshirë Deklaratën e Madridit të vitit 2007 mbi Mjedisin dhe Sigurinë (MC.DOC/4/07), Vendimin e Këshillit të Ministrave të Athinës të vitit 2009 për Me- naxhimin e Migracionit dhe Vendimin e Këshillit të Ministrave të Stokholmit të vitit 2021 për Forcimin e Bashkëpunimit për të Adresuar Sfidat e Shkaktuara nga Ndryshimet Klimatike (MC.DEC/3/21).

Aftësia e OSBE-së për të mbledhur shtetet pjesëmarrëse në dialogun dhe bashkëpunimin rreth sfidave të përbashkëta mbetet forcë e saj kryesore. Të udhëhequr nga njohuritë e paraqitura në këtë raport, ne mund t’i transformojmë sfidat e mobilitetit që lidhen me ndryshimet klimatike në mundësi për ndërtimin e besimit, partneriteteve dhe qëndrueshmërisë, si dhe për stabilitetin rajonal.

- 10 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Mesazhet kyçe Rreziqet klimatike po Thatësirat dhe degradimi intensifikohen në të gjithë i tokës nxisin lëvizjen e Evropën Juglindore njerëzve

Evropa Juglindore (EJL) është gjithnjë e më e ekspozu- Thatësirat dhe degradimi i tokës po dëmtojnë bujqësinë dhe ar ndaj rreziqeve që lidhen me ndryshimet klimatike, duke turizmin, duke nxitur migrimin e të rinjve dhe duke lënë pas përfshirë valët e nxehtësisë më të shpeshta dhe më të ash- popullsi të moshuara me aftësi të reduktuar për t’u përshtat- pra, thatësirat, përmbytjet dhe zjarret në pyje. Këto rreziqe ur. Këto trende po thellojnë pabarazitë rajonale. Të dhënat në rritje po i amplifikojnë cenueshmëritë ekzistuese so- tregojnë se ekspozimi i shtuar ndaj thatësirave është i lidhur cio-ekonomike dhe po kontribuojnë në formimin e modeleve ngushtë me një rritje të dukshme të migrimit të brendshëm, më komplekse të zhvendosjes së brendshme, migrimit nga duke i bërë komunitetet rurale veçanërisht të cenueshme zonat rurale në ato urbane, si dhe lëvizjeve ndërkufitare. për shkak të varësisë së tyre të madhe nga bujqësia. Kjo Këto dinamika theksojnë nevojën për qasje të integruara nënvizon nevojën për të promovuar burime jetese të qën- ndaj përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike, zvogëlimit të drueshme ndaj ndryshimeve klimatike dhe për të ofruar riskut nga fatkeqësitë (ZRF), menaxhimit të migracionit dhe mbështetje të synuar për popullatat në rrezik, me qëllim të kornizave të sigurisë, me qëllim adresimin efektiv të sfidave reduktimit të mobilitetit të shkaktuar nga klima dhe forcimit në zhvillim të rajonit. të qëndrueshmërisë së komuniteteve.

Shpopullimi i zonave Urbanizimi i shpejtë rurale krijon vë nën presion cenueshmëri infrastrukturën

Nivelet e larta të urbanizimit, si dhe shkallët e larta të em- Migrimi i shpejtë nga zonat rurale drejt atyre urbane po ush- igrimit, po i lënë zonat rurale gjithnjë e më të cenueshme tron një presion të konsiderueshëm mbi infrastrukturën ur- ndaj degradimit mjedisor, me shërbime të pamjaftueshme bane në të gjithë Evropën Juglindore, duke çuar në sisteme dhe infrastrukturë të përkeqësuar. Këto kushte, gjithashtu, kullimi me kapacitet të pamjaftueshëm, përkeqësim të cilë- krijojnë mundësi për aktivitete të paligjshme dhe shfrytëzim sisë së ajrit dhe rritje të cenueshmërisë ndaj përmbytjeve. kriminal të tokave të braktisura. Këto dinamika çojnë në Disa nga kryeqytetet e rajonit mbajnë barrën kryesore të boshllëqe në qeverisje dhe rrisin risqet për sigurinë, duke këtyre sfidave dhe janë ndër qendrat urbane më të ndo- nënvizuar nevojën për zhvillim të synuar rural, menaxhim tura në botë. Kjo thekson nevojën urgjente për përshtat- efektiv të tokës dhe ndërhyrje të fuqishme në fushën e sig- je të integruar ndaj ndryshimeve klimatike dhe planifikim urisë. urban, investime të konsiderueshme në infrastrukturë të qëndrueshme, si dhe ndërhyrje të synuara në politikat mje- disore për të mbrojtur shëndetin publik dhe për të rritur qën- drueshmërinë urbane.

- MESAZHET KYÇE 11

Mangësitë në qeverisjen Tranzicioni i gjelbër e risqeve nga fatkeqësitë përballet me kufizime për e gërryejnë më tej shkak të mungesës së besimin e publikut ndaj fuqisë punëtore institucioneve Ndërkohë që nivelet e larta të emigrimit mund të lehtëso- Mangësitë institucionale në qeverisjen e risqeve nga fat- jnë përkohësisht presionet e popullsisë urbane dhe të ulin keqësitë - të tilla si mekanizmat e pamjaftueshëm të para- tensionet shoqërore, ato gjithashtu nxisin një ikje afatgjatë lajmërimit të hershëm dhe reagimit, si dhe mungesa e trans- të trurit dhe mungesa kritike të fuqisë punëtore - duke përf- parencës në shpërndarjen e fondeve të ndihmës - kanë shirë sektorët thelbësorë për përshtatjen ndaj ndryshimeve gërryer besimin e publikut tek autoritetet. Ngjarjet e fundit klimatike dhe tranzicionin e gjelbër. Humbja e vazhdueshme të përmbytjeve në mbarë Evropën Juglindore kanë nxjerrë e profesionistëve të kualifikuar dëmton aftësinë e rajonit për në pah boshllëqe kritike në koordinimin, llogaridhënien dhe të hartuar, zbatuar dhe mirëmbajtur teknologjitë e gjelbra planifikimin afatgjatë të qëndrueshmërisë. Këto nënvizojnë dhe politikat efektive mjedisore. Mungesat akute të eksper- nevojën për reforma që forcojnë kapacitetet institucionale, tizës, veçanërisht në sektorët e energjisë së rinovueshme, vendosin masa të forta mbrojtëse kundër korrupsionit dhe menaxhimit mjedisor dhe infrastrukturës rezistente ndaj integrojnë ZRF-në në strategjitë kombëtare të zhvillimit dhe ndryshimeve klimatike, kërcënojnë të vonojnë progresin të përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike. drejt objektivave të dekarbonizimit, si dhe drejt anëtarësimit në BE dhe përafrimit me Paktin e Gjelbër Evropian.

Politikat që adresojnë ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, mobilitetit dhe sigurisë mbeten të fragmentuara Në Evropën Juglindore, politikat klimatike dhe strategjitë e migracionit mbeten kryesisht të izoluara, me ç’rast kornizat klimatike rrallë e adresojnë lëvizjen e njerëzve, ndërsa poli- tikat e migracionit shpesh i anashkalojnë faktorët mjedisorë. Strategjitë e sigurisë mbeten kryesisht të përqendruara në kërcënimet tradicionale, dhe për pasojë nuk arrijnë të tra- jtojnë ndërlidhjet komplekse midis ndryshimeve klimatike, migracionit dhe sigurisë. Kjo shkëputje sektoriale rezulton në përgjigje të fragmentuara politike, të cilat e kufizojnë af- tësinë e rajonit për ta shfrytëzuar migrimin adaptues si një mekanizëm për ndërtimin e qëndrueshmërisë. Për të forcuar koherencën dhe efektivitetin e politikave, nevojiten qasje të integruara, ndërsektoriale që e përfshijnë lëvizjen e njerëzve në përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike, menaxhimin e migracionit dhe planifikimin e sigurisë. Kjo do të nxisë strate- gji më holistike që ndërtojnë qëndrueshmëri, zvogëlojnë cenueshmëritë dhe adresojnë në mënyrë proaktive risqet e reja të sigurisë që lidhen me ndryshimet klimatike. 1 1. Hyrje Bashkëpunimi rajonal është thelbësor për një të ardhme të qëndrueshme, por ende nuk është zhvilluar mjaftueshëm Megjithëse përballet me sfida të përbashkëta që lidhen me ndryshimet klimatike, mobilitetin dhe sigurinë, rajoni ende nuk ka zhvilluar përgjigje të mjaftueshme ndërkufitare dhe të integruara. Ky raport nënvizon nevojën për strateg- ji gjithëpërfshirëse rajonale, përmirësimin e shkëmbimit të të dhënave dhe masa të harmonizuara të përshtatjes. Një qasje e koordinuar rajonale është thelbësore për të trajtu- ar në mënyrë efektive rreziqet klimatike ndërkufitare, për të promovuar shkëmbimin e praktikave më të mira dhe për të zbatuar iniciativa të përbashkëta për reduktimin e rrezi- kut nga fatkeqësitë, tranzicionin e gjelbër dhe mobilitetin e qëndrueshëm. Kornizat e forta dhe bashkëpunuese të poli- tikave janë thelbësore për ndërtimin e qëndrueshmërisë, zvogëlimin e cenueshmërisë dhe menaxhimin proaktiv të rreziqeve të reja të sigurisë që lidhen me ndryshimet klima- tike në mbarë Evropën Juglindore. -

- 13

Në vitet e fundit, marrëdhënia midis lëvizjes së njerëzve dhe ndryshimeve klimatike ka tërhequr interes politik të nivelit të lartë, përfshirë edhe në Evropën Juglindore (EJL). Ekzistojnë disa dëshmi se efektet e ndryshimeve klimatike i formësojnë modelet e mobilitetit në rajonin e EJL-së, por nevojiten më shumë informacione për të kuptuar këto ndërlidhje, si dhe implikimet e tyre për sigurinë Ky studim synon të plotësojë këtë boshllëk njohurish përmes një vlerësimi të detajuar me metoda të kombinu- dhe stabilitetin. ara të marrëdhënies midis lëvizjes së njerëzve, ndryshi- meve klimatike dhe sigurisë në Evropën Juglindore.

1.1 Sfondi

Ky studim u realizua në kontekstin e projektit të OS- BE-së, “Forcimi i Përgjigjeve ndaj Risqeve të Sigurisë nga Ndryshimet Klimatike në Evropën Juglindore, Evropën Lindore, Kaukazin Jugor dhe Azinë Qendrore” (shih Ku- tizën 1.1), i zbatuar nga Zyra e Koordinatorit për Aktivite- tet Ekonomike dhe Mjedisore të OSBE-së (OCEEA). Ai mbështetet në gjetjet e “Vlerësimit Rajonal për Evropën Juglindore: Implikimet e Sigurisë të Ndryshimeve Klima- tike” (Rüttinger et al. 2021), një raport që identifikoi lëvi- zjen e përzier (të azilkërkuesve dhe emigrantëve) dhe emigracionin si një nga disa sfida rajonale të lidhura me ndryshimet klimatike. Në veçanti, theksohet se normat e larta të emigrimit shkaktojnë shpopullim të përhershëm të pjesëve të mëdha të rajonit.

- 14 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Kutiza 1.1. Forcimi i përgjigjeve ndaj rreziqeve të sigurisë që rrjedhin nga ndryshimet klimatike: qasja e OSBE-së

Duke u mbështetur në mandatin e saj themelor për në bashkëpunim të ngushtë me operacionet në terren bashkëpunim mjedisor, Organizata për Siguri dhe të OSBE-së, OSBE-ja bashkon qeveritë kombëtare dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) ka trajtuar implikimet lokale, si dhe aktorët e tjerë relevantë, për të punuar së e ndryshimeve klimatike ndaj sigurisë që nga viti bashku në gjetjen e zgjidhjeve për sfidat e përbashkëta 2007. Gjatë dy dekadave të fundit, OSBE-ja ka ofruar të lidhura me ndryshimet klimatike dhe sigurinë. një platformë gjithëpërfshirëse për dialog politik mbi Aktivitetet e projektit nxisin bashkëpunimin përtej rreziqet e sigurisë që lidhen me ndryshimet klimatike kufijve dhe sektorëve, duke vënë një theks të fortë dhe, së bashku me partnerët, ka zbatuar disa aktivitete mbi qasjet gjithëpërfshirëse që angazhojnë në mënyrë në mjedise të cenueshme. Këto përfshijnë aktivitete aktive gratë dhe të rinjtë. nga vlerësimet pjesëmarrëse të rrezikut dhe ndërtimi i Në Evropën Juglindore, OSBE-ja po realizon një kapaciteteve, deri te mbështetja për masat adaptuese seri projektesh pilot që synojnë të trajtojnë sfidat e ndërkufitare, gjithmonë duke synuar nxitjen e ndryshimeve klimatike dhe të sigurisë përmes një bashkëpunimit dhe marrëdhënieve të mira fqinjësore. qasjeje të përbashkët bashkëpunuese. Ky studim është Nën ombrellën e projektit të saj kryesor, “Forcimi i pjesë e kësaj përpjekjeje dhe synon të forcojë kuptimin Përgjigjeve ndaj Risqeve të Sigurisë nga Ndryshimet e bazuar në prova mbi ndërlidhjen midis ndryshimeve Klimatike në Evropën Juglindore, Evropën Lindore, klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë, si dhe të Kaukazin Jugor dhe Azinë Qendrore””, i zbatuar nga viti identifikojë fusha për veprim bashkëpunues midis 2018 deri në vitin 2026 në partneritet me “adelphi” dhe palëve të interesuara rajonale.

Megjithëse faktorët socio-ekonomikë dhe konfliktet se si dhe në çfarë mase ndryshimet klimatike dhe degra- mbeten shtytësit kryesorë të lëvizjes së njerëzve, ende dimi mjedisor ndërthuren me këta shtytës dhe formësoj- nuk është kuptuar mjaftueshëm, si në Evropën Juglindo- në lëvizjen e njerëzve (shih Kutizën 1.2). re, ashtu edhe në shumë vende të tjera në mbarë botën,

Kutiza 1.2. Ndryshimet klimatike dhe lëvizja e njerëzvev: një marrëdhënie komplekse

Duke u bazuar në provat nga literatura gri, po pranohet dhe komunitetet të zvogëlojnë ekspozimin e tyre ndaj gjithnjë e më shumë se ndryshimet klimatike ndikojnë rreziqeve klimatike dhe të ndërtojnë qëndrueshmëri. në lëvizjen e njerëzve dhe sigurinë. Rreziqet që lidhen Megjithatë, në situata të tjera, kjo mund të çojë në me klimën - si thatësirat, përmbytjet dhe stuhitë - mund rritje të konkurrencës për burime, mbipopullim urban t’i nxisin njerëzit të lëvizin, qoftë përmes shpërnguljes, apo madje edhe në përshkallëzim të konflikteve. Për migrimit apo zhvendosjes së planifikuar. Goditjet pasojë, implikimet e sigurisë së mobilitetit që lidhen me klimatike shpesh ndërthuren me cenueshmëritë klimën janë thellësisht të kushtëzuara nga konteksti dhe ekzistuese sociale dhe ekonomike, duke i përkeqësuar mund të ndryshojnë ndjeshëm nga një mjedis në tjetrin sfidat me të cilat përballen komunitetet e prekura dhe (Panebianco 2022). duke rritur rreziqet e sigurisë. Kjo është veçanërisht e Kjo sugjeron se adresimi efektiv i këtyre sfidave kërkon dukshme në rajone si Afrika Lindore dhe Briri i Afrikës integrimin e çështjeve të lëvizjes së njerëzve në politikat (IOM 2024e). e klimës dhe të zhvillimit. Masat parandaluese dhe Mobiliteti i nxitur nga klima rrallëherë është rezultat adaptuese që i adresojnë si nevojat e menjëhershme vetëm i faktorëve mjedisorë. Përkundrazi, ai rrjedh nga humanitare ashtu edhe shqetësimet e zhvillimit afatgjatë një ndërveprim kompleks midis faktorëve mjedisorë, mund të ndihmojnë në shmangien e përkeqësimit ekonomikë, socialë dhe politikë (UBA 2020; CMS 2021). të pasigurisë në nivel lokal, kombëtar dhe rajonal Në disa situata, mobiliteti mund t’i ndihmojë individët (UNFCCC 2024; GFMD 2024).

- Hyrje 15

Hulumtimet gjithashtu theksojnë se mundësia për të kush mund të mbetet pas. Ky selektivitet formëson lëvizur si pasojë e ndryshimeve klimatike nuk është e cenueshmërinë dhe pasojat për sigurinë, duke e bërë të disponueshme në mënyrë të barabartë për të gjithë. domosdoshme që përgjigjet politike të marrin parasysh Qasja në burime, rrjetet sociale dhe politikat mbështetëse përvojat dhe nevojat e ndryshme të popullsive të ndikojnë në atë se kush mund të zhvendoset dhe prekura (p.sh. Garip dhe Reed 2025).

Për këtë qëllim, OSBE-OCEEA bashkëpunoi me “adelp- seksioni 5 ofron rekomandime praktike për forcimin e qën- hi” dhe Institutin Ndërkombëtar për Analizën e Aplikuar drueshmërisë dhe veprimit të integruar mbi ndryshimet të Sistemeve (IIASA) për të forcuar kuptimin e bazuar klimatike, mobilitetin dhe sigurinë, me theks të veçantë në në prova mbi ndërlidhjen midis ndryshimeve klimatike, bashkëpunimin rajonal dhe harmonizimin e politikave. lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë në Evropën Juglindore, e cila, për qëllimet e këtij studimi, përfshin Shqipërinë, Hulumtimi mbi të cilin bazohet ky raport është kryer duke Bosnjën dhe Hercegovinën, Kosovën, 1 Malin e Zi, Maqe- përdorur një qasje me metoda të përziera, duke kom- doninë e Veriut dhe Serbinë. binuar hulumtimin dokumentar, analizën e të dhënave, intervistat me ekspertë informatorë dhe konsultimet Ky raport bazohet në hulumtimin me palët e interesuara për të identifikuar cenueshmëri- dokumentar, konsultimet me palët e të, trendet mbizotëruese dhe modelet specifike për interesuara dhe analizën e të dhënave për Evropën Juglindore. Një kombinim i të dhënave sasiore

të ofruar dëshmi të reja mbi ndërlidhjet dhe cilësore u konsiderua thelbësor për të kuptuar lidhjet komplekse, specifike për kontekstin, që lidhin ndikimet midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes e ndryshimeve klimatike me dinamikat socio-ekonomike së njerëzve dhe sigurisë në Evropën dhe të sigurisë. Korniza analitike e përdorur mbështetet Juglindore. në qasjen gjithëpërfshirëse të OSBE-së ndaj sigurisë, të shprehur përmes tre dimensioneve të saj: politiko-ushta- Qëllimi i këtij studimi është të ofrojë vlerësime të bazuara rak, ekonomik dhe mjedisor, si dhe njerëzor. në prova që rrisin ndërgjegjësimin dhe njohuritë midis ak- torëve rajonalë mbi këto ndërlidhje komplekse, si dhe të Seksioni i Shtojcës përfshin një shënim të detajuar (Sh- identifikojë fusha për bashkëpunim konkret dhe rrjetëzim tojca 1) mbi metodologjinë e aplikuar për të kryer analizën midis këtyre aktorëve. empirike, si dhe një diskutim të plotë të kufizimeve të saj. Disa paralajmërime të veçanta që duhen pasur parasysh 1.2 Struktura e raportit gjatë leximit të gjetjeve empirike janë se korniza kohore e studimit dhe disponueshmëria e të dhënave e kanë ku- Raporti është strukturuar si vijon: seksioni 2 paraqet gjetjet fizuar deri diku mbulimin rajonal dhe demografik. Megjit- në lidhje me rreziqet klimatike, modelet e cenueshmëri- hatë, gjetjet e studimit nënvizojnë rëndësinë e përparimit së dhe trendet kryesore të lëvizjes së njerëzve në mbarë të mëtejshëm në përmirësimin e koordinimit, standardi- Evropën Juglindore; seksioni 3 shqyrton mënyrën se si zimit dhe transparencës së sistemeve të të dhënave mbi ndryshimet klimatike dhe faktorët stresues mjedisorë ndër- migracionin, në mënyrë që të mbështeten kërkime edhe veprojnë me modelet e mobilitetit dhe pasojat për sigurinë, më të fuqishme dhe të rëndësishme për hartimin e politi- duke nxjerrë në pah rrugët kryesore të ndikimit dhe shem- kave në të ardhmen. Seksioni i Shtojcës vijon me një listë buj të rasteve; seksioni 4 shqyrton kornizat aktuale të poli- gjithëpërfshirëse të: aktorëve, kornizave dhe iniciativave tikave, iniciativat dhe përgjigjet institucionale që adresojnë në fushën e klimës (Shtojca 2); si dhe aktorëve, kornizave ndryshimet klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe implikimet dhe iniciativave në fushën e mobilitetit (Shtojca 3). Për- e tyre për sigurinë në Evropën Juglindore, duke vënë në fundon me një përmbledhje të nismave të integruara në dukje si progresin ashtu edhe boshllëqet aktuale; në fund, fushën e klimës dhe mobilitetit (Shtojca 4).

1 Të gjitha referencat për Kosovën, qoftë për territorin, institucionet apo popullsinë, duhet të kuptohen në përputhje me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara.

- 2 2.Trendet klimatike dhe të mobilitetit

- 17

Analiza tregon se mobiliteti në Evropën Juglindore for- mësohet nga shumë faktorë të ndërthurur, që rezultoj- në në emigracion të lartë të qëndrueshëm, migracion të brendshëm të vazhdueshëm dhe sfida në rritje për qëndrueshmërinë demografike dhe ruajtjen e kapitalit njerëzor.

2.1 Trendet klimatike

Mesazhi kryesor: Evropa Juglindore përballet me rreziqe klimatike dhe mjedisore gjithnjë e më të shumta dhe të ndërthurura - duke përfshirë temperaturat në rritje, motin ekstrem, mungesën e ujit, përmbytjet, zjarret në pyje dhe ndotjen - që kërcënojnë komunitetet, ekonomitë dhe ekosistemet, dhe intensifikohen nga pasojat e zhvillimit të paqëndrueshëm dhe infrastruktura joadekuate.

Evropa Juglindore po përballet me rreziqe klimatike të shumta dhe të ndërthurura, të cilat ndikojnë gjithnjë e Ky kapitull përshkruan më shumë tek komunitetet lokale. Këto rreziqe përfs- trendet kryesore klimatike hijnë valë të të nxehtit gjithnjë e më të shpeshta dhe më intensive, rritje të temperaturave, modele të paqëndrue- dhe rreziqet që lidhen me to shme të reshjeve dhe një incidencë në rritje të ngjarjeve në Evropën Juglindore, duke ekstreme të motit (EEA 2024a). Trendet dhe shpërndarja hapësinore e rreziqeve mjedisore në Evropën Juglindore theksuar rolin e faktorëve jo- paraqiten në Figurën 2.1 dhe Figurën 2.2. Për shembull, klimatikë si shtytës kritikë të temperaturat mesatare janë rritur tashmë me 1,2°C kra- hasuar me vitin 1970 (Knez et al. 2022; Trifonova dhe cenueshmërisë. Ai gjithashtu Dangova 2023) dhe parashikohet të rriten më tej – me shqyrton modelet kryesore të rreth 1,8°C sipas një skenari me emetime mesatare lëvizjes së njerëzve në rajonin (RCP4.5) dhe 5,1°C sipas një skenari me emetime të lar- ta (RCP8.5) deri në fund të këtij shekulli.2 Ngrohja pritet e EJL-së, duke përfshirë të shoqërohet me një rënie të përgjithshme të reshjeve imigracionin, migracionin e vjetore, si dhe me ndryshueshmëri dhe paparashikue- shmëri më të madhe në shpërndarjen e reshjeve (IPCC brendshëm, zhvendosjen e 2021, EEA 2024b). brendshme dhe emigracionin. 2 Modelet e ansamblit CMIP6. Rrugët Përfaqësuese të Përqendrimit (RCP) janë skenarë që përfshijnë seri kohore të emetimeve dhe përqendrimeve të të gjithë spektrit të gazrave serrë dhe aerosoleve, si dhe të gazrave kimikisht aktivë, së bashku me përdorimin e tokës/mbulimin e tokës. Këtu, krahasojmë nivelet e vlerësuara të temperaturës mesatare ndërmjet viteve 2020 dhe 2090 sipas skenarëve RCP4.5 dhe RCP8.5.

- 18 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Pritet që këto ndryshime klimatike të intensifikohen prova se shpyllëzimi, duke përfshirë prerjen e paligjshme me kalimin e shekullit, me thatësira që do të bëhen më të pyjeve, i përkeqëson rreziqet e përmbytjeve në zo- të shpeshta, më të zgjatura dhe më të rënda (UNESCO nat periurbane dhe rurale duke prishur ekosistemet dhe 2023). Në veçanti, pjesët veriore të Evropës Juglindore duke zvogëluar aftësinë natyrore të tokës për të absor- janë prekur nga thatësira në vitet e fundit, ku rastet më të buar reshjet e shiut, gjë që intensifikon efektet e shira- rënda të thatësirës janë raportuar në Serbinë veriore (Fi- ve të rrëmbyeshëm dhe çon në përmbytje më të rënda gura 2.2). Thatësia në rritje në mbarë Evropën Juglindo- (Banka Botërore 2024).4 re tashmë po rrit rrezikun e mungesës së ujit, me pasoja serioze për shëndetin publik, produktivitetin bujqësor Në Evropën Juglindore, Bosnja dhe Hercegovina është dhe prodhimin e energjisë. Në veçanti, disponueshmëria një nga vendet me rrezik më të lartë nga fatkeqësitë, e reduktuar e ujit kërcënon sistemet bujqësore që va- me mbi 80% të komunave të saj të rrezikuara nga përm- ren nga ujitja dhe prodhimin hidroenergjetik – dy sektorë bytjet dhe rrëshqitjet e dheut (Scissa 2024). Kjo u pa kritikë për shumë ekonomi të EJL-së. Me rritjen e presi- gjatë përmbytjeve të mëdha të viteve 2014 dhe 2024, oneve klimatike, këto sfida ka të ngjarë të përkeqësojnë të cilat zhvendosën një numër të madh njerëzish dhe cenueshmëritë ekzistuese socio-ekonomike dhe të kër- nxorën në pah dobësitë e kahershme në infrastrukturë kojnë përgjigje të koordinuara të përshtatjes, si në nivel dhe planifikimin urban. Vendbanimet informale, si ato në lokal ashtu edhe në atë rajonal (EEA 2024b). kodrat e Sarajevës, rezultuan veçanërisht të cenueshme, pasi mbrojtja e pamjaftueshme i bën këto komunitete të Rajoni i Evropës Juglindore është prekur vazhdimisht prekura në mënyrë disproporcionale.5 nga ngjarje ekstreme të motit, duke përfshirë valë të të nxehtit, përmbytje dhe zjarre në pyje (Figura 2.1). Sido- Përveç rreziqeve nga përmbytjet e lumenjve, komu- mos përmbytjet paraqesin rreziqe të mëdha për shën- nitetet bregdetare në Evropën Juglindore përballen detin dhe mund të ndikojnë rëndë në ekonomitë lokale, edhe me kërcënime në rritje nga rritja e nivelit të detit. bujqësinë dhe ekosistemet, duke rezultuar shpesh në Këto përfshijnë përmbytjet, erozionin bregdetar, hum- zhvendosje dhe dëme të konsiderueshme në infrastruk- bjen e plazheve dhe depërtimin e ujërave të kripur, të turë dhe pronë. Përmbytjet nga lumenjtë konsiderohen cilat e rrezikojnë disponueshmërinë e ujit të ëmbël si për një risk me rrezik të lartë në pothuajse të gjitha juridik- bujqësinë ashtu edhe për konsum nga njerëzit (Trifonova sionet e rajonit. Midis viteve 2010 dhe 2020, 390 nga dhe Dangova 2023). Në zonat e ulëta bregdetare, rritja 431 rrethe lokale në Evropën Juglindore u prekën nga e nivelit të detit mund të intensifikojë stuhitë dhe të çojë të paktën një ngjarje përmbytjeje (Figura 2.1). Shumë në përmbytje të përhershme të tokës. Turizmi bregdetar, qytete nuk kanë sisteme të përshtatshme kullimi, të cilat i cili është një sektor kyç ekonomik në shumë pjesë të nuk janë në gjendje të përballojnë vëllimin në rritje të re- rajonit, është gjithashtu në rrezik, sepse tërheqja e vijës shjeve, gjë që çon në përmbytje të shpeshta të papritu- bregdetare dhe degradimi i habitateve dëmtojnë si inte- 3 Përmbytjet urbane janë bërë një sfidë gjithnjë e më ra. gritetin mjedisor ashtu edhe stabilitetin ekonomik (Ame- e madhe, që është përkeqësuar nga urbanizimi në rritje lung dhe Moreno 2011; Tierolf et al. 2023). dhe infrastruktura e vjetruar. Ekzistojnë gjithashtu

3 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025.

4 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

5 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 19

Figura 2.1. Ekspozimi ndaj katër rreziqeve klimatike në Evropën Juglindore (2010–2023).

Mesatarja e ditëve me valë të nxehti A 40

Sipërfaqja totale e djegur (në km²) B 400

300

200

100

Mesatarja e numrit të ngjarjeve të përmbytjeve C 6

Mesatarja e muajve të thatësirës (SPEI12) D

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH MKD MNE SRB KOS

ALB = Shqipëri; MKD = Maqedoni e Veriut; SRB = Serbi; BIH = Bosnje dhe Hercegovinë; MNE = Mali i Zi; KOS = Kosovë.

Grafiku A i kësaj figure tregon numrin kumulativ të ditëve mesatare të valëve të të nxehtit për çdo vend për periudhën e caktuar. Grafiku B tregon numrin ku- mulativ të sipërfaqes së djegur (pa përfshirë zjarret bujqësore, në km²) për çdo vend për periudhën e caktuar. Grafiku C tregon numrin kumulativ të ngjarjeve të përmbytjeve për çdo vend për periudhën e caktuar (nuk ka të dhëna të disponueshme nga viti 2020 e tutje). Grafiku D tregon numrin mesatar të muajve të thatësirës (bazuar në SPEI12) për çdo vend për periudhën e caktuar.

Burimi: ERA5 (ditët e valëve të të nxehtit), GFED5 (sipërfaqja e djegur), HANZE (ngjarjet e përmbytjeve), GSD (muajt me thatësirë).

- 20 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Nxehtësia ekstreme dhe thatësira e zgjatur rrisin ndje- së tyre të tokës. Kjo duket qartë në hartë (Figura 2.2, shëm rrezikun e zjarreve në pyje. Vlerësohet se zonat Grafiku D), ku zonat me zjarre më të rënda paraqiten me pyjore përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të sipër- të kuqe të errët. Këto zona zakonisht përkojnë me një faqes së tokës në gjithë rajonin: 28,8% në Shqipëri, mbulim të lartë pyjor, duke konfirmuar se janë veçanëri- 32,4% në Serbi, 34,0% në Kosovë, 39,7% në Maqedo- sht të ndjeshme ndaj shpërthimeve të zjarreve në pyje, ninë e Veriut, 42,7% në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe veçanërisht gjatë muajve të verës. Ndërsa kushtet klima- 61,5% në Mal të Zi (Global Forest Watch 2025 për Ko- tike përkeqësojnë rreziqet nga zjarret në pyje, aktiviteti sovën, FAO 2025 për të gjitha juridiksionet e tjera). Disa njerëzor luan një rol thelbësor. Në shumë raste, zjarret në rajone në Bosnjë dhe Hercegovinë (p.sh., Çaplina) dhe pyje shkaktohen nga veprimet e njeriut, siç është prerja Mal të Zi (p.sh., Rajoni Qendror) pësuan zjarre veçanëri- e qëllimshme e pyjeve për ndërtim, kullota ose kullotje sht të rënda nga viti 2015 deri në vitin 2020, ku gjatë bagëtish, siç është raportuar në Shqipëri.6 kësaj periudhe u dogj më shumë se 2% e mbulesës

Figura 2.2. Dallimet hapësinore të rreziqeve klimatike në Evropën Juglindore (2015–2020). A B

0-5 ditë 6-10 ditë 11-15 ditë 16-20 ditë 20 ditë -2,0 -1,5 -1,0 -0,5 0,0 0,5 -1,0 1,5 2,0

C D

0 1 2 3 4 5 0,0–0,5% 0,5–1,0% 1,0–1,5% 1,5–2,0% >2,0%

Figura tregon numrin e ditëve me valë të të nxehtit (Grafiku A), intensitetin e thatësirës si mesatare SPEI48 (Grafiku B), numrin e përmbytjeve (Grafiku C) dhe pjesën e sipërfaqes së djegur për shkak të zjarreve në pyje (Grafiku D) në nivel rajonal të Agjencive Kombëtare të Statistikave (AKS). SPEI është një indeks i thatësirës që mat balancën e ujit në një rajon, ku vlerat më të vogla tregojnë thatësi mesatare më të madhe, ndërsa vlerat më të mëdha tregojnë lagështi mesatare më të madhe në një zonë të caktuar.

Burimet: ERA5, SPEIbase, HANZE, GFED5.

6 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e të drejtave të njeriut, Shqipëri, 25.03.2025.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 21

Përveç ndikimeve të ndryshimeve klimatike, Evro- ndaj dëmtimit dhe aftësisë së tyre për t’u përballur, për pa Juglindore përballet edhe me sfida të ndërlikuara t’u përshtatur ose për t’u rikuperuar (IPCC 2022; Mutta- mjedisore të shkaktuara nga njeriu, duke përfshirë rak 2022). E njëjta ngjarje klimatike mund të prodhojë degradimin mjedisor dhe ndotjen. Këto janë pjesëri- pasoja krejtësisht të ndryshme, në varësi të asaj se kë sht pasojë e trashëgimisë specifike të rrugëtimit gjatë prek dhe nën cilat kushte (IPCC 2022). 03Në fakt, ndi- zhvillimit post-socialist të rajonit, duke përfshirë barrën kimet e ndryshimeve klimatike janë të rrënjosura thellë mjedisore nga industrializimi intensiv dhe infrastruktu- në strukturat dhe kushtet shoqërore lokale, të cilat për- rën me konsum të lartë energjie dhe të paqëndrueshme, caktojnë jo vetëm se kush është i ekspozuar ndaj rre- të shoqëruara me projekte zhvillimore private që kanë ziqeve që lidhen me klimën, por edhe se kush është më si qëllim kryesor fitimin financiar (urbanizëm i investi- i cenueshëm ndaj efekteve të tyre. Për të kuptuar këto torëve) dhe përhapjen e shpejtë të impianteve shumë efekte të pabarabarta, gjithashtu duhet të pranohet se ndotëse në pronësi të huaj (Banka Botërore 2021; për faktorët demografikë, siç janë mosha, gjinia, përkatësia konsiderata lidhur me rastin serb, shih Petroviç 2022, etnike ose arsimi, luajnë një rol thelbësor në formësimin 207–209). Sidomos në qytete, mbeturinat dhe ndotja e e cenueshmërisë ndaj klimës, së bashku me faktorët so- ajrit po paraqesin rreziqe të mëdha shëndetësore, duke cio-ekonomikë dhe politikë. përfshirë ato që janë rezultat i vëllimeve të larta të trafi- kut, ndotjes industriale, hedhjes së paligjshme të mbe- Faktorët demografikë, veçanërisht dinamikat që lid- turinave dhe kontaminimit të burimeve të furnizimit me hen me moshën, kanë një ndikim të veçantë në for- ujë (Belis et al. 2021; Cvetkovska et al. 2021).7 Për më mësimin e cenueshmërisë ndaj klimës në Evropën Ju- tepër, zhvillimi i infrastrukturës, veçanërisht për turizmin, glindore. Figura 2.3 tregon shpërndarjen gjeografike të ka çuar në humbjen e biodiversitetit dhe të habitateve faktorëve kryesorë që përcaktojnë cenueshmërinë ndaj natyrore si lagunat, veçanërisht në zonat bregdetare, për stresit klimatik. Hartat tregojnë dallimet në shpërndar- shembull në Shqipëri.8 jen e moshës, pasurisë dhe varësisë nga bujqësia të popullsive lokale në Evropën Juglindore. Për shembull, popullsitë më të moshuara preken në mënyrë dispropor- 2.2 Vlerësimi i cenueshmërisë cionale nga nxehtësia ekstreme, përmbytjet dhe faktorë ndaj rreziqeve klimatike të tjerë stresues klimatikë për shkak të problemeve shën- detësore që lidhen me moshën, mobilitetit të reduktuar Mesazhi kryesor: rreziqet klimatike në dhe aksesit shpesh të kufizuar në rrjetet mbështetëse, Evropën Juglindore janë të shpërndara në siç janë anëtarët e familjes, fqinjët ose shërbimet e orga- mënyrë të pabarabartë dhe janë rezultat nizuara të kujdesit (Muttarak 2021). Në të njëjtën kohë,

bashkëveprimit midis rreziqeve, ekspozimit të moshuarit mund të mos kenë mundësi ekonomike ose mbështetje sociale për t’u zhvendosur ose për të përsh- dhe cenueshmërive të thella demografike, tatur mënyrën e jetesës së tyre për shkak të ndryshime- sociale dhe ekonomike - veçanërisht në ve të kushteve mjedisore (Malak dhe Lina 2024). Këto komunitetet rurale, ato me popullsi të sfida përkeqësohen në rajonet që përjetojnë largimin e plakur dhe ato të varura nga bujqësia - duke të rinjve, siç janë zonat rurale në të gjithë Evropën Ju- theksuar nevojën për strategji adaptimit të glindore, ku largimi i brezave të rinj lë pas një popullsi në përshtatura në nivel lokal. plakje me më pak kujdestarë, rezistencë të zvogëluar të komunitetit dhe aftësi më të ulët adaptimi. Ky çekuilibër Rreziku lind nga ndërveprimi midis rrezikut, ekspozi- demografik përforcon ciklin e cenueshmërisë, veçanëri- mit dhe cenueshmërisë, ku kjo e fundit i referohet sh- sht në rajonet rurale ose ato ekonomikisht të margjinali- kallës në të cilën individët ose grupet janë të ndjeshëm zuara (Biella et al. 2022).

7 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe ndryshimeve klimatike/mjedisit, Maqedonia e Veriut, 27.03.2025; dhe intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e mjedisit dhe ndryshimeve klimatike, Shqipëri, 07.04.2025.

8 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e mjedisit dhe ndryshimeve klimatike, Shqipëri, 07.04.2025.

- 22 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Figura 2.3. Cenueshmëria e ndryshme ndaj stresit klimatik në nivelin e gjencive Kombëtare të Statistikave në Evropën Juglindore.

A B C

përqindja e popullsisë nga 20 deri në 35 vjeç PBB për frymë (USD PPP 2017) përqindja e tokës së mbjellë

0,10 0,15 0,20 0,25 0,30 1.0000 15.000 20.000 25.000 0,25 0,50 0,75

Figura tregon shpërndarjen e cenueshmërive kryesore në Evropën Juglindore. Grafiku A tregon mesataren e pjesës së popullsisë së moshës 20 deri në 35 vjeç për periudhën 2015–2020, Grafiku B mesataren e PBB-së për frymë për periudhën 2015–2020 (në dollarë amerikanë sipas Paritetit të Fuqisë Blerëse (PPP) në vitin 2017) dhe Grafiku C mesataren e pjesës së tokës së mbjellë në të gjithë Evropën Juglindore për periudhën 2015–2020.

Burimet: WorldPop, Kummu et al. (2025), GDLC.

Në Evropën Juglindore, shumë zona rurale ende va- Në të gjithë rajonin e EJL-së, cenueshmëritë demo- ren kryesisht nga aktivitetet bujqësore, që do të thotë grafike dhe ekonomike nuk janë të shpërndara në se ndryshueshmëria e klimës paraqet sfidë të theksu- mënyrë të barabartë, gjë që ndikon edhe në mënyrën ar. Kjo duket qartë në hartën në Figurën 2.3, Grafiku C, se si përjetohen ndikimet klimatike. Në të gjitha gru- e cila tregon se pjesët veriore dhe lindore të Evropës Ju- pet e popullsisë dhe sektorët, niveli i pasurisë dhe qasja glindore, në veçanti, karakterizohen nga aktiviteti i shtuar në burime përcaktojnë shkallën në të cilën individët ose bujqësor dhe një pjesë e madhe e tokës së mbjellë. Ka komunitetet mund të parashikojnë, të përgatiten dhe të gjithashtu indikacione se rritja e temperaturave po ndrys- rimëkëmben nga ngjarjet klimatike. Zonat rurale, të varu- hon modelet bujqësore. Në Bosnjë dhe Hercegovinë, për ra nga bujqësia, kanë tendencë të përballen me një sfidë shembull, kulturat tradicionale po hasin vështirësi në zo- të dyfishtë, edhe atë me nivele më të ulëta të të ardhura- nat tradicionale të kultivimit, duke nxitur ndryshime në si- ve dhe përqindje më të larta të banorëve të moshuar, gjë përfaqet e mbjella, siç është zhvendosja e vreshtave nga që i bën ato veçanërisht të ndjeshme ndaj stresit të lidhur 9 Ndërkohë, thatësirat gji- pjesët jugore drejt atyre veriore. me klimën. Siç shihet në Figurën 2.3, disa zona rurale thnjë e më të shpeshta dhe të rënda kanë ulur rendimentet në Serbinë veriore kanë produktivitet bujqësor relativisht dhe kanë kontribuar në braktisjen e tokave dhe rënien e të lartë, por një nivel të ulët të PBB-së, duke i bërë ato mëtejshme ekonomike.10 Këto ndryshime mjedisore dhe veçanërisht të cenueshme ndaj çrregullimeve në kushtet ekonomike përforcojnë cenueshmëritë dhe mund të nxi- mjedisore.11 Siç tregojnë si dëshmitë sasiore të detajuara sin lëvizje të mëtejshme të popullsisë. në nivel gjeografik ashtu edhe burimet cilësore, pabara-

9 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025.

10 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

11 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 23

zitë hapësinore shpesh fshihen pas mesatareve në ni- sa të konsiderueshme të fuqisë punëtore në sektorët e vel makro; kjo nxjerr në pah nevojën për një perspektivë hotelerisë, ndërtimit, bujqësisë dhe transportit, gjë që ka lokale për të kuptuar gjeografinë e cenueshmërisë ndaj çuar në rritjen e numrit të lejeve të punës të lëshuara për ndryshimeve klimatike, si dhe për strategji përshtatjeje punëtorët e huaj. Për më tepër, Evropa Juglindore është të synuara dhe të ndjeshme ndaj kontekstit (EEA 2024b; një korridor për migrimin tranzit, me flukse të përziera të Pietrapertosa et al. 2018). azilkërkuesve dhe emigrantëve që ikin nga konflikti ose kërkojnë jetesë më të mirë në Evropën Perëndimore. Mi- grimi tranzit arriti kulmin në vitin 2015, por që atëherë ka 2.3 Trendet e lëvizjes së njerëzve mbetur relativisht i ulët, megjithëse janë regjistruar për- sëri numra më të lartë në vitet 2022 dhe 2023. Mesazhi kryesor: lëvizja e njerëzve në Evropën Juglindore është rezultat Emigrimi i një përzierje komplekse faktorësh ekonomikë, demografikë dhe institucionalë Emigrimi vazhdon të jetë një tipar mbizotërues i – të përkeqësuar nga ndikimet klimatike lëvizjes së njerëzve në Evropën Juglindore, i nxitur dhe mungesat e fuqisë punëtore – që kryesisht nga faktorë ekonomikë. Rajoni ka një nga rezulton në nivele të larta emigrimi, normat më të larta të emigrimit në botë, me një përqin-

migrim të vazhdueshëm të brendshëm dje të vlerësuar të emigrantëve që arrin në rreth një të katërtën e popullsisë së përgjithshme. Ky fenomen është dhe sfida gjithnjë e më të mëdha për veçanërisht i theksuar në Shqipëri, Bosnjë dhe Hercego- qëndrueshmërinë demografike dhe ruajtjen vinë dhe Maqedoninë e Veriut, ku normat e vlerësuara e kapitalit njerëzor. të emigrimit midis viteve 2007 dhe 2020 varionin nga 22% në 45% të popullsisë (OECD 2022). Emigrimi nga Ashtu si në shumë rajone të tjera të botës, lëvizja e rajoni (Figura 2.4) historikisht ka qenë drejt Greqisë dhe njerëzve në Evropën Juglindore është një fenomen Italisë. Kohët e fundit, Gjermania, Franca dhe Mbretëria kompleks i lidhur me disa shtytës të ndërlidhur.. Ato e Bashkuar janë bërë destinacione të shpeshta, e gjit- lidhen me kontekstet shoqërore, ekonomike, kulturore, hashtu janë rritur flukset drejt Kroacisë, Sllovenisë, politike dhe institucionale (ICMPD 2020; Rosinska 2024). Sllovakisë, Çekisë, Hungarisë dhe Bullgarisë (Mara dhe Faktorët që lidhen me klimën mund të përkeqësojnë Landesmann 2022). Migrimi brenda rajonit mbetet i ku- shtytësit ekzistues të mobilitetit dhe të kontribuojnë në fizuar dhe kryesisht rrethore, ku punëtorët zhvendosen rritjen e migrimit dhe zhvendosjes së popullsisë (shih përkohësisht për punë sezonale në juridiksione fqinje si Kapitullin 3). Megjithatë, jo të gjithë bëhen të lëvizshëm, Kroacia, Serbia dhe Mali i Zi, veçanërisht në sektorin e pasi dallimet në aspirata dhe aftësitë për të migruar mund turizmit dhe ndërtimit (Mara dhe Landesmann 2022). t’i lënë disa të palëvizshëm. Në të vërtetë, faktorët de- mografikë dhe ekonomikë luajnë një rol të rëndësishëm Emigrimi është i përqendruar në mënyrë dispropor- në formësimin e modeleve të ndryshme të mobilitetit, një cionale tek segmentet e popullsisë më të re dhe më trend i vërejtur si në Evropën Juglindore ashtu edhe në të arsimuar, duke ngritur shqetësime në lidhje me ik- nivel global. jen e trurit në të gjithë rajonin. Më shumë se gjysma e emigrantëve nga EJL-ja në rajonin e OECD-së janë të Evropa Juglindore karakterizohet kryesisht nga ni- punësuar në vende pune me kualifikim të mesëm, me vele të larta emigrimi, të nxitura kryesisht nga faktorë dallime të theksuara gjinore sa i përket sektorëve profe- ekonomikë dhe politikë. Paralelisht, migrimi i brend- sionalë (OECD 2022). Mobiliteti i studentëve po rritet gji- shëm mbetet një tipar konstant, shpesh i nxitur nga thashtu me shpejtësi, me ç’rast numri i studentëve ndër- urbanizimi dhe pabarazitë rajonale. Mobiliteti brenda kombëtarë nga rajoni të regjistruar midis viteve 2013 dhe rajoneve është relativisht i kufizuar dhe kryesisht me 2018 ka shënuar një rritje prej 150% (OECD 2022). Ikja e natyrë sezonale; ai është veçanërisht i lidhur me migri- trurit është veçanërisht akute në Shqipëri, ku 40% e emi- min e përkohshëm të fuqisë punëtore. Në vitet e fundit, grimit kumulativ përbëhet nga individë me arsim të lartë veçanërisht që nga viti 2018, rajoni ka përjetuar munge- (Mara dhe Landesmann 2022; Gedeshi dhe King 2018),

- 24 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

dhe në Kosovë, ku largimi i profesionistëve të mjekësisë politikat e migracionit në vendet pritëse, kryesisht në BE. ka çuar në mbylljen e disa institucioneve dhe zvogëli- Në përgjithësi, ndërsa emigrimi mund të sjellë remitanca min e disponueshmërisë së shërbimeve shëndetësore dhe zhvillim të aftësive jashtë vendit, shkalla dhe struk- (Hajdari dhe Krasniqi 2021). Këto trende pasqyrojnë një tura e këtyre flukseve paraqesin sfida të rëndësishme ndërveprim kompleks të faktorëve, duke përfshirë mun- për të ardhmen demografike, zhvillimin e qëndrueshëm dësitë ekonomike, cilësinë e arsimit dhe ndryshimet në dhe ruajtjen e kapitalit njerëzor të Evropës Juglindore.

Figura 2.4. Emigrimi ndërkombëtar nga rajoni i EJL-së. A RoW B ALB

RoE Për 1.000 banorë (mesatarja 2015-2020)

BIH

ALB ITA

BIH

HRV MKD

MNE

MKD SRB DEU

KOS MNE

0 5 10 15 20 CHE SRB AUT

Figura tregon shkallën e emigrimit nga rajoni i EJL-së për 1.000 banorë në periudhën 2015–2020 (Grafiku A) dhe flukset e migracionit, duke treguar vendet e origjinës dhe të destinacionit të emigrantëve, për të njëjtën periudhë kohore (Grafiku B). Metoda e vlerësimit: kontabiliteti demografik, mesatarja pseu- do-Bayesiane e tranzicioneve dhe qëndrimeve të emigrantëve, sistemi i mbyllur i kontabilitetit.

Burimet: Abel dhe Cohen 2022, UN WPP 2019. Ju lutemi vini re se të dhënat për Kosovën (KOS) nuk janë të disponueshme në bazën e të dhënave të Abel dhe Cohen dhe janë vlerësuar në bazë të informacionit të ofruar nga Agjencitë Kombëtare të Statistikave. RoW: pjesa tjetër e botës; RoE: pjesa tjetër e Evropës.

Imigracioni për shumë vite Serbia ka strehuar numrin më të madh Në vitet e fundit, flukse të përziera të azilkërkuesve të refugjatëve në rajonin e EJL-së. Megjithatë, ky model dhe migrantëve kanë kaluar tranzit nëpër Evropën ndryshoi pas vitit 2022, pasi mbërritja e refugjatëve nga Juglindore. (Figura 2.5). Shumë prej tyre kanë kaluar Ukraina çoi në një ndryshim të dinamikave rajonale. nëpër rajon ose janë vendosur përkohësisht në të, si pje- së e rrugëve më të gjera të migrimit drejt BE-së, që tre- Në të njëjtën kohë, migrimi i kthimit ka filluar të tër- gon rolin e rajonit si pikë tranziti dhe si destinacion bren- heqë vëmendjen. Juridiksionet në rajon i kanë përsh- da modeleve komplekse të mobilitetit global (UNHCR tatur strategjitë e tyre lokale për të menaxhuar më mirë 2025). Ky trend është gjithashtu i dukshëm te numrat e migrimin e kthimit dhe riintegrimin e qytetarëve të tyre ndryshueshëm të aplikimeve për azil në të gjithë rajonin, nga vendet e huaja. Për shembull, reagimi i Shqipërisë të cilat arritën kulmin në Serbi në vitin 2014, pas mbërri- ndaj kthimit të migrantëve është gjithnjë e më proaktiv tjes së shumë refugjatëve nga Siria. Që nga viti 2010, (Mara dhe Landesmann 2022). Në mënyrë të ngjashme,

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 25

Mali i Zi dhe Kosova gjithashtu kanë përshtatur strategji- trende të dyfishta, të migrantëve që vijnë dhe të shte- të e tyre lokale për të lehtësuar kthimin dhe riintegrimin tasve që kthehen, kontribuojnë në krijimin e një peizazhi e të rikthyerve. Të rikthyerit shpesh sjellin me vete aftësi më dinamik dhe kompleks të lëvishmërisë në rajon; kjo të reja, kursime dhe përvojë ndërkombëtare, por mund ka implikime për kohezionin shoqëror, shërbimet publike të përballen edhe me sfida në riintegrimin në tregjet lo- dhe planifikimin e politikave (Gemi dhe Triandafyllidou kale të punës, veçanërisht në zonat me infrastrukturë të 2021; Martin dhe Dragos 2012). dobët ekonomike ose me shërbime të kufizuara. Këto

Figura 2.5. Numri i refugjatëve dhe aplikimeve për azil në Evropën Juglindore.12

Numri i refugjatëve A

60000

40000

20000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Aplikimet për azil

B 15000

10000

5000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH MKD MNE SRB+KOS

Grafiku A i kësaj figure tregon numrin e refugjatëve sipas juridiksionit për periudhën e caktuar. Grafiku B tregon numrin e aplikimeve të reja për azil sipas juridiksionit për periudhën e caktuar.

Burimi: UNHCR-ja. Ju lutemi vini re se UNHCR-ja mbledh të dhëna për Serbinë dhe Kosovën (S/RES/1244, 1999) së bashku, si pjesë e operacioneve dhe mbledhjes rajonale të të dhënave për situatën në EJL.

12 Refugjat është një person që ndodhet jashtë vendit të tij të origjinës sepse përballet me kërcënime serioze - të tilla si persekutim, konflikt ose dhunë - dhe autoritetet e vendit të tij nuk mund ose nuk duan t’i ofrojnë mbrojtje. Si rezultat i kësaj, ata kërkojnë mbrojtje ndërkombëtare. Aplikim për azil është procesi formal përmes të cilit një person që ka frikë nga persekutimi, konflikti, dhuna ose dëmtime të tjera serioze nëse kthehet në vendin e tij - dhe për këtë arsye ka nevojë për mbrojtje ndërkombëtare - i kërkon një vendi ose autoriteti tjetër që ta njohë dhe ta mbrojë si refugjat (UNHCR 2025).

- 26 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Disa pjesë të rajonit – si Serbia, Mali i Zi dhe Maqedo- mbetet i kufizuar përtej këtyre destinacioneve kryeso- nia e Veriut – po shohin shenja të kthimit të trurit (Mara re urbane. Migrimi ndër-urban është relativisht i dobët, dhe Landesmann 2022). Studentët janë kontribuuesit pjesërisht për shkak të mungesës së banesave të për- kryesorë në kthimin e trurit, me normat më të larta të ballueshme dhe të burimeve ekonomike të nevojshme vërejtura tek njerëzit në të njëzetat e tyre – mosha tipike për t’u zhvendosur për arsye pune (ETF 2021). për përfundimin e arsimit të lartë. Kjo tregon se shumë individë të rinj me arsim të lartë kthehen në vendet e tyre Shumë banorë, veçanërisht të rinjtë dhe gratë, për- të origjinës pasi kanë studiuar jashtë vendit, kryesisht ballen me pengesa të konsiderueshme për mobilitetin, për t’u punësuar në sektorë të tillë si TIK-u, turizmi dhe duke përfshirë të ardhurat e kufizuara dhe zhvillimin e arsimi i lartë (OECD 2022). Serbia dhe Mali i Zi gjithashtu pabarabartë të tregjeve rajonale të punës (Mara dhe Lan- kanë filluar të tërheqin imigrantë dhe studentë nga ven- desmann 2022). Në Serbi, qendrat urbane vazhdojnë të det fqinje si Bosnja dhe Hercegovina për shkak të rritjes tërheqin popullsi rurale, ndërkohë që gjithashtu synojnë së qëndrueshme ekonomike (p.sh., sektori i turizmit në të tërheqin punëtorë migrantë nga Bosnja dhe Hercego- Mal të Zi ose sektori i TIK-ut në Serbi) dhe dallimeve në vina fqinje për të adresuar mungesat e fuqisë punëtore në cilësinë e arsimit të lartë (Enti i Statistikave i Republikës vend, përpjekje kjo e mbështetur edhe me reforma ligjore së Serbisë; Mara dhe Landesmann 2022). dhe politike.13 Si rezultat i kësaj, vërehet një përqendrim në rritje i popullsisë urbane paralelisht me shpopullimin Migracioni i brendshëm në zonat rurale, që ka implikime në ofrimin e shërbimeve, përdorimin e tokës dhe ekonomitë lokale. Modelet e migracionit të brendshëm në Evropën Juglin- dore formohen nga pabarazitë e vazhdueshme rajona- Në disa raste, migrimi i brendshëm formësohet edhe le në zhvillimin demografik, ekonomik dhe social, dhe nga zhvillimi i dobët ose i pakontrolluar urban. Në pasqyrojnë një ndërveprim kompleks midis mundësive një kryeqytet të Evropës Juglindore, një projekt i madh ekonomike, kushteve mjedisore dhe preferencave të ndërtimi banesash i realizuar pa asnjë vlerësim të du- ndryshueshme të stilit të jetesës. Për vitin 2022, norma hur mjedisor, destabilizoi tokën në zonat përreth dhe i mesatare e migracionit të brendshëm (përqindja e popu- detyroi banorët e afërt të zhvendosen.14 Këta shembuj llsisë që zhvendoset nga një njësi administrative në një tregojnë se mobiliteti i brendshëm në Evropën Juglindo- tjetër pa kaluar kufijtë ndërkombëtarë) ishte 10,8% në të re rrallëherë është rezultat i një faktori të vetëm. gjithë rajonin e EJL-së (pa përfshirë Bosnjën dhe Herce- govinën dhe Maqedoninë e Veriut) (Figura 2.6). Ekzistojnë gjithashtu dëshmi anekdotike për një trend më të ri, përkatësisht një lëvizje të kundërt nga zonat Në një kontekst të rënies së përgjithshme të popull- urbane drejt atyre rurale, veçanërisht midis individëve sisë, rajoni i EJL-së ka vazhduar të urbanizohet, me më të pasur dhe me nivel më të lartë arsimimi. Inter- popullsi gjithnjë e më të përqendruara në kryeqytete vistat në Serbi dhe Mal të Zi sugjerojnë se po shfaqen dhe disa qendra të tjera urbane (Banka Botërore 2024). shenja të hershme të këtij trendi, i ashtuquajturi migrim Lëvizja nga zonat rurale drejt atyre urbane është një mo- i motivuar nga stili i jetesës (Benson dhe O’Reilly 2016), del i hershëm, i nxitur nga aksesi i kufizuar në punësim, megjithëse është në përmasa të vogla dhe nevojiten kër- arsim, shërbime shëndetësore dhe infrastrukturë në kime të mëtejshme për të vlerësuar faktorët nxitës dhe rajonet periferike (Temova 2017). Mobiliteti i brendshëm pasojat e tij (shih Kutizën 2.1).15 Të motivuar nga shqetë-

13 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit dhe refugjatëve, Bosnjë dhe Hercegovinë, 05.03.2025.

14 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit dhe refugjatëve, Bosnjë dhe Hercegovinë, 05.03.2025. Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025. Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

15 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e migracionit, Serbi, 07.03.2025; dhe intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave ndërkombëtare që punojnë në zhvillimin e qëndrueshëm dhe ndryshimet klimatike/mjedisin, Mali i Zi, 28.05.2025.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 27

simet mjedisore, konsideratat për cilësinë e jetës dhe ndërkohë që rrit presionin mbi shërbimet publike dhe in- dëshira për t’iu shmangur stresit urban, disa banorë të frastrukturën në zonat urbane. Nga ana tjetër, ri-ruralizimi zonave urbane po zhvendosen në zonat rurale. selektiv nga grupet shpesh më të pasura mund të rifor- mësojë narrativet e zhvillimit rural, modelet e përdorimit të Së bashku, këto trende të kundërta të mobilitetit nxjerrin tokës dhe qeverisjen e mjedisit. Këto dinamika kanë pa- në pah polarizimin gjithnjë e më të madh hapësinor soja të rëndësishme për planifikimin hapësinor, politikat e brenda Evropës Juglindore. Nga njëra anë, shpopullimi qëndrueshmërisë dhe aksesin e barabartë në shërbime; i vazhdueshëm i zonave rurale dhe malore po lë pas po- ato meritojnë monitorim të kujdesshëm në kontekstin e pullsi në plakje, ndonjëherë ekonomikisht të cenueshme, tranzicioneve më të gjera demografike dhe mjedisore.

Figura 2.6. Modelet dhe trendet e migrimit të brendshëm në rajonin e EJL-së.

Shkalla e emigrimit të brendshëm për 1.000 banorë A

ALB

BIH

MKD

MNE

SRB

KOS

0 5 10 15 20 Shkalla e emigrimit të brendshëm për 1.000 banorë B

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 ALB BIH KOS MKD MNE SRB

Figura tregon shkallën e emigrimit të brendshëm të popullsisë për 1.000 banorë në rajonet e tjera të Agjencive Kombëtare të Statistikave (AKS) brenda juri- diksioneve (Grafiku A), dhe ndryshimet në shkallën e migrimit të brendshëm të popullsisë për periudhën e caktuar (Grafiku B) në të gjithë rajonin e EJL-së.

Burimi: të dhëna të ofruara nga Agjencitë Kombëtare të Statistikave (AKS).

- 28 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Figura 2.7. Ndryshimet në përqindjet e popullsisë rurale në rajonin e EJL-së nga viti 2010 deri në vitin 2025.

Përqindja e popullsisë rurale ndaj popullsisë totale

50%

40%

30%

20%

2010 2015 2020 2025

ALB BIH MKD MNE SRB

Në figurë, zonat urbane/rurale janë klasifikuar sipas klasifikimit të Shtresës Globale të Vendbanimeve Njerëzore – Shkalla e Urbanizimit. Nuk kishte të dhëna të disponueshme për Kosovën.

Burimi: JRC/GHS-DUC.

Kutiza 2.1. Migrimi i motivuar nga stili i jetesës

Termi “migrim i motivuar nga stili i jetesës” i referohet Në Serbi, migrimi i motivuar nga stili i jetesës shprehet një lloji migrimi që shpesh motivohet nga shqetësimet zakonisht përmes blerjes së shtëpive të dyta në zona mjedisore dhe aspiratat për cilësi më të mirë të jetës, tërheqëse nga aspekti mjedisor, përveç banesave dhe përfshin lëvizjen nga qytetet e ndotura, të mbipo- parësore në qendrat urbane (Petrović 2022). Modele të pulluara ose të ekspozuara ndaj stresit klimatik drejt ngjashme mund të vërehen në Maqedoninë e Veriut, ku zonave rurale ose periurbane më tërheqëse (Benson një numër i kufizuar individësh - shpesh pensionistë - po dhe O’Reilly 2016). zhvendosen në zona rurale në kërkim të ajrit më të pa- stër dhe një stili jetese më të qetë.18 Megjithëse ende në Në Evropën Juglindore, po bëhen të dukshme modelet shkallë të vogël, këto trende të dobëta tregojnë nevojën e migrimit sezonal, veçanërisht në qytete si Sarajeva, për të marrë parasysh cilësinë dhe planifikimin mjedisor ku ndotja e rëndë e ajrit gjatë dimrit nxit zhvendosjen e si në strategjitë e zhvillimit urban ashtu edhe në ato të përkohshme në mjedise më të pastra rurale.16 Në Shqi- zhvillimit rural. përi, ndërtimet urbane në rritje, infrastruktura joadeku- ate e gjelbër dhe intensifikimi i efekteve të ishujve të Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se mi- nxehtësisë kanë shtyrë disa banorë të kërkojnë strehim grimi për shkak të stilit të jetesës nuk është i arritshëm në zonat periurbane që ofrojnë një klimë dhe mjedis për të gjithë; ai zakonisht i përket atyre që kanë burime 17 Kjo është shfaqur si një aspekt i më të favorshëm. të mjaftueshme financiare, kapital shoqëror dhe flek- rëndësishëm i mobilitetit të brendshëm, që kërkon një sibilitet për t’u zhvendosur - shpesh banorë të pasur analizë më të thelluar në nivel kombëtar. të qyteteve, pensionistë ose ata që kanë mundësi të punojnë nga distanca (McAreavey dhe Argent 2018).

16 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025.

17 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm, Shqipëri, 04.04.2025..

18 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e ndryshimeve klimatike/mjedisit, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 29

Zhvendosja e brendshme pas një tërmeti dhe më shumë se 120.000 zhvendosje në vitin 2014 ishin si rezultat i përmbytjeve. Përmbytja Zhvendosja e shkaktuar nga ngjarjet ekstreme të e vitit 2014 ishte më shkatërrimtare në më shumë se motit, veçanërisht përmbytjet, është një problem në një shekull, duke prekur mbi 3 milionë njerëz në rajon rritje në Evropën Juglindore. Megjithëse historikisht, dhe duke shkaktuar dëme që tejkalonin 2 miliardë euro zhvendosja në rajon ka qenë e lidhur me konfliktet, vi- (Filho et al. 2019; UNESCO 2023). Në Bosnjë dhe Her- tet e fundit është vërejtur një vëllim i lartë i zhvendosje- cegovinë, përmbytjet patën gjithashtu pasoja afatgjata ve të brendshme të shkaktuara nga faktorë mjedisorë, në zonat ku shtëpitë ishin ndërtuar mbi terren të paqën- veçanërisht në Bosnjë dhe Hercegovinë, Shqipëri dhe drueshëm ose të prekura nga rrëshqitjet e dheut, siç Serbi (UNESCO 2023). Siç tregohet në Figurën 2.8, më janë kodrat përreth Sarajevës (IOM 2024b; Associated shumë se 30.000 zhvendosje u regjistruan në vitin 2019 Press 2024).

Figura 2.8. Rreziqet e zhvendosjes së brendshme të shkaktuara nga lloje të ndryshme të fatkeqësive në të gjithë rajonin e EJL-së.

Zhvendosje të brendshme për shkak të fatkeqësive Burimi: IDMC

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2010

0 10.000 20.000 30.000 110.000 115.000 120.000

Tërmete Temperatura ekstreme Përmbytje Rrëshqitje masive të tokës Stuhi Zjarre në pyje

Figura tregon numrin total të zhvendosjeve të brendshme sipas llojeve të ndryshme të ngjarjeve në periudhën 2010–2024 dhe evolucionin kohor të zhven- dosjeve në rajonin e EJL-së.

Burimi: Qendra për Monitorimin e Zhvendosjeve të Brendshme (IDMC).

- 30 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Bashkëveprimi midis rreziqeve klimatike dhe përga- 2.4 Faktorët shtytës të lëvizjes së titjes së dobët për fatkeqësi përkeqëson më tej di- njerëzve në rajon: dëshmi nga namikat e tjera të mobilitetit. Siç tregojnë intervistat në Bosnjë e Hercegovinë dhe Shqipëri, njerëzit shpe- Barometri i Ballkanit sh mendojnë se nuk mund të mbështeten te autoritetet për të siguruar mbrojtje adekuate ose mbështetje pas Mesazhi kryesor: synimet për emigrim fatkeqësive.19 Në këtë kontekst, zhvendosja pas ngjar- në Evropën Juglindore mbeten të larta, jeve ekstreme nuk është vetëm një reagim ndaj stresit veçanërisht te popullsia e re, e arsimuar mjedisor, por edhe ndaj dështimit të qeverisjes, korrup- dhe në moshë pune. Këto nxiten nga një sionit dhe dobësimit të besimit publik (shih Kapitullin kombinim i pasigurisë ekonomike, sfidave 3). Në disa raste, zhvendosja e përkohshme e brend- të qeverisjes, pakënaqësisë me shërbimet shme është shndërruar në zhvendosje ndërkombëta- publike, si dhe presioneve gjithnjë e më të re afatgjatë, veçanërisht midis individëve që kanë rrje- mëdha klimatike dhe mjedisore, duke e bërë te familjare ekzistuese jashtë vendit. Për shembull, një migrimin një strategji gjithnjë e më normale pjesë e popullsisë që u prek nga përmbytjet që goditën të jetës në të gjithë rajonin. Kosovën në vitin 2021, thuhet se zgjodhi të mos kthehej për shkak të rreziqeve të vazhdueshme dhe mbështetjes Qëllimet e migrimit ndryshojnë në të gjithë rajonin, me së pamjaftueshme institucionale. 20 Gjermania dhe Au- nivele të larta të regjistruara në Kosovë dhe Shqipëri stria kanë qenë destinacione kryesore, veçanërisht për (Figura 2.9). Sipas Opinionit Publik të Barometrit të Ball- personat e zhvendosur nga rajonet rurale ose me rrezik kanit 2023, 44% e popullsisë në rajon ka konsideruar të lartë, ku nuk ka mbështetje shtetërore ose opsione mundësinë për migrim drejt një vendi tjetër; për më tepër, të qëndrueshme për kthim dhe rimëkëmbje (UNESCO mbi 23% e popullsisë së rajonit është tashmë në kontakt 2023). Pasiguria ligjore – siç janë të drejtat e paqarta të me agjenci për punësim jashtë vendit, sipas të dhënave pronësisë ose format informale të banimit – e rrisin më të SecuriMeter nga viti 2024 (RCC 2025). Qëllimi për të tej cenueshmërinë dhe gjasat që zhvendosja të bëhet e migruar është veçanërisht i theksuar te popullsia më e përhershme (UNECE 2020). arsimuar dhe në moshë pune; burrat janë më të prirur të marrin në konsideratë emigrimin sesa gratë.

19 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migracionit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025; dhe intervistë me një këshilltar të pavarur për zhvillimin e qëndrueshëm, migracionin dhe ndryshimet klimatike/mjedisin, Shqipëri, 07.04.2025.

20 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e të drejtave të njeriut, migracionit dhe ndryshimeve klimatike dhe mjedisit, Kosovë, 21.05.2025. Për reagimin institucional ndaj përmbytjeve të vitit 2021 në Kosovë, shih gjithashtu Haxha 2023.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 31

Kutiza 2.2. Barometri i Ballkanit dhe SecuriMeter

Barometri i Ballkanit është një anketë vjetore e iniciuar i ndjek ndryshimet e qëndrimeve ndaj bashkëpunimit në vitin 2015 nga Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal (RCC) rajonal dhe integrimit në BE, si dhe fusha të tjera thel- me qëllim mbledhjen e perceptimeve të publikut dhe bësore të politikave që formësojnë jetën e përditshme, të komunitetit të biznesit në të gjithë Evropën Juglin- duke përfshirë migracionin. Njohuritë e fituara falë Ba- dore. Fillimisht i zhvilluar për të vlerësuar ndikimin e rometrit të Ballkanit përdoren gjerësisht nga mediat, Strategjisë SEE 2020, ndërkohë është bërë një burim shoqëria civile, bizneset dhe hartuesit e politikave. kyç i të dhënave të pavarura dhe gjithëpërfshirëse mbi Si plotësim i Anketës së Opinionit Publik të Barometrit të çështjet socio-ekonomike, politike dhe të lidhura me Ballkanit, Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal (RCC) në vitin integrimin në rajon. Përdoret një qasje e kampionimit të 2021 lançoi SecuriMeter. Meqenëse siguria po shfaqet shtresëzuar për të siguruar përfaqësim proporcional në si një prioritet kryesor për Evropën Juglindore dhe bazë të madhësisë së vendbanimeve dhe shpërndar- partnerët e saj ndërkombëtarë, qëllimi i SecuriMeter jes së popullsisë brenda secilit juridiksion. Falë meto- është të ofrojë një analizë gjithëpërfshirëse të mjedisit dologjisë së tij të qëndrueshme dhe rëndësisë në rritje, rajonal të sigurisë në zhvillim e sipër. Duke pasqyruar Barometri i Ballkanit ofron njohuri unike mbi zhvillimet qëndrimet dhe perceptimet publike mbi sfidat aktuale rajonale. të sigurisë, si dhe trendet, si në nivel rajonal ashtu edhe Anketa e Opinionit Publik e Barometrit të Ballkanit reali- individual, SecuriMeter ofron njohuri të vlefshme për zohet duke përdorur një metodë sasiore, përmes inter- hartuesit e politikave dhe palët e interesuara. Gjetjet e vistimit personal të asistuar nga kompjuteri (CAPI), që tij mbështesin vendimmarrjen e informuar dhe kontri- përfshin intervista ballë për ballë. Pyetësori, i hartuar buojnë në një kuptim më të thellë të dinamikave kom- fillimisht në anglisht dhe i përkthyer në gjuhët loka- plekse të sigurisë që formësojnë rajonin. le, mbulon një sërë temash, duke përfshirë të dhënat Shih: https://www.rcc.int/balkanbarometer/home dhe demografike dhe çështjet kryesore socio-ekonomike; https://www.rcc.int/securimeter/home.

Figura 2.9. Modelet dhe faktorët shtytës të qëllimit për të emigruar

Përqindja e atyre që konsiderojnë të jetojnë dhe të punojnë jashtë vendit

60%

50%

40%

30%

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 ALB BIH KOS MKD MNE SRB Figura 2.9 tregon trendet kohore të aspiratave për migrim nëpër juridiksione (Grafiku A) dhe shpërndarjen e këtyre aspiratave sipas grupeve demografike dhe socio-ekonomike (Grafiku B).

Burimi: Barometri Publik i Ballkanit, 2017–2023 (n=42.240 të anketuar).

- 32 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

A do ta merrnit në konsideratë të jetonit dhe të punonit jashtë vendit?

Përqindja e atyre që konsiderojnë të jetojnë dhe të punojnë jashtë vendit A: Gjinia B: Mosha C: Arsimi D: Gjendja financiare

75% 75% 75% 75%

50% 50% 50% 50%

25% 25% 25% 25%

0 0 0 0 Femër Mashkull 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+ I ulët I lartë I/E I/E pakënaqur kënaqur

Shënim: Arsimi i lartë i përcaktuar si kolegj ose arsim i lartë, n = 42240, burimi: Barometri Publik i Ballkanit 2017–2023. Për Panelin D u përdorën vetëm të dhënat nga viti 2023, n = 6027.

Historikisht, migrimi nga rajoni i EJL-së është nxitur e larta të papunësisë së të rinjve, hendekun e pagave, kryesisht nga kërkimi i kushteve më të mira ekonomi- mospërputhjet e aftësive dhe sistemet e dobëta arsimo- ke dhe i punësimit të sigurt jashtë vendit. Sot, motivet e re (Kurecic 2023; Bygnes dhe Flipo 2016). regjistruara duken më komplekse: individët nuk kërkojnë vetëm punë, por edhe një cilësi më të mirë jetese, qasje Pavarësisht rritjes së PBB-së dhe përmirësimit të në arsim dhe kujdes shëndetësor më të mirë, si dhe mje- standardeve të jetesës, pabarazitë strukturore me BE- dise politike më të besueshme (Mara dhe Landesmann në mbeten të konsiderueshme. Në veçanti, hendeqet 2022). Kohët e fundit, pasiguria ekonomike, niveli i në paga dhe punësim, janë faktorë të fuqishëm. Afër- ulët i besimit në institucione dhe pakënaqësia e për- sia e tregjeve të punës të BE-së, rekrutimi i synuar nga gjithshme me qeverisjen, shërbimet publike dhe per- disa shtete anëtare të BE-së dhe vazhdimësia e rrjeteve spektivat për të ardhmen janë ndër arsyet më të për- sociale në rajonet e destinacionit lehtësojnë emigrimin mendura. Këto përforcohen më tej nga frika që lidhet me e qytetarëve të rinj dhe të arsimuar. Kjo dinamikë është paqëndrueshmërinë e vazhdueshme rajonale dhe ndiki- veçanërisht e dukshme në vende si Serbia, ku disa ini- min në rritje të faktorëve stresues që lidhen me klimën ciativa - si bashkëpunimi me diasporën dhe programet e (RCC 2025). Roli i korrupsionit, paqëndrueshmërisë synuara të kthimit - kanë synuar të kundërshtojnë emi- politike dhe dështimeve në qeverisje shfaqet gjithashtu grimin dhe të inkurajojnë njerëzit të qëndrojnë në vend në mënyrë të vazhdueshme si një temë qendrore në të (Qeveria e Republikës së Serbisë 2021; Vukadinović et gjithë rajonin. Në SecuriMeter 2024, 83% e të anketuar- al. 2021). Megjithatë, këto masa kanë pasur vetëm suk- ve e identifikuan korrupsionin si një problem të përhapur ses të kufizuar.21 Në shumë raste, migrimi nuk shihet më ose mjaft të përhapur në rajonin e EJL-së (RCC 2025). si një ngjarje e përkohshme ose e jashtëzakonshme, por Kryesisht janë brezat e rinj ata që i perceptojnë gjithnjë e më tepër si një strategji normale, madje edhe e pritshme më shumë këto çështje si sfiduese, së bashku me nivelet jetësore, veçanërisht midis brezave të rinj.

21 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e migrimit, Serbi, 07.03.2025.

- Trendet klimatike dhe të mobilitetit 33

Për më tepër, krahasuar me Evropën Perëndimore dhe arve në SecuriMeter 2024 raportojnë se nuk ndihen të Veriore, Evropa Juglindore është në një pozitë më të sigurt në mjedisin e tyre aktual (Figura 2.10), qoftë kjo pafavorshme sa i përket qasjes në kujdesin shën- për shkak të pasigurisë ekonomike, paqëndrueshmërisë detësor, cilësisë së mjedisit dhe mbrojtjes sociale. politike apo ndikimeve të ndryshimeve klimatike (RCC Sipas të dhënave të SecuriMeter, pakënaqësia me shër- 2025). Këto perceptime përforcojnë ndërveprimin kom- bimet bazë, duke përfshirë furnizimin me ujë të pastër, pleks midis faktorëve ekonomikë, socialë dhe mjedisorë cilësinë e ajrit dhe kujdesin shëndetësor, është e përha- të migrimit dhe nënvizojnë nevojën për përgjigje të koor- pur dhe shton motivet për t’u larguar. Edhe perceptimet dinuara dhe të bazuara në prova për të adresuar shkaqet e pasigurisë janë në rritje. Rreth një e treta e të anketu- rrënjësore të emigrimit në të gjithë rajonin.

Figura 2.10. Modelet e niveleve të perceptuara të sigurisë në Evropën Juglindore.

Përqindja e atyre që ndihen të sigurt

A B C

75% 75% 75%

50% 50% 50%

25% 25% 25%

0 0 0 ALB BIH KOS MKD MNE SRB Femër Mashkull 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+

Figura 2.10 Tregon nivelet e perceptuara të sigurisë sipas juridiksioneve (Grafiku A), gjinisë (Grafiku B) dhe moshës (Grafiku C). Përgjigjet në pyetjen “Sa të sigurt ndiheni këto ditë?” u regjsitruan si 1 nëse pjesëmarrësit u përgjigjën “Ndihem mjaft i sigurt” ose “Ndihem shumë i sigurt”.

Burimi: SecuriMeter 2024 (n=6.004 të anketuar).

- 3 3.Kuptimi i ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë - 35

Ky kapitull identifikon “rrugët” kryesore përmes të cilave ndryshimet klimatike dhe degradimi mjedisor ndikojnë në modelet e mobilitetit dhe implikimet e tyre të lidhura me 3.1 Shpopullimi i zonave rurale: sigurinë, duke marrë parasysh pasiguria e burimeve të njëkohësisht edhe ndikimet jetesës mjedisore të këtyre trendeve të mobilitetit. Ai thekson se, Mesazhi kryesor: ndërsa faktorët socio- ekonomikë mbeten shkaku kryesor i megjithëse ndryshimet klimatike shpopullimit rural në Evropën Juglindore, nuk janë as nxitësi i vetëm dhe as thatësirat përbëjnë një nxitës të kryesor i lëvizjes së njerëzve në rëndësishëm të migrimit të brendshëm. Ngjarjet gjithnjë e më të shpeshta, më rajonin e EJL-së, si ndryshimet intensive dhe më të zgjatura të thatësirës me shfaqje të ngadaltë (si dëmtojnë bujqësinë dhe turizmin, rrisin thatësirat e zgjatura), ashtu edhe cenueshmërinë e atyre që mbeten dhe, në fund, kërcënojnë stabilitetin e rajonit. ngjarjet me shfaqje të shpejtë (si përmbytjet dhe degradimi Ndër faktorë të tjerë, ky studim tregon se risqet e mjedisor) i intensifikojnë thatësirës luajnë një rol të rëndësishëm në formësi- min e modeleve të migrimit të brendshëm në Evropën cenueshmëritë ekzistuese dhe, Juglindore (Figura 3.1). Vlerësimet tona tregojnë se rrjedhimisht, ndikojnë në modelet një rritje me një devijim standard në ekspozimin ndaj thatësirës shoqërohet me një rritje prej afërsisht 3,6% e migrimit dhe zhvendosjes. Këto të numrit të emigrimeve të brendshme. Sa i përket qëlli- ndryshime, nga ana tjetër, mund meve të migrimit, vlerësimi përkatës është një rritje prej 3,5 pikë përqindjeje, që është ekuivalente me një rritje të kenë një sërë implikimesh për rreth 17,5% në krahasim me probabilitetin bazë të migri- sigurinë. mit. Megjithatë, ky efekt i fundit nuk është statistikisht i rëndësishëm. Këto efekte janë më të theksuara në zonat rurale dhe ato të varura nga bujqësia, ku stresi mjedisor manifestohet më drejtpërdrejt në pasiguri të burimeve të jetesës.

- 36 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Figura 3.1. Ndikimet e parashikuara të rreziqeve mjedisore mbi modelet e migrimit të brendshëm dhe qëllimet për emigrim ndërkombëtar në Evropën Juglindore.

Long-term drought (SPEI48, in. std.)

Short-term drought (SPEI12, in. std.)

# of heatwavedays

Share of burnt area (in 1/10 ppt)

# of total flood events

-0.2 0.0 0.2

Estimate

Model: Internal migration International migration intentions

Figura tregon efektet e vlerësuara të ngjarjeve të thatësirës, zjarreve në pyje, përmbytjeve dhe episodeve të të nxehtit mbi migrimin e brendshëm dhe mbi qëllimet për emigrim ndërkombëtar. Vlerësimet tregojnë ndryshimin e pritur në shkallën e migrimit të brendshëm dhe përqindjen e të anketuarve të Barometrit të Ballkanit me qëllime për emigrim ndërkombëtar, si pasojë e ndryshimeve në treguesit e rreziqeve mjedisore.

Burimet: Të dhënat mbi migrimin e brendshëm të AKS-ve dhe të dhënat mbi qëllimet për emigrim të RSS/Barometri i Ballkanit.22

Përveç thatësirave, edhe zjarret në pyje ndikojnë në Bujqësia mbetet një sektor jetik në Evropën Juglin- dinamikat e mobilitetit. Këtu, vlerësimet tona tregojnë dore, duke kontribuar me 11% të PBB-së totale (IM- se një rritje prej 0,1 pikë përqindjeje në pjesën rajonale të CCS 2022), mirëpo ajo po bëhet gjithnjë e më e ce- sipërfaqes së djegur shoqërohet me një rritje prej afër- nueshme ndaj ndikimeve të ndryshimeve klimatike, sisht 3,45 pikë përqindjeje në qëllimet për emigrim, që veçanërisht në zonat malore dhe të thella. Kjo cenue- korrespondon me një rritje prej rreth 17% në krahasim shmëri ka filluar të shfaqet si një nxitës i migrimit. Në me probabilitetin bazë të migrimit. 23 fakt, Figura 3.2 tregon se zona me përqindjen më të lartë të tokës bujqësore, kryesisht në veri të Evropës Juglin- dore, është gjithashtu rajoni më i prekur nga thatësira.24

22 Rezultatet u vlerësuan duke përdorur modele gjatësore, të cilat testojnë nëse shfaqja e rreziqeve mjedisore ka çuar në rritje të migrimit të brendshëm dhe të qëllimeve për emigrim me kalimin e kohës. Rezultatet tregojnë se ngjarjet e thatësirës kanë pasur një efekt pozitiv si mbi migrimin e brendshëm ashtu edhe mbi qëllimet për emigrim; dhe se shfaqja e zjarreve në një rajon ka pasur efekt pozitiv mbi qëllimet për emigrim. Vijat shoqëruese tregojnë intervalin e pasigurisë së vlerësimeve pikësore (intervalet e besimit 95%).

23 Autorët nuk konstatuan efekte statistikisht të rëndësishme të zjarreve në pyje mbi migrimin e brendshëm.

24 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një ministrie, Serbi, 06.03.2025.

- Kuptimi i ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë 37

Një trend i ngjashëm vërehet në Bosnjë dhe Hercego- Këto sfida janë përkeqësuar nga mungesa e investimeve vinë, ku kushtet e paqëndrueshme klimatike, si reshjet e për një kohë të gjatë në sektorin bujqësor, duke kufizuar dëborës jashtë sezonit në muajin maj, të kombinuara me më tej perspektivat e zhvillimit dhe duke kontribuar në infrastrukturë të pamjaftueshme të ujitjes dhe kullimit, po zvogëlimin e fuqisë punëtore rurale.26 i shtyjnë shumë njerëz ta braktisin plotësisht bujqësinë.25

Figura 3.2. Ndikimet e mundshme të thatësirës dhe ariditetit mbi migrimin duke kombinuar treguesit e rrezikut klimatik dhe të cenueshmërisë.

SPEI48 kundrejt përqindjes A SPEI48 kundrejt PBB-së për frymë B SPEI48 kundrejt përqindjes së tokës C së grupmoshës bujqësore 20–35 vjeç më pak e thatë më e thatë

më pak e thatë më e thatë

më pak e thatë më e thatë SPEI48

SPEI48

e ulët e lartë e ulët e lartë e ulët e lartë përqindja e PBB-ja për Përqindja grupmoshës frymë e tokës 20–35 vjeç bujqësore

Hartat tregojnë mbivendosjen midis treguesit të thatësirës SPEI48 dhe përqindjes së personave të moshës 20 deri në 35 vjeç (Grafiku A), PBB-së për frymë (Grafiku B) dhe përqindjes së tokës bujqësore (Grafiku C) për secilin rajon.

Burimet: SPEIBase, WorldPop, Kummu et al. (2024), GDLC.

Turizmi, një tjetër sektor i rëndësishëm ekonomik në perspektivat e punësimit dhe të të ardhurave për komu- zonat rurale, është shumë i ndjeshëm ndaj ndikimeve nitetet lokale, duke përkeqësuar faktorët e kahershëm të ndryshimeve klimatike, duke zvogëluar më tej mu- nxitës të emigrimit jashtë vendit nga këto zona (Ministria ndësitë për sigurimin e burimeve të jetesës. Rajonet e Zhvillimit Ekonomik e Malit të Zi 2022; Banka Botëro- veriore të Malit të Zi, të cilat tashmë mbeten pas kra- re 2023). Në Shqipëri, valët e përsëritura ekstreme të hasuar me bregdetin më të urbanizuar dhe kryeqytetin, të nxehtit, thatësirat dhe zjarret në pyje kanë detyruar janë prekur veçanërisht nga rënia e turizmit dimëror - një evakuimin e turistëve dhe mbylljen e përkohshme të de- shtyllë kyçe e ekonomisë lokale - për shkak të zvogëli- stinacioneve kryesore turistike.27 mit të reshjeve të borës. Kjo ka dëmtuar drejtpërdrejt

25 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit dhe refugjatëve, Bosnjë dhe Hercegovinë, 05.03.2025.

26 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025.

27 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe ndryshimeve klimatike/mjedisit, Shqipëri, 25.03.2025.

- 38 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Shpopullimi i zonave rurale shkakton një varg pa- 3.2 Urbanizimi, degradimi sojash ekonomike dhe sociale që mund të dëmtojnë mjedisor dhe risqet klimatike: sigurinë. Emigrimi i vazhdueshëm gërryen ekonomitë lokale, komunitetet dhe infrastrukturën, duke çuar në presionet dhe pabarazitë përkeqësim gradual dhe në mbylljen e bizneseve dhe të sociale shërbimeve thelbësore lokale, si shkollat dhe qendrat e kujdesit shëndetësor. Në zonat ku më shumë se 20-30% Mesazhi kryesor: urbanizimi i shpejtë dhe e popullsisë është larguar, flukset e remitancave shpesh i paplanifikuar, i nxitur nga migrimi nga pakësohen pasi familje të tëra emigrojnë dhe lidhjet e ko- zonat rurale drejt atyre urbane, po çon munitetit dobësohen, duke përforcuar ndjesinë e brakti- në degradim të rëndë mjedisor, rritje të sjes së përhershme (Banka Botërore 2021; Bajra 2021). risqeve klimatike dhe rritje të pabarazive Në Shqipëri, për shembull, kontributi në PBB-në kom- sociale në qytetet e Evropës Juglindore. bëtare nga qarku rural i Kukësit ka rënë ndjeshëm nga Aktualisht, emigrimi kontribuon në zbutjen 18% në vitin 1990 në vetëm 2% deri në vitin 2020 (Mo- e tensioneve sociale, duke funksionuar si nitor 2022), pasi largimi i të rinjve ka përshpejtuar rënien një “valvul sigurie”. e burimeve tradicionale të jetesës (siç janë blegtoria dhe bujqësia për mbijetesë) dhe ka çuar në braktisjen e habi- tateve, si kullotat.28 Deri më sot, Kukësi mbetet rajoni më Lëvizja e vazhdueshme e njerëzve nga zonat rurale i varfër në Shqipëri, duke kontribuar vetëm 237 milionë drejt atyre urbane po ushtron një presion të konside- euro – ose 1,6% – në PBB-në kombëtare në vitin 2021 rueshëm mbi infrastrukturën dhe shërbimet e qytete- (INSTAT 2023). ve. Ky trend i vazhdueshëm ka nxitur zgjerim të shpejtë dhe shpesh të paplanifikuar urban, duke tejkaluar kapa- Trendet afatgjata të emigrimit i lënë individët dhe citetin e sistemeve publike për ujë, energji dhe transport grupet që mbeten pas – veçanërisht të moshuarit – të (Jeftic et al. in Filho et al. 2019). Në Shqipëri, fluksi i madh cenueshëm ndaj rreziqeve të shtuara klimatike. Për e migrantëve të brendshëm drejt kryeqytetit, Tiranës, ka shembull, në Parkun Kombëtar të Malit Sharr në Maqe- mbingarkuar infrastrukturën urbane, e cila nuk është në doninë e Veriut, largësia, kapacitetet e kufizuara lokale gjendje të përballojë një rritje kaq të shpejtë të popull- dhe mungesa e vazhdueshme e fondeve i kanë mbin- sisë. Kjo ka çuar në sfida të tilla si strehim i pamjaftue- garkuar shumë sistemet e parandalimit dhe të reagimit shëm, sisteme të mbingarkuara të kullimit dhe menaxhim ndaj zjarreve, duke i detyruar banorët - shumë prej tyre joadekuat i mbetjeve - të gjitha këto të përkeqësuara më të moshuar - të përballen me kërcënimin e zjarreve në tej nga ndikimet e ndryshimeve klimatike, si p.sh. rritja pyje me mbështetje minimale (Ranocchiari 2023). Në e përmbytjeve dhe valëve të të nxehtit.30 Në mënyrë të mënyrë të ngjashme, të moshuarit ishin ndër më të pre- ngjashme, në Serbi, migrimi nga zonat rurale dhe qytetet kurit gjatë përmbytjeve të vitit 2014 në Bosnjë dhe Her- më të vogla drejt Beogradit ka ushtruar presion të madh cegovinë dhe Serbi: mobiliteti i tyre i kufizuar dhe varësia mbi sistemet e kullimit të qytetit, të cilat hasin vështirësi nga mbështetja e paplotë e komunitetit, e rritën cenue- për t’u përballur me kombinimin e rritjes së kërkesës dhe shmërinë e tyre (OBSH 2014). Përveç kësaj, komunitetet reshjeve më intensive të lidhura me ndryshimet klima- në rajonet e thella dhe malore mund të bëhen veçanëri- tike, duke rezultuar në përmbytje të shpeshta urbane. sht të cenueshme ndaj trafikimit, një rrezik veçanërisht i Përhapja e vendbanimeve informale në periferi të qytetit theksuar për gratë e reja në pjesët veriore të Shqipërisë, i përkeqëson më tej këto sfida: në shumë prej këtyre zo- siç raportohet nga informatorët kyç.29

28 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e mjedisit dhe ndryshimeve klimatike, Shqipëri, 07.04.2025.

29 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e të drejtave të njeriut, Shqipëri, 25.03.2025.

30 Intervistë me ekspert kyç, këshilltar i pavarur për zhvillimin e qëndrueshëm, migrimin dhe ndryshimet klimatike/mjedisin, Shqipëri, 07.04.2025.

- Kuptimi i ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë 39

nave mungojnë shërbimet bazë dhe janë veçanërisht të të mbipopulluara ose informale, ku qasja në shërbimet cenueshme ndaj rreziqeve mjedisore. 31 bazë si uji, kanalizimet dhe kujdesi shëndetësor është e kufizuar.35 Zhvillimi i paplanifikuar urban po krijon rreziqe të rën- da mjedisore, veçanërisht ndotjen e ajrit dhe humbjen Kombinimi i degradimit urban dhe përshkallëzimit të e hapësirave të gjelbra. Sidomos gjatë muajve të dimrit, ndikimeve klimatike, siç janë valët e të nxehtit, krijon qytetet si Sarajeva, Beogradi dhe Shkupi tani renditen rreziqe të rënda për shëndetin publik, veçanërisht për ndër më të ndoturat në botë (AFP 2024), një problem që grupet e cenueshme, si për shembull të moshuarit dhe përkeqësohet kryesisht nga sistemet e tyre të vjetruara fëmijët.36 Në qendrat urbane në të gjithë Evropën Juglin- të ngrohjes dhe nga mbingarkesa e trafikut. Këto sfida dore, cilësia e dobët e ajrit që vjen si pasojë e aktivitetit përforcohen më tej nga kushtet specifike gjeografike dhe industrial, trafikut dhe sistemeve të ngrohjes përbën një meteorologjike, si dhe nga efektet në rritje të ndryshime- shqetësim madhor shëndetësor: ajo çon në sëmundje të ve klimatike të cilat, së bashku, kontribuojnë në episode frymëmarrjes dhe gjendje të tjera kronike.37 Në Sarajevë, 32 Në Sarajevë, ndërtimi i pakon- të zgjatura të ndotjes. zhvillimi i pakontrolluar urban dhe përshkallëzimi i ndiki- trolluar ka bllokuar korridoret natyrore qarkullimit të ajrit, meve klimatike - siç janë valët gjithnjë e më të shpeshta duke e mbajtur ndotjen të bllokuar në luginë dhe duke të të nxehtit - e kanë përkeqësuar ndotjen e ajrit; kjo ka detyruar mbylljen e shkollave gjatë muajve të dimrit.33 sjellë rreziqe serioze shëndetësore, ka çrregulluar jetën Në zonat bregdetare të Malit të Zi, ndërtimi i shpejtë dhe e përditshme, duke përfshirë mbylljen e shkollave dhe shpesh i paligjshëm për qëllime turistike ka shkatërruar ka rritur numrin e sëmundjeve, veçanërisht në mesin e hapësirat e gjelbra, ka shtuar rritjen e rrjedhjes së ujëra- grupeve të cenueshme.38 Në Plevljë të Malit të Zi, ndotja ve dhe ka dëmtuar ekosistemet natyrore, duke shkak- nga termocentrali lokal me qymyr ka kontribuar në nivele 34 Kjo shton sfida të tjera me të cilat tuar protesta lokale. të larta të kancerit dhe të sëmundjeve të frymëmarrjes. E përballen individët kur shpërngulen drejt qyteteve, duke kombinuar me mundësitë e kufizuara ekonomike, kjo ka përfshirë sigurimin e punësimit dhe kostot e larta të je- qenë një faktor i madh shtytës që i ka shtyrë njerëzit të tesës (IOM 2021a). Për shembull, për shkak të rritjes së largohen nga zona.39 kërkesës, kostot e strehimit në kryeqytete si Tirana dhe Beogradi janë rritur aq ndjeshëm saqë shumë të ardhur Zhvillimi i paplanifikuar, që shpesh vazhdon pa asnjë të rinj, si dhe banorë me të ardhura të ulëta dhe gru- vlerësim përkatës të risqeve klimatike, rrit rrezikun pe të cenueshme, detyrohen të jetojnë në vendbanime e përmbytjeve dhe rrëshqitjeve të dheut. Kjo është e

31 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025.

32 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025; intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025; dhe intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një ministrie, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025.

33 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

34 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe ndryshimeve klimatike/mjedisit, Mali i Zi, 27.05.2025.

35 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e mjedisit dhe ndryshimeve klimatike, Shqipëri, 07.04.2025; dhe intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit, ndryshimeve klimatike/ mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025.

36 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e mjedisit dhe ndryshimeve klimatike, Shqipëri, 07.04.2025.

37 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Serbi, 06.03.2025; intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit dhe refugjatëve, Bosnjë dhe Hercegovinë, 05.03.2025; dhe intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e të drejtave të njeriut, migracionit, ndryshimeve klimatike dhe mjedisit, Shqipëri, 21.05.2025.

38 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

39 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e ndryshimeve klimatike/mjedisit, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025.

- 40 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

dukshme në kodrat e Sarajevës, ku ndërtimi në zona të nga shtëpitë e prekura nga përmbytjet e vitit 2014 is- ekspozuara ndaj rreziqeve vazhdon, i nxitur nga varfëria, hin ndërtuar ilegalisht në zona të rrezikuara dhe ishin të sundimi i dobët i ligjit dhe motivet e fitimit që mbizotëroj- banuara nga persona të zhvendosur brenda vendit dhe 40 Në Maqedoninë e Ve- në mbi konsideratat e sigurisë. komunitete rome të zhvendosura (UNESCO 2023). riut dhe Malin e Zi, ndërtimet e shpejta dhe shpesh të paligjshme në zonat urbane dhe bregdetare po e rëndoj- Emigrimi i përhapur gjerësisht jashtë rajonit aktualisht në infrastrukturën dhe i lënë projektet e reja zhvillimore vepron si një valvul sigurie, duke zbutur rritjen e tensi- të cenueshme ndaj risqeve klimatike, si p.sh. valët e të oneve sociale në këto mjedise urbane nën presion. Pa- nxehtit dhe përmbytjet, duke qenë se vlerësimet mje- varësisht presioneve në rritje, tensionet sociale në zonat 41 Për shembull, në Rrafshin e disore shpesh injorohen. urbane në rajon rrallëherë janë përshkallëzuar në dhunë Bjellopavliçit pranë Podgoricës, ndërtimet e paplanifiku- në shkallë të gjerë dhe në paqëndrueshmëri politike - ara dhe të paligjshme thuhet se kanë çuar në degradi- ndryshe nga ajo që vërehet në rajone të tjera të botës.44 min e tokës bujqësore dhe në rritjen e rrezikut nga përm- Largimi i vazhdueshëm i punëtorëve të kualifikuar dhe i bytjet, pasi urbanizimi ka çrregulluar sistemet e kullimit atyre të pakualifikuar drejt BE-së dhe vendeve të tjera dhe rrjedhat natyrore të ujit (Popovic et al. 2018). vepron si një mekanizëm lehtësues, duke zbutur konku- rrencën për vende pune dhe burime, dhe duke e mbajtur Këto presione urbane ndikojnë në mënyrë dispropor- rritjen urbane deri diku të menaxhueshme.45 Për shem- cionale në grupet e margjinalizuara dhe me të ardhura bull, gjatë viteve të 1990-ta në Shqipëri pati tensione të të ulëta, duke thelluar pabarazitë sociale. Në Evropën lidhura me vendosjen kaotike të migrantëve të brend- Juglindore, komunitetet rome shpesh jetojnë në vend- shëm në zonat përreth Tiranës, ndërsa konkurrenca për banime informale në zona të rrezikshme dhe të ekspo- burime dhe perceptimet për kriminalitetin dhe pasigurinë zuara ndaj përmbytjeve, me qasje të kufizuar në shërbi- u rritën, megjithatë situata sot kryesisht është stabilizu- met bazë ose me përfaqësim të pakët politik.42 Kjo i bën ar.46 Megjithatë, problemet sociale mund të përkeqëso- ato shumë të cenueshme ndaj fatkeqësive që lidhen me hen në të ardhmen (IMCCS 2022). klimën. Gjatë përmbytjeve të vitit 2024 në Bosnjë dhe Hercegovinë, shumë shtëpi të komuniteteve rome u sh- katërruan nga uji, megjithatë ata shpesh ishin të fundit që morën ndihmë (OKB 2024). Në mënyrë të ngjashme, personat e zhvendosur brenda vendit (PZHBV) nga kon- fliktet e viteve 1990 dhe popullatat e rikthyera shpesh vendosen në zona të rrezikshme për shkak të kufizime- ve ekonomike (UNESCO 2023). Ky cikël cenueshmërie vazhdon si pasojë e mungesës së planifikimit urban të bazuar në vlerësimin e rreziqeve.43 Për shembull, shumë

40 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025.

41 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e ndryshimeve klimatike/mjedisit, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025; dhe intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave ndërkombëtare që punojnë në zhvillimin e qëndrueshëm dhe ndryshimet klimatike/mjedisin, Mali i Zi, 28.05.2025.

42 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025.

43 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit, klimës/mjedisit dhe migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 26.05.2025.

44 Për shembull, në Johanesburg të Afrikës së Jugut, konkurrenca për burime të pakta - si strehimi, vendet e punës dhe shërbimet bazë - ka kontribuar në shpërthime të përsëritura të dhunës ksenofobe ndaj emigrantëve; kjo ka rezultuar në vdekje, zhvendosje të popullsisë dhe rritje të paqëndrueshmërisë politike, ndërsa autoritetet përballen me vështirësi për të reaguar në mënyrë efektive (BBC 2019). Në mënyrë të ngjashme, në Karaçi të Pakistanit, urbanizimi i shpejtë, vendbanimet informale dhe qeverisja e dobët komunale kanë kontribuar në dhunën etnike dhe politike, ndërsa grupe rivale konkurrojnë për kontroll mbi lagjet dhe burimet (Gazdar et al. 2013).

45 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e migrimit, Serbi, 07.03.2025.

46 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe ndryshimeve klimatike/mjedisit, Shqipëri, 25.03.2025.

- Kuptimi i ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë 41

3.3 Migrimi, toka dhe burimet për ndërtim, por autoritetet kanë kapacitete të kufizuara natyrore: tensione sociale për të reaguar në terrenin malor.48

dhe konflikte Konkurrenca për tokën dhe ujin po intensifikohet, ndërsa ndryshimet klimatike po nxisin periudha gjith- Mesazhi kryesor: shpopullimi i zonave një e më të shpeshta dhe më intensive të thatësirës, rurale po krijon boshllëqe, duke çuar në mungesës së ujit dhe ngjarjeve ekstreme të motit, rritje të degradimit mjedisor dhe të rrezikut duke krijuar potencialisht burime të reja tensionesh të veprimtarive të paligjshme. Njëkohësisht, dhe konfliktesh. Kjo është veçanërisht e dukshme në konkurrenca për tokën dhe burimet ujore, zonat që urbanizohen me shpejtësi, ku projektet e zhvi- e nxitur nga presionet e zhvillimit dhe e llimit në shkallë të gjerë shpesh bien ndesh me nevojat e përkeqësuar nga ndryshimet klimatike, po komuniteteve lokale. Në Shqipërinë jugore, për shembu- shndërrohet në një burim gjithnjë e më të ll, propozimet për të devijuar ujin nga lumi Shushicë për madh tensionesh sociale dhe konfliktesh. të mbështetur turizmin në Himarë kanë nxitur protesta të gjera nga banorët dhe ambientalistët. Meqenëse prurjet Shpopullimi i zonave rurale i nxitur nga migrimi po rrit e lumenjve tashmë janë reduktuar nga ndryshimet kli- degradimin mjedisor dhe, në disa raste, po hap rrugën matike, ekziston frika se projekti do të dëmtojë më tej për veprimtari kriminale. Me më pak njerëz për të kulti- ekosistemet e lumenjve, do të rrezikojë sigurinë ujore vuar, monitoruar dhe mbrojtur tokën, zonat e braktisura dhe do të minojë burimet e jetesës së fshatrave që varen në të gjithë Evropën Juglindore janë bërë të cenueshme nga ekoturizmi i lidhur me Parkun Kombëtar të Vjosës ndaj prerjes së paligjshme të pyjeve, hedhjes së paligj- (IUCN 2025, The Peninsula 2024). Ndërsa këto presione shme të mbetjeve dhe madje edhe kultivimit të drogës shtohen në Himarë, si dhe në pjesë të tjera të rajonit, nga rrjetet kriminale (IOM 2021a). Në disa raste, tokat e kurse mënyrat tradicionale të jetesës bëhen gjithnjë e braktisura janë përdorur për kultivimin e kulturave të pa- më të paqëndrueshme, shumë banorë ruralë mund të ligjshme nga grupe të organizuara kriminale, për shem- detyrohen të migrojnë në qytete ose jashtë vendit (IM- bull në rajonet malore të Shqipërisë (Mejdini et al. 2019). CCS 2022). Ky trend nxitet më tej nga ligjet e reja që Ndërsa shpopullimi në disa raste ka zvogëluar presionin lejojnë privatizimin e tokave pyjore publike për zhvillimin mbi pyjet për dru zjarri, mbeten shqetësime në lidhje me e turizmit, gjë që kërcënon burimet bujqësore të jetesës menaxhimin joadekuat të burimeve pyjore, si dhe me ra- dhe përshpejton shpopullimin rural.49 stet e vazhdueshme të prerjes së paligjshme të pyjeve (Knez et al. 2022). Në Shqipëri, mungesa e komunite- Dinamika të ngjashme po shfaqen edhe në pjesë të tje- teve lokale u ka mundësuar kompanive private në disa ra të rajonit të EJL-së. Në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe sektorë - veçanërisht në miniera - të funksionojnë me Serbi, planet për ndërtimin e digave të reja hidroenergje- 47 Kjo ka çuar në dëm- mbikëqyrje minimale mjedisore. tike dhe minierave të litiumit kanë hasur në kundërshtim time mjedisore, duke përfshirë shpyllëzimin, ndotjen e të fortë lokal, të bazuara në shqetësimet për dëmtimin e ujërave dhe degradimin e peizazhit në zona si Kukësi mjedisit, humbjen e burimeve të jetesës dhe mungesën dhe Bulqiza, ku banorët janë shumë të paktë - ose të pa- e transparencës dhe konsultimit të mjaftueshëm (Anti- fuqishëm - për t’i mbajtur kompanitë përgjegjëse (Belis korupcija 2024; Todorović 2025). Megjithatë, projekte et al. 2024; BalkanInsight 2025). Në Mal të Zi, ka pasur të tilla shpesh vazhdojnë të zbatohen për shkak të për- një rritje të raportimeve për zjarre në zona të braktisura; fitueshmërisë së tyre për autoritetet dhe bizneset, pa- këto ndonjëherë ndizen qëllimisht për të pastruar tokën

47 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm, Shqipëri, 04.04.2025.

48 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe ndryshimeve klimatike/mjedisit, Mali i Zi, 28.05.2025.

49 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe mjedisit, Shqipëri, 08.04.2025.

- 42 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

varësisht cenueshmërisë dhe migrimit që mund të sh- shkëputi lidhjet shoqërore, ndërpreu arsimin e fëmijëve kaktojnë. 50 dhe rriti cenueshmërinë e grupeve tashmë të margjinali- zuara (UNESCO 2023). Shkatërrimi i infrastrukturës dhe Sfidat ekzistuese lidhur me pronësinë e tokës po për- humbja e burimeve të jetesës penguan më tej përpjekjet keqësohen nga degradimi mjedisor, duke rritur rrezikun për rimëkëmbje, duke lënë disa zona të shpopulluara dhe e konflikteve. Degradimi i tokës dhe erozioni i shkaktuar duke përshpejtuar rënien demografike (Jovanovic-Po- nga ndryshimet klimatike po nxisin rritjen e kontesteve povic dhe Milincic 2016; Banka Botërore 2024). Edhe për tokën dhe konflikteve pronësore. Ndërsa burimet e pse një pjesë e madhe e zhvendosjeve të shkaktuara jetesës bëhen gjithnjë e më të pasigurta, një numër në nga ngjarjet ekstreme janë të përkohshme, incidentet e rritje njerëzish mund të detyrohen të lëvizin brenda dhe përsëritura mund të çojnë në zhvendosje të përhershme. jashtë rajoneve të tyre në kërkim të sigurisë dhe të buri- Kjo është vërejtur përgjatë lumit Sitnicë në Kosovë, ku meve të qëndrueshme të jetesës. disa banorë janë larguar nga zonat e ekspozuara ndaj përmbytjeve për të kërkuar terren më të sigurt.51

3.4 Zhvendosja e shkaktuar Dështimet institucionale gjatë reagimit ndaj fatkeqë- nga klima, reagimi ndaj sive gërryejnë besimin e publikut, duke përkeqësuar

fatkeqësive dhe rimëkëmbja: krizën tashmë ekzistuese të besimit në të gjithë rajo- nin. Sipas SecuriMeter 2024 të Këshillit të Bashkëpu- erozioni i besimit tek nimit Rajonal (RCC), besimi në disa institucione publike autoritetet dhe në media është i ulët, ndërsa qytetarët kanë besim më të madh në institucionet fetare, policinë dhe organiz- Mesazhi kryesor: Dështimi i autoriteteve mat ndërkombëtarë si BE-ja dhe NATO-ja (RCC 2024) për të parandaluar dhe për t’iu përgjigjur në (Figura 3.3). Ky mosbesim i rrënjosur thellohet edhe më mënyrë efektive fatkeqësive që lidhen me shumë kur reagimet institucionale ndaj fatkeqësive per- klimën po thellon mosbesimin tashmë të ceptohen si të pamjaftueshme dhe, nganjëherë, si re- madh të publikut ndaj institucioneve, duke zultat i korrupsionit. Për shembull, pas përmbytjeve të

minuar në fund kohezionin shoqëror dhe vitit 2024 në Bosnjë dhe Hercegovinë, të cilat shkaktuan 27 viktima dhe dëme të mëdha në infrastrukturë dhe në legjitimitetin. burimet e jetesës, shpërthyen protesta lidhur me reagi- Përmbytjet e majit të vitit 2014 patën një ndikim sh- min ndaj fatkeqësive dhe mungesën e transparencës në katërrues në të gjithë Serbinë dhe Bosnjën dhe Her- lidhje me fondet e ndihmës. Këto ngjarje e gërryen më cegovinën, duke ekspozuar cenueshmërinë akute të tej besimin e publikut tek autoritetet dhe nxorën në pah rajonit ndaj ngjarjeve ekstreme të motit të shkaktua- problemet e vazhdueshme të qeverisjes së krizave dhe ra nga ndryshimet klimatike. Më shumë se tre milionë llogaridhënies gjatë tyre (reliefweb 2024; Reuters 2025). njerëz u prekën nga përmbytjet, me dhjetëra mijëra të tjerë u detyruan të evakuohen, kurse shërbimet shën- detësore, sistemet e ujit dhe të kanalizimeve, si dhe burimet e jetesës, pësuan humbje të mëdha (Jovano- vic-Popovic dhe Milincic 2016; UNESCO 2023). Për- tej shkatërrimit të menjëhershëm, përmbytjet çuan në zhvendosje të konsiderueshme dhe shpesh të zgjatura të popullsisë (IDMC 2025, UNESCO 2023). Zhvendosja jo vetëm që ndërpreu jetën e përditshme, por gjithashtu

50 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e të drejtave të njeriut, Shqipëri, 25.03.2025; intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025.

51 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e të drejtave të njeriut, migracionit dhe ndryshimeve klimatike dhe mjedisit, Kosovë, 21.05.2025.

- Kuptimi i ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë 43

Figura 3.3. Nivelet e besimit ndaj institucioneve të ndryshme në rajonin e EJL-së.

Përqindja e atyre që kanë besim

0.75

0.50

0.25

0.00 Banka Gjykata BE Qeveri Parti politike Polici Media Organizata fetare ALB BIH MKD MNE SRB KOS

Në figurë, grafikët me shtylla tregojnë përqindjen e të anketuarve të SecuriMeter që kanë shprehur besim ndaj institucioneve të ndryshme.

Burimi: RCC/SecuriMeter, 2024.

Investimet e pamjaftueshme në reduktimin afatgjatë Në disa raste, qytetarët ia atribuojnë zhvendosjen e tyre të rrezikut nga fatkeqësitë (RRF) i lënë komunitetet të jo vetë rrezikut mjedisor, por asaj që ata e perceptoj- ekspozuara dhe thellojnë mosbesimin e publikut. Pa- në si dështim të autoriteteve për t’i mbrojtur - një kën- varësisht disa përparimeve dhe rritjes së ndërgjegjësi- dvështrim që përsëritet edhe në kontekste të tjera përtej mit për rëndësinë e masave proaktive parandaluese dhe rajonit. Për shembull, në Shqipëri, disa komunitete breg- të përshtatjes në vitet e fundit, përpjekjet në të gjithë detare janë detyruar të zhvendosen për shkak të rritjes rajonin mbeten kryesisht të përqendruara në reagimin së nivelit të detit dhe erozionit në rritje. Megjithatë, ba- afatshkurtër pas fatkeqësive (UNDP 2016). Strategjitë norët shpesh fajësojnë zyrtarët për moszbatimin e rre- gjithëpërfshirëse dhe me vizion afatgjatë për reduktimin gullave të planifikimit dhe ndërtimit ose për moszbati- e rrezikut nga fatkeqësitë kryesisht mungojnë, ndërsa min e masave efektive të mbrojtjes së bregdetit. Siç u vlerësimet pas fatkeqësive shpesh neglizhojnë ndikimet theksua nga një informator kyç, ky qëndrim buron nga indirekte, si ndërprerja e arsimit dhe kostot e kujdesit pritshmëria se qeveria duhet të mbrojë shtëpitë dhe bu- shëndetësor, duke rritur më tej cenueshmërinë e popu- rimet e jetesës, dhe jo nga shqetësimi për rritjen e ni- llsive të prekura (UNDP 2016). Qeveritë vendore shpesh velit të detit.52 Ky model nuk është i veçantë vetëm për nuk kanë fonde rezervë për emergjenca dhe planifikim Shqipërinë. Në të gjithë rajonin, reagimet e pamjaftue- proaktiv, duke u mbështetur në vend të kësaj në financi- shme ndaj rreziqeve që lidhen me klimën, si përmbytjet me ad hoc gjatë emergjencave (UNDRR 2019). Si pasojë, ose rrëshqitjet e dheut, shpesh shkaktojnë zhvendosje, edhe kur lëshohen paralajmërime të hershme, përpjek- të cilat më pas perceptohen kryesisht si pasojë e negli- jet për reagim mund të mos i përmbushin nevojat (OKB zhencës institucionale dhe jo si një fatkeqësi natyrore. 2024). Në shumë raste, pamundësia e autoriteteve për të ofruar

52 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm, Shqipëri, 04.04.2025; dhe intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare, Shqipëri, 25.03.2025.

- 44 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

mbështetje të mjaftueshme dhe në kohë shihet si pasojë e Veriut, punëdhënësit që dëshirojnë të punësojnë inx- e drejtpërdrejtë e dështimit institucional, duke përforcuar hinierë ose teknikë të huaj të kualifikuar për projekte të një cikël të gërryerjes së besimit tek autoritetet dhe të infrastrukturës së gjelbër shpesh përballen me vonesa rritjes së cenueshmërisë ndaj zhvendosjeve në të ardh- disamujore për shkak të procedurave të gjata për njohjen men (UNDP 2016; UNESCO 2023). e diplomave dhe kualifikimeve profesionale të huaja; kjo e bën të vështirë plotësimin e vendeve urgjente të punës në fushat e energjisë së rinovueshme, ndërtimit ose me- 3.5 Mungesat në fuqinë punëtore naxhimit mjedisor (JRC 2024). dhe tranzicioni i gjelbër: implikimet për sigurinë Braktisja e qymyrit paraqet gjithashtu një sfidë të madhe socio-ekonomike, e cila, nëse nuk menaxhohet energjetike siç duhet, mund të shndërrohet në një nxitës të paqën- drueshmërisë dhe migrimit të mëtejshëm. Mbyllja e Mesazhi kryesor: Emigrimi masiv po krijon planifikuar e minierave të qymyrit dhe e termocentraleve mungesa të fuqisë punëtore që mund në të gjithë rajonin, si pjesë e procesit të dekarbonizimit të rrezikojnë tranzicionin e gjelbër dhe të kërkuar për anëtarësimin në BE, mund të çojë në hum- zhvillimin ekonomik të rajonit. Megjithëse bje të konsiderueshme të vendeve të punës, veçanërisht braktisja e lëndëve djegëse fosile sjell në vendet ku qymyri tradicionalisht ka qenë shtylla kurri- rreziqe të tilla si humbje e vendeve të punës zore e ekonomisë lokale. Për shembull, në rajonin e Ma- dhe trazira sociale, ai gjithashtu ofron nastirit në Maqedoninë e Veriut, mbyllja ose zvogëlimi i mundësi të konsiderueshme për krijimin minierave të qymyrit dhe i termocentraleve kërcënon bu- e burimeve të reja dhe të qëndrueshme rimet e jetesës së komuniteteve të tëra; shumë punëtorë

të jetesës nëse menaxhohet përmes një - kryesisht burra - kanë aftësi që nuk janë lehtësisht të transferueshme në sektorë të tjerë, ndërsa mundësitë kornize të tranzicionit të drejtë. alternative të punësimit janë të kufizuara.53 Pa plane të “Ikja e trurit” në Evropën Juglindore ka krijuar një pen- qarta dhe të financuara mirë për një tranzicion të drejtë gesë të madhe për investimet e nevojshme për tranzi- në mbështetje të punëtorëve dhe komuniteteve të pre- cionin e gjelbër. Në fakt, mungesat e aftësive kërcënoj- kura, ka të ngjarë të rritet papunësia dhe mund të ndod- në të vonojnë tranzicionin drejt Net Zero: rajoni nuk ka hin trazira sociale, veçanërisht në rajonet që tashmë mjaftueshëm talent vendas në sektorët kryesorë, ndër- përballen me papunësi të lartë dhe infrastrukturë të do- sa skemat e trajnimit dhe rikualifikimit nuk po zbatohen bët. Kjo mund të bëhet një faktor i fuqishëm shtytës për me ritmin e nevojshëm (Adams 2024; ETF 2022; Banka migrim (Djatkov 2024). Megjithatë, deri më sot, tranzi- Botërore 2024). Në Shqipëri, për shembull, mungesa e cioni i drejtë nuk është njohur në mënyrë eksplicite si personelit të kualifikuar pengon aftësinë e vendit për të një element qendror në hartimin e Planeve Kombëtare të hartuar, zbatuar dhe menaxhuar në mënyrë efektive po- Integruara për Energjinë dhe Klimën (PKIEK) në të gjithë litikat dhe teknologjitë e gjelbra. Në mënyrë të ngjashme, rajonin. Kjo mangësi pasqyron mungesën e ndërgjegjë- përpjekjet e Serbisë për të rritur numrin e specialistëve simit për çështjet e barazisë sociale, të cilat mund të rri- në sektorët kyç për tranzicionin e gjelbër shpesh pengo- sin rrezikun e ndikimeve negative socio-ekonomike, që hen nga mungesa e fuqisë punëtore me aftësi të mjaf- potencialisht mund të çojë në migrim nga komunitetet e tueshme, gjë që ngadalëson adoptimin e teknologjive prekura (CAN Europe 2025). të gjelbra si në sektorin publik ashtu edhe në atë privat (EU4Green 2024, JRC 2024). Sistemet e vjetruara të Përtej çështjeve të fuqisë punëtore, tranzicioni i gjel- emigracionit e përkeqësojnë më tej këtë problem, duke bër dhe ndikimet e ndryshimeve klimatike po ndikojnë vepruar si barriera për punëdhënësit që kanë nevojë për në sigurinë energjetike, gjë që nga ana tjetër mund të qasje në talente të kualifikuara (ILO 2023). Për shembu- nxisë migrim të mëtejshëm. Varësia e madhe e rajonit ll, në Serbi, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Maqedoninë nga hidroenergjia dhe qymyri vendas e bën atë të ce-

53 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një ministrie, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025.

- Kuptimi i ndërlidhjeve midis ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë 45

nueshëm ndaj çrregullimeve që lidhen me klimën (Fon- Megjithëse është sfidues, tranzicioni i gjelbër ofron dacioni REKK 2019; IMCCS 2022; UNESCO 2023; Trifo- gjithashtu një mundësi të rëndësishme për të ndër- nova dhe Dangova 2023; Vukovic 2018). Për shembull, tuar një të ardhme ekonomike më të qëndrueshme thatësirat kanë shkaktuar rënie të ndjeshme të prodhimit dhe rezistente. Zgjerimi i burimeve të rinovueshme të të hidroenergjisë në Shqipëri - ndër të tjera në vitet 2007 energjisë dhe i industrive të tjera të gjelbra mund të kri- dhe 2022 - duke çuar në ndërprerje të energjisë, munge- jojë vende të reja pune, më të shëndetshme dhe më të sa të furnizimit dhe çmime më të larta të energjisë, të ci- qëndrueshme në rajonin e EJL-së. Kjo do të ofronte një lat e përkeqësojnë varfërinë energjetike (Reuters 2022). rrugë të mundshme tranzicioni për punëtorët që kalojnë Varësitë gjeopolitike shtojnë rreziqe të mëtejshme, siç u nga industritë e lëndëve djegëse fosile dhe do të ndih- pa në Bosnjë dhe Hercegovinë gjatë krizës energjetike të monte në mbajtjen e të rinjve në rajon.54 Në Kosovë, për vitit 2022, kur mungesa e furnizuesve alternativë të gazit shembull, po bëhen plane për mbylljen e termocentrale- çoi në rritje të ndjeshme të çmimeve dhe në kërcënime ve, paralelisht me investime në rigjenerimin e zonës dhe për stabilitetin ekonomik (RUSI 2021). Ndërkohë, rritja e në zhvillimin e arsimit për energjinë e rinovueshme.55 kërkesës për minerale kritike të nevojshme për tekno- Në Malin e Zi, një udhërrëfyes për tranzicionin e drejtë i logjitë e energjisë së pastër - së bashku me rastet e keq- mbështetur nga UNDP-ja, përqendrohet në përmirësimin menaxhimit - mund të nxisin tensione të reja lokale, siç e aftësive të punëtorëve dhe në krijimin e një Akademie janë kontestet lidhur me minierat e propozuara të litiumit për Punë të Gjelbra, me synimin për të krijuar mundësi në Bosnjë dhe Hercegovinë (Antikorupcija 2024; Balkan të reja punësimi.56 Për më tepër, shfrytëzimi i kapitalit Green Energy News 2025). Ndërsa ndërprerjet në furni- financiar dhe njerëzor të diasporës përmes remitanca- zimin me energji, rritja e kostove të jetesës dhe degradi- ve dhe investimeve të drejtpërdrejta mund të ofrojë një mi mjedisor vazhdojnë, gjithnjë e më shumë komunitete burim jetik financimi për të mbështetur një tranzicion të mund t’i drejtohen migrimit, duke intensifikuar rënien qëndrueshëm ekonomik (IOM 2023b). Menaxhimi me demografike dhe presionet sociale në rajon (UNESCO sukses i këtij tranzicioni do të jetë thelbësor për sigurinë 2023; Banka Botërore 2024; IOM 2023b). energjetike dhe stabilitetin ekonomik afatgjatë të rajonit.

54 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Serbi, 06.03.2025.

55 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e të drejtave të njeriut, migracionit dhe ndryshimeve klimatike dhe mjedisit, Kosovë, 21.05.2025.

56 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe ndryshimeve klimatike/mjedisit, Mali i Zi, 28.05.2025.

- 4 4.Përgjigjet

- 47

Ky kapitull shqyrton peizazhin në 4.1 Iniciativat kryesore në zhvillim të përgjigjeve në rajonin ndërthurjen ndërmjet e Evropës Juglindore, duke vënë ndryshimeve klimatike, në pah si fushat ku është shënuar lëvizjes së njerëzve dhe përparim ashtu edhe boshllëqet sigurisë e vazhdueshme - veçanërisht për Në të gjithë rajonin e EJL-së, politikat dhe strategjitë klimatike rrallëherë e adresojnë lëvizjes së njerëzve. sa i përket zhvillimit të zgjidhjeve Kornizat kryesore, siç janë Kontributet Kombëtare të gjithëpërfshirëse që adresojnë Pikësynuara (KKP)59 dhe Planet Kombëtare të Përshta-

realitetet e ndërlidhjes së tjes (PKP) të Konventës Kornizë të Kombeve të Bashku- ara për Ndryshimet Klimatike (KKKBNK), kanë tendencë ndryshimeve klimatike me lëvizjen të anashkalojnë çështjet e migrimit, shpërnguljes ose e njerëzve, si dhe implikimet e zhvendosjes, ose i përmendin ato pa i lidhur me risqet klimatike. Aty ku vërehen modele të migrimit të brend- mundshme të tyre për sigurinë.57 shëm, politikat zakonisht nuk i përfshijnë këto konside- Përmbledhja në vijim nuk synon rata në planifikimin e përshtatjes ose të qëndrueshmëri- së.60 Në përgjithësi, lëvizja e njerëzve mbetet kryesisht të jetë shteruese, por përkundrazi jashtë kuadrove klimatike në rajon, përveç disa referen- paraqet fushat kryesore të veprimit cave të kufizuara dhe indirekte që shfaqen në politikat

dhe iniciativat më të spikatura që janë dhe strategjitë përkatëse (shih Shtojcën 2.2).

aktualisht në zbatim e sipër në rajon.58 Në të njëjtën kohë, në shumë kontekste politikat dhe Analiza tregon se në të gjithë Evropën strategjitë e mobilitetit rrallëherë trajtojnë ndryshimet klimatike ose faktorët mjedisorë. Për shembull, shumë Juglindore, po arrihet përparim i strategji dhe plane veprimi për migrimin përmendin pak ngadaltë, por i qëndrueshëm, në ose aspak klimën, mjedisin, qëndrueshmërinë ose tran- zicionin e gjelbër, dhe shpesh i referohen vetëm sek- hartimin e kornizave të politikave torëve të ndërlidhur me të, si bujqësia, në kontekstin dhe zhvillimin e përgjigjeve praktike që adresojnë ndryshimet klimatike dhe lëvizjen e njerëzve. Megjithatë, mbeten boshllëqe të konsiderueshme 59 Kontributet Kombëtare të Pikësynuara (KKP) janë plane kombëtare veprimi për klimën të zhvilluara nga secili vend në kuadër të në përballimin e sfidave komplekse Marrëveshjes së Parisit dhe dorëzohen çdo pesë vjet pranë Sekretariatit të KKKBNK-së. në ndërthurjen ndërmjet ndryshimeve 60 Për shembull, KKP-ja e e Rishikuar për Shqipërinë nuk përmend

klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe migrimin, mobilitetin, shpërnguljen ose zhvendosjen; megjithatë, Plani i saj Kombëtar i Përshtatjes i vitit 2021 merr në konsideratë zhvendosjen e shkaktuar nga klima dhe i referohet cenueshmërive sigurisë. sociale të shkaktuara nga proceset e pabarabarta të zhvillimit, të cilat mund të përkeqësojnë rreziqet që rrjedhin nga ndryshimet klimatike - p.sh. për grupet e margjinalizuara që jetojnë në 57 Ky seksion bazohet kryesisht në analizën e vetë autorëve, si dhe në vendbanime informale. Në mënyrë të ngjashme, Strategjia e Bosnjës informacionin e mbledhur gjatë një punëtorie rajonale mbi ndryshimet dhe Hercegovinës për Përshtatjen ndaj Ndryshimeve Klimatike dhe klimatike, lëvizjen e njerëzve dhe sigurinë, të zhvilluar në Sarajevë, më Zhvillimin me Emetime të Ulëta 2020–2030 e përmend migrimin 03.06.2025. vetëm kalimthi, pa e lidhur atë me risqet klimatike ose zhvendosjen. Në Maqedoninë e Veriut dhe Serbi, dokumentet klimatike e njohin 58 Një përmbledhje më e detajuar e politikave, kornizave institucionale migrimin nga zonat rurale drejt atyre urbane dhe ndryshimet dhe strategjive mund të gjendet në Shtojcën 2 dhe Shtojcën 3. demografike, por nuk e integrojnë migrimin si një komponent të përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike ose planifikimit të qëndrueshmërisë. Për më shumë informacion, shihni Shtojcën 2.2.

- 48 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

e mundësive ekonomike për investime nga diaspora.61 është e harmonizuar me Strategjinë globale Institucio- Edhe aty ku përmendet klima, referencat zakonisht janë nale për Migracionin, Mjedisin dhe Ndryshimet Klima- të shkurtra dhe u mungon angazhimi thelbësor ose ve- tike (MECC) 2021–2030 të IOM-it. Strategjia rajonale primet e dedikuara që lidhin ndryshimet klimatike me thekson degradimin mjedisor dhe rreziqet natyrore si lëvizjen e njerëzve (shih Shtojcën 3.2).62 nxitës kryesorë të migrimit dhe zhvendosjes, dhe bën thirrje për një koordinim dhe shkëmbim më të madh njo- Kur janë të pranishme, konsideratat e sigurisë zakoni- hurish midis palëve të interesuara në Evropën Juglindo- sht përqendrohen në rreziqet tradicionale, si menaxhi- re. Në Serbi, IOM-i ka qenë e përfshirë në hartimin e një mi i zonave të tranzitit, parandalimi i krimit dhe rregullimi strategjie të re për mbrojtjen e mjedisit, të financuar nga i flukseve të migracionit. Ato rrallëherë i përfshijnë im- Bashkimi Evropian, e cila për herë të parë njeh lidhjen plikimet më të gjera ose në zhvillim e sipër të sigurisë midis ndryshimeve klimatike dhe migrimit (UNDP 2023b; që mund të lindin nga ndërveprimi midis ndryshimeve Spasić 2024).65 Në Maqedoninë e Veriut, IOM-i po pu- klimatike dhe lëvizjes së njerëzve, siç janë: tensionet në non për të krijuar një Qendër për Mekanizmin e Finan- komunitet, konkurrenca për burime ose cenueshmëria cimit të Gjelbër, e përqendruar në shfrytëzimin e remi- e popullsive të zhvendosura. Në shumicën e strategjive tancave dhe kontributeve të diasporës për të financuar të migrimit, për shembull, ndonëse ka njëfarë njohjeje veprimet klimatike, duke demonstruar kështu se si mi- të ndryshimeve demografike dhe urbanizimit si sfida të grimi mund të shfrytëzohet për zhvillim pozitiv dhe qën- mundshme, nuk bëhet asnjë lidhje e qartë me rreziqet drueshmëri ndaj ndryshimeve klimatike.66 Organizata po e sigurisë që lidhen me klimën, as me cenueshmëritë e mbështet gjithashtu procesin e përfshirjes së konsidera- ndërlikuara që mund të lindin nga ndërthurja e ndryshi- tave të migrimit në Planin Kombëtar të Përshtatjes (PKP) meve mjedisore dhe mobilitetit. Në mënyrë të ngjashme, të Maqedonisë së Veriut, përmes zhvillimit kapacitetet ato nuk adresojnë në mënyrë të qartë shqetësime më të palëve të interesuara mbi ndërlidhjen ndërmjet mi- të gjera të sigurisë njerëzore - siç është mbrojtja e gru- grimit, mjedisit dhe ndryshimeve klimatike, duke marrë peve të cenueshme të zhvendosura nga përmbytjet ose në konsideratë edhe ndërveprimet me çështjet gjinore ngjarje të tjera klimatike.63 Kjo qasje e fragmentuar për- (IOM 2024c). Ndërkohë, Shqipëria do të jetë pjesë e një forcohet nga mungesa e të dhënave dhe informacionit të programi global të IOM-it që synon të shfrytëzojë migra- disponueshëm mbi këto ndërlidhje, dhe rrjedhimisht nga cionin e fuqisë punëtore si një strategji përshtatjeje ndaj ndërgjegjësimi i kufizuar midis politikëbërësve, si dhe ndryshimeve klimatike, duke përfshirë një qasje holistike nga strukturat institucionale të izoluara dhe mungesa e të bazuar në të drejta dhe të ndjeshme ndaj gjinisë (IOM përgjithshme e kapacitetit për të trajtuar sfidat ndërsek- 2024d). toriale.64 Aktorë të tjerë ndërkombëtarë në rajon kanë filluar gjit- Një shembull i spikatur i një qasjeje të integruar është hashtu t’i adresojnë këto ndërlidhje. Për shembull, Par- Strategjia për Ballkanin Perëndimor (2022–2025) e Or- lamenti Evropian, ka hartuar një dokument mbështetës ganizatës Ndërkombëtare për Migracionin (IOM), e cila që i inkurajon palët e interesuara në BE dhe në rajonet

61 Për shembull, në Maqedoninë e Veriut, Rezoluta për Politikën e Migracionit e Republikës së Maqedonisë 2015–2020 dhe Rezoluta për Politikën e Migracionit e Republikës së Maqedonisë së Veriut 2021–2025 nuk përmend klimën ose faktorët mjedisorë. Në mënyrë të ngjashme, Strategjia e Migrimit Ekonomik e Republikës së Serbisë për periudhën 2021–2027 nuk përmend as klimën e as tranzicionin e gjelbër, dhe nuk merr në konsideratë ndikimet e mundshme të ndryshimeve mjedisore mbi modelet e migrimit. Në mënyrë të ngjashme, në Strategjinë Kombëtare për Migracionin dhe Planin e saj të Veprimit 2019–2022 të Shqipërisë dhe në strategjinë e përditësuar 2024–2030,klima përmendet vetëm një herë, pa asnjë trajtim thelbësor apo veprime të dedikuara që lidhin ndryshimet klimatike me lëvizjen e njerëzve. Për më shumë informacion, shihni Shtojcën 3.2.

62 Për shembull, Strategjia për Migracionin dhe Azilin 2021–2025 e Bosnjës dhe Hercegovinës e përmend zhvendosjen e lidhur me klimën, por nuk e trajton atë në mënyrë thelbësore.

63 Për një listë gjithëpërfshirëse të strategjive dhe planeve kryesore të veprimit, shihni Shtojcën 2.2.

64 Informacion i mbledhur gjatë një punëtorie rajonale mbi ndryshimet klimatike, lëvizjen e njerëzve dhe sigurinë, të zhvilluar në Sarajevë, më 03.06.2025.

65 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Serbi, 06.03.2025.

66 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025.

- Përgjigjet 49

fqinje të marrin në konsideratë ndikimet e ndryshimeve me burime që shpesh ndahen në mënyrë të izoluar, duke klimatike mbi mobilitetin; qëllimi është të zvogëlohen ce- penguar kështu zhvillimin e zgjidhjeve gjithëpërfshirëse nueshmëritë dhe të nxitet qëndrueshmëria e popullatave që adresojnë nxitësit themelorë dhe trendet afatgjata të të prekura (EPRS 2022). Në Raportin e saj Rajonal të vitit mobilitetit që lidhen me klimën. 2024 për Klimën dhe Zhvillimin e Vendeve të Ballkanit Perëndimor, Banka Botërore u bëri thirrje ekonomive të Për më tepër, narrativi mbizotërues vazhdon kryesisht rajonit të forcojnë qëndrueshmërinë klimatike me qëllim ta portretizojë lëvizjen e njerëzve si një rrezik që duhet mbrojtjen e popullsisë dhe nxitjen e rritjes ekonomike të adresohet, dhe jo si një strategji potencialisht po- (Banka Botërore 2024) (shih Shtojcën 4 për një pasqyrë zitive përshtatjeje me rezultate të dobishme. Lëvizja të nismave të integruara mbi klimën dhe mobilitetin në e njerëzve në rajon vijon të kornizohet kryesisht si një Evropën Juglindore). Megjithatë, në pjesën më të mad- fenomen negativ – një rrezik që duhet menaxhuar ose hen këto nisma mbeten të nxitura nga aktorë të jashtëm, zbutur – dhe jo si një strategji legjitime përshtatjeje që me pronësi të kufizuar vendore dhe me përkthim të ku- mund të japë rezultate pozitive sociale dhe ekonomi- fizuar në kornizat politike vendore. Meqenëse ndikimet ke. Dokumentet e politikave dhe diskursi publik shpesh klimatike pritet të intensifikohen në vitet në vijim, do të përqendrohen te ikja e trurit, shpopullimi dhe migrimi i jetë gjithnjë e më e rëndësishme që rajoni i EJL-së të parregullt si sfida, duke anashkaluar potencialin e tyre miratojë masa proaktive, bashkëpunuese dhe të integru- për të forcuar qëndrueshmërinë, për të lehtësuar tran- ara që adresojnë spektrin e plotë të ndërlidhjeve midis sferimin e aftësive dhe për të nxitur zhvillimin e qën- klimës, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë. Eksplorimi i drueshëm. Ekziston një njohje e kufizuar e mënyrë se si mundësive pozitive, si krijimi i vendeve të gjelbra të pu- mobiliteti i menaxhuar mirë mund të kontribuojë në për- nës dhe shfrytëzimi i angazhimit të diasporës në përsh- shtatje, për shembull përmes remitancave, angazhimit të tatjen ndaj ndryshimeve klimatike, mund të kontribuojë diasporës ose krijimit të vendeve të gjelbra të punës, dhe gjithashtu në forcimin e qëndrueshmërisë ekonomike për këtë arsye bëhen pak përpjekje për ta integruar këtë dhe të stabilitetit rajonal. këndvështrim në kornizat e politikave të klimës ose të migracionit.

4.2 Boshllëqet dhe kufizimet e Perspektiva rajonale është e pazhvilluar. Edhe pse kornizës aktuale të politikave disa projekte kanë shtrirje rajonale, kjo në thelb do të thotë se ato zbatohen në disa pjesë të rajonit të EJL- Ekziston një mungesë e përgjithshme e qasjeve të inte- së, me disa komponentë të hartuar për të rritur bash- gruara dhe gjithëpërfshirëse, ndërsa politikat e izolua- këpunimin me qëllim adresimin e rreziqeve të sigurisë ra ekzistuese reflektohen edhe në financim. Në rajonin dhe/ose mobilitetit që lidhen me klimën. Megjithatë, ka e Evropës Juglindore, diskursi dhe peizazhi politik mbi shumë pak projekte që veprojnë në të gjithë rajonin, dhe ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike dhe lëvizjes së ato përqendrohen kryesisht në çështjet e menaxhimit të njerëzve është kryesisht i orientuar drejt ndikimeve të zonave të tranzitit. Pavarësisht disa përpjekjeve për të menjëhershme të fatkeqësive të shkaktuara nga klima, nxitur bashkëpunimin rajonal, siç është Agjenda e Gjel- si përmbytjet, thatësirat dhe rrëshqitjet e dheut, si dhe bër për Ballkanin Perëndimor, Strategjia SEE 2030 dhe rolit të tyre në nxitjen e zhvendosjes së popullsisë. Pran- Strategjia për Ballkanin Perëndimor e IOM-it, projektet daj, ky orientim kanalizohet kryesisht përmes kornizave vërtet ndërkufitare që adresojnë në mënyrë holistike të reduktimit të rrezikut nga fatkeqësitë (RRF) të cilat, ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, mobilitetit dhe ndonëse thelbësore, kanë tendencë të adresojnë vetëm sigurisë mbeten të rralla. Kjo mungesë e një qasjeje të format më të dukshme dhe më akute të ndërveprimeve fuqishme rajonale pengon koordinimin e mbledhjes së ndërmjet klimës dhe mobilitetit. Vërehet një mungesë e të dhënave, shkëmbimin e praktikave më të mira dhe theksuar e strategjive të integruara ndërsektoriale që do zbatimin e strategjive të përbashkëta të përshtatjes dhe të lidhnin përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike, me- zbutjes, të cilat do të kapërcenin kufijtë kombëtarë, duke naxhimin e migrimit dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Edhe reflektuar njëkohësisht sfidat e përbashkëta të rajonit. mekanizmat e financimit pasqyrojnë këtë fragmentim,

- 50 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Pasojat e shpopullimit të vazhdueshëm rural dhe ur- Së fundi, ndërthurja e ndryshimeve klimatike, lëvizjes banizimit të shpejtë nuk trajtohen mjaftueshëm në së njerëzve dhe sigurisë - në veçanti, e shqetësime- kornizat aktuale të politikave. Ekziston një nevojë e ve “të forta” të sigurisë siç është krimi i organizuar qartë për strategji të zhvillimit të qëndrueshëm që rri- – mbetet e pashqyrtuar mjaftueshëm si në kërkime sin ndërgjegjësimin për mundësitë në zonat rurale dhe ashtu edhe në politika në Evropën Juglindore. Megji- të shpopulluara, dhe që investojnë në shërbime thel- thëse pranohet se zhvendosja dhe migrimi i shkaktuar bësore për t’i bërë këto zona tërheqëse si për të kthyerit nga klima mund të kontribuojnë në paqëndrueshmëri ashtu edhe për banorët e rinj. Megjithatë, politikat dhe sociale, shpopullim dhe dobësim të pranisë së shtetit në investimet konkrete mbeten të kufizuara. Në mënyrë të zonat rurale, rrallëherë përcaktohen lidhje eksplicite me ngjashme, agjenda e transformimit të gjelbër në rajon rreziqet e sigurisë, siç është krimi i organizuar. Poten- është ende në fazat e saj të hershme; politikat që e pro- ciali që dinamikat ndërmjet ndryshimeve klimatike dhe movojnë këtë agjendë janë të kufizuara, siç është edhe mobilitetit së përkeqësojnë cenueshmëritë në rajonet e përfshirja e sektorit privat kur bëhet fjalë për financimin tranzitit, të krijojnë hapësira pa qeverisje ose të mbin- e infrastrukturës dhe inovacionit të gjelbër, si dhe për garkojnë kapacitetet lokale sapo ka filluar të pranohet në krijimin e vendeve të gjelbra të punës dhe mbështetjen e diskutimet mbi politikat, por ende nuk është integruar në tranzicionit drejt një ekonomie me karbon të ulët. mënyrë sistematike në planifikimin e sigurisë ose vlerë- simet e rrezikut. Kjo është një fushë ku nevojiten urgjen- tisht më shumë prova dhe vëmendje politike.

- Përgjigjet 51

- 5 5. Rekomandime

- 53

Kuptimi i ndërlidhjeve komplekse midis Ky kapitull paraqet disa rekomandime praktike që do të ndihmojnë që ndryshimeve klimatike dhe lëvizjes implikimet e sigurisë të ndryshimeve së njerëzve - si dhe implikimeve të klimatike ndaj lëvizjes së njerëzve tyre për sigurinë - ofron një pikënisje të merren plotësisht në konsideratë dhe të integrohen në përpjekjet për të vlefshme për adresimin e nevojave forcimin e qëndrueshmërisë së rajonit. të rajonit për qëndrueshmëri dhe Rekomandimet gjithashtu nxjerrin në pah përshtatje. Duke kuptuar se si rreziqet mënyrat për të shfrytëzuar mundësitë që ofron tranzicioni i gjelbër drejt një të që lidhen me klimën nxisin migrimin, ardhmeje më të qëndrueshme dhe më të zhvendosjen dhe ndryshimin e sigurt. Në përgjithësi, ato theksojnë se modeleve të mobilitetit, politikëbërësit ndërtimi i qëndrueshmërisë në Evropën Juglindore do të kërkojë veprime të mund të parashikojnë më mirë koordinuara në çdo nivel. Suksesi varet rreziqet, të orientojnë mbështetjen nga integrimi i politikave klimatike dhe të për komunitetet e cenueshme dhe migrimit, investimi te njerëzit dhe vendet, forcimi i qeverisjes dhe nxitja e zhvillimit të hartojnë strategji të integruara që gjithëpërfshirës dhe të qëndrueshëm. promovojnë qëndrueshmërinë dhe zhvillimin e qëndrueshëm përmes një 5.1 Nxitja e bashkëpunimit qasjeje holistike ndaj sigurisë. Kjo jo rajonal dhe strategjive të vetëm që do të mundësojë përgjigje integruara më efektive ndaj ndikimeve klimatike, por do të mbështesë edhe përafrimin e Bashkëpunimi i fortë rajonal – përmes planifikimit të përbashkët, shkëmbimit të politikave dhe praktikave me standardet të dhënave dhe qeverisjes – është jetik e BE-së mbi veprimin klimatik, për përgjigje efektive dhe rezistente ndaj reduktimin e rrezikut nga fatkeqësitë sfidave që lidhen me klimën, lëvizjen e njerëzve dhe sigurinë. dhe përfshirjen sociale. Në këtë mënyrë, ndërlidhja midis klimës, mobilitetit Për këtë qëllim, është thelbësore:

dhe sigurisë mund të informojë dhe Zhvillimi i një strategji rajonale për përshtatje përshpejtojë përpjekjet për ndërtimin dhe zbutje: Një qasje e koordinuar rajonale është thelbësore për të adresuar sfidat e ndërlidhura të e shoqërive më të gjelbra dhe më ndryshimeve klimatike, lëvizjes së njerëzve dhe si- rezistente, duke e pozicionuar kështu gurisë. Aktorët në nivele të ndryshme duhet të pu- rajonin në një rrugë të besueshme drejt nojnë së bashku për të zhvilluar një kornizë rajonale për lëvizjen e njerëzve të ndjeshme ndaj klimës, e anëtarësimit në BE dhe prosperitetit cila integron mbrojtjen sociale, zhvillimin dhe ma- afatgjatë. sat zbutëse, duke shfrytëzuar njëkohësisht platfor- mat ekzistuese rajonale, si ato të ofruara nga OS- BE-ja dhe Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal (RCC).

- 54 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Si një pikënisje konkrete për veprim, aktorët mund Kush duhet të veprojë? të punojnë drejt integrimit të konsideratave specifi- ke për lëvizjen e njerëzve të ndjeshme ndaj klimës Organizatat rajonale, duke përfshirë OS- në kornizat ekzistuese të bashkëpunimit rajonal, siç BE-në, RCC-në dhe institucionet përkatëse është Plani i Veprimit për zbatimin e Deklaratës së të BE-së, duhet të udhëheqin përpjekjet për Sofjes mbi Agjendën e Gjelbër për Ballkanin Perën- nxitjen e bashkëpunimit. Autoritetet institu- dimor. Kjo do të ndihmonte në parandalimin e pa- cionale dhe ministritë duhet të marrin pjesë barazive në programimin e qëndrueshmërisë, në aktive në platformat rajonale, ndërsa orga- kapërcimin e ndarjeve rajonale dhe në lehtësimin e nizatat e shoqërisë civile dhe institucionet përgjigjeve të përbashkëta ndaj sfidave të përbash- akademike duhet të përfshihen në projekte këta, si menaxhimi i ujit, siguria energjetike dhe re- të përbashkëta dhe në shkëmbimin e infor- duktimi i rrezikut nga fatkeqësitë. macionit. Partnerët ndërkombëtarë mund të ofrojnë ekspertizë teknike dhe mbështetje Përmirësimi i të dhënave, dialogut dhe bashkëpu- financiare për të siguruar përfshirje të gjerë nimit teknik: Autoritetet institucionale duhet të inku- dhe efektivitet. rajohen të investojnë në përmirësimin e mbledhjes së të dhënave dhe shkëmbimit të informacionit mbi ndikimet klimatike në nivel rajonal, lëvizjen e 5.2 Forcimi i kornizave të njerëzve dhe rreziqet e sigurisë, duke punuar në politikave dhe atyre partneritet me qendrat kërkimore dhe organizatat institucionale e shoqërisë civile. Duhet të merret në konsideratë edhe krijimi i platformave rajonale për shkëmbimin Kornizat më të forta politike dhe e përvojave dhe praktikave më të mira - si p.sh. një institucionale janë thelbësore për qendër e përbashkët e paralajmërimit të hershëm bashkëpunim efektiv rajonal; ato do t’u dhe qendra rajonale trajnimi për përshtatjen ndaj mundësojnë palëve të interesuara në rajon ndryshimeve klimatike në sektorët kryesorë. të zbatojnë veprime të përbashkëta, të Promovimi i rrjeteve rajonale, duke përfshirë aka- harmonizojnë politikat dhe të ndërtojnë deminë dhe aktorët e angazhuar të shoqërisë civi- rezistencë ndaj rreziqeve të përbashkëta, le: Organizatat rajonale duhet të bashkëpunojnë me duke mbështetur njëkohësisht progresin departamentet ministrore për të mbështetur zhvi- drejt standardeve dhe anëtarësimit në BE. llimin e rrjeteve rajonale, duke përfshirë shoqërinë civile, institucionet akademike dhe platformat e qe- Për këtë qëllim, është thelbësore: verisjes lokale, me qëllim ofrimin e mbikëqyrjes dhe sigurimin e zbatimit të strategjive të qëndrueshmëri- Integrimi i politikave klimatike dhe atyre të lëvi- së. Iniciativa të tilla si një rrjet rajonal i kryetarëve të zjes së njerëzve: Autoritetet institucionale duhet bashkive ose një rrjet bashkëpunimi rinor mund të të integrojnë në mënyrë sistematike konsideratat forcojnë pronësinë lokale dhe llogaridhënien. klimatike dhe mjedisore në strategjitë e migracio- nit, zhvendosjes dhe punës - dhe anasjelltas - duke respektuar njëkohësisht integritetin e secilës fushë politike. Kjo nënkupton, ndër të tjera, zhvillimin e strategjive gjithëpërfshirëse dhe të bazuara në vlerësimin e riskut, që lidhin përshtatjen ndaj ndrys- himeve klimatike me lëvizjen e njerëzve, duke për- dorur hartëzimin hapësinor të cenueshmërisë dhe planifikimin afatgjatë. Migrimi dhe zhvendosja du- het të integrohen në mënyrë sistematike - por vetëm aty ku është e përshtatshme - në Planet Kombëta-

- Rekomandime 55

re të Përshtatjes (PKP) dhe Kontributet Kombëtare Kush duhet të veprojë? të Pikësynuara (KKP), me mekanizma pjesëmarrës për të siguruar që të merren në konsideratë nevojat Këto rekomandime u drejtohen kryesisht dhe cenueshmëritë e diferencuara. autoriteteve institucionale dhe ministrive përkatëse, si ato që janë përgjegjëse për Forcimi i reduktimit të rrezikut nga fatkeqësitë mjedisin, çështjet klimatike, mobilitetin dhe (RRF) dhe gatishmërisë: Autoritetet institucionale mbrojtjen sociale. Autoritetet vendore do të duhet të largohen nga reagimet reaktive pas fat- luajnë gjithashtu një rol kyç në përshtatjen keqësive dhe të investojnë në strategji afatgjata për dhe zbatimin e këtyre politikave në nivel reduktimin e rrezikut nga fatkeqësitë (DRR) dhe të komuniteti. Organet rajonale, si RCC-ja dhe forcojnë sistemet e paralajmërimit të hershëm, duke OSBE-ja, mund të ofrojnë udhëzime dhe të promovuar planifikimin urban dhe rural të bazuar në mbështesin harmonizimin e qasjeve në të vlerësimin e rrezikut, si dhe duke inkurajuar investi- gjithë rajonin. Organizatat e shoqërisë civi- me strategjike në infrastrukturë. Autoritetet vendo- le (OSHC-të) janë thelbësore për të siguru- re, në veçanti, duhet të fuqizohen për të vlerësuar ar komunikim të hapur, mekanizma pjesë- rreziqet dhe për të zhvilluar masa parandaluese marrës dhe llogaridhënie në menaxhimin e përmes proceseve pjesëmarrëse që angazhojnë burimeve. në mënyrë aktive komunitetet dhe shoqërinë civile, duke marrë parasysh njëkohësisht cenueshmëritë e ndryshme. Përpjekje të tilla mund të ndihmojnë 5.3 Investimi në nivel lokal në në ndërlidhjen e çështjeve të klimës dhe lëvizjes së burime jetese rezistente ndaj njerëzve, duke zvogëluar rreziqet e zhvendosjes ndryshimeve klimatike dhe duke ndërtuar qëndrueshmëri.

Nismat lokale duhen të mbështeten, Përmirësimi i qeverisjes, transparencës dhe pasi ato ndërtojnë qëndrueshmëri duke besimit: Nevojitet një përpjekje e bashkërendu- ofruar zgjidhje praktike, të udhëhequra ar e udhëhequr nga autoritetet institucionale, me nga komuniteti, që nxisin zhvillimin e mbështetjen e organizatave rajonale dhe ndër- kombëtare si dhe të shoqërisë civile, për të luftuar qëndrueshëm dhe sigurojnë që askush të korrupsionin, për të përmirësuar koordinimin ndër- mos mbetet pas. ministror dhe për të siguruar transparencë në aloki- min e fondeve për ndihmë në raste fatkeqësish, për Për këtë qëllim, është thelbësore: zhvillim dhe klimën. Është thelbësore që autoritetet të respektojnë parimet e qeverisjes së mirë mjedi- Zbatimi i projekteve për burime jetese rezistente sore dhe të përmbushin angazhimet ndërkombëta- ndaj ndryshimeve klimatike: Donatorët ndërkom- re, si Konventa e Aarhusit, duke siguruar aksesin e bëtarë dhe agjencitë e zhvillimit në rajon duhet të publikut në informacion, pjesëmarrjen në vendim- investojnë, dhe të mbështesin, iniciativat lokale - siç marrje dhe aksesin në drejtësi në çështjet mjediso- janë zgjidhjet e bazuara në natyrë, bujqësia e qën- re. Forcimi i ekspertizës ligjore – nëpërmjet klinikave drueshme, produktet pyjore jo-drusore dhe turizmi juridike mjedisore dhe ndihmës juridike falas – do të rural - që ndërtojnë qëndrueshmëri dhe krijojnë përforcojë më tej qeverisjen, do të rrisë efektivitetin mundësi ekonomike në komunitetet e cenuesh- e politikave dhe do të forcojë qëndrueshmërinë dhe me. Të gjitha ndërhyrjet duhet të projektohen dhe dinjitetin e popullsive të prekura. zbatohen duke marrë parasysh aspektin gjinor, me qëllim që të sigurohet që gratë, veçanërisht ato nga zonat rurale dhe komunitetet minoritare, si dhe gru- pet e margjinalizuara, të kenë akses të barabartë në

- 56 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

burime, trajnime dhe role udhëheqëse, si dhe që të Kush duhet të veprojë? adresohen nevojat dhe kapacitetet e tyre specifike. Autoritetet vendore dhe bashkitë janë në Kuptimi dhe udhëheqja në mënyrë proaktive e pozicionin më të mirë për të zbatuar pro- modeleve të mobilitetit: Autoritetet institucionale jekte konkrete në terren, me mbështetjen e në të gjitha nivelet duhet të njohin potencialin për- ministrive përgjegjëse për zhvillimin rural, shtatës të mobilitetit dhe të përpiqen në mënyrë mirëqenien sociale dhe planifikimin urban. proaktive të kuptojnë dhe të orientojnë trendet e OSHC-të, grupet e komunitetit dhe aktorët mobilitetit përmes analizave pjesëmarrëse dhe të e sektorit privat duhet të përfshihen si par- bazuara në vlerësimin e rrezikut, të cilat pasqyrojnë tnerë, për të siguruar që ndërhyrjet të jenë nxitësit dhe ndikimet e diferencuara sipas gjinisë. të përshtatura me kontekstin lokal dhe gji- Kjo përfshin mbështetjen e rrugëve të sigurta dhe thëpërfshirëse. Donatorët ndërkombëtarë të rregullta të migrimit, angazhimin e diasporës dhe, dhe agjencitë e zhvillimit mund të ofrojnë kur është e nevojshme, zhvendosjet e planifikuara, mbështetje financiare dhe teknike, veçanëri- me mbështetjen e organizatave ndërkombëtare dhe sht për iniciativat pilot dhe për zgjerimin e rajonale. Vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet modeleve të suksesshme. riintegrimit të të kthyerve, duke u siguruar që gratë dhe burrat të përfitojnë në mënyrë të barabartë nga remitancat, transferimi i aftësive dhe mundësitë e 5.4 Shfrytëzimi i mundësive të zhvillimit lokal të lidhura me vende pune të qën- ekonomisë së gjelbër drueshme dhe të gjelbra. Ekonomia e gjelbër ofron mundësi për Forcimi i qëndrueshmërisë urbane: Autoritetet rritje të qëndrueshme, krijimin e vendeve institucionale duhet të investojnë në infrastruktu- të punës dhe rritje të qëndrueshmërisë në rën urbane për të adresuar rreziqet klimatike dhe rajonin e EJL-së. Investimi në aftësi dhe presionet e migracionit, duke i dhënë përparësi partneritete të gjelbra mund të ndihmojë infrastrukturës së gjelbër (si hapësirave të gjelbra që përfitimet e tranzicionit të gjelbër të urbane dhe mbjelljes së pemëve), zbatimit të rre- jenë të arritshme për një gamë të gjerë gulloreve për ndërtim të qëndrueshëm dhe planifi- komunitetesh dhe të kontribuojnë në kimit të përdorimit të tokës, si dhe përmirësimit të shërbimeve bazë. Zhvillimi i kapaciteteve dhe sh- zhvillimin gjithëpërfshirës dhe afatgjatë. këmbimi i përvojave – të mbështetura nga donatorët ndërkombëtarë, agjencitë e zhvillimit, organizatat e Për këtë qëllim, është thelbësore të: shoqërisë civile (OSHC) dhe partnerët akademikë – duhet të promovojnë pjesëmarrjen aktive të gra- Investimi në arsim dhe trajnim për aftësi të gjel- ve dhe grupeve të margjinalizuara në planifikimin bra: Autoritetet institucionale duhet të krijojnë ose urban dhe vendimmarrje, duke siguruar kështu që të reformojnë programe profesionale dhe arsimore masat e qëndrueshmërisë urbane të jenë gjithëpër- të orientuara drejt aftësive relevante për tranzici- fshirëse dhe të drejta. onin e gjelbër - si efikasiteti energjetik, energjia e rinovueshme dhe përshtatja ndaj ndryshimeve kli- Mbështetja e refugjatëve dhe migrantëve të stre- matike - duke promovuar njëkohësisht në mënyrë huar në rajon: Autoritetet institucionale duhet të aktive barazinë gjinore dhe pjesëmarrjen e grave. punojnë për të siguruar akses të barabartë në shër- Kjo përfshin mbështetjen e grave dhe vajzave në bimet publike, mbrojtjen sociale dhe mundësitë për fushat STEM dhe sektorët e gjelbër, adresimin e refugjatët dhe migrantët, duke i kushtuar një theks pengesave për avancimin në karrierë dhe sigurimin të veçantë politikave gjithëpërfshirëse dhe të ndje- që kurrikulat dhe aktivitetet informuese të jenë gji- shme ndaj gjinisë. thëpërfshirëse dhe të arritshme për të gjithë. Këto iniciativa duhet të zbatohen në partneritet me auto-

- Rekomandime 57

ritetet vendore, institucionet arsimore, organizatat e Kush duhet të veprojë? shoqërisë civile (OSHC) dhe sektorin privat, duke u mbështetur në ekspertizën dhe përkrahjen e orga- Autoritetet institucionale duhet të përcak- nizatave rajonale dhe ndërkombëtare. tojnë një drejtim strategjik për tranzicionin drejt ekonomisë së gjelbër, duke u përqen- Angazhimi i diasporës si burim për zhvillim: Au- druar te politikat, kornizat rregullatore dhe toritetet institucionale duhet të identifikojnë mënyra stimujt për krijimin e vendeve të gjelbra të dhe të krijojnë mekanizma për të shfrytëzuar ek- punës dhe zhvillimin e arsimit. Ministritë spertizën, burimet financiare dhe rrjetet e diasporës përgjegjëse për arsimin, punën, ekonominë për të promovuar ndërtesat me efikasitet energjetik, dhe çështjet e diasporës kanë role qendro- sipërmarrjet e qëndrueshme dhe inovacionin. Kjo re në zhvillimin e programeve të trajnimit mund të përfshijë krijimin e qendrave për angaz- dhe në nxitjen e përfshirjes së diasporës. himin e diasporës dhe lehtësimin e transferimit të Autoritetet vendore, institucionet arsimore, remitancave për qëllime të zhvillimit lokal. OSHC-të dhe sektori privat duhet të bashkë- punojnë për të ofruar trajnime, për të krijuar Promovimi i vendeve të gjelbra të punës dhe bu- vende pune dhe për të tërhequr investime. rimeve të qëndrueshme të jetesës: Autoritetet in- Organizatat ndërkombëtare dhe donatorët stitucionale, sektori privat dhe shoqëria civile, duke mund të mbështesin ndërtimin e kapacitete- bashkëpunuar në të gjitha nivelet duhet të inkurajoj- ve, shkëmbimin e njohurive dhe mobilizimin në partneritetet publiko-private të projektuara për e burimeve. të krijuar vende të gjelbra të punës, veçanërisht në sektorët kyç për tranzicionin energjetik dhe për- shtatjen ndaj ndryshimeve klimatike. Mbështetja e modeleve hibride dhe të punës në distancë mund të ndihmojë në rigjallërimin e zonave rurale dhe në uljen e pabarazive ndërmjet zonave urbane dhe ru- rale.

Mbështetja për ndërhyrjet sistemike dhe të koor- dinuara: Të gjithë aktorët - veçanërisht organizatat ndërkombëtare dhe rajonale - duhet që përveç pro- jekteve të izoluara të zbatojnë edhe strategji të in- tegruara dhe ndërsektoriale për klimën, mobilitetin dhe zhvillimin, duke siguruar që investimet në infra- strukturën e gjelbër dhe vendet e gjelbra të punës të jenë gjithëpërfshirëse dhe të qëndrueshme.

- Referencat

- Referencat 59

Adams, H. (2024). Green Borders: Climate Change Balkan Civil Society Development Network (2025). and Business Mobility. Geneva: Deloitte, Business Civic Space Report 2025: Western Balkans. ECF Advisory Group on Migration. Qasur më 21 shkurt (European Civic Forum). Qasur më 7 tetor 2025. 2025. https://www.gfmd.org/sites/g/files/tmzbdl1801/ https://civic-forum.eu/wp-content/uploads/2025/06/ files/documents/france2023/Green%20Borders-%20 Civic-Space-Report-2025-WesternBalkans.pdf Climate%20Change%20and%20Business%20 Mobility_WEB.pdf Balkan Green Energy News (2025). “Locals Defy Lithium Mining Plans on Mount Majevica”, Balkan AFP (2024). “Three Balkan Capitals Among World’s Green Energy News, 13 mars 2025. Qasur më 7 tetor 10 Most Polluted Cities”, Barron’s. Qasur më 25 shkurt 2025. https://balkangreenenergynews.com/locals- 2025. https://www.barrons.com/news/three-balkan- defy-lithium-mining-plans-on-mount-majevica/ capitals-among-world-s-10-most-polluted-cities- 5cb2085d Bajra, U. (2021). “The Interactive Effects of Remittances on Economic Growth and Inequality Amelung, B., and A. Moreno (2011). “Costing the Impact in Western Balkan Countries”, Journal of Business of Climate Change on Tourism in Europe: Results of Economics and Management 23(3): 757–775. Qasur the PESETA Project”, Climatic Change 112: 83–100. më 7 tetor 2025. https://www.researchgate.net/ Qasur më 5 mars 2025. https://link.springer.com/ publication/351006334_The_interactive_effects_of_ article/10.1007/s10584-011-0341-0 remittances_on_economic_growth_and_inequality_in_ Western_Balkan_countries Antikorupcija (2024). “Bosnia and Herzegovina: Municipality & Environmentalists Oppose Opening of BBC (2019). “South Africa: How Common Are Lithium Mine, Complain about Lack of Transparency Xenophobic Attacks?”, BBC News, 2 October 2019. & Consultations with Local Communities”, Business & Qasur më 7 tetor 2025. https://www.bbc.com/news/ Human Rights Resource Centre. Qasur më 15 shkurt world-africa-47800718 2025. https://www.business-humanrights.org/en/ latest-news/bosnia-and-herzegovina-municipality- BCSDN (2024). “BCSDN Solidarity after the environmentalists-oppose-opening-of-lithium-mine- Devastating Floods in Bosnia and Herzegovina”, complain-about-lack-of-transparency-consultations- BCSDN News, 8 tetor 2024. Qasur më 7 tetor 2025. with-local-communities/ https://balkancsd.net/bcsdn-solidarity-after-the- devastating-floods-in-bosnia-and-herzegovina/ Associated Press (2024). “Bosnia Floods Death Toll Rises in Jablanica and Neretva after Heavy Rain”. Belis, D., R. Van Dingenen, Z. Klimont, and F. Dentener Qasur më 5 shkurt 2025. https://apnews.com/article/ (2021). “Impact of Air Pollution on Health in South-East bosnia-floods-death-toll-jablanica-neretva-rain-8cb7 Europe”, European Journal of Public Health 31 (Issue 27b971aa6e3943f727f077c0bbd7 Supplement_3), ckab164.113. Qasur më 15 shkurt 2025. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckab164.113 BalkanInsight (2025). “‘Lifeless’: Pollution Threatens the Drin and its Tributaries in Three Balkan States”, Belis, D., et al. (2024). Status of Environment and Balkan Insight. Qasur më 7 tetor 2025. https:// Climate in the Western Balkans. JRC Publications balkaninsight.com/2025/02/06/lifeless-pollution- Repository. Qasur më 7 tetor 2025. https:// threatens-the-drin-and-its-tributaries-in-three- publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/ balkan-states/ JRC140061

- 60 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Benson, M., and K. O’Reilly (2016). “From Lifestyle CDI (Cooperation and Development Institute) (2024). Migration to Lifestyle in Migration: Categories, The EU Growth Plan for the Western Balkans: One Concepts and Ways of Thinking”, Migration Studies Year After: Insight Paper. Tirana: Cooperation and 4(1): 20–37. Qasur më 1 mars 2025. https://academic. Development Institute. Qasur më 7 tetor 2025. https:// oup.com/migration/article-abstract/4/1/20/2413178?l cdinstitute.eu/wp-content/uploads/2024/11/Insight- ogin=true paper_EU-GP-for-WBs.pdf

Berlin Economics (2025). “Berlin Economics Supports CMS (Center for Migration Studies) (2021). “What We the Development of Kosovo’s First Voluntary Know About Climate Change and Migration”. Qasur NDC”. Qasur më 18 qershor 2025. https://berlin- më 25 maj 2025. https://cmsny.org/wp-content/ economics.com/en/berlin-economics-supports- uploads/2021/02/What-We-Know-About-Climate- the-development-of-kosovos-first-voluntary- Change-and-Migration-Final.pdf ndc/#:~:text=In%20March%202025%2C%20 Kosovo%20officially%20adopted%20its%20fi- Commissariat for Refugees and Migration of Serbia rst,tackle%20climate%20change%20through%20 (n.d.). “About Us”. Qasur më 30 qershor 2025. https:// coordinated%20efforts%20by%202030 arhiva.kirs.gov.rs/articles/aboutus.php?lang=ENG

Berlin Process (2025). “What Is the Berlin Process?” Cuttitta, P., A. Pécouda, and M. Phillips (2022). “Civil Qasur më 10 tetor 2025. https://www.berlinprocess. Society and Migration Governance across European de/ Borderlands”, Journal of Intercultural Studies 44(1). Qasur më 30 qershor 2025. https://www.tandfonline. Berlin Process (2025a). “Results of the Berlin Process”. com/doi/full/10.1080/07256868.2022.2160099#d1e123 Qasur më 10 tetor 2025. https://www.berlinprocess. de/#results Cvetkovska, S., D. Ilieski, I. Nasteska, P. Holcová, and A. Džonlić (2021). “‘Europe’s Waste Dump’: Biella, R., R. Hoffmann, and H. Upadhyay (2022). How Dangerously Polluting Oil Ended Up Heating “Climate, Agriculture, and Migration: Exploring North Macedonia’s Hospitals”, Organized Crime and the Vulnerability and Outmigration Nexus in the Corruption Reporting Project (OCCRP), 21 May 2021. Indian Himalayan Region”, Mountain Research and https://www.occrp.org/en/investigation/europes- Development 42(2): R9–R21. Qasur më 7 tetor 2025. waste-dump-how-dangerously-polluting-oil-ended- https://www.jstor.org/stable/48695047?seq=1 up-heating-north-macedonias-hospitals

Bygnes, S., and A. Flipo (2016). “Political Motivations Desai, H., and E. Forsberg (2020). Multidimensional for Intra-European Migration”, Acta Sociologica 59(2): Fragility in 2020. OECD Development Co-operation 113–129. Qasur më 2 qershor 2025. https://journals. Working Papers, No. 79. Paris: OECD Publishing. sagepub.com/doi/full/10.1177/0001699316659909 Qasur më 7 tetor 2025. https://www.oecd.org/ content/dam/oecd/en/publications/reports/2020/09/ CAN Europe (2025). “Do Final NECPs Sufficiently multidimensional-fragility-in-2020_2f8fc1ee/ Address EU-level Just Transition Requirements? b4fbdd27-en.pdf Just Transition Briefing”. Qasur më 31 janar 2025. https://1point5.caneurope.org/wp-content/ Digital Atlas (2024). “Advancing Medium and Long- uploads/2025/04/Just-Transition-Briefing-1.pdf Term Adaptation Planning in the Republic of Serbia (NAP)”. Qasur më 10 tetor 2025. https://atlas-klime. eko.gov.rs/eng/about

- Referencat 61

Djatkov, D. (2024). Policy Report on the Green Ergezer, A. U., P. Balažič, and E. Kopliku (2021). Transition in the Western Balkans, edition 2024. Southeast Europe 2030 Strategy. Qasur më 7 tetor Qasur më 7 tetor 2025. https://www.westernbalkans- 2025. https://www.rcc.int/see2030/files/SEE-2030- infohub.eu/wp-content/uploads/2024/08/Report_ strategy.pdf Green-Transition_final.pdf ETF (European Training Foundation) (2021). How EEA (European Environment Agency) (2024a). Migration, Human Capital and the Labour Market European Climate Risk Assessment. Qasur më 3 Interact in Montenegro. Qasur më 29 janar 2025. maj 2025. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/ https://www.etf.europa.eu/en/publications-and- publications/european-climate-risk-assessment resources/publications/how-migration-human- capital-and-labour-market-interact-3 EEA (European Environment Agency) (2024b). 2024 European State of the Climate. Qasur më 3 korrik 2025. ETF (European Training Foundation) (2022). Review https://climate.copernicus.eu/esotc/2024 of National Career Development Support Systems in the Western Balkans. Qasur më 7 tetor 2025. https:// EEA (European Environment Agency) (2021). Municipal www.etf.europa.eu/sites/default/files/2022-09/ETF_ Waste Management in Western Balkan Countries— WB%20synthesis%20report_EN.pdf Country Profile: North Macedonia. Copenhagen: European Environment Agency. EU4Green (2024). “SERBIA”. Qasur më 10 tetor 2025. https://eu4green.eu/economy/serbia/ EEA (European Environment Agency) (2021a). Municipal Waste Management in Western Balkan European Commission (2023a). “Kosovo visa Countries—Country Profile: Montenegro. Copenhagen: liberalisation signed for entry in early 2024”, European Environment Agency. Directorate-General for Migration and Home Affairs, 21 April 2023. Qasur më 25 maj 2025. https://home- EEA (European Environment Agency) (2021b). affairs.ec.europa.eu/news/kosovo-visa-liberalisation- Municipal Waste Management in Western Balkan signed-entry-early-2024-2023-04-21_en Countries—Country Profile: Albania. Copenhagen: European Environment Agency. European Commission (2023b). Communication from the Commission to the European Parliament, the EEA (European Environment Agency) (2020). Western Council, the European Economic and Social Committee Balkan Countries: 20 Years of Cooperation with the and the Committee of the Regions: New Growth Plan EEA. Copenhagen: European Environment Agency. for the Western Balkans, 8 nëntor 2023. Qasur më 25 qershor 2025. https://enlargement.ec.europa. EPC (European Policy Centre) (2021). “Open Balkan eu/system/files/2023-11/COM_2023_691_New%20 Initiative: Less History, More Business”. Qasur më 13 Growth%20Plan%20Western%20Balkans.pdf shtator 2025. https://cep.org.rs/en/blog/open-balkan- initiative/ Euronews Albania (2023). “44% of the economy in 2021 concentrated in Tirana, other districts EPRS (European Parliamentary Research Service) fading”, Euronews Albania, 22 maj 2023. Qasur më (2022). The Future of Climate Migration. Qasur më 7 7 tetor 2025. https://euronews.al/en/44-of-the- tetor 2025. https://www.europarl.europa.eu/RegData/ economy-in-2021-concentrated-in-tirana-other- etudes/ATAG/2022/729334/EPRS_ATA(2022)729334_ districts-fading/#:~:text=On%20the%20other%20 EN.pdf hand%2C%20the,districts%20towards%20Tirana- %20or%20abroad

- 62 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

FAO (Food and Agriculture Organization of the United Government of the Republic of Serbia (2021). Nations) (2025). FAOSTAT Qasur më 10 tetor 2025. fao. Economic Migration Strategy of the Republic of Serbia org/faostat/en/#data/RL for the Period 2021–2027. Qasur më 2 shkurt 2025. https://www.minrzs.gov.rs/sites/default/files/2021-02/ Filho, W. L., G. Trbić, and M. D. Filipovic (eds.) (2019). ENG_%20Strategija%20ekonomske%20migracije%20 Climate Change Adaptation in Eastern Europe: 2021-2027-30_10%20%28002%29.pdf Managing Risks and Building Resilience to Climate Change. Cham: Springer. Hajdari, L., and J. Krasniqi (2021). “The Economic Dimension of Migration: Kosovo from 2015 to 2020”, Garip, F., and C. A. Reed (2025). “Climate Change and Humanities and Social Sciences Communications 8: Human Mobility: Considering Context, Mechanisms, 273. Qasur më 15 shkurt 2025. https://doi.org/10.1057/ and Selectivity”, Population and Development Review s41599-021-00923-6 51(1): 449–489. Qasur më 14 mars 2025. https://doi. org/10.1111/padr.12716 Haxha, U. (2023). “Floods Are Taking Kosovo by Surprise: Climate Change, Riverbed Degradation Gazdar, H., and H. B. Mallah (2013). “Informality and and Too Much Concrete Threaten Unprepared Political Violence in Karachi”, Urban Studies 50(15): Municipalities”, 19 September 2023. Kosovo 2.0. Qasur 3099–3115. Qasur më 24 Mars 2025. https://journals. më 19 shtator 2025. https://kosovotwopointzero.com/ sagepub.com/doi/abs/10.1177/0042098013487778 en/floods-are-taking-kosovo-by-surprise/

Gedeshi, I., and R. King (2018). New Trends in Potential ICMPD (International Centre for Migration Policy Migration from Albania. Tirana: Friedrich-Ebert- Development) (2020). Geopolitical Outlook on Stiftung. Qasur më 29 janar 2025. https://tirana.fes.de/ International Migration. Qasur më 4 shkurt 2025. al/al-news-events-publications-detail/new-trends-in- https://www.icmpd.org/fileadmin/ICMPD-Website/ potential-migration-from-albania.html ICMPD_Geopolitical_Outlook_on_International_ Migration.pdf Gemi, E., and A. Triandafyllidou (2021). Rethinking Migration and Return in Southeastern Europe. IDMC (Internal Displacement Monitoring Centre) Qasur më 29 janar 2025. https://library.oapen.org/ (2014). “Floods Cause New Displacement in Bosnia handle/20.500.12657/102238 and Herzegovina”, 5 September 2014. Qasur më 5 shtator 2025. https://www.internal-displacement.org/ GFMD (Global Forum on Migration and Development) expert-analysis/floods-cause-new-displacement-in- (2024). The Impact of Climate Change on Human bosnia-and-herzegovina/ Mobility: Preventive Action, Humanitarian Action and Development. Background Paper. Geneva: GFMD. IDMC (2025). “Country Profile: Bosnia and Qasur më 29 janar 2025. https://www.gfmd.org/ Herzegovina”. Qasur më 10 tetor 2025. https://www. sites/g/files/tmzbdl1801/files/documents/france2023/ internal-displacement.org/countries/bosnia-and- roundtables/GFMD%20GRT%201%20-%20 herzegovina/ Background%20paper%20Final_EN.pdf?EN ILO (International Labour Organization) (2023). Skills Global Forest Watch (2025). Global Forest Watch for a Greener Future: A Global View. Qasur më 7 tetor map. Qasur më 25 maj 2025. https://www. 2025. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/ globalforestwatch.org/map/ groups/public/%40ed_emp/documents/publication/ wcms_732214.pdf

- Referencat 63

IMCCS (International Military Council on Climate IOM (International Organization for Migration) (2024a). and Security) (2022). The World Climate and Flood and Landslide Response Situation Report, Security Report 2022: Climate Security Snapshot 7 nëntor 2024. Qasur më 29 janar 2025. https:// – The Balkans. Qasur më 29 janar 2025. https:// bih.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1076/files/ councilonstrategicrisks.org/wp-content/ documents/2024-11/2024-flood-and-landslide- uploads/2022/07/Climate-Security-Snapshot-The- response-situation-report-7-november-2.pdf Balkans_World-Climate-and-Security-Report-2022. pdf IOM (International Organization for Migration) (2024b). “North Macedonia: Mainstreaming Migration and IOM (International Organization for Migration) (2019). Climate Change Perspectives into National Adaptation Glossary on Migration. Qasur më 7 tetor 2025. https:// Plan Processes”. Qasur më 29 janar. https://d-portal. publications.iom.int/system/files/pdf/iml_34_glossary. org/q.html?aid=XM-DAC-47066-NC.0143 pdf IOM (International Organization for Migration) IOM (International Organization for Migration) (2021a). (2024c). Labour Migration and Climate Change, Migration in North Macedonia: A Country Profile Information Sheet, janar 2024. Qasur më 29 janar 2021. Qasur më 29 janar 2025. https://publications. 2025. https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/ iom.int/books/migration-north-macedonia-country- files/documents/2024-05/information-sheet-labour- profile-2021 migration-and-climate-change.pdf

IOM (International Organization for Migration) (2021b). IOM (International Organization for Migration) (2024d). South-Eastern Europe, Eastern Europe and Central Bridging Climate Change and Human Mobility: Asia – Regional Strategy 2020–2024. Qasur më 29 Collective Analysis for a Deeper Understanding of janar 2025. https://publications.iom.int/books/south- Climate Mobility in the East and Horn of Africa. Qasur eastern-europe-eastern-europe-and-central-asia- më 7 tetor 2025. https://dtm.iom.int/sites/g/files/ regional-strategy-2020-2024 tmzbdl1461/files/reports/Bridging%20Climate%20 Mobility%20Hackathon%20Report_Final_V2.pdf IOM (International Organization for Migration) (2023a). “Western Balkans Partners Accept Action Plan on IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) Sustainable Migration Governance at the Third (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Sarajevo Migration Dialogue”, 9 qershor 2023. Qasur Basis, Working Group I contribution to the Sixth më 29 janar 2025. https://www.iom.int/news/western- Assessment Report. Qasur më 5 mars 2025. https:// balkans-partners-accept-action-plan-sustainable- www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ migration-governance-third-sarajevo-migration- dialogue IPCC (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, Working Group II IOM (International Organization for Migration) (2023b). contribution to the Sixth Assessment Report. Qasur Exploring the Links between Migration, Environment më 5 mars 2025. https://www.ipcc.ch/report/sixth- and Climate Change in Bosnia and Herzegovina. Qasur assessment-report-working-group-ii/ më 29 janar 2025. https://bih.iom.int/resources/ exploring-links-between-migration-environment-and- climate-change-bosnia-and-herzegovina

- 64 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

IUCN (International Union for Conservation of Nature) Knez, S., S. Štrbac, and I. Podbregar (2022). “Climate (2025). Vjosa Wild River National Park Mitigation Change in the Western Balkans and EU Green Hierarchy Assessment for the Rural Water Supply Deal: Status, Mitigation and Challenges”, Energy, IV Project (Lot 1) at Shushica River, Albania: Final Sustainability and Society 12(1). Qasur më 29 janar Report, 27 January 2025. Qasur më 7 tetor 2025. 2025. https://doi.org/10.1186/s13705-021-00328-y https://balkanrivers.net/uploads/files/shares/Studies/ VWRNP_MHA_Final_Report_20250127_compressed. Kurecic, P. (2023). “Is Corruption the Driving Force of pdf Migration from Croatia: Evidence from a Survey”, South East European Journal of Economics and Business Jakovljevic, A. (2021). “Effects of Public Policy 18(1): 1–14. Qasur më 10 tetor 2025. https://reference- Measures on Combating Migration in Serbia”, global.com/article/10.2478/jeb-2023-0001 Međunarodna politika 72, No. 1183: 7–29. Qasur më 29 janar 2025. http://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/journals/iipe_ Low Carbon Power (2025). “Electricity in North mp/2021-1183/iipe_mp-2021-72-1183-1.pdf Macedonia in 2024/2025”. Qasur më 10 tetor 2025. https://lowcarbonpower.org/region/North_Macedonia Jeftic, M., D. Tošić, and T. Nikolić (2019). “Resilient Functional Urban Regions: Spatial Planning in the Light Malak, M. A., and N. K. Lina (2024). “Tropical Cyclones of Climate Change” In W. L. Filho, G. Trbić, and D. and the Mobility of Older Persons: Insights from Filipovic (eds.). Climate Change Adaptation in Eastern Coastal Bangladesh”. In S. Jolly, N. Ahmad, and M. Europe: Managing Risks and Building Resilience Scott (eds.). Climate-Related Human Mobility in Asia to Climate Change. Cham: Springer International and the Pacific, Sustainable Development Goals Series. Publishing. Singapore: Springer. Qasur më 29 janar 2025. https:// doi.org/10.1007/978-981-97-3234-0_2 Jovanović Popović, D., and M. Milinčić (2016). “Impact of Climate Changes, Floods and Internal Martin, R., and R. Dragos (2012). “Return Migration: Displacement in Southeastern Europe”, Herald The Experience of Eastern Europe”, International of the Geographic Society of Republic of Srpska Migration (50)6: 109–128. Qasur më 29 janar 2025. 20: 111–122. Qasur më 7 tetor 2025. https://www. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468- researchgate.net/publication/321344026_IMPACT_ 2435.2012.00762.x OF_CLIMATE_CHANGES_FLOODS_AND_INTERNAL_ DISPLACEMENT_IN_SOUTH_EASTERN_EUROPE Mara, I., and M. Landesmann (2022). Use It or Lose It! How Do Migration, Human Capital and the Labour JRC (Joint Research Centre) (2024). Status of Market Interact in the Western Balkans? Qasur Environment and Climate in the Western Balkans. më 29 janar 2025. https://www.etf.europa.eu/en/ JRC Publications Repository. Qasur më 7 tetor 2025. publications-and-resources/publications/use-it-or- https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/ lose-it-how-do-migration-human-capital-and-labour handle/JRC140061 McAreavey, R., and N. Argent (2018). New Immigration King, R., and I. Gedeshi (2019). “New Trends in Destinations: Migrating to Rural and Peripheral Areas. Potential Migration from Albania: The Migration Routledge. Transition Postponed”, Migration and Development 9(2): 131–151. Qasur më 29 janar 2025. https://www. Mejdini, F., and K. Amerhauser (2019). Growing Like tandfonline.com/doi/full/10.1080/21632324.2019.1608 Weeds? Rethinking Albania’s Culture of Cannabis 099 Cultivation. Qasur më 7 tetor 2025. https:// globalinitiative.net/wp-content/uploads/2019/12/ AlbaniaCannabis.14.12.web_.pdf

- Referencat 65

Monitor (2022). “Prapavija Ekonomike e Shpopullimit OSCE (2009). The OSCE Concept of Comprehensive te Kukesit”, 10 December 2022. Qasur më 15 mars and Co-operative Security: An Overview of Major 2025. https://monitor.al/prapavija-ekonomike-e- Milestones. Vienna: Conflict Prevention Centre. https:// shpopullimit-te-kukesit-2/ www.osce.org/files/f/documents/c/0/37592.pdf

Muttarak, R. (2021). “Demographic Perspectives in OSCE Mission to Serbia (2024). Consolidating Research on Global Environmental Change”, Population the Democratization Process in the Security Studies 75(2): 267–284. Qasur më 29 janar 2025. Sector in Serbia. https://www.osce.org/files/f/ https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/003247 documents/1/8/580225.pdf 28.2021.1988684 Panebianco, S. (2022). “Climate Change Migration Muttarak, R. (2022). “Vulnerability to Climate Enters the Agenda of the Wider Mediterranean: Change and Adaptive Capacity from a Demographic The Long Way Towards Global Governance”. In S. Perspective”. In: Hunter, L.M., Gray, C., Véron, J. (eds) Panebianco (ed.), Border Crises and Human Mobility International Handbook of Population and Environment. in the Mediterranean Global South, Critical Security International Handbooks of Population, vol 10. Springer, Studies in the Global South, 145–175. Cham: Palgrave Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-76433-3_4 Macmillan.

Montenegro Ministry of Economic Development Petrović, J. (2022). “Chapter 9: Environment, (2022). Montenegro Tourism Development Strategy Climate Change and Depopulation in Serbia”. In D. 2022–2025 with the Action Plan. Qasur më 7 tetor Vuković (ed.), National Human Development Report 2025. https://www.gov.me/en/documents/a4a670bc- – Serbia 2022: Human Development in Response to abac-447b-bd91-2b9203bd95d9. Demographic Change, 206–223. Belgrade: UNDP Srbija. Qasur më 10 tetor 202. https://hdr.undp.org.rs/ Nature Returns (2025). “About the Nature Returns wp-content/uploads/2023/05/Chapter9-Environment- Project”. Qasur më 10 tetor 2025. https://nature- Climate-Change-and-Depopulation-in-Serbia-e1.pdf returns.eu/the-project/ Pietrapertosa, F., V. Khokhlov, M. Salvia, and C. North Macedonia Ministry of Energy, Mining, and Raw Cosmi (2018). “Climate Change Adaptation Policies Materials (2025). “The Just Energy Transition Platform and Plans: A Survey in 11 South East European is Strengthening – JETIP: Macedonia Calls on the Countries”, Environmental Science & Policy 85: 24–34. International Community for Partnership”. Qasur më 3 Qasur më 10 tetor 2025. https://doi.org/10.1016/j. qershor 2025. https://energy.gov.mk/en-GB/odnosi- envsci.2018.03.013 so-javnost/soopstenija/se-zacvrstuva-platformata-za- pravedna-energetska-tranzicija-jetip-makedonija-ja- Popovic, S., et al. (2018). Land Degradation Caused by povikuva-megjunarodnata-zaednica-na-partnerstvo Illegal Construction in the Bjelopavlici Plain: Case Study of the Narrow Belt along the Motorway Podgorica– North Macedonia Ministry of Environment and Physical Danilovgrad, Montenegro. Podgorica: Green Room Planning (2025). Landing page for Ministry. Qasur më Sessions 2018 International GEA Conference. Qasur 30 qershor 2025. https://www.moepp.gov.mk/en-GB/ më 10 tetor 2025. https://www.researchgate.net/ ministerstvo publication/331275515_Land_degradation_caused_ by_illegal_construction_in_the_Bjelopavlici_Plain_ OECD (2022). Labour Migration in the Western Case_study_of_the_narrow_belt_along_the_motorway_ Balkans: Mapping Patterns, Addressing Challenges Podgorica_-Danilovgrad_Montenegro and Reaping Benefits. Qasur më 29 janar 2025. https:// www.oecd.org/en/publications/labour-migration-in- the-western-balkans_af3db4f9-en.html

- 66 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Ranocchiari, G. (2023). “North Macedonia: Limited Reuters (2025). “Bosnian Students Protest Resources for Managing Natural Park Fires”, Government Inaction after Deadly Floods”, Reuters, 11 tetor 2023. Qasur më 29 janar 2025. https://www. 10 February 2025. Qasur më 29 janar 2025. https:// balcanicaucaso.org/eng/Areas/North-Macedonia/ www.reuters.com/world/europe/bosnian-students- North-Macedonia-limited-resources-for-managing- protest-government-inaction-after-deadly- natural-park-fires-227448 floods-2025-02-10/

RCC (Regional Cooperation Council) (2020). Rosinska, A. (2024). Drivers of Migration: Dimensions “Compendium on Best Practices in Diaspora and Indicators. A Policy-Oriented Literature Review. Engagement in the Western Balkans”. Qasur më Luxembourg: Publications Office of the European 29 janar 2025. https://www.rcc.int/pubs/148/ Union. Qasur më 29 janar 2025. https://op.europa.eu/ compendium-on-best-practices-in-diaspora- en/publication-detail/-/publication/3a347b71-bb6a- engagement-in-the-western-balkans 11ef-91ed-01aa75ed71a1/language-en

RCC (2024). SecuriMeter 2024. Qasur më 30 qershor Rüttinger, L., P. van Ackern, N. Gordon, and A. Foong 2025. https://www.rcc.int/pubs/199/securimeter-2024 (2021). Regional Assessment for South-Eastern Europe. Security Implications of Climate Change. RCC (2025). SecuriMeter database. Qasur më 30 Berlin: adelphi; Vienna: OSCE. Qasur më 29 janar qershor 2025. https://www.rcc.int/securimeter/ 2025 2025. https://www.osce.org/files/f/documents/ database a/a/484148.pdf

REKK Foundation (2019). The Southeast European Rüttinger, L., et al. (2023). Climate Security Risk power system in 2030: Flexibility challenges Assessment Methodology Guide & Tools. Qasur më and benefits from regional integration. Analysis. 30 qershor 2025. https://weatheringrisk.org/sites/ Qasur më 30 qershor 2025. https://www.agora- default/files/document/WR_Climate_Security_Risk_ energiewende.org/fileadmin/Projekte/2019/ Assessment_Methodology_Guide_Tools_0.pdf Southeast_European_power_system_in_2030/154_ SoutheastEuropPowerSys_WEB.pdf RUSI (Royal United Services Institute) (2021). “Russia is Weaponising Bosnia and Herzegovina’s Reliefweb (2024). Bosnia and Herzegovina: Pluvial/ Gas Dependence”. Qasur më 29 prill 2025. https:// Flash Flood 2024 – DREF Operation Appeal MDRBA017, www.rusi.org/explore-our-research/publications/ 19 October 2024. Qasur më 29 janar 2025. https:// commentary/russia-weaponising-bosnia-and- reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/bosnia- herzegovinas-gas-dependence and-herzegovina-pluvialflash-flood-2024-dref- operation-appeal-mdrba017 Scissa, C. (2024). Migration in the Context of Climate and Environmental Changes in Non-EU Prague Process Reuters (2022). “Albania Dims Lights as Drought, Price States: Exploring Vulnerabilities, Policy Gaps and Spike Spark Energy Crisis”, Reuters, 21 March 2022. Available Protection Frameworks. Prague: International Qasur më 7 tetor 2025. https://www.reuters.com/ Centre for Migration Policy Development. Qasur më world/europe/albania-dims-lights-drought-price- 21 shkurt 2025. https://www.pragueprocess.eu/en/ spike-spark-energy-crisis-2022-03-21/ news-events/news/994-migration-in-the-context- of-climate-and-environmental-changes-in-non-eu- prague-process-states-exploring-vulnerabilities- policy-gaps-and-available-protection-frameworks

- Referencat 67

Smeltzer, S., and A. Karppi (2024). “A Region Trifonova, M., and A. Dangova (2023). Climate Change Reordered by Autocracy and Democracy”. Qasur and Security Dynamics in Southeastern Europe. më 10 tetor 202. https://freedomhouse.org/report/ Potsdam-Babelsberg: Friedrich-Naumann-Stiftung für nations-transit/2024/region-reordered-autocracy- die Freiheit. Qasur më 29 janar 2025. https://www. and-democracy freiheit.org/de/consent?dest=https%3A%2F%2Fshop. freiheit.org%2F%23!%2FPublikation%2F1471 Spasić, V. (2022). “North Macedonia First in Western Balkans Adopts National Energy and Climate Plan”, UBA (2020). Migration, Environment and Climate Balkan Green Energy News, 2 June 2022. Qasur më Change: Literature Review. Qasur më 29 janar 2025. 7 tetor 2025. https://balkangreenenergynews.com/ https://www.umweltbundesamt.de/sites/default/ north-macedonia-first-in-western-balkans-adopts- files/medien/1410/publikationen/2020-03-04_ national-energy-and-climate-plan/ texte_42-2020_migration-literature-review_1.pdf

Spasić, V. (2024). “Serbia Publishes Draft UN (2024). Bosnia and Herzegovina Floods Response: Environmental Protection Strategy: Green Agenda Multi-Cluster Initial Rapid Assessment. Qasur më 2024–2033”, Balkan Green Energy News, 7 tetor 2025. https://bosniaherzegovina.un.org/ 11 shtator 2024. Qasur më 29 janar 2025. https:// sites/default/files/2024-11/MIRA%20-%20BiH%20 balkangreenenergynews.com/serbia-publishes- Floods%20Response_FINAL.pdf draft-environmental-protection-strategy-green- agenda-2024-2033/ UNDP (2016). Risk-Proofing the Western Balkans: Empowering People to Prevent Disasters. Qasur Temova, A. (2017). “Internal Migration and Its Impact on më 7 tetor 2025. https://www.adaptation-undp. Regional Development in Macedonia”, Global Journal org/resources/risk-proofing-western-balkans- of Human-Social Science 17(E4): 39–46. Qasur më 29 empowering-people-prevent-disasters janar 2025. https://socialscienceresearch.org/index. php/GJHSS/article/view/2287 UNDP (2023). “Development of the Environmental Protection Strategy”. Qasur më 25 janar 2025. The Peninsula (2024). “Albania Tourism Boom Sparks https://www.undp.org/serbia/news/development- Fight over River’s Future”, The Peninsula, 22 July 2024. environmental-protection-strategy Qasur më 29 janar 2025. https://thepeninsulaqatar. com/article/22/07/2024/albania-tourism-boom- UNDRR (2019). A Compendium of Disaster Risk sparks-fight-over-rivers-future Reduction Practices in Cities of the Western Balkans and Turkey: A Review of Selected Cities Participating Tierolf, P., et al. (2023). “A Coupled Agent-Based in UNISDR’s ‘Making Cities Resilient: My City is Getting Model for France for Simulating Adaptation and Ready!’ Campaign. Qasur më 7 tetor 2025. https:// Migration Decisions under Future Coastal Flood Risk”, www.unisdr.org/files/39825_compendiumuploadpw. Scientific Reports 13. Qasur më 29 janar 2025. https:// pdf www.nature.com/articles/s41598-023-31351-y UNECE (2020). Formalizing the Informal: Challenges Todorović, I. (2025). “Activists in Northeastern BiH and Opportunities of Informal Settlements in South- to Obstruct Majevica Lithium Mining Project”, Balkan East Europe. Qasur më 19 janar 2025. https://unece. Green Energy News, 9 prill 2025. Qasur më 7 tetor org/housing-and-land-management/publications/ 2025. https://balkangreenenergynews.com/activists- formalizing-informal-challenges-and-opportunities- in-northeastern-bih-to-obstruct-majevica-lithium- informal mining-project/

- 68 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

UNESCO (2023). South-Eastern Europe Regional World Bank Group (2021). Subdued Recovery. Western Synthesis: Climate Change, Displacement and the Balkans Regular Economic Report, No. 19, Spring 2021. Right to Education. Paris: UNESCO. Qasur më 29 janar Qasur më 31 janar 2025. https://openknowledge. 2025. https://doi.org/10.54675/ATXM1669 worldbank.org/bitstream/handle/10986/35509/ Subdued-Recovery.pdf?sequence=1&isAllowed=y UNFCCC (2024). Technical Guide on Integrating Human Mobility and Climate Change Linkages into World Bank (2023). Towards Adaptive Social Relevant National Climate Change Planning Processes. Protection in Europe and Central Asia: A Synthesis Qasur më 29 janar 2025. https://unfccc.int/sites/ Report. Qasur më 3 mars 2025. https://documents1. default/files/resource/WIM_ExCom_human-mobility_ worldbank.org/curated/en/099052223073526504/ TFD_2024.pdf pdf/P175926081f2a306d08c780c0f1eac68ab2.pdf

UNHCR (United Nations High Commissioner on World Bank (2024). Western Balkans 6 – Country Refugees) (2025). UNHCR master glossary of terms. Climate Development Report (English). Qasur Qasur më 10 tetor 2025. UNHCR master glossary of më 29 janar 2025. http://documents.worldbank. terms | UNHCR. org/curated/en/099071524133044083/ P17920517750570c21b0f01a95ff7aa3fcc UNHCR (2025). “Operational Data Portal: South Eastern Europe”. Qasur më 10 tetor 2025. https://data. WB Info Hub (2023). “Green Agenda for the unhcr.org/en/situations/southeasterneurope Western Balkans”. Qasur më 1 nëntor 2025. https:// westernbalkans-infohub.eu/programmes/green- Vuković, A. (2018). Study on Climate Change in agenda-for-the-western-balkans/#:~:text=The%20 the Western Balkans Region. Sarajevo: Regional GAWB%20Action%20Plan%20envisages%20 Cooperation Council Secretariat. Qasur më 21 shkurt 58%20actions%20and,food%20supply%20and%20 2025. https://www.rcc.int/pubs/62/study-on-climate- Protection%20of%20nature%20and%20biodiversity change-in-the-western-balkans-region

WHO (2014). Floods in the Balkans: Bosnia and Herzegovina, Croatia and Serbia: Situation Report No. 2, 3 June 2014. Qasur më 7 tetor 2025. https://iris.who. int/items/bb131d1f-a819-4b68-9caf-f1c57e942d6f

- 69

Shtojca 1: Metodologjia e studimit dhe kufizimet e saj

- 1.1 Metodologjia sigurinë njerëzore, dhe kështu sfidojnë paqen dhe sta- bilitetin e shoqërive dhe rajoneve (Rüttinger et al. 2023). Studimi është kryer duke përdorur një qasje me meto- Këto rreziqe sistemike shfaqen përmes ndërveprimeve da të përziera, duke kombinuar hulumtimin dokumentar, komplekse midis ndryshimeve klimatike dhe faktorëve të analizën e të dhënave, intervistat me ekspertë kyç dhe ndryshëm shoqërorë, ekonomikë, mjedisorë, demogra- konsultimet me palët e interesuara, me qëllim identifiki- fikë dhe politikë, të cilët grupohen dhe përshkruhen për- min e ekspozimit, cenueshmërive, si edhe trendeve dhe mes rrugëve specifike të ndikimit. Është e rëndësishme modeleve mbizotëruese specifike për Evropën Juglindo- të theksohet se kjo qasje synon të identifikojë jo vetëm re. Ai vë në pah implikimet e mundshme për sigurinë, rreziqet, por edhe dimensionet e rezistencës nëpër gru- burimet e jetesës, shëndetin dhe mirëqenien. Një kom- pe dhe komunitete të ndryshme. binim i të dhënave sasiore dhe cilësore është thelbësor për të kuptuar lidhjet komplekse, specifike për kontek- Për më tepër, ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, stin, që lidhin ndikimet e ndryshimeve klimatike me dina- lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë u përmendën në De- mikat socio-ekonomike dhe të sigurisë (Rüttinger et al. klaratën e Madridit për Mjedisin dhe Sigurinë të vitit 2023). Për shembull, gjatë shqyrtimit të efekteve zinx- 2007 (MC.DOC/4/07), e cila theksoi se degradimi mje- hir të ndikimeve klimatike - si p.sh. mënyra se si rritja e disor, duke përfshirë fatkeqësitë dhe ndikimin e tyre të ngjarjeve ekstreme të motit ndikon në burimet e jetesës, mundshëm në presionet migratore, mund të përbëjnë kohezionin social, paqëndrueshmërinë politike, besimin një kontribuues të mundshëm shtesë në konflikt dhe se ndaj autoriteteve dhe dhunën me bazë gjinore - vetëm të ndryshimet klimatike mund t’i përforcojnë këto sfida. Kjo dhënat cilësore shpesh nuk janë të mjaftueshme, ndërsa ndërlidhje u theksua gjithashtu në vendimet pasuese të modelet sasiore i anashkalojnë ciklet komplekse të re- Këshillit Ministror, duke përfshirë vendimin e Athinës të agimit dhe ndërveprimet e përqendruara te njerëzit që vitit 2009 për Menaxhimin e Migracionit dhe vendimin formësojnë rrugët e rrezikut për sigurinë klimatike. Hu- e Bazelit të vitit 2014 për Reduktimin e Rrezikut nga Fat- lumtimi gjithashtu adoptoi një qasje ndërsektoriale duke keqësitë. marrë parasysh gjininë, moshën, statusin socio-ekono- mik dhe konfliktin, në mënyrë që të merreshin parasysh Analiza sasiore rreziqet e diferencuara dhe mundësitë për ndërtimin e rezistencës me të cilat përballen grupet e ndryshme në Për analizën sasiore, u ndërmor një proces i gjerë i shoqëri. mbledhjes së të dhënave. U përpiluan dy grupe kryesore të dhënash nga burime të disponueshme publikisht: Korniza analitike e përdorur mbështetet në qasjen e OS- BE-së ndaj sigurisë, si një çështje e gjerë, gjithëpërfshi- Baza e të dhënave në nivel individual për çdo vit: rëse dhe bashkëpunuese, e shprehur përmes tre dimen- Duke kombinuar disa valë të anketës së Barome- sioneve të saj: politiko-ushtarak, ekonomik dhe mjedisor, trit Publik të Ballkanit (BB) me tregues mjedisorë si dhe njerëzor.67 Vendimi i Këshillit Ministror të OSBE-së të grupuar (p.sh., thatësirat, përmbytjet ose valët e për Forcimin e Bashkëpunimit për të Adresuar Sfidat e të nxehtit), ky grup të dhënash mbulon periudhën Shkaktuara nga Ndryshimet Klimatike (MC.DEC/3/21 i 2017–2023 dhe përfshin rreth 40.000 vëzhgime datës 3 dhjetor 2021) theksoi se ndryshimet klimatike në të gjithë rajonin e Evropës Juglindore. Është një mund të përkeqësojnë sfidat ekonomike dhe degradimin grup të dhënash i balancuar me prerje tërthore të mjedisor, të cilat mund të ndikojnë negativisht në prospe- përsëritura. BB-ja gjithashtu mundëson agregimin e ritetin, stabilitetin dhe sigurinë në hapësirën e OSBE-së. të dhënave në 37 rajone më të mëdha, duke mun- Rreziqet e sigurisë të lidhura me klimën përfshijnë ato dësuar një analizë të modeleve rajonale me kalimin që nxiten nga një ose më shumë faktorë stresues klima- e kohës. Pyetja kryesore e përfshirë në anketë për tikë, të cilët ndikojnë drejtpërdrejt dhe/ose tërthorazi në qëllimet e këtij raporti ishte: “A do ta konsideronit të

67 Korniza mbështetet gjithashtu në përkufizimin e OECD-së për paqëndrueshmërinë dhe brishtësinë, përkatësisht “kombinimi i ekspozimit ndaj rrezikut dhe kapaciteti i pamjaftueshëm përballues i shtetit, sistemit dhe/ose komuniteteve për të menaxhuar, absorbuar dhe zbutur këto rreziqe” (Desai dhe Forsberg 2020). Paqëndrueshmëria politike, krimi (i organizuar), dhuna urbane, terrorizmi dhe konflikti i dhunshëm janë forma të ndryshme përmes të cilave manifestohet pasiguria; të gjitha mbulohen nga korniza.

- Shtojca 1: Metodologjia e studimit dhe kufizimet e saj 71

jetonit dhe të punonit jashtë vendit?”, e cila na mun- veprimi, veçanërisht midis katër rreziqeve tona kryeso- dësoi të kapnim qëllimet për emigrim. re mjedisore dhe treguesve të cenueshmërisë. Për më tepër, kryem kontrolle qëndrueshmërie duke përdorur Baza e të dhënave në nivel bashkiak për çdo vit: burime alternative të të dhënave dhe duke i ekzekutuar Ky grup të dhënash kombinon tregues socio-eko- modelet në nën-mostra të ndryshme; përfshimë vlera të nomikë të grupuar (p.sh., PBB-në, sipërfaqen e paraprira dhe të vonuara (leads dhe lags); si dhe testuam ndërtuar ose strukturën moshore të popullsisë) dhe specifikime alternative të modeleve. tregues mjedisorë me të dhënat mbi popullsinë dhe migrimin e brendshëm nga Agjencitë Kombëta- Analiza cilësore re të Statistikave (AKS). Duke mbuluar periudhën 2010–2024, ai përfshin rreth 4.000 vëzhgime në Mbledhja dhe analiza e të dhënave cilësore konsistoi 431 rajone nënkombëtare, duke përdorur njësinë në një shqyrtim dokumentar të bazës ekzistuese të njo- administrative më të detajuar në dispozicion (zako- hurive (literatura gri dhe e recensuar nga kolegët) mbi nisht bashkitë). Ky është një grup të dhënash panel ndërlidhjet midis ndryshimeve klimatike, mobilitetit dhe i pabalancuar, kryesisht për shkak se periudha ko- sigurisë, me fokus në rajonin e Evropës Juglindore (peri- hore e mbuluar nga të dhënat e ofruara nga AKS-të udha e mbuluar: 2010–2024). Ajo gjithashtu përfshiu një ndryshon ndjeshëm. përmbledhje të projekteve dhe aktiviteteve të fundit (nga viti 2010 e tutje) dhe atyre në vazhdim e sipër që adre- Pas mbledhjes dhe pastrimit të të dhënave, u kryen ana- sojnë ndërlidhjet midis rreziqeve mjedisore dhe klimati- liza përshkruese për të shqyrtuar shpërndarjen hapësi- ke, nga njëra anë, dhe mobilitetit (si të brendshëm ashtu nore dhe kohore të treguesve kryesorë, duke identifikuar edhe ndërkombëtare), nga ana tjetër. Palët kryesore të kështu modele të përgjithshme. Rezultatet u vizualizuan interesuara në nivel ministror dhe rajonal, të cilët janë duke përdorur grafikë të ndryshëm, si harta koropleti- përgjegjëse për lëvizjen e njerëzve, si dhe për çështjet ke, diagrame kordash ose grafikë me shtylla, të cilat klimatike dhe mjedisore, u hartëzuan veçmas, së bash- janë përfshirë në këtë raport. Marrëdhëniet ndërmjet ku me politikat dhe rregulloret ekzistuese në këtë fushë. variablave u analizuan duke përdorur qasje të modeli- Për më tepër, u identifikuan edhe aktorë dhe iniciativa që mit statistikor, me fokus në mënyrën se si faktorët so- adresojnë ndërlidhjet midis këtyre temave në mënyrë të cio-ekonomikë dhe mjedisorë kanë ndikuar në rezulta- integruar. Gjetjet nga analiza dokumentare u plotësuan tet e migrimit. Duke filluar me modele të thjeshta me dy me 38 intervista gjysmë të strukturuara me gjithsej 63 variabla të rastit (bivariate), modelet e përdorura rritën ekspertë kyçë, të realizuara online dhe personalisht gjatë gradualisht kompleksitetin për të marrë në konsideratë dy vizitave në rajon. Intervistat u përqendruan kryesisht faktorë shtesë. në: (i) kuptimin se si streset klimatike dhe mjedisore nxi- sin mobilitetin në rajon (për të plotësuar trendet kryesore Për bazën e të dhënave në nivel individual për çdo vit, të përcaktuara nga analiza sasiore e të dhënave), duke u vlerësua një model probit me efekte fikse dykahëshe përfshirë trendet kryesore gjinore dhe specifike për të (TWFE) me efekte fikse sipas rajonit dhe sipas vitit spe- rinjtë; dhe (ii) hartëzimin e përgjigjeve dhe boshllëqeve cifik për vendin, ku qëllimi për emigrim ishte variabla e aktuale në nivel rajonal, ministror dhe lokal. rezultatit dhe një grup regresorësh që ndryshojnë me ka- limin e kohës. Gabimet standarde janë të grupuar në ni- Validimi vel rajonal. Për bazën e të dhënave në nivel bashkiak për çdo vit, u vlerësua një model binomial negativ me efekte Rezultatet paraprake të analizave cilësore dhe sasiore fikse dykahëshe (TWFE), gjithashtu me efekte fikse si- u ndanë gjatë një punëtorie rajonale në Sarajevë më 3 pas rajonit dhe vitit specifik për vendin, ku emigrimet e qershor 2025, ku u mblodhën së bashku përfaqësues brendshme konsiderohen si rezultat dhe një grup regre- të organeve përkatëse ministrore, organizatave ndër- sorësh që ndryshojnë me kalimin e kohës. Edhe në këtë kombëtare dhe rajonale, shoqërisë civile dhe komunitetit rast, gabimet standarde janë të grupuara në nivel rajonal. akademik nga i gjithë rajoni. Ngjarja shërbeu gjithashtu Për të shqyrtuar më tej mekanizmat dhe për të zbuluar si një platformë për shkëmbimin e përvojave dhe mësi- efektet heterogjene, vlerësuam modele me kushte ndër- meve të nxjerra, si dhe për diskutimin e një udhërrëfyesi

- 72 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

rajonal që adreson ndërlidhjet ndërmjet ndryshimeve kli- mundësitë për një analizë të ndarë të faktorëve dhe të matike, lëvizjes së njerëzve dhe sigurisë, duke përfshirë pasojave të migrimit të brendshëm mbeten të kufizuara. aspektet e përshtatjes dhe zbutjes, të hartuara për të forcuar qëndrueshmërinë në Evropën Juglindore. Rezul- Emigrimi vlerësohet kryesisht nëpërmjet të dhënave mbi tatet e punëtorisë janë përfshirë në këtë studim. qëllimet për migrim të nxjerra nga anketat e realizuara nga Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal (RCC), veçanërisht 1.2 Kufizimet e studimit nga Barometri i Ballkanit dhe SecuriMeter. Megjithëse këto të dhëna ofrojnë njohuri të vlefshme mbi percep- Afati i shkurtër kohor i studimit kufizoi numrin dhe shtrir- timet dhe qëllimet, ato nuk pasqyrojnë sjelljen reale mi- jen gjeografike të intervistave që u kryen; megjithëse gratore. Këto anketa janë ndikuar gjithashtu nga ndrys- ekipi kërkimor u përpoq të siguronte një mbulim sa më hueshmëria e kampionimit, paragjykimet e mundshme gjithëpërfshirës të ishte e mundur, disa pjesë të rajonit u në përgjigje dhe ndryshimet në instrumentet e anketimit përfaqësuan më pak gjatë fazës së intervistave sesa të gjatë cikleve të ndryshme, gjë që e bën më të vështi- tjerat, dhe ishte e vështirë të intervistoheshin ekspertë rë krahasimin e rezultateve me kalimin e kohës. Për më jashtë kryeqyteteve. Për më tepër, pavarësisht përpjek- tepër, boshllëqet në dokumentacionin mbi ndërtimin e jes së qëllimshme për të siguruar një ekuilibër gjinor të variablave dhe metodologjinë e anketimit e ndërlikojnë pjesëmarrësve në intervistat me ekspertët kyç, kufizimet integrimin e këtyre të dhënave në analizat gjatësore. strukturore e vështirësuan këtë herë pas here. Ekzistojnë disa mundësi për përmirësimin e sistemeve Analiza sasiore e lëvizjes së njerëzve në Evropën Juglin- të të dhënave mbi migrimin në rajonin e Evropës Juglin- dore u kufizua gjithashtu nga disa mangësi të vazhdue- dore. Përmirësimi i koordinimit dhe harmonizimit të për- shme të të dhënave dhe nga boshllëqet strukturore. kufizimeve të mobilitetit dhe i praktikave të mbledhjes Sistemet e të dhënave mbi mobilitetin në rajon karakteri- së të dhënave në të gjitha vendet do të përmirësonte zohen me disponueshmëri të pabarabartë, dokumenta- ndjeshëm cilësinë dhe krahasueshmërinë e të dhëna- cion të paqëndrueshëm dhe akses të kufizuar publik. Bu- ve. Forcimi i bashkëpunimit midis AKS-ve, organizata- rimet kryesore të të dhënave ndryshojnë për nga shtrirja ve ndërkombëtare dhe institucioneve kërkimore mund dhe cilësia, ku shumë grupe të dhënash nuk kanë meta të lehtësojë zhvillimin e treguesve të standardizuar dhe të dhëna gjithëpërfshirëse ose metodat e mbledhjes protokolleve të meta të dhënave. Sigurimi i aksesit pu- së të dhënave nuk kanë transparencë. Këto kufizime e blik në grupet e të dhënave, i shoqëruar me dokumen- vështirësuan krahasueshmërinë e të dhënave ndërmjet tim transparent dhe shënime metodologjike, do të nxiste vendeve dhe përgjatë kohës, duke penguar kështu për- kërkime më rigoroze dhe të riprodhueshme. Ndërsa këto pjekjet për të prodhuar vlerësime të harmonizuara dhe të sisteme zgjerohen, vëmendja ndaj qeverisjes etike të të dobishme për politikat e mobilitetit. dhënave - duke përfshirë privatësinë, pëlqimin e infor- muar dhe mbrojtjen e popullatave të cenueshme - duhet Sa i përket migrimit të brendshëm, burimet tona kryesore të mbetet një parim qendror udhëzues. të të dhënave ishin Agjencitë Kombëtare të Statistikave (AKS), metodologjitë e të cilave ndryshojnë ndjeshëm për sa i përket përkufizimeve, klasifikimeve hapësino- re dhe shpeshtësisë së mbledhjes së të dhënave. Këto mospërputhje paraqitën sfida për këtë studim, veçanëri- sht gjatë përpjekjeve për të gjeneruar tregues të kraha- sueshëm në nivel rajonal. Për më tepër, shumë grupe kombëtare të të dhënave nuk i regjistrojnë në mënyrë sistematike destinacionet e emigrantëve të brendshëm, kohëzgjatjen e qëndrimit ose karakteristikat kryesore demografike dhe socio-ekonomike. Si rezultat i kësaj,

- 73

Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore

- 74 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

2.1 P ërmbledhje e kornizave dhe duktimin e rrezikut nga fatkeqësitë mbeten të kufizuara, iniciativave për ndryshimet dhe madje edhe ngjarjet relativisht të vogla klimatike ose mjedisore mund të kenë pasoja të rënda, duke nxjerrë në klimatike pah një hendek të vazhdueshëm ndërmjet ambicies së Gjatë viteve të fundit, është bërë përparim i konside- politikave dhe rezultateve praktike. rueshëm në hartimin e përgjigjeve ndaj ndryshimeve klimatike në të gjithë Evropën Juglindore, të nxitura Përgjegjësitë, strategjitë dhe kryesisht nga qëllimi gjithëpërfshirës i anëtarësimit iniciativat e politikave në BE, i cili vazhdon të formësojë prioritetet e politikave në mbarë rajonin (Belis et al. 2024). Shumica e admini- Strategjitë për klimën dhe mjedisin në Europën Juglin- stratave në rajon kanë ratifikuar marrëveshjet kryesore dore drejtohen kryesisht nga institucione të nivelit të ndërkombëtare, duke përfshirë Protokollin e Kiotos, Kon- lartë, siç janë ministritë, agjencitë e specializuara dhe ventën Kuadër të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet komitetet e politikave. Duke reflektuar natyrën ndërsek- Klimatike (KKKBNK) dhe Marrëveshjen e Parisit. Ato kanë toriale të veprimit klimatik, këto organe shpesh mbikëqyrin miratuar gjithashtu strategji gjithëpërfshirëse që pa- një gamë portofolesh të ndërlidhura. Për shembull, në sqyrojnë këto angazhime, në veçanti duke u përqendruar Kosovë, çështjet e klimës dhe mjedisit bien nën për- në zhvillimin e strategjive të përshtatjes dhe zbutjes së gjegjësinë e Ministrisë së Mjedisit, Planifikimit Hapësinor ndryshimeve klimatike, harmonizimin ligjor dhe zbatimin dhe Infrastrukturës, ndërsa në Bosnjë dhe Hercegovinë e projekteve të mbështetura nga partnerë dhe donatorë përgjegjësia u takon ministrive të mjedisit të dy entiteteve, ndërkombëtarë (Petrović 2022; UNESCO 2023). Megji- si dhe qeverive të dy entiteteve për sa i përket financimit thatë, këto zhvillime kanë tendencë të fokusohen në të agjendës klimatike. Për më tepër, agjencitë përgjegjëse përmbushjen e kërkesave të jashtme, ku përshtatja dhe për energjinë shpesh luajnë një rol të rëndësishëm në for- zbutja shpesh trajtohen si çështje më vete, dhe jo si pjesë mësimin e politikave klimatike dhe mjedisore, veçanërisht e një agjende më të gjerë dhe të integruar. 68 në lidhje me strategjitë e tranzicionit të gjelbër, siç mund të shihet në Maqedoninë e Veriut (Ministria e Energjisë, Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike nuk është traj- Minierave dhe Burimeve Minerale e Maqedonisë së Veri- tuar në mënyrë të qëndrueshme si një prioritet krye- ut 2025). Në Mal të Zi, Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të sor, pavarësisht ndjeshmërisë së lartë të rajonit ndaj Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Veriut është përgjegjëse rreziqeve klimatike dhe mjedisore, siç janë përmbytjet, për menaxhimin e politikave klimatike. thatësirat dhe zjarret në pyje (Banka Botërore 2024). Në vend të kësaj, pjesa më e madhe e fondeve të dis- Duke pasur parasysh se ndryshimet klimatike ndërve- ponueshme drejtohet drejt dekarbonizimit dhe masave projnë me një gamë të gjerë sektorësh, në formësimin zbutëse në përputhje me kërkesat e BE-së, duke lënë e politikave klimatike dhe mjedisore përfshihen shpe- kapacitete të pamjaftueshme për veprime klimatike më sh edhe ministri të tjera, përtej atyre që kanë mandate të gjera ose të nxitura nga niveli lokal.69 Kjo i atribuohet të drejtpërdrejta mjedisore. Ministritë përgjegjëse për pjesërisht ndërgjegjësimit të kufizuar publik, sfidave të bujqësinë, zhvillimin ekonomik, punën dhe mbrojtjen so- vazhdueshme në zbatimin e politikave dhe kufizimeve ciale, si dhe për punët e jashtme, kontribuojnë në për- 70 Për më tepër, zbatimi i strategjive ekzi- të burimeve. pjekjet që synojnë të forcojnë rezistencën ndaj ndryshi- stuese është shpesh i ngadaltë ose i paplotë dhe, aty ku meve klimatike dhe të avancojnë objektivat mjedisorë në ndërmerren veprime, rreziqet e menjëhershme mjediso- mbarë Europën Juglindore. Për shembull, në Maqedo- re - dhe jo rreziqet klimatike afatgjata - kanë tendencë ninë e Veriut, përgatitja e Planit Kombëtar për Energjinë 71 Si rezultat i kësaj, investimet në re- të kenë përparësi. dhe Klimën (PKEK) ka përfshirë ministritë përgjegjëse

68 Intervistë me ekspert kyç, këshilltar i pavarur për zhvillimin e qëndrueshëm, migrimin dhe ndryshimet klimatike/mjedisin, Shqipëri, 07.04.2025.

69 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, 19.02.2025.

70 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, [Bosnjë dhe Hercegovinë] 04.03.2025.

71 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate rajonale, [Austri], 06.03.2025.

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 75

për energjinë, mjedisin dhe zhvillimin ekonomik, për të ndotjes, bujqësinë e qëndrueshme dhe furnizimin me siguruar përputhshmërinë e politikave për klimën dhe ushqim, si dhe mbrojtjen e natyrës dhe biodiversitetin energjinë me standardet e BE-së (Spasić 2022). Par- (WB Info Hub 2023). Përveç kësaj, Strategjia SEE 2030, tnerët ndërkombëtarë, si Agjencia Evropiane e Mjedi- e botuar nga RCC-ja në vitin 2021, synon të nxisë zhvi- sit dhe Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim llimin socio-ekonomik përmes forcimit të bashkëpunimit (UNDP), ofrojnë mbështetje teknike dhe financiare për rajonal. Veprimi klimatik dhe mjedisor janë shtyllat qen- këto përpjekje të integruara (EEA 2020). Për një listë gji- drore të kësaj strategjie, e cila përfshin objektiva ambi- thëpërfshirëse të aktorëve kryesorë, shihni Shtojcën 2.1. cioze siç është dyfishimi i pjesës së burimeve të rino- vueshme në përzierjen rajonale të energjisë deri në vitin Një sërë iniciativash dhe strategjish të rëndësishme 2030, si dhe përmirësimi i gatishmërisë për fatkeqësitë janë ndërmarrë për të përkthyer angazhimet politike në natyrore dhe rritja e kapaciteteve për të zbutur rreziqet veprime konkrete për ndryshimet klimatike dhe qën- nga fatkeqësitë (Ergezer et al. 2021). drueshmërinë në Evropën Juglindore. Këto variojnë nga planet kombëtare72 të përshtatjes deri te projektet ndër- Iniciativa të financuara sektoriale (shih Shtojcën 2.2 për një listë gjithëpërfshirë- ndërkombëtarisht se). Shumica e autoriteteve në rajon - Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia Aktorët ndërkombëtarë kanë luajtur një rol kyç në - kanë dorëzuar Kontributet e tyre Kombëtare të Pikësynu- mbështetjen e përpjekjeve rajonale për adresimin e ara (KKP) në KKKBNK, ndërsa Kosova, megjithëse nuk sfidave klimatike dhe mjedisore në Evropën Juglindo- është anëtare e KKKBNK-së, publikoi një KKP vullneta- re. Shumë nisma të udhëhequra nga autoritetet në rajon re në mars të vitit 2025 (Berlin Economics 2025; UNDP kanë përfituar nga fondet ndërkombëtare dhe asistenca 2023b). Planet Kombëtare të Përshtatjes (PKP) janë zhvi- teknike, të cilat kanë ndihmuar në përkthimin e angaz- lluar ose janë në proces në të gjithë Evropën Juglindo- himeve strategjike në veprime konkrete. Për shembull, re, zakonisht të udhëhequra nga ministritë e mjedisit me Planet Kombëtare të Përshtatjes (PKP) të Serbisë, Ma- mbështetjen e partnerëve ndërkombëtarë si UNDP-ja dhe lit të Zi dhe Maqedonisë së Veriut morën mbështetje Fondi i Gjelbër për Klimën. Megjithatë, shkalla e përput- të konsiderueshme nga Fondi i Gjelbër për Klimën dhe hshmërisë me standardet e BE-së vazhdon të ndryshojë UNDP-ja. Për më tepër, organizata si Deutsche Gesells- nga një vend në tjetrin (EEA 2021, EEA 2021a, EEA 2021b). chaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) dhe Orga- nizata Ndërkombëtare për Migracionin (IOM), kanë kon- Përveç kësaj, autoritetet institucionale në të gjithë tribuar në mënyrë aktive në një gamë të gjerë projektesh Evropën Juglindore kanë bashkuar forcat për të har- klimatike dhe mjedisore në të gjithë rajonin. Po ashtu, që tuar dhe zbatuar një sërë iniciativash dhe strategjish nga viti 2012, Misioni i OSBE-së në Serbi ka bashkëpu- me shtrirje rajonale. Veçanërisht e rëndësishme është nuar me Sektorin për Menaxhimin e Emergjencave të Agjenda e Gjelbër për Ballkanin Perëndimor – e miratuar Ministrisë së Punëve të Brendshme për të përmirësuar në Samitin e Sofjes në fund të vitit 2020 dhe e zhvillu- reagimet ndaj emergjencave të njësive të vetëqeverisjes ar në partneritet me Këshillin e Bashkëpunimit Rajonal vendore përmes ushtrimeve simuluese në nivel qarku.73 (RCC) – e cila synon të harmonizojë veprimin klimatik të rajonit me Paktin e Gjelbër të BE-së. Kjo iniciativë përm- Një sërës iniciativash madhore në Evropën Juglindore ban një Plan Veprimi me shtatë udhërrëfyes, të fokusuar janë përqendruar në nxitjen e bashkëpunimit rajonal në politikën klimatike, energjinë e qëndrueshme, mobi- dhe në përafrimin e politikave klimatike dhe mjediso- litetin e qëndrueshëm, ekonominë rrethore, pastrimin e re me standardet e BE-së. Procesi i Berlinit, i themeluar

72 Përdorimi i termit “kombëtar” këtu është në përputhje me emërtimin zyrtar të këtyre dokumenteve.

73 Përmes projektit jashtëbuxhetor, “Konsolidimi i Procesit të Demokratizimit në Sektorin e Sigurisë në Serbi”, Misioni ka mbështetur 22 ushtrime simulimi tre-ditore që kanë përfshirë 19 qarqe administrative dhe 74 bashki dhe qytete, me pjesëmarrjen e më shumë se 1.370 anëtarë të shtabeve vendore për menaxhimin e emergjencave. Këto seanca trajnimi kanë përmirësuar aftësitë për reduktimin e rrezikut nga fatkeqësitë, të përshtatura sipas rreziqeve lokale, dhe kanë nxitur një koordinim më të mirë ndërmjet ekipeve të menaxhimit të emergjencave në nivel qarku dhe bashkie. Pjesëmarrësit vazhdimisht i vlerësuan ushtrimet si tejet të vlefshme për testimin e planeve të gatishmërisë dhe për përmirësimin e vendimmarrjes, punës në ekip dhe bashkëpunimit ndërsektorial gjatë emergjencave (Misioni i OSBE-së në Serbi Raportet e Progresit 2012–2024 për projektin jashtëbuxhetor “Konsolidimi i Procesit të Demokratizimit në Sektorin e Sigurisë në Serbi”).

- 76 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

në vitin 2014, ka qenë qendror në këtë përpjekje, duke Iniciativat e udhëhequra nga promovuar bashkëpunimin midis rajonit dhe BE-së me shoqëria civile mbështetjen e GIZ-it. Brenda kornizës së tij të gjerë, Pro- cesi i Berlinit ka avancuar objektivat klimatike dhe mjedi- Organizatat e shoqërisë civile dhe OJQ-të në Evropën sore duke ofruar udhëzime për zbatimin e Agjendës së Juglindore luajnë një rol jetik dhe gjithnjë e më të duk- Gjelbër dhe duke mbështetur programet për energjinë shëm në avancimin e veprimit klimatik në mbarë rajo- e rinovueshme (Procesi i Berlinit 2025; Procesi i Berli- nin. Avokimi për ndryshimet klimatike pranë autoritete- nit 2025a). Një tjetër rezultat i këtij procesi është Fondi ve përbën fokusin kryesor të punës së tyre, ku shumë i Ballkanit Perëndimor (WBF), i cili e vendos zhvillimin grupe angazhohen aktivisht në dialogun politik dhe e qëndrueshëm në qendër të një game nismash dhe ushtrojnë presion për angazhime më të forta klimatike ngjarjesh që i financon në fushën e bashkëpunimit kli- në nivele të ndryshme, nga ai vendor deri te ai rajonal. matik dhe mjedisor. Paralelisht, Plani i Rritjes i BE-së për Për shembull, Qendra për Mjedisin (Centar za životnu Ballkanin Perëndimor synon të përshpejtojë integrimin sredinu) është një grup kryesor avokues që ka zhvilluar ekonomik në tregun unik të BE-së, të rrisë mbështetjen fushata të zëshme për mbrojtjen e mjedisit dhe politi- financiare për rajonin dhe të nxisë reformat në sektorët kat klimatike në Bosnjë dhe Hercegovinë, duke përfshirë kyç. Në qendër të planit janë reformat e gjelbra dhe të di- tema të tilla si cilësia e ajrit, prerja e paligjshme e pyjeve gjitalizimit, të cilat fokusohen në dekarbonizimin, diver- dhe transporti i qëndrueshëm. Në mënyrë të ngjashme, sifikimin e energjisë dhe promovimin e zhvillimit urban Shoqata Ekologjike e Maqedonisë në Maqedoninë e neutral ndaj klimës dhe të zgjuar ndaj klimës (Komisioni Veriut ka udhëhequr punë të rëndësishme me synimin Evropian 2023b, CDI 2024). për të ndikuar në vendimet për biodiversitetin dhe me- naxhimin e ekosistemeve. Në disa kontekste, si në Mal Krahas kornizave të politikave, disa iniciativa janë të Zi dhe Maqedoninë e Veriut, roli avokues i shoqërisë përqendruar në inovacion, ruajtjen e natyrës dhe qën- civile është bërë më i spikatur dhe më i organizuar vitet e drueshmërinë urbane. Atlasi Digjital i Klimës, i zhvillu- fundit, me fushata të suksesshme kundër projekteve të ar nëpërmjet një partneriteti ndërmjet autoriteteve ser- hidrocentraleve të vogla dhe aktiviteteve të paligjshme be, UNDP-së dhe Fondit të Gjelbër të Klimës si pjesë e mjedisore në zonat e mbrojtura. Planit Kombëtar të Përshtatjes (PKP) të Serbisë, përbën një shembull të inovacionit në menaxhimin e të dhënave Ndërgjegjësimi publik dhe edukimi janë shtyllat qen- klimatike. Ky mjet përmirëson kuptimin tonë të situatës drore të misioneve të shumë OSHC-ve dhe OJQ-ve bazë klimatike të Serbisë, mbështet vlerësimet e ce- në të gjithë Evropën Juglindore, që tregon se qytetarët nueshmërisë dhe informon vendimmarrjen për veprime e informuar dhe të angazhuar janë thelbësorë për ve- klimatike, veçanërisht në planifikimin urban (Atlasi Digji- prim efektiv klimatik. Organizata të tilla si Ndërgjegjësi- tal 2024). Janë theksuar edhe përpjekjet për ruajtjen e mi Ekologjik (Eko Svest - Maqedonia e Veriut) kryejnë natyrës, siç mund të shihet në projektin “Natyra Kthe- kërkime dhe zhvillojnë fushata publike për të informuar het”, i cili promovon menaxhimin e zonave të mbrojtu- qytetarët mbi rreziqet klimatike, gatishmërinë ndaj fat- ra natyrore përmes angazhimit të sektorit privat dhe të keqësive dhe rëndësinë e praktikave të qëndrueshme. shoqërisë civile. Me aktivitete që përfshijnë disa pjesë të Në mënyrë të ngjashme Instituti i Politikave Mjedisore rajonit - duke përfshirë Maqedoninë e Veriut dhe Malin (Shqipëri) punon për rritjen e ndërgjegjësimit përmes e Zi - projekti demonstron vlerën e bashkëpunimit dhe fushatave publike, avokimit të politikave dhe shpërn- të përfshirjes së shumë palëve të interesuara në mbroj- darjes së informacionit të aksesueshëm mbi ndryshimet tjen e biodiversitetit (Nature Returns 2025). Në Bosnjë klimatike, energjinë e rinovueshme dhe menaxhimin e dhe Hercegovinë, në vitin 2016 u krijua një Atlas Klimatik mbetjeve. Rrjeti i Qendrave Aarhus, i koordinuar nga digjital interaktiv në kuadër të Komunikimit të Tretë Kom- OSBE-ja, luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në rajon bëtar drejtuar KKKBNK-së me mbështetjen e Fakultetit të duke promovuar aksesin në informacion, ndërgjegjësi- Shkencave të Natyrës dhe Matematikës të Universitetit min publik dhe pjesëmarrjen në çështjet mjedisore, me të Banja Llukës. Atlasi përbëhet nga grupe hartash kli- një numër qendrash aktive në të gjithë Evropën Juglin- matologjike digjitale për periudhën 1961–1990 dhe përfs- dore. Forca e veçantë e këtyre organizatave qëndron në hin edhe skenarë të ardhshëm. aftësinë e tyre për të arritur dhe përfshirë brezat e rinj.

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 77

Angazhimi i të rinjve është bërë një trend në rritje në në të gjithë Evropën Juglindore. Një shembull i spikatur rajonin e Evropës Juglindore, siç mund të shihet nga ni- është Rrjeti Ballkanik për Zhvillimin e Shoqërisë Civile sma të tilla si programi “Ekologët e Rinj” në Maqedoninë (BCSDN), i cili bashkon organizata të shoqërisë civile nga e Veriut, i cili kombinon edukimin mjedisor me aktivitete i gjithë Ballkani Perëndimor për të mbrojtur dhe zgjeruar praktike për të nxitur ndjenjën e kujdesit dhe aktivizmit hapësirën qytetare, për të ndikuar në politika dhe për të te fëmijët e moshës shkollore dhe nxënësit. Në Shqipëri, forcuar reagimin e sektorit ndaj sfidave të tilla si ndryshi- Milieukontakt ka zhvilluar projekte të fokusuara te të ri- met klimatike dhe rreziku nga fatkeqësitë. Një aktor tjetër njtë, të cila jo vetëm që ofrojnë edukim mbi klimën, por i rëndësishëm është Qendra Burimore e Mjedisit (REC), edhe inkurajojnë pjesëmarrjen aktive në nismat lokale të në Shqipëri, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe pjesë të tjera përshtatjes dhe në proceset e vendimmarrjes në komu- të rajonit të EJL-së. Projektet e REC-it – si menaxhimi i nitet.74 pellgjeve ujëmbledhëse, ulja e emetimeve dhe drejtësia mjedisore – shpesh përfshijnë bashkëpunim rajonal dhe Mbrojtja e mjedisit dhe ruajtja e natyrës mbeten në transferimin e praktikave më të mira. Disa nisma rajonale qendër të veprimtarisë së shumë organizatave, ndërsa rinore – siç është Dritarja Rinore e Ballkanit Perëndimor zbatimi i projekteve lokale për përshtatje dhe ndërtim – kanë ofruar gjithashtu një platformë për përfshirjen e të qëndrueshmërisë po fiton një rol gjithnjë e më të rën- të rinjve në programe të qëndrueshmërisë klimatike dhe dësishëm.. Për shembull, Instituti për Ruajtjen e Natyrës përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike. në Shqipëri, fokusohet në ruajtjen e biodiversitetit dhe përdorimin e qëndrueshëm të tokës, shpesh në partne- Pavarësisht kontributeve të tyre thelbësore, OSHC-të ritet me donatorë ndërkombëtarë dhe rrjete rajonale. 75 dhe OJQ-të në Evropën Juglindore përballen me sfi- Këto përpjekje shpesh përfshijnë komponentë praktikë, da të rëndësishme në ruajtjen dhe zgjerimin e punës si mbjellja e pemëve, restaurimi i tokës së degraduar së tyre në fushën e klimës. Financimi i kufizuar është dhe promovimi i bujqësisë rezistente ndaj klimës dhe i një pengesë e vazhdueshme, pasi shumë organizata praktikave të menaxhimit të ujit; ato gjithashtu përfshijnë mbështeten në grante projektesh afatshkurtra, në vend zhvillimin e kapaciteteve për të fuqizuar komunitetet dhe të mbështetjes së qëndrueshme dhe afatgjatë. Kjo pa- rrjetet vendore për të marrë pjesë në qeverisjen mjedi- siguri financiare mund të pengojë planifikimin strategjik sore.76 Në vitet e fundit, OJQ-të dhe OSHC-të në rajon dhe zhvillimin e programeve të qëndrueshme, veçanëri- janë përfshirë gjithnjë e më shumë në zbatimin e projek- sht në kontekste ku çështjet mjedisore nuk përbëjnë pri- teve të përshtatjes dhe ndërtimit të qëndrueshmërisë në oritet të lartë për donatorët ose autoritetet.78 Një tjetër nivel lokal, me theks të veçantë në reduktimin e rrezikut sfidë akute është mungesa e ripërtëritjes së brezave nga fatkeqësitë.77 Gjatë përmbytjeve të fundit në Bosnjë brenda sektorit. Ndërsa aktivistët dhe udhëheqësit më të dhe Hercegovinë, për shembull, OSHC-të luajtën një rol vjetër tërhiqen, shpesh ka mungesë të të rinjve që janë kyç në mobilizimin e komuniteteve dhe në reagimin ndaj të gatshëm ose të aftë për t’i zëvendësuar, kryesisht si fatkeqësive (BCSDN 2024). pasojë e niveleve të larta të emigrimit të të rinjve nga rajoni. Ky trend demografik kërcënon vazhdimësinë dhe Rrjetet rajonale të shoqërisë civile kanë qenë gjit- kapacitetin e ardhshëm të shoqërisë civile, veçanërisht hashtu në rritje, duke kontribuar në përforcimin e në zonat me një nivel të lartë të emigrimit.79 Aftësia e zërit, shtrirjes dhe efektivitetit të veprimeve klimatike OSHC-ve për të ndikuar në politika mund të kufizohet

74 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate të shoqërisë civile që punon në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm dhe mjedisit, Shqipëri, 08.04.2025.

75 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm, Shqipëri, 04.04.2025.

76 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të organizatave të shoqërisë civile që punojnë në fushën e zhvillimit të qëndrueshëm, Shqipëri, 04.04.2025.

77 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, [Bosnjë dhe Hercegovinë] 03.03.2025.

78 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare, Shqipëri, 25.03.2025.

79 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, [Bosnjë dhe Hercegovinë] 03.03.2025.

- 78 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

nga barrierat institucionale, mungesa e aksesit te ven- pengesave, qëndrueshmëria dhe inovacioni që tregojnë dimmarrësit dhe kompleksiteti i integrimit të njohuri- aktorët e shoqërisë civile mbeten një aset kyç për ve- ve lokale në strategjitë klimatike.80 Për më tepër, qasja primin klimatik në Evropën Juglindore, veçanërisht në e ndjekur nga autoritetet institucionale, e cila trajton arritjen e komuniteteve të cenueshme dhe në pilotimin e ndryshimet klimatike dhe lëvizjen e njerëzve si fusha zgjidhjeve të përshtatura ndaj kontekstit lokal. ose çështje politike plotësisht të ndara, pasqyrohet, deri diku, edhe te OJQ-të dhe OSHC-të. Pavarësisht këtyre

2.2 P asqyrë e kornizave ligjore dhe përgjegjësive të politikave lidhur me ndryshimet klimatike

Organi kryesor Përfshirja Korniza kryesore ligjore përgjegjës ndërsektoriale

Ligji për Ndryshimet Klimatike (Fletorja Zyrtare e R. së Shqipërisë Nr. 155/2020), Ligji për Mbrojtjen e Mjedisit Ministria e Ministria e (Fletorja Zyrtare e R. së Shqipërisë Nr. 10431/2011), Ligji për Turizmit dhe Infrastrukturës dhe Menaxhimin e Integruar të Mbetjeve (Fletorja Zyrtare e R. Mjedisit: Agjencia Energjisë; Ministria së Shqipërisë Nr. 10463/2011), Ligji për Mbrojtjen e Cilësisë Kombëtare e e Bujqësisë Shqipëri së Ajrit në Mjedis (Fletorja Zyrtare e R. së Shqipërisë Nr. Mjedisit, Agjencia dhe Zhvillimit 10448/2011), Ligji për Ratifikimin e Marrëveshjes së Parisit Kombëtare Rural; Ministria (Fletorja Zyrtare e R. së Shqipërisë Nr. 92/2016), Ligji për e Zonave të e Financave dhe Ratifikimin e Protokollit të Kiotos (Fletorja Zyrtare e R. së Mbrojtura Ekonomisë Shqipërisë Nr. 8932/2002)

Vendimi për Ratifikimin e Marrëveshjes së Parisit (FZ e BdheH Ia Nr. 1/17), Ligji për Ratifikimin e Protokollit të Kiotos (FZ e BdheH Ia Nr. 3/08)

Federata e BdheH: Ligji për Mbrojtjen e Mjedisit (FZ e BdheH Nr. 33/03, 38/09), Ligji për Mbrojtjen e Natyrës (FZ e BdheH Nr. 66/13), Ligji për Mbrojtjen e Ajrit (FZ e BdheH Nr. 33/03), Ministria e Tregtisë Ligji për Menaxhimin e Mbetjeve (FZ e BdheH Nr. 33/03), Ligji së Jashtme dhe për Efiçiencën e Energjisë (FZ e BdheH Nr. 22/17), Ligji për Marrëdhënieve Ministria e Burimet e Energjisë së Rinovueshme dhe Kogjenerimin Efiçient Ekonomike; Financave dhe (FZ e BdheH Nr. 70/13, 5/14, 79/15, 24/19, 82/23) ministritë e Thesarit; ministritë entiteteve (Federata e entiteteve Republika Sërpska: Ligji për Mbrojtjen e Mjedisit (FZ e RS e BdheH: Ministria (Ministria e Nr. 71/12, 79/15), Ligji për Mbrojtjen e Natyrës (FZ e RS Nr. Bosnjë dhe e Mjedisit dhe Bujqësisë, 20/14), Ligji për Mbrojtjen e Ajrit (FZ e RS Nr. 124/11), Ligji Hercegovinë Turizmit; Republika Menaxhimit të për Menaxhimin e Mbetjeve (FZ e RS Nr. 111/03), Ligji për Sërpska: Ministria Ujërave dhe Efiçiencën e Energjisë (FZ e RS Nr. 59/13), Ligji për Burimet e e Planifikimit Pylltarisë; Ministria Energjisë së Rinovueshme dhe Kogjenerimin Efiçient (FZ e RS Hapësinor, e Energjisë, Nr. 39/13, 108/13, 79/15, 26/18, 20/21, 52/21) Ndërtimit dhe Minierave dhe Distrikti i Bërçkos, BdheH: Ligji për Mbrojtjen e Mjedisit (FZ e Ekologjisë): Fondet Industrisë) Distriktit të Bërçkos, BdheH Nr. 24/04, 1/05, 19/07, 9/09, 21/18), për Mbrojtjen e Ligji për Mbrojtjen e Natyrës (FZ e Distriktit të Bërçkos, BdheH Mjedisit Nr. 24/04), Ligji për Mbrojtjen e Ajrit (FZ e Distriktit të Bërçkos, BdheH Nr. 25/09), Ligji për Menaxhimin e Mbetjeve (FZ e Distriktit të Bërçkos, BdheH Nr. 24/04), Ligji për Efiçiencën e Energjisë (FZ e Distriktit të Bërçkos, BdheH Nr. 25/22), Ligji për Burimet e Rinovueshme të Energjisë dhe Kogjenerimin Efiçient (FZ e Distriktit të Bërçkos, BdheH Nr. 22/22)

80 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, [Bosnjë dhe Hercegovinë] 03.03.2025.

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 79

Organi kryesor Përfshirja Korniza kryesore ligjore përgjegjës ndërsektoriale

Ligji për Ndryshimet Klimatike (GZ e R. së Kosovës Nr. 08/L- Ministria e Ministria e Mjedisit, 250), Ligji për Pyjet (GZ e R. së Kosovës Nr. 08/L-137), Ligji për Ekonomisë; Planifikimit Efiçiencën e Energjisë (GZ e R. së Kosovës Nr. 06/L-079), Ligji Ministria e Hapësinor dhe për Mbrojtjen e Mjedisit (GZ e R. së Kosovës Nr. 03/L-025), Bujqësisë, Kosovë Infrastrukturës: Ligji për Mbrojtjen e Ajrit nga Ndotja (GZ e R. së Kosovës Nr. Pylltarisë dhe Agjencia për 03/L-160), Ligji për Mbrojtjen e Natyrës (GZ e R. së Kosovës Zhvillimit Rural; Mbrojtjen e Mjedisit Nr. 03/L-233), Ligji për Ujërat e Kosovës (GZ e R. së Kosovës Ministria e të Kosovës Nr. 04/L-147) Financave

Ministria e Ministria e Bujqësisë, Ligji për Mjedisin (FZ e Malit të Zi Nr. 25/10, 40/11, 27/14), Ligji Ekologjisë, Pylltarisë dhe për Mbrojtjen nga Ndikimet Negative të Ndryshimeve Klimatike Zhvillimit të Menaxhimit të (FZ e Malit të Zi Nr. 73/19), Ligji për Mbrojtjen e Ajrit (FZ e Qëndrueshëm dhe Ujërave; Ministria Mali i Zi Malit të Zi Nr. 80/05, 40/11, 47/19), Ligji për Menaxhimin e Zhvillimit të Rajonit e Investimeve Mbetjeve (FZ e Malit të Zi Nr. 64/11, 39/16), Ligji për Ratifikimin të Veriut: Agjencia Kapitale (energjia, e Marrëveshjes së Parisit (FZ e Malit të Zi Nr. 1/17), Ligji për për Mbrojtjen e transporti); Ratifikimin e Protokollit të Kiotos (FZ e Malit të Zi Nr. 11/07) Mjedisit Ministria e Financave

Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Ligji për Mjedisin (GZ e RMV-së Nr. 53/05, 51/11, 44/15), Ligji Ministria e Mjedisit Ekonomisë së për Veprimin ndaj Klimës (GZ e RMV-së Nr. 88/19), Ligji për dhe Planifikimit Ujërave; Ministria Maqedoni Mbrojtjen e Natyrës (GZ e RMV-së Nr. 67/04, 14/06), Ligji për Hapësinor: e Ekonomisë e Veriut Cilësinë e Ajrit (GZ e RMV-së Nr. 92/07), Ligji për Ratifikimin Inspektorati (energjia); Ministria e Marrëveshjes së Parisit (GZ e RMV-së Nr. 23/17), Ligji për Shtetëror i Mjedisit e Financave; Ratifikimin e Protokollit të Kiotos (GZ e RMV-së Nr. 49/04) Ministria e Transportit dhe Lidhjeve

Ministria e Ligji për Ndryshimet Klimatike (FZ e RS-së Nr. 26/2021), Ligji Minierave dhe për Reduktimin e Rrezikut nga Fatkeqësitë dhe Menaxhimin Energjisë; Ministria e Situatave Emergjente (FZ e RS-së Nr. 87/2018), Ligji për e Bujqësisë, Ministria e Mbrojtjen e Mjedisit (FZ e RS-së Nr. 135/2004, 36/2009), Ligji Pylltarisë dhe Mbrojtjes së për Mbrojtjen e Natyrës (FZ e RS-së Nr. 36/2009, 88/2010), Menaxhimit të Serbi Mjedisit: Agjencia Ligji për Mbrojtjen e Ajrit (FZ e RS-së Nr. 36/2009, 10/2013), Ujërave; Ministria për Mbrojtjen e Ligji për Menaxhimin e Mbetjeve (FZ e RS-së Nr. 36/2009, e Financave; Mjedisit 88/2010), Ligji për Ratifikimin e Marrëveshjes së Parisit (FZ e Ministria e RS-së Nr. 11/2017), Ligji për Ratifikimin e Protokollit të Kiotos Ndërtimit; (FZ e RS-së Nr. 88/07) Transportit dhe Infrastrukturës

- 80 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

2.3 P asqyrë e strategjive të politikave dhe nismave rajonale për ndryshimet klimatike

Shqipëri

Konsideratat mbi Emri Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë; Ministria e Financave dhe Ekonomisë; Ministria e Kuadër politik i integruar për Plani Kombëtar Turizmit dhe Mjedisit udhëheqjen e përpjekjeve të për Energjinë dekarbonizimit të Shqipërisë deri dhe Klimën i 2024 Jo Mbështetur nga BE-ja, Ministria në vitin 2030 e më tej, në Republikës së Federale Gjermane për përputhje me qëllimet e Paktit të Shqipërisë Mjedisin, Veprimin Klimatik, Gjelbër Evropian. Ruajtjen e Natyrës dhe Sigurinë Bërthamore (BMU)

Kornizë për zvogëlimin e riskut nga fatkeqësitë dhe përgjigjen ndaj emergjencave, duke përfshirë risqet që lidhen me Ministria e Mbrojtjes; Ministria klimën. Përditëson planet e e Brendshme; agjencitë e Adreson rreziqet e Plani Kombëtar mëparshme të emergjencave mbrojtjes civile zhvendosjes, duke për Emergjencat 2023 civile në përputhje me përfshirë evakuimin Civile zhvillimet që lidhen me klimën, Mbështetur nga UNDRR-ja dhe dhe ndihmën. qeverisjen dhe politikën. Merr IOM-i në konsideratë dhe planifikon rreziqet e zhvendosjes, duke përfshirë evakuimin, strehimin e përkohshëm, etj.

Ministria e Turizmit dhe Mjedisit; Ministria e Financave Raporti i katërt gjithëpërfshirës Komunikimi i dhe Ekonomisë; Ministria e mbi politikat klimatike, veprimet Katërt Kombëtar 2022 Infrastrukturës dhe Energjisë; Jo dhe progresin e Shqipërisë për KKKBNK-në drejtuar KKKBNK-së. Mbështetur nga KKKBNK-ja; UNDP-ja dhe GEF-i

Ministria e Turizmit dhe Mjedisit; Ministria e Financave dhe Ekonomisë; Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë; Përditëson angazhimet klimatike Kontributi Grupi Ndërministror i Punës për të Shqipërisë në kuadër të Kombëtar i Ndryshimet Klimatike 2021 Marrëveshjes së Parisit, duke Jo Pikësynuar i rritur ambicien për reduktimin e Rishikuar Mbështetur nga KKKBNK-ja; emetimit të gazeve serrë. UNDP-ja; Ministria Federale Gjermane për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim (BMZ); dhe GIZ-i

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 81

Shqipëri

Konsideratat mbi Emri Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Vë në pah cenueshmëritë sociale të krijuara nga proceset Ministria e Turizmit dhe Koordinon dhe integron e pabarabarta Mjedisit; Ministria e Bujqësisë përshtatjen ndaj ndryshimeve të zhvillimit, të dhe Zhvillimit Rural; Ministria klimatike në të gjithë sektorët. cilat mund të Plani Kombëtar e Shëndetësisë dhe Synon të forcojë gatishmërinë, përkeqësojnë i Përshtatjes i 2021 Mbrojtjes Sociale; Ministria e të zvogëlojë cenueshmërinë rreziqet që rrjedhin Shqipërisë Infrastrukturës dhe Energjisë dhe të ndërtojë qëndrueshmëri nga ndryshimet afatgjatë ndaj klimës në klimatike, p.sh. Mbështetur nga UNEP-i; UNDP- përputhje me udhëzimet e BE-së për personat e ja dhe GCF-ja dhe KKKBNK-së. margjinalizuar që jetojnë në vendbanime të paligjshme.

Ministria e Turizmit dhe Mjedisit; Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë; Ministria e Bujqësisë Strategjia për dhe Zhvillimit Rural; Ministria Përshkruan strategjinë afatgjatë Ndryshimet e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes të Shqipërisë për zbutjen dhe Klimatike dhe 2020 Sociale përshtatjen ndaj ndryshimeve Jo Planet e Veprimit klimatike, duke përfshirë planet 2020–2030 Mbështetur nga UNDP-ja; GEF-i; sektoriale të veprimit. UNEP-i; SIDA; GIZ-i; dhe Fondi Special i BE-së për Ndryshimet Klimatike

Bosnjë dhe Hercegovinë

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike

Ministritë e entiteteve: Ministria e Energjisë, Minierave dhe Industrisë, Ministria e Mjedisit Vendos objektiva dhe masa Plani Kombëtar dhe Turizmit (Federata e kombëtare për rritjen e pjesës i Integruar për 2023 BdheH); Ministria e Energjisë së energjisë së rinovueshme Jo Energjinë dhe dhe Minierave, Ministria e në përzierjen e energjisë, në Klimën Planifikimit Hapësinor, Ndërtimit përputhje me direktivat e BE-së. dhe Ekologjisë (Republika Sërpska)

Mbështetur nga BE-ja; GIZ-i; UNDP-ja dhe Banka Botërore

- 82 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Bosnjë dhe Hercegovinë

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike

Ministritë e entiteteve: Ministria Përditësim drejtuar KKKBNK- e Mjedisit dhe Turizmit, Ministria së mbi emetimet e gazeve Komunikimi i e Energjisë, Minierave dhe serrë, masat e zbutjes dhe Përmend emigrimin Katërt Kombëtar 2021 Industrisë (Federata e BdheH); mbështetjen e marrë; përfshin dhe lidhjen e tij me për KKKBNK-në Ministria e Planifikimit Hapësinor, të dhënat e fundit dhe progresin rritjen e PBB-së. Ndërtimit dhe Ekologjisë që nga Komunikimi i fundit (Republika Sërpska) Kombëtar.

Mbështetur nga UNDP-ja dhe GEF-i

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike

Ministritë e entiteteve: Ministria e Mjedisit dhe Turizmit, Ministria Strategji për integrimin e Plani Kombëtar e Bujqësisë, Menaxhimit të përshtatjes ndaj ndryshimeve Merr në konsideratë i Përshtatjes Ujërave dhe Pylltarisë (Federata klimatike në politikat sektoriale, zhvendosjen e i Bosnjës dhe 2021 e BdheH); Ministria e Planifikimit vlerësimin e rreziqeve klimatike shkaktuar nga Hercegovinës – Hapësinor, Ndërtimit dhe dhe propozimin e masave ndryshimet klimatike. PKP Ekologjisë, Ministria e Bujqësisë, të përshtatjes për sektorët e Pylltarisë dhe Menaxhimit të cenueshëm. Ujërave (Republika Sërpska)

Mbështetur nga UNDP-ja dhe GCF-ja

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike

Ministritë e entiteteve: Ministria Angazhimi zyrtar klimatik i Kontributi i e Mjedisit dhe Turizmit, Ministria Bosnjës dhe Hercegovinës Përcaktuar e Energjisë, Minierave dhe në kuadër të Marrëveshjes së Kombëtar (KPK) 2021 Industrisë (Federata e BdheH); Parisit, ku përcaktohen objektivat Jo i Përditësuar Ministria e Planifikimit Hapësinor, për reduktimin e emetimeve të për periudhën Ndërtimit dhe Ekologjisë, gazeve serrë dhe prioritetet e 2020–2030 Ministria e Energjisë dhe përshtatjes. Minierave (Republika Sërpska)

Mbështetur nga UNDP-ja

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 83

Bosnjë dhe Hercegovinë

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike Strategjia për Ministritë e entiteteve: Ministria Përshtatjen ndaj Merr në konsideratë e Mjedisit dhe Turizmit, Ministria Përshkruan strategjinë për Ndryshimeve rreziqet e e Energjisë, Minierave dhe përshtatjen ndaj ndryshimeve Klimatike dhe zhvendosjes si Industrisë (Federata e BdheH); klimatike dhe zhvillimin në Zhvillimin me 2020 pjesë e rritjes së Ministria e Planifikimit Hapësinor, kuadër të politikave dhe Emetime të Ulëta rezistencës ndaj Ndërtimit dhe Ekologjisë, rregulloreve të KKKBNK-së dhe 2020–2030 e ndryshimeve Ministria e Energjisë dhe BE-së. Bosnjës dhe klimatike. Minierave (Republika Sërpska) Hercegovinës Mbështetur nga UNDP-ja dhe GEF-i

Kosovë

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Përcakton ambiciet, objektivat Kontributi i Parë Ministria e Mjedisit, Planifikimit Adreson ndikimin e dhe veprimet e Kosovës për dhe Vullnetar Hapësinor dhe Infrastrukturës; klimës në lëvizjen zbutjen dhe përshtatjen ndaj Kombëtar i 2025 grupi ndërministror i punës e popullsisë dhe ndryshimeve klimatike. Është Përcaktuar i planifikimin urban dorëzuar në mënyrë vullnetare Kosovës Mbështetur nga UNDP-ja për mobilitet. pranë KKKBNK-së.

Ministria e Mjedisit, Planifikimit Hapësinor dhe Infrastrukturës; Rishikimi i Ministria e Ekonomisë; Strategjisë Përcakton prioritetet e Kosovës Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë Shtetërore për menaxhimin e ujërave dhe dhe Zhvillimit Rural; Këshilli për periudhën përshtatjen ndaj ndryshimeve 2023 Ndërministror për Ujërat Jo 2023–2027 dhe i klimatike, duke iu referuar Planit të Veprimit ndikimeve të ndryshimeve Mbështetur nga BE-ja; GIZ-i; për Ujërat klimatike mbi burimet ujore. Banka Botërore; dhe Agjencia 2023–2025 Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim

Ministria e Ekonomisë; Zyra e Kryeministrit; Ministria Përcakton politikën kombëtare e Financave, Punës dhe Strategjia të energjisë, duke u përqendruar Transfereve; Ministria e Mjedisit, e Energjisë në dekarbonizimin, burimet 2022 Planifikimit Hapësinor dhe Jo e Kosovës e rinovueshme të energjisë Infrastrukturës 2022–2031 dhe qëndrueshmërinë ndaj ndryshimeve klimatike. Mbështetur nga Ambasada e Holandës

- 84 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Kosovë

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Përshkruan masat për përmirësimin e efikasitetit dhe qëndrueshmërisë së prodhimit Strategjia për bujqësor dhe menaxhimit të Bujqësinë dhe Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë 2021 burimeve natyrore. Identifikon Jo Zhvillimin Rural dhe Zhvillimit Rural sfidat dhe mundësitë për 2022–2028 avancimin e zbutjes dhe përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike në sektorin bujqësor.

Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor; Ministria Strategjia për e Ekonomisë; Agjencia e Ndryshimet Përcakton politikën dhe masat Menaxhimit të Emergjencave Klimatike afatgjata klimatike të Kosovës 2018 Jo 2019–2028 dhe për zbutjen dhe përshtatjen ndaj Mbështetur nga UNDP-ja; BE- Plani i Veprimit ndryshimeve klimatike. ja; Bashkëpunimi Austriak për 2019– 2021 Zhvillim; GIZ-i; dhe partnerë të tjerë

Mali i Zi

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Merr në konsideratë zhvendosjen e shkaktuar nga Plani Kombëtar i kushtet ekstreme Strategji për integrimin e Përshtatjes ndaj të motit dhe përshtatjes ndaj ndryshimeve Ndryshimeve Qeveria e Malit të Zi cenueshmëritë e klimatike në politikat sektoriale, Klimatike diferencuara ndaj 2025 vlerësimin e rreziqeve klimatike 2025–2035; Mbështetur nga UNDP-ja dhe këtyre ngjarjeve; dhe propozimin e masave Plani i Veprimit GCF-ja gjithashtu, i të përshtatjes për sektorët e për periudhën referohet në mënyrë cenueshëm. 2025–2027 indirekte migrimit të brendshëm dhe tendencave pasuese të shpopullimit.

Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Rajonit të Veriut; Ministria e Investimeve Kapitale; Ministria Dorëzimi i tretë i KKP-së së Kontributi i e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Malit të Zi në KKKBNK, që i Tretë Kombëtar 2025 Ujërave; Ministria e Energjisë; përshkruan objektivat dhe Jo i Përcaktuar i Ministria e Zhvillimit Ekonomik; veprimet e përditësuara Malit të Zi Ministria e Financave klimatike.

Mbështetur nga UNDP-ja; GEF-i dhe BE-ja

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 85

Mali i Zi

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Merr në konsideratë mobilitetin, Komunikimi i veçanërisht migrimin Katërt Kombëtar Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit Raporti i parë dyvjeçar i e brendshëm i Malit të Zi të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit transparencës dhe Komunikimi dhe lëvizjen nga dhe Raporti i të Rajonit të Veriut i katërt kombëtar i Malit të 2025 zonat rurale drejt Parë Dyvjeçar i Zi drejtuar KKKBNK-së, i cili atyre urbane, Transparencës Mbështetur nga UNDP-ja dhe raporton mbi veprimet klimatike në kontekstin drejtuar GEF-i dhe progresin e arritur. e ndryshimeve KKKBNK-së klimatike dhe demografike.

Ministria e Zhvillimit të Përcakton strategjinë e zhvillimit Strategjia Qëndrueshëm dhe Turizmit; të qëndrueshëm të Malit të Zi Kombëtare Merr në konsideratë ministri të tjera përkatëse deri në vitin 2030, me zbutjen për Zhvillim të migrimin e 2016 e ndryshimeve klimatike si Qëndrueshëm brendshëm dhe Mbështetur nga UNDP-ja; BE-ja; një çështje kyçe, së bashku deri në vitin pabarazitë rajonale dhe Korniza e Investimeve për me energjinë, industrinë dhe 2030 Ballkanin Perëndimor mbrojtjen e ekosistemeve.

Maqedoni e Veriut

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Ministria e Ekonomisë dhe Punës; Ministria e Arsimit dhe Shkencës; Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor; Ministria e Politikës Sociale, Demografisë dhe të Rinjve; Strategjia Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë Ndryshimet klimatike Strategji gjithëpërfshirëse e Kombëtare dhe Ekonomisë së Ujërave dhe mobiliteti zhvillimit për Maqedoninë e Zhvillimit e përmenden si sfida 2024 e Veriut, e cila përfshin Maqedonisë Këshilli Kombëtar i Zhvillimit, kyçe; megjithatë, transformimin e gjelbër si një së Veriut Bashkësia e Njësive të ato nuk janë të fushë prioritare strategjike. 2024–2044 Vetëqeverisjes Lokale integruara.

Mbështetur nga UNEP-i; Ministria e Financave e Sllovakisë; dhe Zhvillimi Ndërkombëtar i Mbretërisë së Bashkuar

Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor; Ministria Përmend migrimin Raport gjithëpërfshirës mbi Komunikimi i e Ekonomisë; Ministria e sezonal dhe socio- emetimet, cenueshmëritë dhe Katërt Kombëtar Bujqësisë, Pylltarisë dhe ekonomik, por nuk e 2023 veprimet e Maqedonisë së Veriut i Maqedonisë së Ekonomisë s Ujërave; ministri të lidh atë drejtpërdrejt për adresimin e ndryshimeve Veriut tjera përkatëse me faktorët klimatikë klimatike. apo mjedisorë. Mbështetur nga UNDP-ja; GEF-i

- 86 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Maqedoni e Veriut

Konsideratat mbi Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Ministria e Ekonomisë; Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Udhërrëfyesi Hapësinor; Ministria e Punës për Tranzicion dhe Politikës Sociale; Ministria e Kornizë udhëzuese për një të Drejtë i 2023 Financave tranzicion të drejtë nga qymyri Jo Maqedonisë së drejt një ekonomie të gjelbër. Veriut Mbështetur nga Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH) dhe BE-ja

Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor; Ministria e Ekonomisë; Kabineti Kontributi i Zëvendëskryeministrit; Kombëtar i Përditësim i kontributit fillestar Sekretariati për Çështje Përcaktuar të përcaktuar në nivel kombëtar; 2021 Evropiane; Ministria e Punës dhe Jo i Rishikuar i specifikon objektivat kombëtare Politikës Sociale; ministri të tjera Maqedonisë së klimatike. përkatëse Veriut Mbështetur nga UNDP-ja dhe BE-ja

Vë në dukje potencialin për migrim nga zonat Strategjia Ministria e Mjedisit dhe Përcakton vizionin afatgjatë rurale drejt atyre afatgjatë për Planifikimit Hapësinor të Maqedonisë së Veriut urbane përmes veprimin klimatik 2021 dhe veprimet konkrete për veprimeve klimatike dhe plani i Mbështetur nga UNDP-ja dhe zbutjen dhe përshtatjen ndaj si një mënyrë për të veprimit BE-ja ndryshimeve klimatike. zbutur pabarazitë midis këtyre rajoneve.

Ministria e Ekonomisë; Ministria Zëvendëson Strategjinë e Strategjia e e Mjedisit dhe Planifikimit Energjisë të vitit 2010; fokusohet Zhvillimit të Hapësinor 2019 në dekarbonizimin, efikasitetin Jo Energjisë deri në e energjisë dhe integrimin me vitin 2040 Mbështetur nga UK Aid Direct kornizat e BE-së. dhe BE-ja

Serbi

Konsideratat mbi Emri Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Përcakton prioritetet kryesore Për herë të parë, Draft Strategjia të politikave mjedisore për njeh lidhjen midis për Mbrojtjen dekadën e ardhshme. Ajo është ndryshimeve e Mjedisit – Ministria e Mbrojtjes së Mjedisit në përputhje me Deklaratën e klimatike dhe Agjenda e Në Sofjes dhe standardet e BE-së, mobilitetit, si Gjelbër për zhvillim Mbështetur nga UNDP-ja dhe duke adresuar ndryshimet dhe nevojën Republikën e BE-ja klimatike, ekonominë rrethore, për ndërtimin Serbisë uljen e ndotjes, biodiversitetin e kapaciteteve 2025–2033 dhe sistemet e qëndrueshme përkatëse. ushqimore.

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 87

Serbi

Konsideratat mbi Emri Viti Palët e interesit Përshkrimi mobilitetin

Strategjia e Zhvillimit me Ministria e Minierave dhe Karbon të Ulët Strategjia zyrtare afatgjatë e Energjetikës; Ministria e e Republikës zhvillimit me emetime të ulëta, e Mbrojtjes së Mjedisit së Serbisë 2024 dorëzuar në KKKBNK. Përcakton Jo për Periudhën rrugët e dekarbonizimit dhe Mbështetur nga UNDP-ja; 2023–2030 me objektivat sektoriale. GEF-i dhe BE-ja Parashikime deri në vitin 2050

Përmend migrimin nga zonat rurale në ato urbane dhe ndryshimet Komunikim gjithëpërfshirës demografike si Ministria e Mbrojtjes së Mjedisit drejtuar KKKBNK-së, që i Komunikimi i faktorë që rrisin përshkruan emetimet e Serbisë, Tretë Kombëtar i 2024 ndjeshmërinë Mbështetur nga UNDP-ja dhe cenueshmëritë dhe veprimet Serbisë ndaj ndikimeve GEF-i për adresimin e ndryshimeve të ndryshimeve klimatike. klimatike, veçanërisht rrezikun nga valët e të nxehtit në qytete.

Përqendrohet në ndërtimin e qëndrueshmërisë ndaj Programi i ndikimeve të ndryshimeve Përshtatjes ndaj Ministria e Mbrojtjes së Mjedisit klimatike dhe është një Ndryshimeve 2024 dokument strategjik kyç për Jo Klimatike për Mbështetur nga UNDP-ja dhe politikën mjedisore dhe klimatike periudhën GCF-i të Serbisë (i dorëzuar në 2023–2030 KKKBNK-së si Plan Kombëtar i Përshtatjes)

Ministria e Mbrojtjes së Kontributi Mjedisit; Ministria e Minierave Dorëzuar në KKKBNK. KKP 3.0 Kombëtar i 2025 dhe Energjetikës, që përshkruan objektivat dhe Jo Përcaktuar i masat klimatike të Serbisë. Serbisë Mbështetur nga GEF-i

Nismat rajonale dhe të mbështetura ndërkombëtarisht

Emri/Titulli Koha Palët e interesit Përshkrimi

Një nismë që mbështet përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike në fushat Agjenda e Gjelbër: RCC-ja; GIZ-i; Shqipëria; Bosnja e bujqësisë dhe transportit urban; Përshtatja ndaj dhe Hercegovina; Kosova; Mali si dhe që promovon bashkëpunimin 2024–2026 Ndryshimeve Klimatike në i Zi; Maqedonia e Veriut; Serbia; rajonal, barazinë gjinore dhe zgjidhjet Ballkanin Perëndimor dhe partnerë e donatorë të tjerë e bazuara në natyrë përmes mjeteve të vendimmarrjes, projekteve demonstruese dhe trajnimeve.

- 88 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Nismat rajonale dhe të mbështetura ndërkombëtarisht

Emri/Titulli Koha Palët e interesit Përshkrimi

Ekonomitë e Ballkanit Thekson nevojën urgjente që ekonomitë Perëndimor duhet të e rajonit të investojnë në rritjen e Banka Botërore; GIZ-i; Shqipëria; forcojnë rezistencën ndaj qëndrueshmërisë ndaj ndryshimeve Bosnja dhe Hercegovina; ndryshimeve klimatike klimatike, duke vlerësuar se nevojiten 2024 Kosova; Mali i Zi; Maqedonia e për të mbrojtur njerëzit investime në vlerë prej 37 miliardë Veriut; Serbia; dhe partnerë e dhe për të nxitur rritjen dollarësh gjatë dekadës së ardhshme për donatorë të tjerë ekonomike: Raporti i të mbrojtur njerëzit dhe ekonomitë nga Grupit të Bankës Botërore ndikimet klimatike.

Këto partneritete synojnë të përshpejtojnë Partneritete Dypalëshe BMZ; Shqipëria; Bosnja dhe zbatimin e Agjendës së Gjelbër për Klimën dhe Zhvillimin: 2023 – (në Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; për Ballkanin Perëndimor përmes Partneritet me Ballkanin vazhdim) Maqedonia e Veriut; Serbia; dhe bashkëpunimit dypalësh në veprimet Perëndimor për veprime partnerë e donatorë të tjerë klimatike, energjinë e rinovueshme, më ambicioze për klimën përshtatjen dhe në tranzicion të drejtë.

Nismat për Tranzicionin e Gjelbër: Projektet mbështesin sektorin publik, OECD-ja; BE-ja; RCC- privat dhe shoqërinë civile në kalimin Mbështetja e Tranzicionit ja; Shqipëria; Bosnja dhe drejt qëndrueshmërisë mjedisore duke u të Gjelbër përmes 2022–2026 Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; përqendruar në zbutjen e ndryshimeve Udhërrëfyesve të Maqedonia e Veriut; Serbia; dhe klimatike, energjinë e pastër, efikasitetin Ekonomisë Rrethore partnerë e donatorë të tjerë e përdorimit të burimeve dhe mbrojtjen e Tranzicioni i Gjelbër në ekosistemeve. Ballkanin Perëndimor

Një nismë rajonale nga 13 ekonomi RCC-ja; Shqipëria; Bosnja dhe të Evropës Juglindore që synon të Hercegovina; Bullgaria; Kroacia; përshpejtojë progresin drejt Objektivave Greqia; Kosova; Moldavia; Mali i të Zhvillimit të Qëndrueshëm të OKB-së Strategjia SEE 2030 2021–2030 Zi; Maqedonia e Veriut; Rumania; përmes bashkëpunimit dhe veprimeve Serbia; Sllovenia; Turqia; dhe të koordinuara në fushat ekonomike, partnerë e donatorë të tjerë. sociale dhe mjedisore (përfshirë veprimin klimatik).

Një nismë rajonale që synon të forcojë qëndrueshmërinë ndaj ndryshimeve Platforma Klimatike për UNEP-i; Agjencia Austriake e klimatike duke krijuar një platformë për Zhvillim të Qëndrueshëm 2021 – (në Zhvillimit; Shqipëria; Bosnja dhe integrimin e konsideratave klimatike në Ballkanin Perëndimor vazhdim) Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; që i ndihmon autoritetet dhe palët e (WB-CPP) Maqedonia e Veriut; dhe Serbia interesuara të integrojnë njohuritë mbi klimën në proceset e vendimmarrjes dhe në investime.

Një nismë rajonale për të përshpejtuar tranzicionin e gjelbër dhe për t’u përafruar RCC-ja; Shqipëria; Bosnja dhe me Marrëveshjen e Gjelbër të BE-së Agjenda e Gjelbër për Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; 2020–2030 duke bashkëpunuar në veprimin klimatik, Ballkanin Perëndimor Maqedonia e Veriut; Serbia; dhe ekonominë rrethore, reduktimin e ndotjes, partnerë e donatorë të tjerë mbrojtjen e biodiversitetit dhe zhvillimin e qëndrueshëm të ushqimit dhe atë rural.

- Shtojca 2: Aktorët, kornizat dhe iniciativat klimatike në Evropën Juglindore 89

Nismat rajonale dhe të mbështetura ndërkombëtarisht

Emri/Titulli Koha Palët e interesit Përshkrimi

Një nismë rajonale që synon të UNEP-i; Ministria Italiane e përshpejtojë veprimet kundër ndotjes në Platforma e Evropës 2019 – (në Mjedisit; Shqipëria; Bosnja dhe Evropën Juglindore, duke mbështetur Juglindore për Luftimin e vazhdim) Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; zbatimin e Planit të Zbatimit për Ndotjen Ndotjes (SEEPP) Maqedonia e Veriut; dhe Serbia të UNEA-s dhe të Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm.

Organizata Botërore Meteorologjike; DPPI-ja; Shërbimet Meteorologjike dhe Hidrologjike të 18 ekonomive Një sistem këshillimi rajonal që Zhvillimi i Sistemit të të EJL-së, duke përfshirë synon të përmirësojë parashikimin Paralajmërimit të Hershëm 2016 – (në Shqipërinë; Bosnjën dhe dhe paralajmërimin për rreziqet për Rreziqe të Shumëfishta vazhdim) Hercegovinën; Kosovën; Malin meteorologjike dhe hidrologjike, përmes në Evropën Juglindore e Zi; Maqedoninë e Veriut; forcimit të shkëmbimit të të dhënave dhe Serbinë; Qendra Evropiane për kapaciteteve parashikuese. Parashikime Meteorologjike me Afat të Mesëm; dhe partnerë e donatorë të tjerë.

Një platformë për bashkëpunim të BE-ja; Shqipëria; Bosnja dhe nivelit të lartë, që synon të forcojë 2014 – (në Procesi i Berlinit Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; bashkëpunimin rajonal (përfshirë veprimin vazhdim) Maqedonia e Veriut; dhe Serbia klimatik), ndërlidhjen dhe procesin e integrimit në BE.

BE-ja; Shqipëria; Bosnja dhe 2001 – (në Hercegovina; Islanda; Moldavia; Nismë që synon të forcojë bashkëpunimin vazhdim, Mali i Zi; Maqedonia e Veriut; Mekanizmi i Mbrojtjes dhe bashkërendimin në parandalimin e ndryshon Norvegjia; Serbia; Turqia; Civile i BE-së fatkeqësive, gatishmërinë dhe reagimin në varësi të Ukraina; Agjencitë e Mbrojtjes ndaj tyre. juridiksionit) Civile; ministritë; dhe partnerë të tjerë

- Shtojca 3: Aktorët, kornizat dhe iniciativat në fushën e mobilitetit - Shtojca 3: Aktorët, kornizat dhe iniciativat në fushën e mobilitetit 91

3.1 Pasqyrë e kornizave dhe gracionin dhe Azilin në Bosnjë dhe Hercegovinë (OECD iniciativave të mobilitetit 2022). Në Serbi, Komisariati i Pavarur për Refugjatët dhe Migracionin jo vetëm që menaxhon strehimin dhe Qasjet ndërsektoriale që lidhin mobilitetin me ndrys- integrimin e refugjatëve dhe të emigrantëve, por vepron himet klimatike dhe zhvillimin mbeten të rralla, ndërsa edhe si organ qendror për koordinimin dhe monitorimin ndërveprimi kompleks midis këtyre dinamikave vazh- e politikave të migracionit (Komisariati për Refugjatët don kryesisht të mungojë në strategjitë mbizotëruese. dhe Migracionin i Serbisë, pa datë). Të dhënat e migra- Përgjigjet në fushën e mobilitetit janë përqendruar krye- cionit përgjithësisht mblidhen nga ministritë e punëve të sisht në menaxhimin dhe kontrollin e zonave të tranzitit, brendshme dhe të punëve të jashtme, së bashku me in- duke reflektuar si pozicionin e rajonit si një korridor kyç stitucione të tjera që merren me azilin dhe lejet e punës. tranziti, ashtu edhe ndikimin e politikës së migracionit Në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, agjencitë të BE-së. Megjithëse kohët e fundit ka pasur një rritje e statistikave kanë një rol më të theksuar, ndërsa në Bo- të aktiviteteve që synojnë përfshirjen e diasporës dhe snjë dhe Hercegovinë dhe në Serbi, profilet vjetore të lehtësimin e migracionit të kthimit, këto nisma mbeten mobilitetit publikohen nga ministritë përkatëse (OECD relativisht të kufizuara si në shtrirje ashtu edhe në ambi- 2022). Për një listë gjithëpërfshirëse të aktorëve krye- cie. Çështja kryesore është se pak vëmendje e qëndrue- sorë, shihni Shtojcën 3.1. shme i është kushtuar shkaqeve themelore të mobilitetit - veçanërisht atyre që lidhen me ndryshimet klimatike Një kuadër i fuqishëm ligjor dhe strategjik mbështet dhe presionet mjedisore. menaxhimin e migracionit në të gjithë Evropën Ju- glindore. Të gjitha autoritetet e EJL-së kanë miratuar Përgjegjësitë, strategjitë dhe iniciati- ligje gjithëpërfshirëse për migracionin që krijojnë bazën vat e politikave ligjore për rregullimin e qëndrimit të shtetasve të huaj, azilit, emigrimit për qëllime punësimi dhe menaxhimit Në Evropën Juglindore, duke pasur parasysh natyrën më të gjerë të migracionit, në përputhje me standardet ndërsektoriale të mobilitetit, përfshihen një sërë mini- ndërkombëtare dhe, gjithnjë e më shumë, me ato të strish – duke përfshirë ato që janë përgjegjëse për punët BE-së (OECD 2022). Duke u mbështetur në këtë bazë, e jashtme, punën, shëndetësinë dhe çështjet sociale, si autoritetet kanë zhvilluar strategji dhe plane veprimi dhe arsimin (OECD 2022). Menaxhimi i imigracionit za- shumëvjeçare për mobilitetin – shpesh me mbështetjen konisht mbikëqyret nga ministritë e punëve të brendsh- e organizatave ndërkombëtare si IOM-i. Këto strategji me, të cilat shpesh kanë departamente ose agjenci të adresojnë një sërë prioritetesh, duke përfshirë paran- posaçme për këtë qëllim (OECD 2022). Për shembull, dalimin e migracionit të parregullt, integrimin socio-eko- Ministria e Punëve të Brendshme e Kosovës ka Departa- nomik të emigrantëve dhe riintegrimin ekonomik të emi- mentin për Shtetësi, Azil dhe Migrim, ndërsa Ministria e grantëve të kthyer (IOM 2021b). Në Shqipëri, Kosovë, Punëve të Brendshme e Malit të Zi ka Divizionin për Mi- Mal të Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Serbi, theks i veçantë gracionin dhe Riatdhesimin. Në Shqipëri, Ministria e Pu- i vihet tërheqjes së emigrantëve të kualifikuar për të plo- nës dhe Çështjeve Sociale luan një rol të rëndësishëm, tësuar mungesat e fuqisë punëtore, ndërsa në Maqedo- veçanërisht në çështjet e migracionit dhe integrimit të ninë e Veriut, Serbi dhe Bosnjë-Hercegovinë, reduktimi fuqisë punëtore. Vlen të përmendet se asnjë autoritet i emigracionit dhe trajtimi i faktorëve shtytës themelorë në rajonin e Evropës Juglindore aktualisht nuk u cakton mbeten objektiva kryesore të politikave.81 ministrive të mjedisit detyra që lidhen me përgjegjësitë në fushën e mobilitetit, e as nuk integron konsideratat Paralelisht me këto përpjekje, përfshirja e diasporës klimatike dhe mjedisore në politikat e migracionit. është shndërruar në një prioritet kyç në vitet e fundit. Duke njohur potencialin e diasporës për të kontribuar Për të përmirësuar koordinimin, janë krijuar disa orga- në zhvillimin kombëtar, autoritetet në mbarë rajonin po ne ndërministrore, siç është Organi Koordinues për Mi- synojnë gjithnjë e më shumë të tërheqin investime nga

81 Për një listë gjithëpërfshirëse të strategjive dhe planeve kryesore të veprimit, shihni Shtojcën 2.2.

- 92 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

diaspora dhe të nxisin krijimin e vendeve të punës me lartë, mbylljes së boshllëqeve në aftësi, reformës së tre- cilësi të lartë, që kërkojnë njohuri dhe aftësi. 82 Ky ndrys- gut të punës dhe nxitjes së inovacionit rajonal. Paraleli- him reflektohet në hartimin e strategjive të posaçme për sht, Nisma “Ballkani i Hapur” – e lançuar nga Shqipëria, diasporën në Bosnjë dhe Hercegovinë, Mal të Zi dhe Maqedonia e Veriut dhe Serbia në korrik të vitit 2021 – Maqedoninë e Veriut, si dhe në krijimin e agjencive të synon të krijojë një hapësirë të përbashkët ekonomike specializuara për angazhimin e diasporës në Shqipëri, si një hap drejt anëtarësimit në BE.83 Sa i përket mobi- Kosovë dhe Serbi (RCC 2020). Këto nisma jo vetëm që litetit, kjo nismë i kushton rëndësi të veçantë mobilitetit synojnë forcimin e lidhjeve ekonomike me emigrantët të fuqisë punëtore, duke lehtësuar lëvizjen e lirë të pu- jashtë vendit, por edhe shfrytëzimin e aftësive dhe ek- nëtorëve dhe duke lehtësuar barrierat administrative për spertizës së diasporës për zhvillim të qëndrueshëm dhe punësim në mbarë rajonin. Së bashku, këto nisma rajo- inovacion në vendet e origjinës. nale ilustrojnë një angazhim gjithnjë e më të madh për menaxhimin e koordinuar të migracionit dhe integrimin Bashkëpunimi rajonal në fushën e mobilitetit është ekonomik në të gjithë Evropën Juglindore. bërë gjithnjë e më i dukshëm në Evropën Juglindore, i nxitur kryesisht nga objektivi i përbashkët i anëtarë- Nisma të financuara ndërkombëtar- simit në BE dhe nga njohja e dinamikës ndërkufitare të isht mobilitetit. Një moment kyç në këtë qasje bashkëpu- nuese është Deklarata e Shkupit, e miratuar në nëntor Bashkimi Evropian është një aktor kyç, që i përqen- të vitit 2022, e cila e theksoi nevojën për një qeverisje dron përpjekjet e tij për menaxhimin e migracionit në të fortë dhe të qëndrueshme të migracionit, të lidhur forcimin e kontrolleve të integruara të zonave të tran- ngushtë me zhvillimin afatgjatë të komuniteteve pritëse zitit, përmirësimin e sistemeve të azilit dhe rritjen e dhe atyre tranzitore (IOM 2023a). Duke u mbështetur efektivitetit të proceseve të kthimit dhe riatdhesimit, në këtë angazhim, autoritetet në rajon miratuan Planin si pjesë e kuadrit më të gjerë të zgjerimit të BE-së. Pla- e Veprimit për Qeverisje të Qëndrueshme të Migracionit ni i Veprimit i BE-së për Ballkanin Perëndimor përcakton (2023–2025), një kornizë e hartuar për të adresuar sfi- 20 masa operative të strukturuara në pesë shtylla - duke dat kryesore (si trafikimi dhe kontrabanda), për të krijuar filluar nga menaxhimi i zonave të tranzitit deri te harmo- rrugë të qëndrueshme kthimi dhe për të siguruar mbroj- nizimi i politikave të vizave - të hartuara për të ndihmuar tje të përshtatshme për ata që nuk mund të kthehen. Ky autoritetet e EJL-së të përshtaten me trendet në zhvillim plan është i harmonizuar ngushtë me Planin e Veprimit të mobilitetit dhe të përmbushin kërkesat për anëtarë- të BE-së për Ballkanin Perëndimor, i nisur në vitin 2022, sim në BE. Pakti i BE-së për Migracionin dhe Azilin 2020 dhe pasqyron përpjekjet e vazhdueshme të rajonit për të gjithashtu prezantoi mjete të tilla si Partneritetet e Talen- harmonizuar politikat dhe praktikat e migracionit. teve, të cilat kombinojnë skemat e mobilitetit të punës me mbështetjen për ndërtimin e kapaciteteve në zonat Këto nisma të fokusuara në qeverisje plotësohen edhe e origjinës së migrantëve, duke përfshirë edhe Evropën nga përpjekje më të gjera për integrim rajonal. Në veçan- Juglindore. Marrëveshjet për liberalizimin e vizave ndër- ti, Planet e Veprimit për Tregun e Përbashkët Rajonal mjet BE-së dhe autoriteteve të EJL-së kanë lehtësuar më (2021–2025 dhe 2025–2028), të lançuara në Samitin e tej mobilitetin, duke mundësuar udhëtime afatshkurtra Sofjes 2020 dhe të koordinuara nga RCC-ja, synojnë kri- pa vizë në zonën Shengen (Komisioni Evropian 2023a). jimin e një zone të unifikuar tregtare — me lëvizje të lirë të mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe njerëzve. Faza e Organizatat ndërkombëtare luajnë një rol qendror në dytë e kësaj nisme i kushton rëndësi të veçantë zhvillimit formësimin e qeverisjes së mobilitetit dhe në mbështe- të kapitalit njerëzor, përmirësimit të aksesit në arsimin e tjen e autoriteteve në të gjithë Evropën Juglindore.

82 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate rajonale 06.03.2025.

83 Nisma “Ballkani i Hapur” u lançua në vitin 2019 nga udhëheqësit e Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe Serbisë. Fillimisht e njohur si “Mini- Shengen”, ajo u riemërtua zyrtarisht si Nisma “Ballkani i Hapur” në Forumin Ekonomik për Bashkëpunim Rajonal të mbajtur në Shkup më 29 qershor 2021. Megjithatë, pjesë të tjera të rajonit kanë hezituar deri më tani për t’u përfshirë plotësisht për shkak të mosmarrëveshjeve politike dhe shqetësimeve se nisma mund të mbivendoset me përpjekjet e tjera aktuale të integrimit (p.sh. Procesi i Berlinit i udhëhequr nga BE-ja dhe Tregu i Përbashkët Rajonal ekzistues) dikur krijuar kështu përçarje në rajon (EPC 2021; OECD 2022).

- Shtojca 3: Aktorët, kornizat dhe iniciativat në fushën e mobilitetit 93

Në veçanti, IOM-i është një aktor kyç për çështjet që nationale Zusammenarbeit (GIZ) përqendrohet në pro- lidhen me mobilitetin në rajon. Angazhimi i saj është movimin e migracionit të rregullt për motive punësimi, udhëhequr nga Strategjia e IOM-it për Ballkanin Perën- forcimin e qeverisjes dhe nxitjen e angazhimit të diaspo- dimor (2022–2025) dhe nga Plani përkatës i Veprimit për rës. Projekte të spikatura përfshijnë iniciativën rajonale Qeverisje të Qëndrueshme të Migracionit në Ballkanin për përmirësimin e politikave të migracionit të fuqisë 84 Nismat e IOM-it adresojnë një spektër të Perëndimor. punëtore në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi dhe Maqedoninë gjerë prioritetesh në fushën e mobilitetit, duke filluar nga e Veriut, e cila harmonizon standardet dhe forcon mbroj- forcimi i menaxhimit të zonave të tranzitit dhe paranda- tjen e punëtorëve migrantë, si dhe Programin Migrimi limi i migrimit të parregullt, deri te mbështetja e migrimit dhe Diaspora (PMD), i cili synon të maksimizojë përfi- të fuqisë punëtore, angazhimi i diasporës dhe zhvillimi timet e migrimit të rregullt dhe angazhimit të diasporës socio-ekonomik. Për shembull, në Maqedoninë e Veri- në të gjithë rajonin. Ndërkohë, UNICEF-i e përqendron ut, IOM-i ka përmirësuar identifikimin dhe regjistrimin e punën e tij në fushën e mobilitetit në Evropën Juglindo- flukseve të lëvizjeve të përziera, duke lehtësuar lidhjen re në mbrojtjen e fëmijëve dhe familjeve: duke i dhënë me sistemet e informacionit të BE-së dhe duke përmi- përparësi të drejtave të fëmijëve të pashoqëruar dhe të rësuar si menaxhimin e kufijve ashtu edhe mbrojtjen e të ndarë nga familjet e tyre, aksesit në arsim dhe shërbi- 85 Në Serbi, IOM-i ka ofruar mbështe- drejtave të njeriut. me shëndetësore, mbështetjes psiko-sociale, si dhe tje për autoritetet vendore në planifikimin e migrimit të mbrojtjes nga dhuna dhe shfrytëzimi. Qendra Ndërkom- brendshëm të të rinjve, 86 ndërsa në Shqipëri, ka avan- bëtare për Zhvillimin e Politikave të Migracionit (ICMPD) cuar angazhimin e diasporës dhe politikat e migracionit lehtëson projektet ndërkufitare, ndërtimin e kapaciteteve të ndjeshme ndaj gjinisë dhe të bazuara në të drejta, në dhe dialogun ndërmjet autoriteteve dhe shoqërisë civile. përputhje me standardet e BE-së dhe ato ndërkombëta- re.87 Nismat e udhëhequra nga shoqëria civile Organizata të tjera ndërkombëtare gjithashtu japin kontribute të rëndësishme në qeverisjen dhe mbrojtjen Organizatat e shoqërisë civile dhe OJQ-të luajnë një rol e mobilitetit në rajonin e EJL-së, duke plotësuar dhe jetik në adresimin e çështjeve të mobilitetit në Evropën përforcuar strategjitë ekzistuese. Puna e UNDP-së në Juglindore, duke vepruar në një spektër të gjerë fus- rajon përqendrohet në shkaqet rrënjësore të mobilitetit, hash prioritare. Aktivitetet e tyre variojnë nga ofrimi i duke mbështetur zhvillimin lokal për të zvogëluar nevo- ndihmës së menjëhershme humanitare - siç janë ushqi- jën për migrim të parregullt dhe duke promovuar poten- mi, strehimi dhe ndihma mjekësore - deri te mbështetja cialin pozitiv të mobilitetit për zhvillimin. Për shembull, më komplekse, duke përfshirë këshillimin ligjor, kujdesin në Maqedoninë e Veriut, UNDP-ja ka bashkëpunuar me psiko-social dhe shërbimet e integrimit për emigrantët partnerë lokalë për të ndihmuar romët e kthyer të riin- dhe refugjatët (Cuttitta et al. 2022). Shumë organizata, tegrohen në komunitetet e tyre duke ofruar mbështetje të tilla si Grupi 484 në Serbi dhe Shoqata e Juristëve të për punësim, trajnime për aftësi dhe akses në shërbime Rinj të Maqedonisë, përqendrohen në sigurimin e aksesit sociale (UNDP Eurasia 2023). Ndryshe nga kjo, Komisi- në të drejta dhe mbrojtje ligjore për migrantët, azilkër- oneri i Lartë i Kombeve të Bashkuara për Refugjatët (UN- kuesit dhe grupet e cenueshme. Të tjera, si Terre des HCR) vë theks më të madh në përmbushjen e nevojave Hommes, u japin përparësi nevojave të fëmijëve dhe të humanitare dhe të mbrojtjes së njerëzve në lëvizje, duke rinjve, duke ofruar mbështetje psiko-sociale, mbrojtje të përfshirë azilkërkuesit dhe personat e zhvendosur bren- fëmijëve dhe shërbime riintegrimi, veçanërisht në kon- da vendit.88 Ndërkohë, Deutsche Gesellschaft für Inter- tekstin e trafikimit ose migrimit të pasigurt. Përveç kësaj,

84 Për më tepër, IOM-i ka zhvilluar strategji të posaçme për Shqipërinë, Bosnjë dhe Hercegovinën, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut.

85 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Maqedoni e Veriut, 27.03.2025.

86 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Serbi, 06.03.2025.

87 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Shqipëri, 25.03.2025.

88 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Serbi, 06.03.2025.

- 94 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

OSHC-të dhe OJQ-të në rajon janë të përfshira në avo- Pavarësisht kontributeve të tyre kyçe, OSHC-të dhe kim, monitorimin e të drejtave të njeriut dhe dialogun për OJQ-të në Evropën Juglindore përballen me sfida të politikat, me qëllim që të ndikojnë në qeverisjen e migra- rëndësishme. Financimi është shpesh i kufizuar dhe i cionit dhe të promovojnë politika të bazuara në prova. paparashikueshëm, veçanërisht për organizatat që pu- nojnë jashtë krizave me profil të lartë ose në fusha që Në Evropën Juglindore, organizatat e shoqërisë civile nuk janë prioritare për donatorët ose qeveritë.90 Paqën- shpesh bashkëpunojnë përmes rrjeteve për të shkëm- drueshmëria politike dhe kornizat e dobëta instituciona- byer ekspertizën, për të koordinuar reagimet e tyre dhe le e ndërlikojnë më tej punën e tyre. Në disa pjesë të për të avokuar së bashku, gjë që thekson rëndësinë e rajonit, shoqëria civile përballet me pengesa burokrati- bashkëpunimit rajonal. Për shembull, Rrjeti i Migraci- ke ose, madje, shihet me dyshim nga autoritetet, gjë që onit i Ballkanit Perëndimor (WB-MIGNET) bashkon stu- mund të kufizojë përpjekjet për avokim (Smeltzer et al. diues dhe praktikues nga i gjithë rajoni për të analizuar 2024; Balkan Civil Society Development Network 2025). trendet e mobilitetit dhe për të mbështetur zhvillimin e Për më tepër, mungesa e të dhënave më gjithëpërfshi- 89 Organizatat humanitare si Caritas, megjit- politikave. rëse mbi lëvizjen e njerëzve - veçanërisht mbi zhven- hëse kryesisht veprojnë përmes degëve vendore, janë dosjet e shkaktuara nga klima dhe të kthyerit - pengon gjithashtu pjesë e rrjeteve më të gjera; kjo mundëson planifikimin dhe reagimin efektiv.91 Zgjerimi i nismave mobilizim të shpejtë dhe shkëmbim të praktikave më të të suksesshme vendore mbetet një vështirësi tjetër e mira, veçanërisht gjatë krizave të lidhura me mobilitetin. vazhdueshme, shpesh për shkak të mbështetjes së pa- mjaftueshme institucionale ose mungesës së mekaniz- mave të koordinimit.92

89 Intervistë me ekspert kyç, përfaqësues i një organizate ndërkombëtare që punon në fushën e migrimit, Bosnjë dhe Hercegovinë, 04.03.2025.

90 Intervistë me ekspertë kyçë, përfaqësues të një organizate rajonale, [Bosnjë dhe Hercegovinë] 19.02.2025.

91 Informacion i mbledhur gjatë një punëtorie rajonale mbi ndryshimet klimatike, lëvizjen e njerëzve dhe sigurinë, të zhvilluar në Sarajevë, më 03.06.2025.

92 Informacion i mbledhur gjatë një punëtorie rajonale mbi ndryshimet klimatike, lëvizjen e njerëzve dhe sigurinë, të zhvilluar në Sarajevë, më 03.06.2025.

- Shtojca 3: Aktorët, kornizat dhe iniciativat në fushën e mobilitetit 95

3.2 P asqyrë e kornizave ligjore dhe përgjegjësive të politikave lidhur me mobilitetin

Korniza kryesore ligjore Organi kryesor përgjegjës

Ministria e Punëve të Brendshme: Departamenti për Kufirin dhe Migracionin, Drejtoria e Politikave Ligji për të Huajt (Nr. 79/2021, zëvendëson Nr. për Azilin, Drejtoria e Politikave për Antitrafikun 108/2013), Ligji për Azilin (Nr. 10/2021), Ligji për dhe Migracionin, Komisioni Kombëtar për Shqipëri Emigrimin (Nr. 9668/2006), Ligji për Shtetësinë Refugjatët (Nr. 8389/1998, i ndryshuar), Ligji për Integrimin e të Huajve (Nr. 121/2014) Mbledhja dhe raportimi i të dhënave të migrimit: Instituti i Statistikave (INSTAT), Ministria e Punëve të Brendshme

Ministria e të Drejtave të Njeriut dhe Refugjatëve; Ministria e Sigurisë: Sektori i Azilit, Policia Kufitare Ligji për të Huajt (Gazeta Zyrtare e BdheH, Nr. e BdheH, ministritë në nivel entiteti për personat e 88/15, 34/21), Ligji për Azilin (Gazeta Zyrtare Bosnjë dhe zhvendosur dhe refugjatët e BdheH, Nr. 11/16), Ligji për Kontrollin Kufitar Hercegovinë (Gazeta Zyrtare e BdheH, Nr. 53/09, 54/10, Mbledhja dhe raportimi i të dhënave të migrimit: 47/14, 40/20) Ministria e Sigurisë, Komisariati për Refugjatët dhe Migracionin

Ministria e Punëve të Brendshme: Departamenti për Shtetësi, Azil dhe Migrim; Koordinatori Ligji për të Huajt (Nr. 04/L-219, i ndryshuar me Kombëtar për Migracionin; Autoriteti për Nr. 08/L-296, 2023), Ligji për Azilin (Nr. 04/L- Migracionin; Drejtoria për Migracionin dhe të Huajt Kosovë 217, 2013), Ligji për Shtetësinë (Nr. 04/L-215, (Policia e Kosovës) 2013), Ligji për Kontrollin dhe Mbikëqyrjen e Kufirit Shtetëror (Nr. 04/L-072) Mbledhja dhe raportimi i të dhënave të migrimit: Agjencia e Statistikave të Kosovës

Ministria e Brendshme: Zyra e Azilit Ligji për të Huajt (FZ e Malit të Zi Nr. 12/18, 3/19, 34/21, 37/22), Ligji për Mbrojtjen Përfshirja e Ministrive të Punëve të Jashtme, të Ndërkombëtare dhe të Përkohshme të të Financave dhe Mirëqenies Sociale, dhe Zhvillimit Mali i Zi Huajve (FZ e Malit të Zi Nr. 2/17, 34/21), Ligji Ekonomik për Shtetësinë (FZ e Malit të Zi Nr. 13/08, 40/10, 28/11, 46/11, 14/12, 61/13) Mbledhja dhe raportimi i të dhënave të migrimit: Enti Shtetëror për Statistikë

Ligji për të Huajt (GZ e RMV-së Nr. 35/06, Ministria e Punëve të Brendshme: Organi 66/07, 117/08, 92/09, 156/10, 158/11, 84/12, 13/13, Koordinues për Politikat e Migracionit (për 147/15, 217/15, 25/16, 11/18, 140/18, 101/19), Ligji zhvillimin/monitorimin e politikave) Maqedoni e për Azilin dhe Mbrojtjen e Përkohshme (GZ e Autoritetet lokale përgjegjëse për strehimin e Veriut RMV-së Nr. 49/03, 66/07, 142/08, 51/11, 54/13, refugjatëve 71/16, 64/18), Ligji për Mbikëqyrjen e Kufijve (GZ e RMV-së Nr. 171/10, 158/11, 13/13, 164/13, 44/15, Mbledhja dhe raportimi i të dhënave të migrimit: 177/14, 31/16, 64/18, 101/19) Enti Shtetëror për Statistikë

Ligji për të Huajt (FZ e RS-së Nr. 24/18, 31/19, Ministria e Punëve të Brendshme; Komisariati 62/23), Ligji për Punësimin e të Huajve (FZ e për Refugjatët dhe Migracionin (gjithashtu organ RS-së Nr. 128/14, 113/17, 50/18, 31/19, 62/23), koordinues për politikën e migracionit) Serbi Ligji për Azilin dhe Mbrojtjen e Përkohshme (FZ e RS-së Nr. 24/18), Ligji për Kontrollin Kufitar (FZ Mbledhja dhe raportimi i të dhënave të migrimit: e RS-së Nr. 24/18) Komisariati për Refugjatët dhe Migracionin

- 96 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

3.3 P asqyrë e strategjive të politikave dhe nismave rajonale për mobilitetin

Shqipëri

Konsideratat Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi klimatike dhe mjedisore

Ministria e Punëve të Brendshme; Ministria e Nuk përmenden Strategjia Financave dhe Ekonomisë; Një qasje ndërsektoriale ndaj klima, mjedisi, Kombëtare për Ministria e Shëndetësisë dhe qeverisjes së migracionit për çështjet e gjelbra, Migracionin 2019 Mbrojtjes Sociale; Ministria për të adresuar sfidat dhe për qëndrueshmëria apo dhe Plani Evropën dhe Punët e Jashtme; të maksimizuar ndikimin e pylltaria. Bujqësia dhe i Veprimit dhe ministri të tjera përkatëse mobilitetit në zhvillimin e vendit. turizmi përmenden si 2019–2022 sektorë investimi. Mbështetur nga IOM-i

Ministria e Punëve të Brendshme; me Ministrinë për Evropën dhe Punët e Përcakton një kornizë E përmend klimën Strategjia Jashtme; Ministrinë e Financave gjithëpërfshirëse dhe vetëm një herë Kombëtare për dhe Ekonomisë; Ministrinë e ndërsektoriale për menaxhimin (duke vënë në Migracionin Arsimit dhe Sportit; Ministrinë e mobilitetit, mbrojtjen e të dukje mungesën e 2024-2030 2024 e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes drejtave të migrantëve dhe lidhjes); përmend dhe Plani Sociale; Ministrinë e Drejtësisë; promovimin e zhvillimit socio- zhvendosjen, por pa i Veprimit Ministrinë e Mbrojtjes; Ministrinë ekonomik përmes masave të trajtim thelbësor; nuk 2024/2026 e Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural; koordinuara të politikave dhe përmend aspekte të dhe subjekte të tjera ministrore bashkëpunimit ndërkombëtar. gjelbra apo mjedisore.

Mbështetur nga IOM-i

Bosnjë dhe Hercegovinë

Konsideratat Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi klimatike dhe mjedisore

Ministria e Sigurisë; Ministria e Punëve të Jashtme; Ministria e të Drejtave të Njeriut dhe Refugjatëve; Ministria e Punëve të Një qasje e strukturuar për Brendshme e Republikës Sërpska; Ministria menaxhimin e mobilitetit Strategjia Nuk përmenden e Punëve të Brendshme e Federatës dhe azilit, që synon në Fushën e klima, mjedisi, së Bosnjës dhe Hercegovinës; Qeveria forcimin e institucioneve, Migracionit çështjet e gjelbra, 2016 e Distriktit të Bërçkos; Policia Kufitare; harmonizimin me dhe Azilit dhe qëndrueshmëria, Shërbimi për Çështjet e të Huajve; dhe standardet evropiane dhe Plani i Veprimit pylltaria ose subjekte të tjera ministrore adresimin e sfidave të 2016–2020 bujqësia. migracionit të rregullt dhe E mbështetur nga Zvicra dhe Lihtenshtajni të parregullt. përmes Partneritetit për Migracionin, si dhe nga IOM-i.

- Shtojca 3: Aktorët, kornizat dhe iniciativat në fushën e mobilitetit 97

Bosnjë dhe Hercegovinë

Konsideratat Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi klimatike dhe mjedisore

Ministria e Sigurisë; Ministria e Punëve të Jashtme; Ministria e të Drejtave të Njeriut dhe Refugjatëve; Ministria e Punëve të Brendshme e Republikës Sërpska; Qeveria Përcakton një kornizë e Distriktit të Bërçkos; Administrata Federale për menaxhimin e Nuk përmenden e Mbrojtjes Civile, Shërbimi për Çështjet e mobilitetit dhe azilit që Strategjia për klima, mjedisi, të Huajve; Policia Kufitare; dhe subjekte të synon harmonizimin Migracionin çështjet e gjelbra, 2021 tjera ministrore me standardet e BE-së, dhe Azilin qëndrueshmëria, forcimin e institucioneve 2021–2025 pylltaria ose Mbështetur nga Qendra e Gjenevës për dhe sigurimin e një bujqësia. Qeverisjen e Sektorit të Sigurisë (DCAF); qeverisjeje efektive dhe Hilfswerk International, me organizatën humane të migracionit. partnere HAJDE; Migracioni dhe Integrimi (AMIF); Ministria e Punëve të Brendshme e Austrisë; dhe IOM-i

Kosovë

Konsideratat Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi klimatike dhe mjedisore

Ministria e Punëve të Brendshme; Ministria e Punëve të Jashtme dhe Diasporës; Ofron një kornizë Ministria e Financave, Punës dhe gjithëpërfshirëse për Transfereve; Ministria e Arsimit, Shkencës, Nuk përmenden menaxhimin e mobilitetit, Teknologjisë dhe Inovacionit; Ministria e klima, mjedisi, me fokus në migracionin Strategjia për Shëndetësisë; Ministria e Drejtësisë; dhe çështjet e sigurt dhe të rregullt, Migracionin 2021 ministri të tjera përkatëse e gjelbra, riintegrimin e të kthyerve, 2021–2025 qëndrueshmëria, harmonizimin me Mbështetur nga IOM-i; Qendra pylltaria, bujqësia standardet e BE-së dhe Ndërkombëtare për Zhvillimin e Politikave të ose zhvendosja. forcimin e kapaciteteve Migracionit (ICMPD); Sekretariati Shtetëror institucionale. Zviceran për Migracionin; GIZ-i; dhe partnerë e donatorë të tjerë ndërkombëtarë

Mali i Zi

Konsideratat Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi klimatike dhe mjedisore

Përcakton një qasje Nuk përmenden Strategjia për gjithëpërfshirëse për klima, mjedisi, Ministria e Punëve të Brendshme; Migracionin menaxhimin e mobilitetit dhe çështjet e gjelbra, Ministria e Punëve të Jashtme; Ministria e dhe mbështetjen e riintegrimit qëndrueshmëria, Zhvillimit Ekonomik; Ministria e Punës dhe Riintegrimin të qëndrueshëm të të pylltaria ose Mirëqenies Sociale; Ministria e Arsimit; e të Kthyerve kthyerve, duke harmonizuar bujqësia. 2021 Ministria e Financave dhe Mirëqenies 2021–2025, politikat kombëtare me Zhvendosja Sociale; dhe ministri të tjera përkatëse me Plan standardet e BE-së dhe përmendet Veprimi për duke u përqendruar në vetëm në Mbështetur nga IOM-i; UNHCR-ja; dhe vitin 2021 dhe forcimin institucional dhe kontekstin e Agjencia e BE-së për Azilin (EUAA) 2022 përmirësimin e ofrimit të refugjatëve nga shërbimeve. Jugosllavia.

- 98 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Maqedoni e Veriut

Konsideratat klimatike Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi dhe mjedisore

Ministria e Punëve të Brendshme; Përcakton prioritetet Nuk përmenden klima, Ministria e Punës dhe Mirëqenies për menaxhimin e mjedisi, çështjet e Rezoluta mbi Sociale; Ministria e Administratës mobilitetit në përputhje gjelbra, qëndrueshmëria Politikën e Publike; Enti Shtetëror për Statistikë; me standardet e BE-së, 2021 apo pylltaria. Bujqësia Migracionit dhe ministri të tjera përkatëse duke trajtuar migracionin e përmendet vetëm në 2021–2025 ligjshëm, azilin, integrimin lidhje me transferimin e Mbështetur nga IOM-i dhe agjenci dhe riintegrimin efektiv të njohurive nga diaspora. të tjera të OKB-së të kthyerve.

Serbi

Konsideratat klimatike Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi dhe mjedisore

Ministria e Punës, Punësimit, Çështjeve të Veteranëve dhe Përcakton qëllime strategjike I referohet Strategjisë Sociale; Ministria e Punëve për menaxhimin e migracionit për Bujqësinë dhe të Brendshme; Ministria ekonomik, duke zvogëluar Zhvillimin Rural, e cila i Strategjia për e Arsimit, Shkencës dhe ikjen e trurit, duke tërhequr të njeh ndryshimet klimatike Migracionin Zhvillimit Teknologjik; Ministria kthyerit dhe talentet e huaja, si 2021 si një faktor me ndikim të Ekonomik e Financave; Ministria e dhe duke nxitur transferimin e madh. Përndryshe, nuk 2021–2027 Punëve të Jashtme; Shërbimi njohurive dhe aftësive për të përmenden në mënyrë Kombëtar i Punësimit mbështetur zhvillimin kombëtar thelbësore klima apo dhe harmonizimin me standardet mjedisi. Mbështetur nga IOM-i dhe e BE-së. BE-ja

Nismat rajonale dhe të mbështetura ndërkombëtarisht

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Një kornizë e hartuar për të adresuar sfidat kryesore Plani i Veprimit Shqipëria; Bosnja dhe si trafikimi dhe kontrabanda, për të krijuar rrugë të për Qeverisjen Hercegovina; Kosova; Mali qëndrueshme kthimi dhe për të siguruar mbrojtje të e Qëndrueshme 2023–2025 i Zi; Maqedonia e Veriut; përshtatshme për ata që nuk mund të kthehen. Ky plan të Migracionit Serbia; BE-ja; IOM-i, dhe pasqyron përpjekjet e vazhdueshme të rajonit për të (2023–2025) partnerë të tjerë harmonizuar politikat dhe praktikat e migracionit me BE-në.

Shqipëria; Bosnja dhe Nënvizon nevojën për një qeverisje të fortë dhe të Hercegovina; Kosova; Mali Deklarata e qëndrueshme të migracionit, të lidhur ngushtë me 2022 i Zi; Maqedonia e Veriut; Shkupit zhvillimin afatgjatë si të komuniteteve pritëse ashtu edhe Serbia; BE-ja; IOM-i, dhe të atyre tranzitore. partnerë të tjerë

- Shtojca 3: Aktorët, kornizat dhe iniciativat në fushën e mobilitetit 99

Nismat rajonale dhe të mbështetura ndërkombëtarisht

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Plani i Veprimit Synon krijimin e një zone të unifikuar tregtare që për Tregun e përfshin lëvizjen e lirë të mallrave, shërbimeve, kapitalit Përbashkët dhe njerëzve; u lançua në Samitin e Sofjes 2020 dhe Rajonal 2021– RCC-ja; Shqipëria; Bosnja koordinohet nga RCC-ja. 2025 2021–2025 dhe Hercegovina; Kosova; Mali i Zi; Maqedonia e Veriut; Faza e dytë e kësaj nisme i kushton rëndësi të veçantë Plani i Veprimit 2025–2028 Serbia; BE-ja; dhe partnerë zhvillimit të kapitalit njerëzor, përmirësimit të aksesit për Tregun e të tjerë në arsimin e lartë, mbylljes së boshllëqeve në aftësi, Përbashkët reformës së tregut të punës dhe nxitjes së inovacionit Rajonal rajonal. 2025–2028

Forcimi i Hilfswerk International; Nisma ofron mbështetje praktike për autoritetet e EJL- proceseve të Platforma e Përbashkët së për menaxhimin e kthimit dhe azilit, duke forcuar Menaxhimit të Koordinuese; Shqipëria; kapacitetet e tyre dhe duke promovuar bashkëpunimin Migracionit, 2023–2025 Bosnja dhe Hercegovina; rajonal. Qëllimi kryesor i saj është të lehtësojë presionet Azilit dhe Kthimit Kosova; Mali i Zi; Maqedonia e mobilitetit mbi BE-në duke i bërë proceset e azilit në Ballkanin e Veriut; Serbia; BE-ja; dhe dhe të kthimit në rajon më efikase dhe të bazuara në të Perëndimor partnerë të tjerë drejta.

Strategjia e IOM- it për Ballkanin Perëndimor Nismat e IOM-it adresojnë një spektër të gjerë IOM-i; Shqipëria; Bosnja dhe (2022–2025) prioritetesh në fushën e migracionit, duke filluar Hercegovina; Kosova; Mali nga forcimi i menaxhimit të zonave të tranzitit dhe 2022–2025 i Zi; Maqedonia e Veriut; Plani i Veprimit parandalimi i migrimit të parregullt, deri te mbështetja e Serbia; BE-ja; dhe partnerë për Migracionin migrimit të fuqisë punëtore, angazhimi i diasporës dhe të tjerë e Qëndrueshëm zhvillimi socio-ekonomik. në Ballkanin Perëndimor

Përcakton 20 masa operative të strukturuara në pesë Plani i Veprimit BE-ja; Shqipëria; Bosnja dhe shtylla - duke filluar nga menaxhimi i zonave të tranzitit i BE-së për Hercegovina; Kosova; Mali deri te harmonizimi i politikave të vizave - për të 2022–2025 Ballkanin i Zi; Maqedonia e Veriut; ndihmuar autoritetet e EJL-së të përshtaten me trendet Perëndimor Serbia; dhe partnerë të tjerë në zhvillim të mobilitetit dhe të përmbushin kërkesat për anëtarësim në BE.

Synon të krijojë një zonë të përbashkët ekonomike si një hap drejt anëtarësimit në BE. Nisma thekson në Nisma “Ballkani 2021 – në Shqipëria; Maqedonia e mënyrë të veçantë mobilitetin e fuqisë punëtore, duke i Hapur” vazhdim Veriut; Serbia u mundësuar njerëzve të jetojnë dhe të punojnë kudo në rajonin e EJL-së pa pasur nevojë për leje shtesë qëndrimi ose pune.

Një paketë rregullash të reja që synojnë krijimin e një sistemi të drejtë dhe efikas për menaxhimin e mobilitetit dhe azilit në të gjithë Evropën duke vendosur procedura BE-ja; Shqipëria; Bosnja dhe Pakti i BE-së dhe standarde të përbashkëta për mbrojtjen, pritjen Hercegovina; Kosova; Mali për Migracionin 2020–2026 dhe solidaritetin. Prezanton mjete të tilla si Partneritetet i Zi; Maqedonia e Veriut; dhe Azilin e Talenteve, të cilat kombinojnë skemat e mobilitetit të Serbia; dhe ekonomi të tjera punës me mbështetjen për ndërtimin e kapaciteteve në zonat e origjinës së migrantëve, duke përfshirë edhe Evropën Juglindore.

- Shtojca 4: Nisma të integruara për klimën dhe mobilitetin në Evropën Juglindore

- Shtojca 4: Nisma të integruara për klimën dhe mobilitetin në Evropën Juglindore 101

4.1 Pasqyrë e nismave të integruara për klimën dhe mobilitetin

Shqipëri

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Ofron një udhërrëfyes për një model rritjeje të qëndrueshëm dhe rezistent ndaj klimës, duke rekomanduar investime Raporti i Klimës urgjente në qëndrueshmëri, përshtatje dhe energji të Banka Botërore; dhe Zhvillimit rinovueshme për të zvogëluar rreziqet nga fatkeqësitë dhe për 2024 ministritë shqiptare; për Vendin – të mbështetur zhvillimin afatgjatë. dhe partnerë të tjerë Shqipëria Merr në konsideratë mobilitetin në lidhje me rënien afatgjatë të popullsisë të shkaktuar nga plakja dhe migrimi.

Strategjia shqyrton menaxhimin e imigracionit dhe të zonave të tranzitit, parandalimin e migracionit të parregullt, menaxhimin e flukseve të përziera të lëvizjeve, migrimin Strategjia e IOM- IOM-i; ministritë e fuqisë punëtore, riintegrimin e të kthyerve shqiptarë, it për Shqipërinë 2022–2025 shqiptare; dhe angazhimin e diasporës, luftën kundër trafikimit të qenieve (2022–2025) partnerë të tjerë njerëzore dhe parandalimin e ekstremizmit të dhunshëm.

Ndryshimet klimatike përmenden si një faktor kontekstual që kontribuon në mënyrë indirekte në mobilitet.

Bosnjë dhe Hercegovinë

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Analizon rreziqet kryesore klimatike, rekomandon investime urgjente në qëndrueshmëri dhe përshtatje, dhe përshkruan Banka Botërore; rrugët për rritje të qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse në Raporti i Klimës ministritë e kushet të ndryshimeve klimatike. dhe Zhvillimit për 2024 Bosnjës dhe Vendin – Bosnja dhe Hercegovinës; dhe Tkurrja e fuqisë punëtore, si pasojë e plakjes së popullsisë Hercegovina partnerë të tjerë dhe emigrimit, përmendet si një faktor kufizues për këtë përpjekje, duke i bërë investimet në kapitalin njerëzor thelbësore për veprimin klimatik.

Eksplorimi i Raporti analizon mënyrën se si degradimi mjedisor dhe lidhjeve ndërmjet IOM-i; ministritë ndryshimet klimatike bashkëveprojnë me modelet e mobilitetit migrimit, mjedisit e Bosnjës dhe 2024 në Bosnjë dhe Hercegovinë, duke theksuar nevojën për dhe ndryshimeve Hercegovinës; dhe politika të integruara për të adresuar sfidat dhe mundësitë në klimatike në Bosnjë partnerë të tjerë ndërthurjen midis mobilitetit, mjedisit dhe qëndrueshmërisë. dhe Hercegovinë

Projekti fokusohet në çështje që prekin në mënyrë disproporcionale të rinjtë, duke përfshirë ndërthurjen e paqëndrueshmërisë ekonomike, mjedisore dhe sociale që kontribuon në margjinalizimin e të rinjve dhe emigrimin e Angazhimi i të IOM-i; ministritë paqëndrueshëm; ai synon veçanërisht faktorët mjedisorë në Rinjve në Nisma e Bosnjës dhe zhvillim që nxisin mobilitetin. të Qëndrueshme 2023–2025 Hercegovinës; dhe Mjedisore dhe partnerë të tjerë Qëllimi i tij është të fuqizojë të rinjtë për të udhëhequr Socio-Ekonomike veprimet në komunitet dhe për të marrë pjesë në aktivitete mjedisore dhe socio-ekonomike që nxisin qëndrueshmërinë ndaj ndryshimeve klimatike, kohezionin social dhe zhvillimin e qëndrueshëm.

- 102 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Bosnjë dhe Hercegovinë

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Strategjia analizon flukset e përziera të migracionit, lëvizjen e njerëzve, kohezionin social dhe qëndrueshmërinë.

Kapitulli mbi përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike dhe Strategjia për vendin IOM-i; ministritë reduktimin e rrezikut nga fatkeqësitë e identifikon Bosnjën e IOM-it për Bosnjën e Bosnjës dhe dhe Hercegovinën si juridiksionin në rajonin e EJL-së me 2022–2025 dhe Hercegovinën Hercegovinës; dhe ekspozimin më të lartë ndaj rreziqeve natyrore, me një (2022–2025)) partnerë të tjerë vlerësim të indeksit të rrezikut prej 3,7/10 dhe një cenueshmëri të veçantë ndaj përmbytjeve. Vë në pah avantazhet e migrimit të mirëmenaxhuar, të sigurt, të përgjegjshëm dhe të rregullt në kontekstin e ndryshimeve klimatike, degradimit mjedisor dhe fatkeqësive që vijnë nga rreziqet natyrore.

Kosovë

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Ofron një analizë të rreziqeve klimatike dhe sfidave ekonomike, duke rekomanduar investime urgjente në përshtatje, qëndrueshmëri dhe tranzicionin energjetik për të siguruar rritje Banka Botërore; të qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse. Raporti i Klimës dhe ministritë Zhvillimit për Vendin 2024 kosovare; dhe Tranzicioni i gjelbër theksohet si një mundësi për të tërhequr -Kosova partnerë të tjerë migrantë ose anëtarë të diasporës me kualifikime të larta që të kthehen për të plotësuar mundësitë e reja në sektorët e gjelbër. Dhe e kundërta, emigrimi ka potencialin të ngadalësojë tranzicionin e gjelbër.

Synon fuqizimin e migrantëve dhe komuniteteve, garantimin e përfitimeve të migrimit të sigurt dhe të rregullt Strategjia për për shoqërinë dhe biznesin, si dhe nxitjen e një qeverisjeje të IOM-i; ministritë Vendin e IOM-it për qëndrueshme dhe koherente të migrimit. 2022–2025 kosovare; dhe Kosovën (2022– partnerë të tjerë 2025) Faktorët mjedisorë, siç janë ndotja dhe rreziqet e tjera mjedisore, konsiderohen të lidhur ngushtë me faktorë të tjerë që ndikojnë në mobilitet.

Mali i Zi

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Analizon rreziqet kryesore klimatike dhe rekomandon investime të synuara në qëndrueshmëri dhe përshtatje për të mbështetur rritjen e qëndrueshme ekonomike dhe për të mbrojtur komunitetet.

Raporti i Klimës Banka Botërore; Thekson ndërthurjen midis ndryshimeve klimatike, shëndetit dhe Zhvillimit për 2024 ministritë kosovare; dhe mobilitetit, duke vënë në dukje se sistemet shëndetësore Vendin - Mali i Zi dhe partnerë të tjerë duhet të jenë të përgatitura për të mbështetur njerëzit që migrojnë për shkak të ndryshimeve klimatike, pasi këta individë mund të kenë akses të kufizuar në shërbimet shëndetësore; për rrjedhojë, një sistem shëndetësor fleksibël dhe i adaptueshëm është thelbësor si për tranzicionin e gjelbër, ashtu edhe për mobilitetin që lidhet me klimën.

- Shtojca 4: Nisma të integruara për klimën dhe mobilitetin në Evropën Juglindore 103

Maqedoni e Veriut

Palët e Emri/Titulli Viti Përshkrimi interesit

Analizon rreziqet klimatike, rekomandon investime të mëdha në përshtatje dhe tranzicionin energjetik, dhe përshkruan Banka Botërore; rrugët për rritje ekonomike të qëndrueshme dhe rezistente. Raporti i Klimës dhe ministritë e Zhvillimit për Vendin – 2024 Maqedonisë Thekson se sistemet shëndetësore duhet të jenë fleksibël Maqedonia e Veriut së Veriut; dhe dhe të përgatitura për t’iu përgjigjur nevojave të njerëzve që partnerë të tjerë migrojnë për shkak të ndryshimeve klimatike, duke siguruar kështu akses në kujdes shëndetësor dhe duke u përshtatur me sfidat e tranzicionit të gjelbër.

Integrimi i Projekti synon të integrojë konsideratat e mobilitetit dhe Perspektivave të IOM-i; ministritë ndryshimeve klimatike në proceset e Planit Kombëtar të Migracionit dhe e Maqedonisë Përshtatjes së Maqedonisë së Veriut, duke siguruar që Ndryshimeve 2024–2025 së Veriut; dhe politikat e përshtatjes të adresojnë lidhjet midis mobilitetit Klimatike në Proceset partnerë të tjerë dhe ndryshimeve mjedisore për veprime më rezistente dhe e Planit Kombëtar të gjithëpërfshirëse ndaj klimës. Përshtatjes

Projekti përqendrohet në shfrytëzimin e remitancave dhe IOM-i; ministritë Qendra për kontributeve të diasporës për të financuar veprimet klimatike, e Maqedonisë Mekanizmin e 2022–2025 duke demonstruar kështu se si mobiliteti mund të shfrytëzohet së Veriut; dhe Financimit të Gjelbër për zhvillim pozitiv dhe qëndrueshmëri ndaj ndryshimeve partnerë të tjerë klimatike.

Strategjia fokusohet në ndihmën humanitare dhe ofrimin e shërbimeve cilësore për popullsitë e prekura nga krizat, duke rritur njëkohësisht rezistencën e migrantëve përmes Strategjia për Vendin e forcimit të kapaciteteve institucionale dhe qëndrueshmërisë IOM-it për Maqedoninë 2022–2025 IOM-i së komuniteteve ndaj ekstremizmit të dhunshëm. Ajo thekson e Veriut (2022–2025) mbështetjen për personat që detyrohen të migrojnë për shkak të varfërisë, shfrytëzimit, mungesës së mundësive, ndryshimeve klimatike ose sfidave mjedisore.

Serbi

Palët e Emri/Titulli Viti Përshkrimi interesit

Analizon rreziqet klimatike, rekomandon investime të mëdha në përshtatje dhe tranzicionin energjetik, dhe përshkruan Banka Botërore; rrugët për rritje ekonomike të qëndrueshme dhe rezistente. Raporti i Klimës dhe ministritë serbe; Zhvillimit për Vendin - 2024 dhe partnerë të Thekson se sistemet shëndetësore duhet të jenë fleksibël dhe Serbia tjerë të përgatitura për të siguruar akses në kujdes shëndetësor për njerëzit që migrojnë për shkak të ndryshimeve klimatike ose tranzicionit të gjelbër.

Gjelbërimi i Qendrave të Migrantëve në Serbi Projekti synon të përmirësojë qëndrueshmërinë dhe dhe Integrimi i Zhvillimit IOM-i; ministritë efikasitetin energjetik në qendrat e migrantëve në Serbi, të Politikave që Lidhen 2022–2025 serbe; dhe duke ndërtuar njëkohësisht kapacitete kombëtare për me Ndërthurjen e partnerë të tjerë hartimin e politikave që adresojnë lidhjet ndërmjet mobilitetit, Migrimit, Ndryshimeve ndryshimeve klimatike, mjedisit dhe energjisë. Klimatike, Mjedisit dhe Energjisë

- 104 NDËRLIDHJET MIDIS NDRYSHIMEVE KLIMATIKE, LËVIZJES SË NJERËZVE DHE SIGURISË NË EVROPËN JUGLINDORE

Nismat rajonale dhe të mbështetura ndërkombëtarisht

Emri/Titulli Viti Palët e interesit Përshkrimi

Migrimi për Punë si Program global që synon të shfrytëzojë migracionin e fuqisë IOM-i; Shqipëria; Strategji Përshtatjeje 2024 – punëtore si një strategji përshtatjeje ndaj ndryshimeve dhe ekonomitë e ndaj Ndryshimeve në vazhdim klimatike, duke përdorur një qasje holistike të bazuar në të tjera Klimatike drejta dhe të ndjeshme ndaj gjinisë.

Inkurajon ekonomitë e rajonit të forcojnë qëndrueshmërinë Banka Botërore; ndaj klimës për të mbrojtur njerëzit dhe për të nxitur rritjen Shqipëria; Bosnja ekonomike. Raporti Rajonal i dhe Hercegovina; Klimës dhe Zhvillimit 2024 Kosova; Mali i Zi; Emigrimi dhe rënia demografike, veçanërisht në lidhje me i Vendeve të Ballkanit Maqedonia e Veriut; zonat rurale të cenueshme, pritet të përkeqësohen ndërsa Perëndimor Serbia; dhe partnerë ndryshimet klimatike përforcojnë presionet ekzistuese në të tjerë Evropën Juglindore, duke e bërë thelbësore hartimin e politikave të integruara për klimën dhe zhvillimin.

Inkurajon palët e interesuara në BE dhe në rajonet fqinje, BE-ja; rajonet fqinje; Dokument sfondi: E si Evropa Juglindore, të marrin në konsideratë ndikimet Shërbimi i Kërkimit i ardhmja e migrimit 2022 e ndryshimeve klimatike mbi mobilitetin, me qëllim uljen Parlamentit Evropian klimatik e cenueshmërive dhe forcimin e qëndrueshmërisë midis (EPRS) popullsive të prekura.

Thekson degradimin mjedisor dhe rreziqet natyrore si Strategjia për nxitës kryesorë të mobilitetit dhe zhvendosjes në Evropën Ballkanin Perëndimor IOM-i; Shqipëria; Juglindore, dhe bën thirrje për një koordinim dhe shkëmbim (2022–2025) Bosnja dhe më të madh njohurish midis palëve të interesuara në rajon. 2022–2025 Hercegovina; Strategjia Kosova; Mali i Zi; Përcakton një qasje gjithëpërfshirëse dhe të bazuar në Institucionale e IOM- 2021–2030 Maqedonia e Veriut; prova për të ndihmuar njerëzit të lëvizin, të qëndrojnë ose it mbi Migracionin, Serbia; dhe shtetet të përshtaten në kushte të sfidave klimatike dhe mjedisore, Mjedisin dhe anëtare të OKB-së duke mbështetur shtetet dhe komunitetet përmes Ndryshimet Klimatike zgjidhjeve të bazuara në të drejta, mbrojtjes dhe ndërtimit të 2021–2030 kapaciteteve.

- Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea

Veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti u jugoistočnoj Evropi Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea Autorska prava Objavila Organizacija za sigurnost i saradnju u Evropi © 2025, OSCE Ovaj izvještaj je objavljen u okviru aktivnosti “Jačanje razumevanja zasnovanog na dokazima o povezanosti klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti u jugoistočnoj Evropi” uz podršku Ujedinjenog Kraljevstva. Aktivnost se sprovodi u okviru vanbudžetskog projekta Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi (OSCE) “Jačanje odgovora na sigurnosne rizike od klimatskih promena u jugoistočnoj Evropi, istočnoj Evropi, južnom Kavkazu i centralnoj Aziji” (broj projekta: 1102151), koji finansiraju: Andora, Austrija, Češka Republika, Finska, Francuska, Nemačka, Italija, Japan, Lihtenštajn, Luksemburg, Norveška, Poljska, Slovenija, Švedska, Švicarska, Ujedinjeno Kraljevstvo i Sjedinjene Američke Države.

Predloženi citat OSCE (uredio) Veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti u jugoistočnoj Evropi. Beč: OSCE, 2025.

Pravno obaveštenje

Izdavač Organizacija za sigurnost i saradnju u Evropi, Ured koordinatora za ekonomske i ekološke aktivnosti OSCE-a, Wallnerstrasse 6, 1010 Beč, Austrija, +43 (0)1 514 360, pm@osce.org, www.osce.org

Tim za Patrizia Albrecht, Ellen Baltzar Mossop, Thomas Ritzer, Kateryna Robul, Guido upravljanje Tintori projektom OSCE-a

Autori Beatrice Mosello, Alina Viehoff (adelphi research); Roman Hoffmann, Elias Farnleitner, Gregor Zens (IIASA)

Izgled i dizajn MaxNova Creative

Odricanje od Sadržaj ove publikacije su mišljenja, nalazi, tumačenja i zaključci autora i odgovornosti saradnika i ne odražavaju nužno stajališta ili bilo koji službeni stav Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi (OSCE), njenih donatora i/ili njenih država učesnica. OSCE ne preuzima nikakvu odgovornost za tačnost ili potpunost bilo koje informacije, uputstva i savjeta sadržanih u ovom dokumentu, niti za štamparske greške. Korištene oznake i prezentacija materijala u ovoj publikaciji ne predstavljaju niti podrazumevaju izražavanje bilo kakvog mišljenja OSCE-a u vezi sa pravnim statusom bilo koje zemlje, teritorije, grada ili područja, bilo koje vlasti u njima, ili u vezi sa razgraničenjem bilo kakvih granica i/ili međa.

ISBN: 978-92-9234-196-1

- 5

Zahvala

Zahvajujemo se svim zainteresovanim stranama koje su učestvovale u regionalnoj radionici “Rešavanje međusobnih veza između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti radi jačanja otpornosti u jugoistočnoj Evropi” (3. juna 2025. u Sarajevu) na njihovim vrijednim doprinosima, koji su uticali na ovaj izvještaj. Nadalje, želimo da se zahvalimo svim zainteresovanim stranama koje smo sreli tokom naših konsultativnih aktivnosti, koje su uključivale online inter- vjue, kao i online lične sastanke, na njihovom doprinosu.

Također bismo se željeli toplo zahvaliti Jasmini Bašić, Håkanu Bergu, Danijeli Bozanić, Berndu Burwitzu, Almedinu Deliji, Tatjani Đurković, Kristini Jovanovoj, Olsi Niki, Samri Ramić, Juliani Rexha, Mariani Roibu, Senadu Shajkovciju, Selimu Selimovskom i Eltonu Qendru na njihovoj koordinaciji, olakšavanju, stručnom doprinosu i podršci tokom istraži- vačkog procesa i organizacije radionice. Također bismo se željeli zahvaliti Fokalnim tačkama projekta u jurisdikcijama jugoistočne Evrope na pregledu izvještaja.

Pored toga, zahvaljujemo se i Regionalnom veću za saradnju.

Konačno, izražavamo zahvalnost Ministarstvu vanjskih poslova, Commonwealtha i razvoja Ujedinjenog Kraljevstva (FCDO) i Delegaciji Ujedinjenog Kraljevstva pri OSCE-u u Beču na njihovoj finansijskoj podršci ovoj aktivnosti.

- 6 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Skraćenice / Akronimi

Balkan Civil Society Development Network /Balkanska mreža za razvoj civilnog BCSDN društva

Computer Assisted Personal Interviewing / Kompjuterski potpomognuto lično CAPI intervjuisanje

GFMD Global Forum on Migration and Development/Globalni forum za migracije i razvoj

DRR Disaster Risk Reduction / Smanjenje rizika od katastrofa

European Environment Agency/ Evropska agencija za okoliš/ Evropska agencija za ЕЕА životnu sredinu

EPRS European Parliament Research Service/Istraživačka služba Evropskog parlamenta

ETF European Training Foundation/Evropska fondacija za obuku

IDMC Internal Displacement Monitoring Centre/ Centar za monitoring internog raseljavanja

International Institute of Applied System Analysis/Međunarodni institut za IIASA primjenjenu sistemsku analizu

International Military Council on Climate and Security/ Međunarodni vojni savet za IMCCS klimu i bezbednost

IOM International Organization on Migration/Međunarodna organizacija za migracije

Intergovernmental Panel on Climate Change/ Međuvladin panel za klimatske IPCC promene/Međuvladina komisija za klimatske promene

IUCN International Union for Conservation of Nature/Međunarodna unija za zaštitu prirode

International Centre for Migration Policy Development/Međunarodni centar za ICMPD razvitak migracijskih politika/ Međunarodni centar za razvoj migracionih politika

JRC Joint Research Centre/Zajednički istraživački centar

NAP National Adaption Plan/ Nacionalni plan adaptacije/Nacionalni plan prilagođavanja

NDC National Determined Contribution/Nacionalno utvrđeni doprinos

National Energy and Climate Plan /Nacionalni plan za energiju i klimu/Nacionalni NECP energetski i klimatski plan

- Skraćenice / Akronimi 7

NSO National Statistical Office/Nacionalni zavodi za statistiku

Organization for Security and Co-operation in Europe/ Organizacija za evropsku OSCE (OEBS) bezbjednost i saradnju/ Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju

Resource Environmental Network / Resursni centar za okoliš/Resursni centar za REC životnu sredinu

Representative Concentration Pathways / Reprezentativni putovi koncentracije/Staza RCP reprezentativnih koncentracija

Regional Cooperation Council/ Vijeće za regionalnu saradnju/Veće za regionalnu RCC saradnju

UN Office for Disaster Risk Reduction/Kancelarija UN-a za smanjenje rizika od UNDRR katastrofa

UN Educational, Scientific and Cultural Organization/ Organizacija UN.a za UNESCO obrazovanje, nauku i kulturu

UNECE UN Economic Commission for Europe/Ekonomska komisija UN.a za Evropu

UN Framework Convention for Climate Change / Okvirna konvencija UN-a za UNFCCC klimatske promjene

- 8 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Sadržaj

ZAHVALA5

SKRAĆENICE / AKRONIMI 6

UVODNA REČ 11

KLJUČNE PORUKE 12

1. UVOD 14 1.1. Istorijat 15 1.2. Struktura izvještaja 17

2. KLIMA I TRENDOVI MOBILNOSTI 18 2.1. Klimatski trendovi 19 Slika 2.1. Izloženost četiri klimatske opasnosti u jugoistočnoj Evropi (2010–2023). 21 Slika 2.2. Prostorne razlike u klimatskim opasnostima u jugoistočnoj Evropi (2015–2020). 22

2.2. Procjena ranjivosti na klimatske opasnosti 23 Slika 2.3. Različita ranjivost na klimatski stres na nivou Nacionalnih zavoda za statistiku 24

2.3. Trendovi ljudske mobilnosti 25 Emigracija 25

Slika 2.4. Međunarodna migracija iz regiona JIE 26

Imigracija 26

Slika 2.5. Broj izbjeglica i tražilaca azila u Jugoistočnoj Evropi 27

Interne migracije 28

Slika 2.6. Obrasci i trendovi internih migracija u jugoistočnoj Evropi 29 Slika 2.7. Promene u ruralnom stanovništvu u Jugoistočnoj Evropi u periodu od 2010. do 2025. godine 30

Interno raseljavanje 31

Slika 2.8. Rizici internog raseljavanja uzrokovani različitim vrstama katastrofa širom regiona Jugoistočne Evrope 31

- Sadržaj 9

2.4. Pokretači ljudske mobilnosti u regionu: dokazi iz Balkanskog barometra 32 Slika 2.9. Obrasci i pokretači namjere emigracije 33 Slika 2.10. Obrasci percipiranih nivoa sigurnosti širom jugoistočne Evrope 35

3. RAZUMEVANJE VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI 36 3.1. Depopulacija ruralnih oblasti: nesigurnost egzistencije 37 Slika 3.1. Predviđeni uticaji ekoloških opasnosti na obrasce unutrašnjih migracija i namjere međunarodne emigracije u jugoistočnoj Evropi. 38 Slika 3.2. Potencijalni uticaji suše i aridnosti na migracije, kombinirajući pokazatelje klimatske opasnosti i ranjivosti. 39

3.2. Urbanizacija, degradacija životne sredine i klimatski rizici: pritisci i društvene nejednakosti 40 3.3. Migracije, zemljište i prirodni resursi: društvene tenzije i sukobi 42 3.4. Raseljavanje uzrokovano klimatskim promenama, odgovor na katastrofe i oporavak: erozija povjerenja u vlasti 43 Slika 3.3. Nivo povjerenja u različite institucije u regionu Jugoistočne Evrope 44

3.5. Nedostatak radne snage i zelena tranzicija: implikacije za energetsku sigurnost 45

4. ODGOVORI 48 4.1. Ključne inicijative na presjeku klimatski promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti 49 4.2. Praznine i ograničenja u sadašnjem okviru politike 51

5. PREPORUKE 52 5.1. Podsticanje regionalne saradnje i integrisanih strategija 53 5.2. Jačanje politika i institucionalnih okvira 54 5.3. Lokalna ulaganja u egzistenciju otpornu na klimatske promene 55 5.4. Iskorištavanje mogućnosti zelene ekonomije 56

REFERENCE 57

- 10 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

PRILOG 1: METODOLOGIJA STUDIJE I NJENA OGRANIČENJA 68 1.1. Metodologija 69 Kvantitativna analiza 70 Kvalitativna analiza 70 Validacija 71

1.2. Ograničenja studije 71

PRILOG 2: KLIMATSKI AKTERI, OKVIRI I INICIJATIVE U JUGOISTOČNOJ EVROPI 72 2.1. Sažetak okvira i inicijativa za klimatske promene 73 Odgovornosti politika, strategije i inicijative 74 Međunarodno finansirane inicijative 74 Inicijative koje vodi civilno društvo 75

2.2. Pregled pravnih okvira i odgovornosti politika o klimatskim promenama 78

PRILOG 3: AKTERI, OKVIRI I INICIJATIVE ZA MOBILNOST 90 3.1. Sažetak okvira i inicijativa za mobilnost 91 Odgovornosti politika, strategije i inicijative 91 Međunarodno finansirane inicijative 93 Inicijative koje vodi civilno društvo 94

3.2. Pregled pravnih okvira i odgovornosti politika mobilnosti 95 3.3. Pregled strategija politika i regionalnih inicijativa za mobilnost 96

PRILOG 4: INTEGRISANE INICIJATIVE ZA KLIMU I MOBILNOST U JUGOISTOČNOJ EVROPI 100 4.1. Pregled integrisanih inicijativa za klimu i mobilnost 101

- Uvodna reč 11

Uvodna reč

Jugoistočna Evropa se nalazi na ključnoj prekretnici. Klimat- ske promene više nisu daleka budućnost, a njihovi uticaji su sve vidljiviji u celom regionu. Ekstremni klimatski događaji – posebno poplave i suše – opterećuju zdravlje, infrastrukturu i pristup vodi, hrani i energiji. Ovi pritisci, zauzvrat, sve više (Fotografije OSCE/Micky Kroell)

oblikuju obrasce ljudske mobilnosti, sa dalekosežnim impli- kacijama na društvenu koheziju, ekonomski razvoj i sigurnost u regionu.

Veza između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigur- nosti je složena i specifična za kontekst, sa varijacijama čak i unutar jurisdikcija. Međutim, zajedničke socio-ekonomske, Bakyt Dzhusupov političke i demografske karakteristike širom jugoistočne Evrope povećavaju ranjivost na uticaje klimatskih promena. Koordinator ekonomskih i ekoloških aktivnosti OSCE-a, Organizacija za Ova dinamika je posebno izražena u ruralnim i planinskim po- sigurnost i saradnju u Evropi dručjima, gdje sve ograničenije mogućnosti smanjuju kapaci- tete za suočavanje sa problemima koj starijeg stanovništva; a i u urbanim centrima, gdje brzi rast stanovništva vrši pritisak na infrastrukturu i javne usluge. Međutim, tačna priroda, obim i putanje ovih veza, kao i njihove implikacije na sigurnost i stabilnost, ostaju slabo shvaćeni.

Ovaj sveobuhvatni izvještaj, izrađen u saradnji sa Adelphi Research i Međunarodnim institutom za primenjenu analizu sistema (IIASA), a omogućen zahvaljujući vanbudžetskom projektu OSCE-a „Jačanje odgovora na sigurnosne rizike od klimatskih promena“, doprinosi smanjenju postojećih nedostataka u znanju i podizanju svesti o vezama između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti. Ističe potrebu za integrisanim, političkim odgovorima zasnovanim na dokazima koji upravljaju izazovima povezanim s mobilnošću, a istovremeno maksimiziraju mogućnosti za mobilnost kao izvor otpornosti. Izveštaj pruža uvide zasnovane na podacima kako bi informirao takve napore, zalažući se za koo- perativne pristupe i ističući područja u kojima zajedničko delovanje može dati opipljive rezultate – od ulaganja u ruralna područja i jačanja radne snage, do poboljšanja urbanističkog planiranja i povećanja spremnosti za katastrofe. Sveobu- hvatni i inkluzivni okvir OSCE-a stavlja organizaciju u jedinstvenu poziciju da podrži države učesnice u ovim naporima, što je prepoznato u nekoliko obaveza OSCE-a, uključujući Madridsku deklaraciju o životnoj sredini i sigurnosti iz 2007. (MC.DOC/4/07), Odluku Ministarskog vijeća u Atini iz 2009. o upravljanju migracijama i Odluku Ministarskog veća u Stockholmu iz 2021. o jačanju saradnje u rešavanju izazova klimatskih promena (MC.DEC/3/21).

Sposobnost OSCE-a da angažuje svoje države učesnice u dijalogu i saradnji na zajedničkim izazovima ostaje njegova ključna snaga. Prema uvidima predstavljenim u ovom izvještaju, izazovi mobilnosti koji proizlaze iz klimatskih promena mogu se pretvoriti u prilike za izgradnju povjerenja, partnerstva i otpornosti, kao i za regionalnu stabilnost.

- 12 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Ključne poruke

Klimatski rizici Suše i degradacija se intenziviraju zemljišta potiču širom Jugoistočne mobilnost Evrope

Jugoistočna Evropa (JIE) je sve više izložena opasno- Suše i degradacija zemljišta potkopavaju poljoprivredu stima povezanim s klimom, kao što su češći i ekstremniji i turizam, potičući migracije mladih ljudi i ostavljajući za toplotni talasi, suše, poplave i požari. Ovi rastući rizici sobom starije stanovništvo sa smanjenim kapacitetom pojačavaju postojeće socio-ekonomske ranjivosti i do- za adaptaciju. Ovi trendovi produbljuju regionalnu nejed- prinose složenijim obrascima internog raseljavanja, mi- nakost. Dokazi pokazuju da je povećana izloženost suši gracija iz ruralnih u urbana područja i prekograničnih usko povezana sa značajnim povećanjem unutrašnjih kretanja. Ova dinamika naglašava potrebu za integrisa- migracija, pri čemu su ruralne zajednice posebno ranjive nim pristupima prilagođavanju klimatskim promenama, zbog svoje velike zavisnosti o poljoprivredi. To naglašava smanjenju rizika od katastrofa (DRR), upravljanju migra- potrebu za promocijom useva otpornih na klimu i pruža- cijama i sigurnosnim okvirima kako bi se efikasno rešili njem ciljane podrške populacijama koje su u riziku kako izazovi koji se stalno razvijaju u regionu. bi se smanjila mobilnost izazvana klimom i ojačala otpor- nost zajednice.

Depopulacija Brza ruralnih područja urbanizacija stvara ranjivosti opterećuje infrastrukturu

Visoki nivoi urbanizacije, kao i visoke stope emigracije, Brza migracija iz ruralnih u urbana područja značajno op- povećavaju ranjivost ruralnih područja na degradaciju terećuje urbanu infrastrukturu širom jugoistočne Evrope, životne sredine, neadekvatne usluge i propadanje in- što dovodi do nerazvijenih sistema odvodnje, pogorša- frastrukture. Ovi uslovi također stvaraju mogućnosti za nja kvaliteta vazduha i povećane ranjivosti na poplave. ilegalne aktivnosti i kriminalnu eksploataciju napuštenog Neki od glavnih gradova regije snose najveći teret ovih zemljišta. Takva dinamika dovodi do vakuuma u upra- izazova i spadaju među najzagađenija urbana središta vljanju i povećanih sigurnosnih rizika, naglašavajući po- na svetu. Ovo naglašava hitnu potrebu za integrisanim trebu za ciljanim ruralnim razvojem, efikasnim upravlja- prilagođavanjem klimatskim promenama i urbanim pla- njem zemljištem i snažnim sigurnosnim intervencijama. niranjem, značajnim ulaganjima u otpornu infrastrukturu i ciljanim intervencijama politike zaštite životne sredine radi zaštite javnog zdravlja i poboljšanja održivosti urba- nih područja.

- Ključne poruke 13

Nedostaci u upravljanju Zelena tranzicija suočava rizicima od katastrofa se s ograničenjima dodatno narušavaju nedostatka radne povjerenje javnosti u snage institucije Iako visoki nivoi emigracije mogu privremeno ublažiti priti- Institucionalni nedostaci u upravljanju rizicima od kata- sak na urbano stanovništvo i smanjiti društvene tenzije, oni strofa – poput neadekvatnih mehanizama ranog upo- također dovode do dugoročnog odliva mozgova i kritičnog zoravanja i odgovora i nedostatka transparentnosti u nedostatka radne snage – uključujući i sektore ključne za raspodjeli sredstava za pomoć – narušili su povjerenje prilagođavanje klimatskim promenama i zelenu tranziciju. javnosti u vlasti. Nedavne poplave širom jugoistoč- Kontinuirani gubitak kvalifikovanih stručnjaka potkopava ne Evrope istakle su kritične nedostatke u koordinaciji, sposobnost regiona da dizajnira, implementira i održava odgovornosti i dugoročnom planiranju otpornosti. Ovo održive zelene tehnologije i efikasne politike zaštite život- naglašava potrebu za reformama koje jačaju institucio- ne sredine. Akutni nedostatak vještina, posebno u oblasti nalne kapacitete, ugrađuju snažne zaštitne mjere protiv obnovljivih izvora energije, upravljanja životnom sredinom korupcije i integrisaju mehanizme za smanjenje rizika od i infrastrukture otporne na klimatske promene, preti da od- katastrofa (DRR) u nacionalne strategije razvoja i prila- godi napredak ka ciljevima dekarbonizacije, kao i pristupa- gođavanja klimatskim promenama. nje EU i usklađenost s Evropskim zelenim planom.

Politike koje se bave Regionalna saradnja međusobnim vezama je ključna za otpornu između klime, mobilnosti budućnost, ali je i sigurnosti ostaju nedovoljno razvijena fragmentirane Uprkos suočavanju sa zajedničkim izazovima vezanim za U jugoistočnoj Evropi, klimatske politike i strategije migra- klimatske promene, mobilnost i sigurnost, regionu i da- cija ostaju uglavnom izolovane, pri čemu klimatski okviri lje nedostaju dovoljno razvijeni prekogranični, integrisani rijetko adresiraju mobilnost ljudi, a politike migracija često odgovori. Ovaj izvještaj ističe potrebu za sveobuhvatnim zanemaruju pokretače zaštite životne sredine. Sigurno- regionalnim strategijama, boljom razmjenom podataka i sne strategije ostaju uglavnom fokusirane na tradicionalne koordiniranim mjerama prilagođavanja. Koordinirani re- pretnje, ne uspevajući se pozabaviti složenim međusobnim gionalni pristup, promovisanje razmjene najboljih praksi i vezama između klimatskih promena, migracija i sigurnosti. sprovođenje zajedničkih inicijativa za smanjenje rizika od Ova sektorska nepovezanost dovodi do fragmentiranih katastrofa, zelenu tranziciju i održivu mobilnost ključni su političkih odgovora koji ograničavaju sposobnost regiona za efikasno rešavanje prekograničnih klimatskih rizika. da koristi adaptivnu migraciju kao mehanizam za izgradnju Robusni okviri za saradnju u oblasti politika su neophodni otpornosti. Integrisani, međusektorski pristupi koji uključu- za izgradnju otpornosti, smanjenje ranjivosti i proaktivno ju ljudsku mobilnost u prilagođavanju klimatskim promena- upravljanje novim sigurnosnim rizicima povezanim s kli- ma, upravljanju migracijama i planiranju sigurnosti potrebni mom širom jugoistočne Evrope. su kako bi se poboljšala koherentnost i učinkovitost poli- tika. To će potaknuti sveobuhvatnije strategije koje grade otpornost, smanjuju ranjivosti i proaktivno rešavaju nove sigurnosne rizike povezane s klimom.

- 1 1. Uvod

- 15

Posljednjih godina, veza između ljudske mobilnosti i klimatskih promena privukla je pažnju visokog nivoa politike, uključujući i one u Jugoistočnoj Evropi (JIE). Postoje neki dokazi da efekti klimatskih promena oblikuju obrasce mobilnosti u regionu JIE, ali potrebno je više informacija kako bi se razumjele ove veze, kao i njihove implikacije na sigurnost i stabilnost.

Cilj ove studije je popuniti ovu prazninu u znanju kroz detaljnu procjenu veze između ljudske mobilnosti, kli- matskih promena i sigurnosti u Jugoistočnoj Evropi, pri- mjenom mješovitih metoda.

1.1. Istorijat

Ova studija je sprovedena u kontekstu OSCE-ovog pro- jekta „Jačanje odgovora na sigurnosne rizike od kli- matskih promena u jugoistočnoj Evropi, istočnoj Evropi, južnom Kavkazu i centralnoj Aziji“ (vidi Okvir 1.1), koji sprovodi Ured koordinatora ekonomskih i ekoloških ak- tivnosti OSCE-a (OCEEA). Temelji se na nalazima izvje- štaja „Regionalna procjena za jugoistočnu Evropu: Si- gurnosne implikacije klimatskih promena“ (Rüttinger et al. 2021), koji je prepoznao mješovite migracije (tražilaca azila i migranata) i emigraciju kao jedan od nekoliko re- gionalnih izazova povezanih s klimom. Posebno se ističe da visoke stope emigracije uzrokuju trajno smanjenje broja stanovnika u velikim delovima regiona.

- 16 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Okvir 1.1. Jačanje odgovora na sigurnosne rizike koji proizlaze iz klimatskih promena: pristup OSCE-a

Nadovezujući se na svoj temeljni mandat u saradn- s terenskim operacijama OSCE-a, OSCE okuplja na- ji u oblasti životne sredine, Organizacija za sigurnost i cionalne i lokalne vlade, kao i druge relevantne zaint- saradnju u Evropi (OSCE) se bavi sigurnosnim implik- eresovane strane, kako bi tražili zajednička rešenja za acijama klimatskih promena od 2007. godine. Tokom zajedničke izazove povezane s klimatskim promenama protekle dve decenije, OSCE je pružio inkluzivnu platfor- i sigurnošću. Aktivnosti projekta promoviraju saradnju mu za politički dijalog o sigurnosnim rizicima povezanim preko granica i sektora, uz snažan naglasak na inkluz- s klimom i, zajedno s partnerima, sproveo nekoliko aktiv- ivne pristupe koji aktivno angažuju žene i mlade. nosti u ranjivim okruženjima. One se kreću od participa- U jugoistočnoj Evropi, OSCE sprovodi niz pilot pro- tivnih procjena rizika i izgradnje kapaciteta do podrške jekata usmjerenih na rešavanje klimatskih i sigurnos- prekograničnim adaptivnim mjerama, uvek usmjerenim nih izazova kroz zajednički kooperativni pristup. Ova na podsticanje saradnje i dobrosusjedskih odnosa. studija je dio ovog napora i nastoji ojačati razume- Pod okriljem svog vodećeg projekta „Jačanje odgov- vanje veze između klimatskih promena, ljudske mo- ora na sigurnosne rizike od klimatskih promena u ju- bilnosti i sigurnosti zasnovano na dokazima, uz iden- goistočnoj Evropi, istočnoj Evropi, južnom Kavkazu tifikaciju područja za zajedničko djelovanje među i centralnoj Aziji“, koji se sprovodi od 2018. do 2026. regionalnim akterima. godine u partnerstvu s Adelphijem i u bliskoj saradnji

Iako socio-ekonomski faktori i sukobi ostaju glavni po- dovoljno poznato kako i u kojoj mjeri se klimatske pro- kretači ljudske mobilnosti, u jugoistočnoj Evropi, kao i u mene i degradacija životne sredine preklapaju s ovim mnogim drugim okruženjima širom sveta, još uvijek nije pokretačima i oblikuju ljudsku mobilnost (vidi Okvir 1.2).

Okvir 1.2. Klimatske promene i ljudska mobilnost: Složen odnos

Na osnovu dokaza iz sive literature, sve se više prepoz- likacije mobilnosti povezane s klimom su vrlo specifične naje da klimatske promene utiču na ljudsku mobilnost i za kontekst i mogu se značajno razlikovati u različitim sigurnost. Opasnosti povezane s klimom – poput suša, okruženjima (Panebianco 2022). poplava i oluja – mogu potaknuti ljude na preseljenje, Ovo ukazuje na to da efikasno rešavanje ovih izazova bilo raseljavanjem, migracijom ili planiranim preseljen- zahteva integraciju ljudske mobilnosti u klimatske i raz- jem. Klimatski šokovi se često preklapaju s postojećim vojne politike. Preventivne i adaptivne mjere koje se bave društvenim i ekonomskim ranjivostima, čime se poveća- i neposrednim humanitarnim potrebama i dugoročnim vaju izazovi s kojima se suočavaju pogođene zajednice, razvojnim problemima mogu pomoći u izbjegavanju kao i sigurnosni rizici. To je posebno očigledno u region- pogoršanja nesigurnosti na lokalnom, nacionalnom i re- ima Istočne Afrike i Roga Afrike (IOM 2024e). gionalnom nivou (UNFCCC 2024; GFMD 2024). Mobilnost izazvana klimom retko je rezultat samo Istraživanja također ukazuju na to da sposobnost kretan- ekoloških faktora. Ona proizlazi iz složene interakcije ja kao odgovor na klimatske promene nije ravnomjerno između ekoloških, ekonomskih, društvenih i političkih raspoređena. Pristup resursima, društvenim mrežama pokretača (UBA 2020; CMS 2021). U nekim situacija- i podržavajuće političko okruženje utiču na to ko se ma, mobilnost može pomoći pojedincima i zajednicama može kretati, a ko može biti ostavljen. Ova selektivnost da smanje svoju izloženost klimatskim rizicima i izgrade oblikuje ranjivost i sigurnosne ishode, što čini neophod- otpornost na njih. Međutim, u drugim situacijama može nim da politike uzmu u obzir različita iskustva i potrebe dovesti do povećane konkurencije za resurse, urbanih pogođenog stanovništva (npr. Garip i Reed 2025). gužvi ili čak sukoba. Kao rezultat toga, sigurnosne imp-

- Uvod 17

U tom cilju, OSCE-OCEEA je sarađivao sa Adelphijem i Istraživanje koje je osnova ovog izvještaja sprovedeno je Međunarodnim institutom za primenjenu analizu sistema korištenjem mješovitih metoda koje kombiniraju istraži- (IIASA) kako bi ojačao razumijevanje zasnovano na do- vanje, analizu podataka, intervjue sa stručnim informa- kazima o povezanosti klimatskih promena, ljudske mo- torima i konsultacije sa zainteresiranim stranama kako bilnosti i sigurnosti u jugoistočnoj Evropi, što, za potrebe bi se identificirale ranjivosti, prevladavajući trendovi i ove studije, obuhvata Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Ko- obrasci specifični za jugoistočnu Evropu. Kombinacija sovo1, Crnu Goru, Sjevernu Makedoniju i Srbiju. kvantitativnih i kvalitativnih podataka smatrana je neop- hodnom za hvatanje složenih, kontekstualno specifičnih puteva koji povezuju uticaje klimatskih promena sa so-

Ovaj izvještaj se oslanja na istraživanje, cio-ekonomskom i sigurnosnom dinamikom. Primijenjeni analitički okvir zasniva se na sveobuhvatnom pristupu konsultacije sa zainteresovanim stranama OSCE-a sigurnosti, izraženom kroz njegove tri dimenzi- i analizu podataka kako bi predstavio nove je: političko-vojnu, ekonomsko-ekološku i ljudsku. dokaze o međusobnim vezama između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i Odjeljak s prilozima sadrži detaljnu napomenu (Prilog sigurnosti u jugoistočnoj Evropi. 1) o metodologiji korištenoj za sprovođenje empirijske analize, kao i potpunu diskusiju o njenim ograničenji- Cilj ove studije je pružiti uvide zasnovane na dokazima ma. Prilikom čitanja empirijskih nalaza, treba uzeti u koji će podići svest i povećati znanje među regionalnim obzir specifične napomene da su vremenski okvir stu- zainteresovanim stranama o ovim složenim međusobnim dije i dostupnost podataka donekle ograničili regionalni vezama, kao i identificirati područja za konkretnu sarad- i demografski obuhvat. Međutim, nalazi studije ističu nju i umrežavanje među ovim zainteresovanim stranama. važnost daljnjeg napretka u poboljšanju koordinacije, standardizacije i transparentnosti u sistemima podata- ka o migracijama, kako bi se podržala još jača buduća 1.2. Struktura izvještaja istraživanja relevantna za politiku. Odjeljak s prilozima nastavlja se sveobuhvatnom listom: klimatskih aktera, Izvještaj je strukturiran na sljedeći način: Odjeljak 2 okvira i inicijativa (Prilog 2); i aktera, okvira i inicijativa predstavlja nalaze o klimatskim rizicima, obrascima ra- za mobilnost (Prilog 3). Završava se pregledom integri- njivosti i ključnim trendovima u mobilnosti ljudi širom sanih klimatskih i mobilnih inicijativa (Prilog 4). jugoistočne Evrope; Odjeljak 3 istražuje kako klimatske promene i stresori životne sredine međusobno djeluju s obrascima mobilnosti i sigurnosnim ishodima, ističući ključne puteve i studije slučaja; Odjeljak 4 pregleda tre- nutne okvire politika, inicijative i institucionalne odgovo- re koji se bave klimatskim promenama, mobilnošću ljudi i sigurnosnim implikacijama posljednja dva u jugoistoč- noj Evropi, napominjući napredak i trenutne nedostatke; Konačno, Odjeljak 5 nudi praktične preporuke za jača- nje otpornosti i integrisanog djelovanja u vezi s klimom, mobilnošću i sigurnošću, s naglaskom na regionalnoj saradnji i usklađivanju politika.

1 Sve reference na Kosovo, bilo da se odnose na teritoriju, institucije ili stanovništvo, treba shvatiti u skladu s Rezolucijom 1244 Veća bezbjednosti Ujedinjenih naroda.

- 2 2. Klima i trendovi mobilnosti

- 19

Analiza pokazuje da mobilnost u jugoistočnoj Evropi oblikuju višestruki, preklapajući pokretači koji rezultiraju održivo visokom emigracijom, kontinuiranim unutrašnjim migracijama i rastućim izazovima za demografsku održi- vost i zadržavanje ljudskog kapitala.

2.1. Klimatski trendovi

Ključna poruka: Jugoistočna Evropa suočava se sa sve većim, preklapajućim klimatskim i ekološkim rizicima – uključujući porast temperature, ekstremne vremenske uslove, nedostatak vode, poplave, šumske požare i zagađenje – koji ugrožavaju zajednice, ekonomije i ekosisteme, a Ovo poglavlje ocrtava pojačavaju ih posljedice neodrživog razvoja i neadekvatne infrastrukture. ključne klimatske trendove i Jugoistočna Evropa suočava se sa višestrukim, pre- povezane rizike u jugoistočnoj klapajućim klimatskim rizicima koji sve više utiču na Evropi, naglašavajući ulogu lokalne zajednice. Ovi rizici uključuju češće i intenzivnije neklimatskih faktora kao toplotne talase, porast temperature, nestabilne obrasce padavina i sve veću učestalost ekstremnih vremenskih ključnih pokretača ranjivosti. događaja (EEA 2024a). Trendovi i prostorna distribucija Također ispituje glavne obrasce ekoloških opasnosti u jugoistočnoj Evropi prikazani su na slici 2.1 i slici 2.2. Na primjer, prosječne temperature ljudske mobilnosti u regionu su već porasle za 1,2°C u poređenju sa 1970. godinom jugoistočne Evrope, uključujući (Knez et al. 2022; Trifonova i Dangova 2023) i predviđa

imigraciju, unutrašnje migracije, se da će se dalje povećavati – za približno 1,8°C u sce- nariju srednjih emisija (RCP4.5) i 5,1°C u scenariju visokih unutrašnje raseljavanje i emisija (RCP8.5) do kraja ovog vijeka.2 Očekuje se da će emigraciju. 2 CMIP6 modeli ansambla. Reprezentativni putevi koncentracije (RCP) su scenariji koji uključuju vremenske serije emisija i koncentracija cijelog niza stakleničkih plinova, aerosola i hemijski aktivnih plinova, kao i korištenje zemljišta/pokrivenost zemljišta. Ovdje upoređujemo procenjene prosječne nivoe temperature između 2020-ih i 2090-ih prema scenarijima RCP4.5 i RCP8.5.

- 20 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

zagrijavanje biti praćeno ukupnim smanjenjem godišnjih intenziviraju efekti obilnih padavina i to dovodi do težih padavina, uz veću varijabilnost i nepredvidljivost u ras- poplava (Svjetska banka 2024).4 podjeli padavina (IPCC 2021, EEA 2024b). U jugoistočnoj Evropi, Bosna i Hercegovina je jedna od Očekuje se da će se ove klimatske promene intenzivi- zemalja najsklonijih katastrofama, sa preko 80% njenih rati kako vijek bude odmicao, a suše će postajati sve opština u riziku od poplava i klizišta (Scissa 2024). To je češće, dugotrajnije i teže (UNESCO 2023). Sjeverni di- bilo očigledno tokom velikih poplava 2014. i 2024. godi- jelovi jugoistočne Evrope su posebno pogođeni sušom ne, koje su raselile veliki broj ljudi i istakle dugogodišnje posljednjih godina, a najteži slučajevi suše zabilježeni su slabosti u infrastrukturi i urbanom planiranju. Neformal- u sjevernoj Srbiji (Slika 2.2). Povećana suša širom jugoi- na naselja, poput onih na brdima Sarajeva, pokazala su stočne Evrope već povećava rizik od nestašice vode, sa se posebno ranjivim, sa neadekvatnom zaštitom, što ove ozbiljnim implikacijama po javno zdravlje, poljoprivrednu zajednice čini nesrazmjerno pogođenim.5 produktivnost i proizvodnju energije. Smanjena dostup- nost vode posebno ugrožava poljoprivredne sisteme koji Pored rizika od poplava rijeka, obalne zajednice u ju- zavise od navodnjavanja i proizvodnju hidroenergije – što goistočnoj Evropi suočavaju se i sa rastućim prijetnja- su ključni sektori u mnogim ekonomijama jugoistočne ma od porasta nivoa mora. To uključuje poplave, eroziju Evrope. Kako se klimatski pritisci povećavaju, ovi izazo- obale, gubitak plaža i prodor slane vode, što ugrožava vi će vjerovatno pogoršati postojeće socio-ekonomske dostupnost slatke vode za poljoprivredu i ljudsku po- ranjivosti i zahtijevati koordinirane odgovore na prilago- trošnju (Trifonova i Dangova 2023). U niskim obalnim đavanje na lokalnom i regionalnom nivou (EEA 2024b). zonama, porast nivoa mora mogao bi intenzivirati olu- je i dovesti do trajnih poplava zemljišta. Obalni turizam, Region Jugoistočne Evrope je konstantno pogođen ključni ekonomski sektor u mnogim dijelovima regiona, ekstremnim vremenskim događajima, uključujući također je u opasnosti, jer povlačenje obale i degradaci- toplotne talase, poplave i požare (Slika 2.1). Poplave, ja staništa potkopavaju i ekološki integritet i ekonomsku posebno, predstavljaju veliki zdravstveni rizik i mogu stabilnost (Amelung i Moreno 2011; Tierolf et al. 2023). ozbiljno uticati na lokalnu ekonomiju, poljoprivredu i eko- sisteme, često rezultirajući raseljavanjem i značajnom štetom na infrastrukturi i imovini. Poplave rijeka smatraju se opasnošću visokog rizika u gotovo svim jurisdikcija- ma u regionu. Između 2010. i 2020. godine, 390 od 431 lokalnog okruga u Jugoistočnoj Evropi bilo je pogođe- no barem jednom poplavom (Slika 2.1). Mnogi gradovi nemaju adekvatne sisteme odvodnje; nisu u stanju da se nose sa sve većom količinom padavina, što dovodi do čestih bujičnih poplava.3 Poplave u urbanim područ- jima postale su sve veći izazov, a pogoršava ih rastuća urbanizacija i starenje infrastrukture. Postoje i dokazi o deforestaciji, uključujući ilegalnu sječu šuma, što pogor- šava rizike od poplava u periurbanim i ruralnim područ- jima narušavanjem ekosistema i smanjenjem prirodne sposobnosti zemljišta da apsorbuje padavine, čime se

3 Intervju ključnog stručnjaka sa predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Srbija, 06.03.2025.

4 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 06.03.2025.

5 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.

- Klima i trendovi mobilnosti 21

Slika 2.1. Izloženost četiri klimatske opasnosti u jugoistočnoj Evropi (2010–2023). Prosječan broj dana sa toplotnim talasima A 40

Prosječne opožarene površine (u km²) B 400

300

200

100

Prosječan broj poplava C 6

Prosječan broj mjeseci suše (SPEI12) D

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH MKD CG SRB KOS

Panel A na ovoj slici prikazuje kumulativni broj prosječnih dana toplotnog talasa po zemlji u datom periodu. Panel B prikazuje kumulativni broj opožarenih područja (isključujući poljoprivredne požare, u km²) po zemlji u datom periodu. Panel C prikazuje kumulativni broj poplava po zemlji u datom periodu (nema dostupnih podataka od 2020. godine nadalje). Panel D prikazuje prosječan broj mjeseci suše (na osnovu SPEI12) po zemlji u datom periodu.

Izvor: ERA5 (dani toplotnog talasa), GFED5 (požarena površina), HANZE (poplave), GSD (mjeseci suše).

Ekstremne vrućine i dugotrajna suša značajno pove- Kosovu, 39,7% u Sjevernoj Makedoniji, 42,7% u Bosni ćavaju rizik od požara. Procjenjuje se da šumska po- i Hercegovini i 61,5% u Crnoj Gori (Global Forest Watch dručja čine značajan udio kopnene površine u cijelom 2025 za Kosovo, FAO 2025 za sve ostale jurisdikcije). regionu: 28,8% u Albaniji, 32,4% u Srbiji, 34,0% na Neke regije u Bosni i Hercegovini (npr. Čapljina) i Crnoj

- 22 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Gori (npr. Centralna oblast) pretrpjele su posebno teške požara, posebno tokom ljetnih mjeseci. Dok klimatski požare od 2015. do 2020. godine, pri čemu je više od uslovi pogoršavaju rizike od požara, ljudska aktivnost 2% njihovog kopnenog pokrivača izgorjelo tokom ovog također igra ključnu ulogu. U mnogim slučajevima, šum- perioda. To je vidljivo na karti (Slika 2.2, Panel D), gdje su ske požare uzrokuju ljudske aktivnosti, poput namjerne područja s težim požarima prikazana tamnocrvenom bo- sječe šuma za gradnju, pašnjake ili ispašu, kao što je za- jom. Ova područja obično odgovaraju visokom šumskom bilježeno u Albaniji.6 pokrivaču, što potvrđuje da su posebno podložna pojavi

Slika 2.2. Prostorne razlike u klimatskim opasnostima u jugoistočnoj Evropi (2015–2020).

A B

0-5 dana 6-10 dana 11-15 dana 16-20 dana 20 dana -2,0 -1,5 -1,0 -0,5 0,0 0,5 -1,0 1,5 2,0

C D

0 1 2 3 4 5 0,0–0,5% 0,5–1,0% 1,0–1,5% 1,5–2,0% >2,0%

Slika prikazuje broj dana toplotnih talasa (Panel A), prosječni intenzitet suše prema SPEI48 (Panel B), broj poplava (Panel C) i udio spaljene površine usljed požara (Panel D) na regionalnom nivou Nacionalnih statističkih zavoda (NSO). SPEI je indeks suše koji mjeri vodni bilans u regionu, pri čemu niže vrednosti ukazuju na veću prosječnu suhoću, a više vrednosti na veću prosječnu vlažnost u datom području.

Izvori: ERA5, SPEIbase, HANZE, GFED5.

6 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Albanija, 26.05.2025.

- Klima i trendovi mobilnosti 23

Pored uticaja klimatskih promena, jugoistočna Evropa zavisno o tome koga pogađa i pod kojim uslovima (IPCC se suočava i sa sve većim ekološkim izazovima iza- 2022). Utjecaj klimatskih promena je, zapravo, duboko zvanim ljudskim djelovanjem, uključujući degradaci- ukorenjen u lokalnim društvenim strukturama i uslovima, ju i zagađenje životne sredine. To je delom posljedica koji određuju ne samo ko je izložen opasnostima pove- specifične putanje nasleđene iz postsocijalističkog ra- zanim s klimom, već i ko je najranjiviji na njihove efekte. zvoja regiona, uključujući ekološka opterećenja inten- Razumevanje ovih nejednakih efekata također zahte- zivne industrijalizacije i neodržive, energetski intenzivne va prepoznavanje da demografski faktori, poput dobi, infrastrukture, zajedno s profitno orijentiranim privatnim spola, etničke pripadnosti ili obrazovanja, igraju ključnu razvojnim projektima (investicijski urbanizam) i rastom ulogu u oblikovanju klimatskih ranjivosti, zajedno sa so- visoko zagađujućih postrojenja u stranom vlasništvu cio-ekonomskim i političkim faktorima. (Svjetska banka 2021; za raspravu o srpskom slučaju, pogledajte Petrović 2022, 207–209). Posebno u gra- Demografski faktori, posebno dinamika povezana dovima, otpad i zagađenje vazduha predstavljaju velike sa starenjem, posebno utiču na klimatsku ranjivost zdravstvene rizike, uključujući one koji proizlaze iz veli- u jugoistočnoj Evropi. Slika 2.3 prikazuje geografsku kog obima prometa, industrijskog zagađenja, ilegalnog distribuciju ključnih pokretača ranjivosti na klimatske odlaganja otpada i kontaminacije zaliha vode (Belis et stresore. Karte pokazuju razlike u distribuciji staro- al. 2021; Cvetkovska et al. 2021).7 Nadalje, razvoj infra- sti, bogatstva i poljoprivredne zavisnosti lokalnog strukture, posebno za turizam, uzrokovao je gubitak bio- stanovništva u jugoistočnoj Evropi. Starije stanovni- diverziteta i prirodnih staništa, poput laguna, posebno u štvo, na primjer, nesrazmjerno je pogođeno ekstremnim obalnim područjima, na primjer, u Albaniji.8 vrućinama, poplavama i drugim klimatskim stresorima zbog zdravstvenih problema povezanih sa starenjem, smanjene pokretljivosti i često ograničenog pristupa 2.2. Procjena ranjivosti na mrežama podrške kao što su članovi porodice, komši- klimatske opasnosti je ili organizovane usluge njege (Muttarak 2021). Isto- vremeno, starijim odraslim osobama mogu nedostajati Ključna poruka: Klimatski rizici u ekonomska sredstva ili socijalna podrška za preseljenje jugoistočnoj Evropi su neravnomjerno ili prilagođavanje svojih sredstava za život promenjivim raspoređeni, što je rezultat međudjelovanja uslovima okoline (Malak i Lina 2024). Ovi izazovi su po-

opasnosti, izloženosti i duboko ukorenjenih goršani u regionima koji doživljavaju migracije mladih, kao što su ruralna područja širom jugoistočne Evrope, demografskih, socijalnih i ekonomskih gdje odlazak mlađih generacija ostavlja za sobom sta- ranjivosti – posebno u ruralnim i rije stanovništvo sa manje njegovatelja, smanjenom ot- poljoprivredno zavisnim zajednicama sa pornošću zajednice i nižim kapacitetom prilagođavanja. starijim stanovništvom – što naglašava Ova demografska neravnoteža pojačava ciklus ranjivo- potrebu za lokalno prilagođenim sti, posebno u ruralnim ili ekonomski marginalnim regio- strategijama prilagođavanja. nima (Biella et al 2022).

Rizik proizlazi iz međudjelovanja opasnosti, izloženo- sti i ranjivosti, pri čemu se ranjivost odnosi na stepen u kojem su pojedinci ili grupe podložni šteti i njihovu sposobnost da se nose s njom, prilagode joj se ili se oporave od nje (IPCC 2022; Muttarak 2022). Isti klimat- ski događaj može proizvesti drastično različite ishode

7 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na životnoj sredini i klimatskim promenama, Albanija, 07.04.2025.

8 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima životne sredine i klimatskih promena, Albanija, 07.04.2025.

- 24 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Slika 2.3. Različita ranjivost na klimatski stres na nivou Nacionalnih zavoda za statistiku

A B C

Udio ljudi starosti BDP po glavi stanovnika Udio obradivog od 20 do 35 god. (2017. u USD prema PPP) zemljišta

0,10 0,15 0,20 0,25 0,30 10.000 15.000 20.000 25.000 0,25 0,50 0,75

Slika prikazuje distribuciju ključnih ranjivosti u jugoistočnoj Evropi. Panel A prikazuje prosječan udio ljudi starosti od 20 do 35 godina za period 2015–2020, Panel B prosječan BDP po glavi stanovnika za period 2015–2020 (u američkim dolarima prema paritetu kupovne moći (PPP) iz 2017. godine), a Panel C prosječan udio obradivog zemljišta u jugoistočnoj Evropi za period 2015–2019.

Izvori: WorldPop, Kummu et al (2025), GDLC.

U jugoistočnoj Evropi, mnoga ruralna područja i dalje U celom regionu Jugoistočne Evrope, demografske i uveliko zavise od poljoprivrednih aktivnosti, što znači ekonomske ranjivosti nisu ravnomjerno raspoređe- da klimatska varijabilnost predstavlja akutni izazov. To ne, što također utiče na način na koji se osjećaju kli- je vidljivo na karti na slici 2.3, panel C, koja pokazuje da matski uticaji. Bogatstvo i pristup resursima određuju sjeverne i istočne delove jugoistočne Evrope karakteri- stepen u kojem pojedinci ili zajednice mogu predvidjeti, zira povećana poljoprivredna aktivnost i veliki udio obra- pripremiti se i oporaviti od klimatskih događaja. Ruralna, divog zemljišta. Postoje i naznake da rastuće tempera- poljoprivredno ovisna područja predstavljaju dvostruki ture menjaju poljoprivredne obrasce. Na primjer, u Bosni izazov, s nižim nivoima prihoda i većim udjelom starijih i Hercegovini, tradicionalne kulture opstaju na svojim stanovnika; to ih čini posebno ranjivim na stres izazvan starim područjima uzgoja, što dovodi do pomjeranja klimatskim promenama. Kao što se može vidjeti na slici područja uzgoja, na primjer, vinogradi se sele s južnih 2.3, neka ruralna područja na sjeveru Srbije karakterizira na sjeverne lokacije.9 U međuvremenu, sve češće i jake relativno visoka poljoprivredna produktivnost, ali nizak suše smanjuju prinose i doprinose napuštanju zemljišta BDP, što ih čini posebno ranjivim na poremećaje u ži- i daljnjem ekonomskom padu.10 Ove ekološke i ekonom- votnoj sredini.11 Kao što pokazuju i geografski granularni ske promene pojačavaju ranjivosti i mogu dovesti do kvantitativni dokazi i kvalitativni izvori, prostorne nejed- daljnje mobilnosti. nakosti često su maskirane prosjecima na makro nivou;

9 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025.

10 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.

11 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Srbija, 06.03.2025.

- Klima i trendovi mobilnosti 25

to naglašava potrebu za lokalnom perspektivom kako bi šovitim tokovima tražilaca azila i migranata koji bježe iz se razumjela geografija ranjivosti na klimu, kao i ciljane, zona sukoba ili traže bolji život u zapadnoj Evropi. Tran- kontekstualno osjetljive strategije prilagođavanja (EEA zitna migracija je dostigla vrhunac 2015. godine, ali je od 2024b; Pietrapertosa et al. 2018). tada ostala relativno niska, iako su veće brojke ponovo zabilježene 2022. i 2023. godine.

2.3. Trendovi ljudske mobilnosti Emigracija

Ključna poruka. Mobilnost ljudi u Emigracija ostaje dominantna karakteristika ljudske jugoistočnoj Evropi rezultat je složene mobilnosti u jugoistočnoj Evropi, prvenstveno uzro- mješavine ekonomskih, demografskih i kovana ekonomskim faktorima. Region ima jednu od institucionalnih pokretača – pogoršanih najviših stopa emigracije u svetu, s procenjenim udje- lom emigranata od oko četvrtine ukupnog stanovništva. klimatskim promenama i nedostatkom Ovaj fenomen je posebno izražen u Albaniji, Bosni i Her- radne snage – što rezultira visokom cegovini i Sjevernoj Makedoniji, gdje su se procenjene emigracijom, upornim unutrašnjim stope emigracije između 2007. i 2020. godine kretale migracijama i rastućim izazovima za od 22% do 45% stanovništva (OECD 2022). Emigracija demografsku održivost i zadržavanje iz regiona (Slika 2.4) historijski je bila usmjerena pre- ljudskog kapitala. ma Grčkoj i Italiji. U novije vreme, Nemačka, Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo bile su česte destinacije, a to- Kao i u mnogim drugim regionima širom sveta, mo- kovi u Hrvatsku, Sloveniju, Slovačku, Češku, Mađarsku bilnost ljudi u jugoistočnoj Evropi je složen fenomen i Bugarsku su se također povećali (Mara i Landesmann povezan s nekoliko međusobno povezanih pokretača. 2022). Intraregionalne migracije ostaju ograničene i Oni su povezani sa društvenim, ekonomskim, kulturnim, uglavnom kružne, s radnicima koji se privremeno sele u političkim i institucionalnim kontekstima (ICMPD 2020; susjedne jurisdikcije poput Hrvatske, Srbije i Crne Gore Rosinska 2024). Klimatski faktori mogu pogoršati po- radi sezonskih poslova, uglavnom u turizmu i građevi- stojeće uzroke mobilnosti i doprineti većim migracijama narstvu (Mara i Landesmann 2022). i raseljavanju (vidi Poglavlje 3). Međutim, ne postaju svi mobilni, jer neusklađenost između težnji i mogućnosti Emigracija je nesrazmjerno koncentrirana među mla- za migraciju ostavlja neke ljude nepokretnima. U stva- đim i obrazovanijim segmentima stanovništva, što ri, demografski i ekonomski faktori igraju važnu ulogu u izaziva zabrinutost zbog odliva mozgova u cijelom re- oblikovanju različitih obrazaca mobilnosti, trenda koji se gionu. Više od polovine migranata iz jugoistočne Evro- primjećuje i u jugoistočnoj Evropi i globalno. pe u regionu OECD-a zaposleno je na poslovima srednje kvalifikacije, sa značajnim razlikama među spolovima u Jugoistočnu Evropu pretežno karakterizira visok nivo različitim sektorima zanimanja (OECD 2022). Mobilnost emigracije, uglavnom uzrokovan ekonomskim i po- studenata također brzo raste, a broj međunarodnih stu- litičkim faktorima. Istovremeno, unutrašnje migracije denata iz regiona povećao se za 150% između 2013. i ostaju stalna karakteristika, često uzrokovana urbaniza- 2018. (OECD 2022). Odliv mozgova je posebno akutan cijom i regionalnim razlikama. Mobilnost unutar regiona u Albaniji, gdje 40% kumulativnog odliva čine visoko- je relativno ograničena i uglavnom sezonska; uglav- obrazovani (Mara i Landesmann 2022; Gedeshi i King nom se odnosi na privremene migracije radne snage. 2018), i na Kosovu, gdje je odliv mozgova iz zdravstve- Posljednjih godina, posebno od 2018. godine, region ne zaštite doveo do zatvaranja ustanova i smanjenog se suočava sa značajnim nedostatkom radne snage u pristupa njezi (Hajdari i Krasniqi 2021). Ovi trendovi su sektorima kao što su ugostiteljstvo, građevinarstvo, po- rezultat složenog međudjelovanja faktora, kao što su ljoprivreda i transport, što je dovelo do povećanja broja ekonomske prilike, kvalitet obrazovanja i promenjive mi- radnih dozvola izdatih stranim radnicima. Jugoistočna gracijske politike u zemljama odredišta, prvenstveno u Evropa je također tranzitni migracijski koridor, sa mje- EU. Sveukupno, iako emigracija može ponuditi doznake

- 26 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

i razvoj vještina u inostranstvu, obim i struktura ovih to- dućnost, održivi razvoj i zadržavanje ljudskog kapitala u kova predstavljaju značajan izazov za demografsku bu- jugoistočnoj Evropi.

Slika 2.4. Međunarodna migracija iz regiona JIE

A OS B ALB

OE Na 1.000 stanovnika (prosjek 2015 – 2020)

BIH

ALB ITA

BIH

HRV MKD

MKD SRB DEU

KOS CG

0 5 10 15 20 CHE SRB AUT

Slika prikazuje stopu emigracije iz regiona Jugoistočne Evrope na 1.000 stanovnika u periodu 2015–2020 (Panel A) i migracijske tokove, koji prikazuju poreklo i odredište migranata, za isti vremenski period (Panel B). Metoda procene: demografsko računovodstvo, pseudo-Bayesov prosjek prelaza i boravaka migranata, zatvoreni sistem računovodstva.

Izvori: Abel i Cohen 2022, UN WPP 2019. Imajte na umu da podaci za Kosovo (KOS) nisu dostupni u bazi podataka Abel i Cohen i da se procenjuju na osnovu informacija koje su dostavili Nacionalni statistički zavodi. OS: ostatak sveta OE: ostatak Evrope

Imigracija kada je dolazak izbjeglica iz Ukrajine doveo do promene u regionalnoj dinamici. Posljednjih godina, mješoviti tokovi tražilaca azila i mi- granata tranzitirali su kroz jugoistočnu Evropu (Slika Istovremeno, povratne migracije dobijaju na pažnji. Ju- 2.5). Mnogi od njih su tranzitirali ili se privremeno nasta- risdikcije u regionu prilagodile su svoje lokalne strategije nili kao dio širih migracijskih ruta koje vode ka EU, što po- kako bi bolje upravljale povratnim migracijama i reinte- kazuje ulogu regije kao tranzitne tačke i odredišta unutar gracijom svojih građana iz inostranstva. Na primjer, od- složenih globalnih obrazaca mobilnosti (UNHCR 2025). govor Albanije na povratak migranata bio je sve proak- Ovaj trend je također evidentan u promenjivom broju za- tivniji (Mara i Landesmann 2022). Slično tome, Crna Gora htjeva za azil u celom regionu, koji je vrhunac u Srbiji i Kosovo su također prilagodile svoje lokalne strategije dostigao 2014. godine nakon dolaska mnogih izbjeglica kako bi olakšale povratak i reintegraciju povratnika. Po- iz Sirije. Od 2010. godine, Srbija je dugo vremena bila vratnici često donose nove vještine, ušteđevinu i među- domaćin najvećem broju izbjeglica u region jugoistočne narodno iskustvo, ali se također mogu suočiti s izazovima Evrope. Međutim, to se promenilo nakon 2022. godine, u reintegraciji u lokalna tržišta rada, posebno u područji-

- Klima i trendovi mobilnosti 27

ma sa slabom ekonomskom infrastrukturom ili ograniče- nijem pejzažu mobilnosti u regionu; to ima implikacije na nim uslugama. Ovi dvostruki trendovi dolaznih migranata socijalnu koheziju, javne usluge i planiranje politika (Gemi i povratnih emigranata doprinose dinamičnijem i slože- i Triandafyllidou 2021; Martin i Dragos 2012).

Slika 2.5. Broj izbjeglica i tražilaca azila u Jugoistočnoj Evropi12

Broj izbjeglica A

60.000

40.000

20.000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Broj zahtjeva za azil

B 15.000

10.000

5.000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH MKD CG SRB+KOS

Panel A na ovoj slici prikazuje broj izbjeglica po jurisdikcijama u datom periodu. Panel B prikazuje broj novih zahtjeva za azil po jurisdikcijama u datom periodu.

Izvor: UNHCR. Imajte na umu da UNHCR prikuplja podatke za Srbiju i Kosovo (S/RES/1244, 1999) zajedno, kao dio svojih regionalnih operacija prikupljanja podataka i podataka o situaciji u Jugoistočnoj Evropi.

12 Izbjeglice su osobe koje se nalaze izvan svoje zemlje porijekla jer se suočavaju s ozbiljnim prijetnjama – poput progona, sukoba ili nasilja – a vlasti njihove zemlje nisu u mogućnosti ili nisu voljne pružiti zaštitu. Kao rezultat toga, izbjeglice traže međunarodnu zaštitu. Podnošenje zahtjeva za azil je formalni proces putem kojeg osoba koja se boji progona, sukoba, nasilja ili druge ozbiljne štete ako se vrati kući – i stoga joj je potrebna međunarodna zaštita – traži od druge zemlje ili vlasti da je prizna i zaštiti kao izbjeglicu (UNHCR 2025).

- 28 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

U nekim delovima regiona – poput Srbije, Crne Gore i urbanih destinacija. Međuurbane migracije su relativno Sjeverne Makedonije – primjećuju se znaci odliva mo- slabe, delom zbog nedostatka pristupačnog stanovanja i zgova (Mara i Landesmann 2022). Studenti su glavni ekonomskih sredstava potrebnih za preseljenje radi posla faktori odlivu mozgova, s najvećom stopom među ljudi- (ETF 2021). ma u dvadesetim godinama – tipičnoj dobi za završetak visokog obrazovanja. To ukazuje na to da se mnogi mla- Mnogi stanovnici, posebno mlađi odrasli i žene, suo- di, visokoobrazovani pojedinci vraćaju u svoje matične čavaju se sa značajnim preprekama mobilnosti, kao što zemlje nakon studiranja u inostranstvu, uglavnom kako su ograničeni prihodi i neravnomjeran razvoj regionalnih bi pronašli zaposlenje u sektorima kao što su informa- tržišta rada (Mara i Landesmann 2022). U Srbiji, urbani ciono-komunikacijske tehnologije (IKT), turizam i visoko centri i dalje privlače ruralno stanovništvo, dok istovreme- obrazovanje (OECD 2022). Srbija i Crna Gora su također no pokušavaju privući migrante iz susjedne Bosne i Her- počele privlačiti imigrante i studente iz susjednih ze- cegovine kako bi rešili problem nedostatka radne snage malja poput Bosne i Hercegovine, zbog svog održivog u zemlji, što je napor podržan pravnim i političkim refor- ekonomskog rasta (npr. turistički sektor u Crnoj Gori ili mama.13 Rezultat je sve veća koncentracija u gradovima, IKT sektor u Srbiji) i razlika u kvaliteti visokog obrazova- uz depopulaciju ruralnih područja, što ima implikacije na nja (Zavod za statistiku Republike Srbije; Mara i Lande- pružanje usluga, korištenje zemljišta i lokalnu ekonomiju. smann 2022). U nekim slučajevima, interne migracije su također re- Interne migracije zultat lošeg ili neregulisanog urbanog razvoja. U jed- nom glavnom gradu jugoistočne Evrope, veliki stambeni Obrasci internih migracija u jugoistočnoj Evropi obli- projekat izgrađen bez odgovarajuće procjene uticaja na kovani su stalnim regionalnim razlikama u demograf- životnu sredinu destabilizovao je zemljište u susjednim skom, ekonomskom i društvenom razvoju i odražavaju područjima i prisilio obližnje stanovnike na preseljenje.14 složenu interakciju između ekonomskih prilika, uslo- Ovi primjeri pokazuju da je interna mobilnost u jugoistoč- va okoline i promenjivih preferencija načina života. noj Evropi rijetko rezultat jednog faktora. U 2022. godini, prosječna stopa unutrašnjih migracija (udio stanovništva koje se seli iz jedne administrativne Postoje i anegdotski dokazi o novijem trendu, naime, jedinice u drugu bez prelaska međunarodnih granica) obrnutom kretanju iz urbanih u ruralna područja, po- iznosila je 10,8% u celom regionu jugoistočne Evrope sebno među bogatijim i obrazovanijim. Intervjui u Srbiji (isključujući Bosnu i Hercegovinu i Sjevernu Makedoniju) i Crnoj Gori ukazuju na rane znakove ovog trenda, tako- (Slika 2.6). zvane migracije životnog stila (Benson i O’Reilly 2016), iako je ona malog obima i potrebna su daljnja istraživanja U kontekstu ukupnog pada stanovništva, region jugo- kako bi se procenili njeni pokretači i implikacije (vidi Okvir istočne Evrope nastavio je da se urbanizuje, pri čemu 2.1).15 Motivisani ekološkim problemima, kvalitetom života je stanovništvo sve više koncentrisano u glavnim gra- i željom da pobjegnu od stresa urbanog okruženja, neki dovima i nekoliko drugih urbanih centara (Svjetska stanovnici gradova sele se u ruralna područja. banka 2024). Kretanje iz ruralnih u urbana područja je dugogodišnji obrazac vođen ograničenim pristupom Zajedno, ovi kontrastni trendovi mobilnosti ističu rastu- zapošljavanju, obrazovanju, zdravstvenoj zaštiti i infra- ću prostornu polarizaciju u jugoistočnoj Evropi. S jedne strukturi u perifernim regijama (Temova 2017). Unutra- strane, kontinuirano smanjenje broja stanovnika ruralnih šnja mobilnost ostaje ograničena izvan ovih primarnih i planinskih područja ostavlja za sobom starije, ponekad

13 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na pitanjima migracija i izbjeglica, Bosna i Hercegovina, 05.03.2025.

14 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na pitanjima migracija, Bosna i Hercegovina, 05.03.2025. Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025. Intervju ključnog strtučnjaka sa pretstavnikom međunarodne organizacije koja radi na pitanjima razvoja klime i životne sredini i migracije, Bosna i Hercegovina 26.05.2025

15 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na pitanjima migracija, Srbija, 07.03.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodnih organizacija koje rade na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Crna Gora, 28.05.2025.

- Klima i trendovi mobilnosti 29

ekonomski ranjivo stanovništvo, dok istovremeno pove- mljišta i upravljanje životnom sredinom. Ova dinamika ima ćava pritisak na javne usluge i infrastrukturu u urbanim velike implikacije na prostorno planiranje, politike održivo- područjima. S druge strane, selektivna ponovna ruralna sti i pravedan pristup uslugama; zaslužuje pažljivo praće- transformacija od strane često bogatijih grupa može preo- nje u kontekstu širih demografskih i ekoloških tranzicija. blikovati narative ruralnog razvoja, obrasce korištenja ze-

Slika 2.6. Obrasci i trendovi internih migracija u jugoistočnoj Evropi

Stopа interne migracije na 1.000 stanovnika A

ALB

BIH

MKD

SRB

KOS

0 5 10 15 20

Stopa interne migracije na 1.000 stanovnika B

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024

ALB BIH KOS MKD CG SRB

Slika prikazuje stopu interne migracije na 1.000 stanovnika u druge regije Nacionalnih statističkih zavoda (NSO) unutar jurisdikcija (Panel A) i promene stope interne migracije tokom određenog perioda (Panel B) u cijeloj regionu Jugoistočne Evrope.

Izvor: podaci koje su obezbijedili Nacionalni statistički zavodi (NSO)

- 30 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Slika 2.7. Promene u ruralnom stanovništvu u Jugoistočnoj Evropi u periodu od 2010. do 2025. godine

Udio ruralnog stanovništva u ukupnom stanovništvu

50%

40%

30%

20%

2010 2015 2020 2025

ALB BIH MKD CG SRB

Na slici su urbana/ruralna područja klasifikovana prema klasifikaciji Globalnog sloja ljudskih naselja – stepen urbanizacije. Podaci za Kosovo nisu bili dostupni.

Izvor: JRC/GHS-DUC.

Okvir 2.1. Migracija životnog stila

Termin „migracija životnog stila“ odnosi se na vrstu mi- U Srbiji, migracija životnog stila obično se izražava gracije koja je često motivirana ekološkim problemima kroz sticanje sekundarnih domova u ekološki atrak- i težnjama za kvalitetom života, a uključuje kretanje tivnim područjima, pored primarnih prebivališta u ur- iz zagađenih, prenaseljenih ili klimatski opterećenih banim centrima (Petrović 2022). Slični obrasci mogu gradova u atraktivnija ruralna ili periurbana područja se primetiti u Sjevernoj Makedoniji, gdje se ograničen (Benson i O’Reilly 2016). broj ljudi – često penzionera – seli u ruralna područja u potrazi za čistijim vazduhom i mirnijim načinom živo- U jugoistočnoj Evropi, sezonski obrasci migracije ta.18 Iako još uvek skromnih razmjera, ovi slabi tren- postaju očigledni, posebno u gradovima poput Sara- dovi signaliziraju potrebu da se kvalitet životne sredi- jeva, gdje ozbiljno zimsko zagađenje vazduha dovodi ne i planiranje uzmu u obzir i u strategijama urbanog do privremenog preseljenja u čistija ruralna područ- i ruralnog razvoja. Međutim, važno je napomenuti da ja.16 U Albaniji, širenje urbanih područja, neadekvatna migracija životnog stila nije dostupna svima; ona je zelena infrastruktura i intenziviranje efekata toplotnih obično rezervirana za one s dovoljno finansijskih sred- ostrva naveli su neke stanovnike da potraže utočište stava, društvenog kapitala i fleksibilnosti za preseljen- u periurbanim zonama koje nude povoljniju klimu i je – često bogatije stanovnike gradova, penzionere okruženje.17 Ovo se pojavilo kao značajan aspekt un- ili one s mogućnostima rada na daljinu (McAreavey i utrašnje mobilnosti, što zahteva detaljniju analizu na Argent 2018). nacionalnom nivou.

16 Intervju ključnog stručnjaka sa predstavnicima regionalne organizacije, Bosna i Hercegovina, 03.04.2025.

17 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na održivom razvoju, Albanija, 04.04.2025.

18 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima klime/životne sredine, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.

- Klima i trendovi mobilnosti 31

Interno raseljavanje bilježeno je 2019. godine nakon zemljotresa, a više od 120.000 raseljavanja 2014. godine bilo je uzrokovano Raseljavanje uzrokovano ekstremnim vremenskim poplavama. Poplava iz 2014. godine bila je najrazornija događajima, posebno poplavama, sve je veći problem poplava u više od jednog stoljeća, pogodivši preko 3 mi- u jugoistočnoj Evropi. Iako je historijski gledano raselja- liona ljudi u regionu i uzrokujući štetu veću od 2 milijarde vanje u regionu bilo povezano sa sukobima, posljednjih EUR (Filho et al. 2019; UNESCO 2023). U Bosni i Herce- godina došlo je do velikih razmjera internog raseljava- govini, poplave su također imale dugoročne posljedice nja uzrokovanog životnom sredinom, posebno u Bosni u područjima gdje su kuće izgrađene na nestabilnom tlu i Hercegovini, Albaniji i Srbiji (UNESCO 2023). Kao što ili pogođene klizištima, poput brda oko Sarajeva (IOM je prikazano na slici 2.8, više od 30.000 raseljavanja za- 2024b; Associated Press 2024).

Slika 2.8. Rizici internog raseljavanja uzrokovani različitim vrstama katastrofa širom regiona Jugoistočne Evrope

Interna raseljavanja usljed katastrofe Izvor: IDMC

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2010

0 10.000 20.000 30.000 110.000 115.000 120.000

Zemljotres Ekstremne temperature Poplava Klizište Oluja Šumski požari

Slika prikazuje ukupan broj internih raseljavanja po vrsti događaja u periodu 2010–2024 i vremensku evoluciju raseljavanja u regiji Jugoistočne Evrope.

Izvor: Centar za praćenje internih raseljavanja (IDMC).

- 32 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Interakcija između klimatskih rizika i loše pripremlje- 2.4. Pokretači ljudske mobilnosti nosti za katastrofe dodatno komplikuje ostale dinami- u regionu: dokazi iz ke mobilnosti. Kao što otkrivaju intervjui u Bosni i Her- cegovini i Albaniji, ljudi često osjećaju da se ne mogu Balkanskog barometra osloniti na vlasti da pruže adekvatnu zaštitu ili podršku nakon katastrofe.19 U tom kontekstu, raseljavanje nakon ekstremnih događaja nije samo odgovor na ekološki Ključna poruka: Namjere za migraciju u stres, već i na propuste u upravljanju, korupciju i eroziju jugoistočnoj Evropi ostaju visoke, posebno javnog povjerenja (vidi Poglavlje 3). U nekim slučajevima, među mladim, obrazovanim i radno privremeno interno raseljavanje pretvorilo se u dugoroč- sposobnim stanovništvom. Pokreće ih no međunarodno preseljenje, posebno za ljude sa poro- kombinacija ekonomske nesigurnosti, dicom u inostranstvu. Na primjer, dio stanovništva pogo- izazova u upravljanju, nezadovoljstva đenog poplavama koje su pogodile Kosovo 2021. godine javnim uslugama i rastućih klimatskih i navodno je odlučio da se ne vrati zbog postojećih rizika ekoloških pritisaka, što migraciju čini sve i neadekvatne institucionalne podrške.20 Ključne desti- nacije su Njemačka i Austrija, posebno za one raseljene normalnijom strategijom egzistencije u iz ruralnih ili visokorizičnih regiona kojima nedostaje dr- cijelom regionu. žavna podrška ili održive opcije za povratak i oporavak (UNESCO 2023). Pravna nesigurnost – poput nejasnih Namjere za migriranje su različite u različitim regioni- imovinskih prava ili neformalnih stambenih aranžmana – ma, s visokim nivoima zabilježenim na Kosovu i u Alba- dodatno povećava ranjivost i vjerovatnoću trajnog rase- niji (Slika 2.9). Prema Barometru javnog mnenja Balkana ljavanja (UNECE 2020). iz 2023. godine, 44% stanovništva u region razmatra migraciju u drugu zemlju; štaviše, preko 23% stanovni- štva u region već je u kontaktu s agencijama za zapo- šljavanje u inostranstvu prema podacima SecureMetera iz 2024. (RCC 2025). Namjere za migraciju posebno su izražene među obrazovanijim radno sposobnim stanov- ništvom; muškarci razmatraju emigraciju češće od žena.

19 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s nezavisnim savjetnikom za održivi razvoj, migracije i klimu/životna sredina, Albanija, 07.04.2025.

20 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na ljudskim pravima, migracijama, klimatskim promenama i životnoj sredini, Kosovo, 21.05.2025. Za institucionalni odgovor na poplave na Kosovu 2021. godine, pogledajte također Haxha 2023.

- Klima i trendovi mobilnosti 33

Okvir 2.2. Balkanski barometar i SecuriMeter

Balkanski barometar je godišnje istraživanje koje je ključnim područjima politike koja oblikuju svakodnevni 2015. godine pokrenulo Veće za regionalnu saradnju život, uključujući migracije. Uvidi dobijeni iz Balkansk- (RCC) kako bi se prikupile perspektive javnosti i pre- og barometra široko se koriste u medijima, civilnom duzeća širom Jugoistočne Evrope. Prvobitno razvijeno društvu, preduzećima i kreatorima politika. Kao dopu- radi procjene uticaja Strategije SEE 2020, postalo je kl- na istraživanju javnog mnjenja Balkanskog barometra, jučni izvor nezavisnih i sveobuhvatnih podataka o so- Veće za regionalnu saradnju (RCC) pokrenulo je Se- cio-ekonomskim, političkim i integracionim pitanjima curiMeter 2021. godine. u regionu. Koristi se stratificirani pristup uzorkovan- S obzirom na to da sigurnost postaje glavni prioritet ja kako bi se osigurala proporcionalna zastupljenost za jugoistočnu Evropu i njene međunarodne partnere, na osnovu veličine naselja i distribucije stanovništva SecuriMeter ima za cilj da pruži sveobuhvatnu anal- unutar svake jurisdikcije. Svojom dosljednom met- izu razvoja regionalnog sigurnosnog okruženja. Pri- odologijom i evolucijskom relevantnošću, Balkanski kupljanjem stavova i percepcija javnosti o trenutnim barometar nudi jedinstven uvid u regionalni razvoj. sigurnosnim izazovima, kao i trendovima, kako na Istraživanje javnog mnjenja Balkanskog barometra regionalnom tako i na individualnom nivou, SecuriMe- sprovodi se kvantitativnom metodom, s kompjuterski ter nudi vredne uvide kreatorima politika i zaintereso- potpomognutim ličnim intervjuisanjem (CAPI) koje uk- vanim stranama. Njegovi nalazi podržavaju informirano ljučuje intervjue licem u lice. Upitnik, prvobitno razvi- donošenje odluka i doprinose dubljem razumijevanju jen na engleskom jeziku i preveden na lokalne jezike, složene sigurnosne dinamike koja oblikuje region. pokriva niz tema, uključujući demografiju i ključna so- cio-ekonomska pitanja; prati promene stavova prema Posjetite: https://www.rcc.int/balkanbarometer/ regionalnoj saradnji i integraciji u EU, zajedno s drugim home i https://www.rcc.int/securimeter/home.

Slika 2.9. Obrasci i pokretači namjere emigracije

Udio onih koji razmatraju život i rad u inostranstvu

60%

50%

40%

30%

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH KOS MKD CG SRB

Slika 2.9 prikazuje vremenske trendove migracijskih težnji po jurisdikcijama (Panel A) i distribuciju težnji po demografskim i socio-ekonomskim grupama (Panel B).

Izvor: Balkan Public Barometer, 2017–2023 (n=42.240 ispitanika).

- 34 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Da li biste razmislili da živite i radite u inostranstvu?

Udio onih koji razmatraju život i rad u inostranstvu A: Pol B: Uzrast C: Obrazovanje D: Finansijska situacija

75% 75% 75% 75%

50% 50% 50% 50%

25% 25% 25% 25%

0 0 0 0 Žene Muškarci 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+ Nisko Visoko Ne Zadovoljava zadovoljava

Napomena: Visoko obrazovanje definira se kao fakultet ili više obrazovanje, n = 42240, izvor: Balkan Public Barometer 2017–2023. Za Panel D korišćeni su samo podaci iz 2023. godine, n = 6027

Historijski gledano, migracije iz regije jugoistočne Evro- nošću vještina i slabim obrazovnim sistemima (Kurecic pe prvenstveno su bile vođene potragom za boljim 2023; Bygnes i Flipo 2016). ekonomskim uslovima i sigurnim zaposlenjem u ino- stranstvu. Danas se zabilježeni motivi čine složenijim: Uprkos rastu BDP-a i rastućem životnom standardu, pojedinci traže ne samo posao, već i bolji kvalitet života, strukturne nejednakosti u EU ostaju značajne. Razlike u pristup boljem obrazovanju i zdravstvenoj zaštiti, i si- platama i zaposlenosti, posebno, snažni su faktori. Bli- gurnije političko okruženje (Mara i Landesmann 2022). zina tržišta rada EU, ciljano zapošljavanje u nekim dr- U novije vreme, ekonomska nesigurnost, nisko povje- žavama članicama EU i postojanost društvenih mreža u renje u institucije i generalno nezadovoljstvo upravom, destinacijskim regionima olakšavaju emigraciju mladih, javnim uslugama i budućim izgledima spadaju među obrazovanih građana. Ova dinamika je posebno očigled- najčešće navođene razloge. Ovo je dodatno pojačano na u zemljama poput Srbije, gdje nekoliko inicijativa - po- strahovima vezanim za kontinuiranu regionalnu nestabil- put saradnje s dijasporom i ciljanih programa povratka nost i rastući utjecaj stresora povezanih s klimom (RCC - ima za cilj suzbijanje emigracije i ohrabrivanje ljudi da 2025). Uloga korupcije, političke nestabilnosti i neu- ostanu u zemlji (Vlada Republike Srbije 2021; Vukadino- spjeha u upravljanju također se dosljedno pojavljuje kao vić i dr. 2021). Međutim, ove mjere su imale samo ogra- centralna tema u celom regionu. U SecuriMeteru iz 2024. ničen uspjeh.21 U mnogim slučajevima, migracija se više godine, 83% ispitanika identificiralo je korupciju kao ne smatra privremenim ili neuobičajenim događajem, raširenu ili vrlo raširenu u regionu jugoistočne Evrope već normalnom, pa čak i očekivanom životnom strategi- (RCC 2025). Uglavnom mlađe generacije sve više sma- jom, posebno među mlađim generacijama. traju ova pitanja izazovnim, zajedno s visokom stopom nezaposlenosti mladih, razlikama u platama, neusklađe-

21 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na pitanjima migracija, Srbija, 07.03.2025.

- Klima i trendovi mobilnosti 35

Nadalje, u poređenju sa Zapadnom i Sjevernom iz 2024. godine izvještava da se ne osjećaju sigurno u Evropom, pristup zdravstvenoj zaštiti, kvalitet životne svom trenutnom okruženju (Slika 2.10), bilo zbog eko- sredine i socijalna zaštita u jugoistočnoj Evropi su loše nomske nesigurnosti, političke nestabilnosti ili utjecaja rangirani. Prema podacima SecuriMetera, nezadovolj- klimatskih promena (RCC 2025). Ove percepcije pojača- stvo osnovnim uslugama, uključujući čistu vodu, kvalitet vaju složenu interakciju između ekonomskih, društvenih i vazduha i zdravstvenu zaštitu, je široko rasprostranjeno i ekoloških pokretača migracija i ukazuju na potrebu za ko- povećava motivaciju za odlazak. Percepcija nesigurnosti ordiniranim, na dokazima zasnovanim odgovorom kako je također u porastu. Oko trećine ispitanika SecuriMetera bi se rešili temeljni uzroci emigracije u celom regionu.

Slika 2.10. Obrasci percipiranih nivoa sigurnosti širom jugoistočne Evrope

Udio onih koji se osjećaju sigurno A B C

75% 75% 75%

50% 50% 50%

25% 25% 25%

0 0 0 ALB BIH KOS MKD CG SRB Žene Muškarci 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+

Slika 2.10 prikazuje percipirane nivoe sigurnosti po jurisdikcijama (Panel A), spolu (Panel B) i dobi (Panel C). Odgovori na pitanje „Koliko se sigurno osjećate ovih dana?“ zabilježeni su kao 1 ako su učesnici odgovorili „Osjećam se prilično sigurno“ ili „Osjećam se vrlo sigurno“.

Izvor: SecuriMeter 2024 (n = 6.004 ispitanika).

- 3 3. Razumevanje veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti - 37

Ovo poglavlje identificira glavne „puteve“ kojima klimatske promene i degradacija životne sredine utiču na obrasce mobilnosti i povezane sigurnosne implikacije, a istovremeno razmatra utjecaje koje ovi trendovi mobilnosti imaju na životnu sredinu. Ističe se da, iako klimatske promene nisu ni jedini ni primarni pokretač 3.1. Depopulacija ruralnih oblasti: ljudske mobilnosti u regionu nesigurnost egzistencije Jugoistočne Evrope, i promene Ključna poruka: Iako socio-ekonomski sporog početka (kao što su faktori ostaju glavni uzrok depopulacije dugotrajne suše) i događaji brzog ruralnih područja u jugoistočnoj Evropi, suše su važan pokretač unutrašnjih početka (kao što su poplave i migracija. Češće, intenzivnije i produžene degradacija životne sredine) suše štetne su za poljoprivredu i turizam, pojačavaju postojeće ranjivosti povećavaju ranjivost onih koji ostaju i ugrožavaju stabilnost regiona. i, posljedično, utiče na obrasce migracija i raseljavanja. Ove Između ostalih faktora, ovo istraživanje pokazuje promene, zauzvrat, mogu imati da rizici od suše igraju značajnu ulogu u oblikovanju obrazaca unutrašnjih migracija u jugoistočnoj Evropi niz sigurnosnih implikacija. (Slika 3.1). Naše procjene pokazuju da je povećanje izlo- ženosti suši za jednu standardnu devijaciju povezano s povećanjem unutrašnje emigracije od približno 3,6%. Što se tiče migracijskih namjera, odgovarajuća procjena je povećanje od 3,5 procentnih poena, što je ekvivalent- no povećanju od oko 17,5% u odnosu na osnovnu vjero- vatnoću migracije. Međutim, ovaj posljednji efekat nije statistički značajan. Ovi efekti su najizraženiji u ruralnim i poljoprivredno zavisnim područjima, gdje se ekološki stres direktnije prenosi na nesigurnost egzistencije.

- 38 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Slika 3.1. Predviđeni uticaji ekoloških opasnosti na obrasce unutrašnjih migracija i namjere međunarodne emigracije u jugoistočnoj Evropi.

Dugotrajna suša (SPEI48, in. std.)

Kratkotrajna suša (SPEI12, in. std.)

# Broj dana toplotnih talasa

Udio opožarene površine (in 1/10 ppt)

# Broj ukupnih poplava

-0.2 0.0 0.2

Procjena

Model: interne migracije Namjere za međunarodne migracije

Slika prikazuje procenjene efekte suša, šumskih požara, poplava i toplotnih talasa na unutrašnje migracije i namjere međunarodnih migracija. Procjene pokazuju očekivanu promenu stope unutrašnjih migracija i udio ispitanika Balkanskog barometra s namjerama međunarodnih mi- gracija s promenama u pokazateljima ekoloških opasnosti.

Izvori: Podaci o unutrašnjim migracijama iz NSO-a i podaci o namjerama migracija iz RSS/Balkan Barometer22

Pored suša, šumski požari također utiču na dinami- Poljoprivreda ostaje vitalni sektor u jugoistočnoj ku mobilnosti. Ovdje, naše procjene pokazuju da je Evropi, doprinoseći 11% ukupnog BDP-a (IMCCS 2022), povećanje regionalnog udjela spaljene površine od 0,1 ali je sve ranjivija na uticaje klimatskih promena, poseb- procentnog poena povezano s povećanjem od pribli- no u planinskim i udaljenim područjima. Ova ranjivost je žno 3,45 procentnih poena u namjerama migracije, što počela da postaje pokretač migracija. U stvari, Slika 3.2 odgovara povećanju od oko 17% u odnosu na osnovnu pokazuje da je područje sa najvećim udjelom obradi- vjerovatnoću migracije. 23 vog zemljišta, uglavnom na sjeveru jugoistočne Evrope, ujedno i region najviše pogođen sušom.24 Sličan trend se primjećuje u Bosni i Hercegovini, gdje nepredvidivi

22 Rezultati su procenjeni korištenjem longitudinalnih modela koji su testirali da li pojava ekoloških opasnosti dovodi do povećanja interne migracija i namjera za emigraciju tokom vremena. Rezultati pokazuju da su suše imale pozitivan učinak i na interme migracije i namjere emigracije; te da je pojava požara u regionu imala pozitivan učinak na namjere emigracije. Isprekidana linija prikazuje raspon nesigurnosti tačkastih procjena (intervali pouzdanosti od 95%).

23 Autori nisu našli statistički značajan efekt požara na unutrašnje migracije

24 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom ministarstva, Srbija, 06.03.2025.

- Razumevanje veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti 39

vremenski uslovi, poput neuobičajenog snega u maju, u godišnje nedovoljno ulaganje u poljoprivredni sektor, što kombinaciji sa neadekvatnom infrastrukturom za navod- dodatno ograničava izglede za razvoj i doprinosi sma- njavanje i odvodnjavanje, prisiljavaju mnoge da potpuno njenju ruralne radne snage.26 25 Ove izazove pogoršava dugo- napuste poljoprivredu.

Slika 3.2. Potencijalni uticaji suše i aridnosti na migracije, kombinirajući pokazatelje klimatske opasnosti i ranjivosti.

SPEI48 i udio ljudi od A SPEI48 i udio BDP-a B SPEI48 i udio obradivog C 20 do 35 godina starosti po glavi stanovnika zemljišta manje suho više suho

manje suho više suho

manje suho više suho SPEI48

SPEI48

niskovisoko niskovisoko niskovisoko udio 20-25 godina BDP-a po glavi stanovnika udio obradivog zemjišta

Mape prikazuju preklapanje između indikatora suše SPEI48 i udjela ljudi starosti od 20 do 35 godina (Panel A), BDP-a po glavi stanovnika (Panel B) i udjela obradivog zemljišta (Panel C) za svaki region.

Izvori: SPEIBase, WorldPop, Kummu et al (2024), GDLC

Turizam, još jedan ključni ekonomski sektor u rural- razvoja Crne Gore 2022; Svjetska banka 2023). U Alba- nim područjima, veoma je ranjiv na uticaje klimatskih niji su ponovljeni ekstremni toplotni talasi, suše i požari promena, što dodatno smanjuje mogućnosti za egzi- izazvali evakuaciju turista i privremeno zatvaranje glav- stenciju. Sjeverni regioni Crne Gore, koji već zaostaju za nih destinacija.27 urbanizovanijom obalom i glavnim gradom, posebno su pogođeni padom zimskog turizma – ključnog stuba lo- Depopulacija ruralnih područja ima domino efekat na kalne ekonomije – zbog smanjenih snježnih padavina. To ekonomske i društvene ishode koji mogu potkopa- je direktno ugrozilo izglede za zapošljavanje i prihode lo- ti sigurnost. Kontinuirano raseljavanje nagriza lokalne kalnih zajednica, povećavajući dugogodišnje pokretače ekonomije, zajednice i infrastrukturu, što dovodi do pro- iseljavanja iz ovih područja (Ministarstvo ekonomskog gresivnog propadanja i zatvaranja preduzeća i lokalnih

25 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na migracijama i izbjeglicama, Bosna i Hercegovina, 05.03.2025.

26 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Srbija, 06.03.2025.

27 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Albanija, 25.03.2025. - 40 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

osnovnih usluga, poput škola i zdravstvenih centara. U 3.2. Urbanizacija, degradacija područjima odakle je otišlo više od 20-30% stanovništva, životne sredine i klimatski tokovi doznaka često opadaju jer cijele porodice emigri- raju, a veze u zajednici slabe, što pojačava osjećaje trajne rizici: pritisci i društvene napuštenosti (Svjetska banka 2021; Bajra 2021). U Alba- nejednakosti niji je, na primjer, doprinos ruralnog okruga Kukes nacio- nalnom BDP-u opao sa 18% u 1990. na samo 2% do 2020. Ključna poruka: Brza, neplanirana (Monitor 2022), jer je odlazak mladih ubrzao pad tradicio- urbanizacija, potaknuta migracijom iz nalnih načina života (kao što su ovčarstvo i poljoprivreda ruralnih u urbana područja, dovodi do za vlastite potrebe) i doveo do napuštanja staništa poput ozbiljne degradacije životne sredine, pašnjaka.28 Do danas, Kukes ostaje najsiromašnija oblast povećanih klimatskih rizika i rastućih u Albaniji, doprinoseći samo 237 miliona EUR – ili 1,6% – društvenih nejednakosti u gradovima nacionalnom BDP-u u 2021. (INSTAT 2023). jugoistočne Evrope. Emigracija trenutno doprinosi ublažavanju društvenih napetosti, Dugoročni migracijski trendovi čine one pojedince i funkcionirajući kao „sigurnosni ventil“. grupe koje ostaju – posebno starije osobe – ranjivim na povećane klimatske rizike. Na primjer, u Nacional- nom parku Šar planina u Sjevernoj Makedoniji, udalje- Kontinuirano kretanje ljudi iz ruralnih u urbana po- nost, ograničeni lokalni kapaciteti i uporno nedovoljno dručja vrši značajan pritisak na urbanu infrastrukturu finansiranje ozbiljno su opteretili sisteme za prevenciju i i usluge. Ovaj tekući trend podstakao je brzo i često ne- reagovanje na požare, prisiljavajući stanovnike – od kojih planirano širenje urbanih područja, premašujući kapaci- su mnogi stariji – da se suoče s prijetnjom požara uz mi- tete javnih vodovodnih, energetskih i transportnih siste- nimalnu podršku (Ranocchiari 2023). Slično tome, stari- ma (Jeftic et al. u Filho et al. 2019). U Albaniji, veliki priliv je osobe bile su među najpogođenijima tokom poplava unutrašnjih migranata u glavni grad, Tiranu, preopteretio 2014. godine u Bosni i Hercegovini i Srbiji: njihova ogra- je urbanu infrastrukturu, koja nije u stanju da se nosi sa ničena mobilnost i oslanjanje na nepotpunu podršku za- tako brzim rastom stanovništva. To je dovelo do izazova jednice povećali su njihovu ranjivost (WHO 2014). Osim kao što su neadekvatni stambeni uslovi, preopterećeni toga, zajednice u udaljenim i planinskim oblastima mogu sistemi odvodnje i neadekvatno upravljanje otpadom - a postati posebno ranjive na trgovinu ljudima, rizik koji je sve to dodatno pogoršavaju uticaji klimatskih promena, posebno akutan za mlade žene na sjeveru Albanije, kako poput povećanih poplava i toplotnih talasa.30 Slično tome, su izvijestili ključni informatori.29 u Srbiji, migracije iz ruralnih područja i manjih gradova u Beograd vrše intenzivan pritisak na gradske sisteme odvodnje, koji se bore da se nose sa kombinacijom po- većane potražnje i intenzivnijih padavina povezanih sa klimatskim promenama, što rezultira čestim poplavama u urbanim područjima. Širenje neformalnih naselja na periferiji grada dodatno pogoršava ove izazove: mnoga od ovih područja nemaju osnovne komunalne usluge i posebno su ranjiva na ekološke opasnosti. 31

28 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima životne sredine i klimatskih promena, Albanija, 04.07.2025.

29 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na ljudskim pravima, Albanija, 25.03.2025.

30 Intervju ključnog stručnjaka s nezavisnim savjetnikom za održivi razvoj, migracije i klimu/životne sredine, Albanija, 04.07.2025.

31 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Srbija, 06.03.2025.

- Razumevanje veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti 41

Neplanirani urbani razvoj stvara ozbiljne ekološke Kombinacija urbane degradacije i intenziviranja kli- opasnosti, posebno zagađenje vazduha i gubitak ze- matskih utjecaja, poput toplotnih valova, predstavlja lenih površina. Gradovi poput Sarajeva, Beograda i ozbiljne rizike za javno zdravlje, posebno za ranjive Skoplja sada se svrstavaju među najzagađenije na svetu, populacije, poput starijih osoba i djece.36 U urbanim posebno tokom zimskih mjeseci (AFP 2024), problem centrima širom jugoistočne Evrope, loš kvalitet vazduha koji prvenstveno pogoršavaju njihovi zastareli sistemi koji je rezultat industrijske aktivnosti, prometa i grijanja grijanja i saobraćajne gužve. Ove izazove dodatno poja- predstavlja veliki zdravstveni problem: dovodi do respi- čavaju specifični geografski i meteorološki uslovi, kao i ratornih bolesti i drugih kroničnih stanja.37 U Sarajevu, rastući efekti klimatskih promena, koji zajedno doprino- neregulirani urbani razvoj i intenziviranje klimatskih utje- 32 U Sarajevu, nereguli- se dužim epizodama zagađenja. caja - poput češćih toplotnih valova - pogoršali su za- sana gradnja blokira prirodne vazdušne koridore, zadr- gađenje vazduha; to je dovelo do ozbiljnih zdravstvenih žavajući zagađenje u dolini i prisiljavajući na zatvaranje rizika, poremećaja svakodnevnog života, uključujući za- škola tokom zimskih mjeseci.33 Na obali Crne Gore, brza tvaranje škola i povećanja broja bolesti, posebno među i često ilegalna turistička gradnja uništila je zelene po- ranjivim grupama.38 U Pljevljima, u Crnoj Gori, zagađe- vršine, povećala oticanje i oštetila prirodne ekosisteme, nje iz lokalne termoelektrane na ugalj doprinijelo je viso- 34 Ovo je pored drugih izazo- izazivajući lokalne proteste. kim stopama raka i respiratornih bolesti. U kombinaciji s va s kojima se pojedinci suočavaju prilikom preseljenja u ograničenim ekonomskim mogućnostima, ovo je glavni gradove, kao što su obezbjeđivanje zaposlenja i visoki faktor koji tjera ljude da napuštaju to područje.39 troškovi života (IOM 2021a). Na primjer, zbog povećane potražnje, troškovi stanovanja u glavnim gradovima po- Neplanirani razvoj, često bez odgovarajuće procjene put Tirane i Beograda toliko su naglo porasli da su mnogi klimatskih rizika, povećava rizik od poplava i klizišta. novopridošli, kao i stanovnici s niskim primanjima i ranjivi To je očigledno u brdima Sarajeva, gdje se gradnja na- stanovnici, prisiljeni živjeti u prenaseljenim ili neformal- stavlja u područjima sklonim opasnostima, vođena si- nim naseljima gdje je pristup osnovnim uslugama poput romaštvom, slabom vladavinom prava i profitnim moti- vode, kanalizacije i zdravstvene zaštite ograničen.35 vima koji nadmašuju sigurnosne aspekte.40 U Sjevernoj Makedoniji i Crnoj Gori, brza i često ilegalna gradnja u urbanim i obalnim područjima opterećuje infrastrukturu

32 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Srbija, 06.03.2025.; intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom ministarstva, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.

33 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.

34 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacije civilnog društva koja radi na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Crna Gora, 27.05.2025.

35 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima životne sredine i klimatskih promena, Albanija, 07.04.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na pitanjima razvoja, klime/životne sredine i migracija, Srbija, 06.03.2025.

36 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima životne sredine i klimatskih promena, Albanija, 07.04.2025.

37 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na pitanjima razvoja, klime/životne sredine i migracija, Srbija, 06.03.2025.; intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na pitanjima migracija i izbjeglica, Bosna i Hercegovina, 05.03.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima ljudskih prava, migracija i klimatskih promena i životne sredine, Kosovo, 21.05.2025.

38 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.

39 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima klime/životne sredine, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.

40 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025.

- 42 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

i čini nove razvojne projekte ranjivim na klimatske rizike regiona širom sveta.44 Kontinuirani odliv kvalifikovanih i poput toplotnih talasa i poplava, dok se procjene uticaja nekvalificiranih radnika u EU i druge zemlje predstavlja na životnu sredinu često ignorišu.41 Na primjer, u ravni- sigurnosni ventil, ublažavajući konkurenciju za radna ci Bjelopavlići u blizini Podgorice, neplanirana i ilegalna mjesta i resurse i čineći urbani rast donekle upravljivim.45 gradnja je navodno dovela do degradacije poljoprivred- Na primjer, tokom 1990-ih u Albaniji su postojale tenzije nog zemljišta i povećanog rizika od poplava, pri čemu povezane s haotičnim naseljavanjem unutrašnjih migra- urbanizacija poremećuje odvodnjavanje i prirodne vodo- nata oko Tirane, jer se konkurencija za resurse i percep- toke (Popovic et al. 2018). cija kriminala i nesigurnosti povećavala, ali se situacija uglavnom stabilizovala.46 Međutim, društveni problemi Ovi urbani pritisci nesrazmjerno utiču na margina- bi se mogli pogoršati u budućnosti (IMCCS 2022). lizovane i grupe sa niskim prihodima, produbljujući društvene nejednakosti. U jugoistočnoj Evropi, romske zajednice često žive u neformalnim naseljima u opasnim, 3.3. Migracije, zemljište i prirodni poplavama sklonim područjima, sa ograničenim pristu- resursi: društvene tenzije i pom osnovnim uslugama ili političkoj zastupljenosti.42 To sukobi ih čini veoma ranjivim na katastrofe povezane sa klimat- skim promenama. Tokom poplava u Bosni i Hercegovini Ključna poruka: Depopulacija ruralnih 2024. godine, mnoge domove koji pripadaju romskim za- područja stvara vakuum, što dovodi do jednicama odnela je voda, ali su oni često bili posljednji povećane degradacije životne sredine i koji su primili pomoć (UN 2024). Slično tome, interno ra- rizika od ilegalnih aktivnosti. Istovremeno, seljene osobe (IDP) iz sukoba 1990-ih i povratnici često se naseljavaju u opasnim područjima zbog ekonomskih konkurencija za zemljišne i vodne resurse, ograničenja (UNESCO 2023). Ovaj ciklus ranjivosti odr- potaknuta razvojnim pritiscima i pogoršana žava se nedostatkom urbanog planiranja zasnovanog na klimatskim promenama, postaje sve veći riziku.43 Na primjer, mnoge kuće pogođene poplavama izvor društvenih napetosti i sukoba. 2014. godine nezakonito su izgrađene u područjima vi- sokog rizika i u njima su živjele interno raseljene osobe i Depopulacija ruralnih područja uzrokovana migraci- raseljene romske zajednice (UNESCO 2023). jama povećava degradaciju životne sredine i, u nekim slučajevima, otvara put kriminalnim aktivnostima. S Široko rasprostranjena migracija iz regiона trenutno manjim brojem ljudi koji obrađuju, prate i štite zemljište, djeluje kao sigurnosni ventil, ublažavajući porast dru- napuštena područja širom jugoistočne Evrope postala štvenih tenzija u ovim stresnim urbanim područjima. su ranjiva na ilegalnu sječu šuma, ilegalno odlaganje ot- Uprkos rastućim pritiscima, društvene tenzije u urba- pada, pa čak i uzgoj droge od strane kriminalnih mreža nim područjima regije retko su eskalirale u nasilje velikih (IOM 2021a). U nekim slučajevima, napušteno zemljište razmjera i političku nestabilnost - za razliku od drugih se koristi za uzgoj ilegalnih usjeva od strane organizi-

41 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima klime/životne sredine, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Crna Gora, 28.05.2025.

42 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025. Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.

43 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na razvoju, klimi/životnoj sredini i migracijama, Bosna i Hercegovina, 26.05.2025.

44 Na primjer, u Johannesburgu, u Južnoj Africi, konkurencija za oskudne resurse – poput stanovanja, poslova i osnovnih usluga – doprinela je ponavljajućim izbijanjima ksenofobnog nasilja usmjerenog protiv migranata; to je rezultiralo smrtnim slučajevima, raseljavanjem i povećanom političkom nestabilnošću dok se vlasti bore da efikasno reaguju (BBC 2019). Slično tome, u Karačiju, u Pakistanu, brza urbanizacija, neformalna naselja i loše opštinsko upravljanje doprinijeli su etničkom i političkom nasilju, gdje se rivalske grupe bore za kontrolu nad naseljima i resursima (Gazdar et al. 2013).

45 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacije civilnog društva koja radi na pitanjima migracija, Srbija, 07.03.2025.

46 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Albanija, 25.03.2025.

- Razumevanje veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti 43

ranih kriminalnih grupa, na primjer u planinskim oblasti- razvoj turizma, što ugrožava poljoprivredne načine živo- ma Albanije (Mejdini et al. 2019). Iako je depopulacija u ta i ubrzava depopulaciju ruralnih područja.49 nekim slučajevima smanjila pritisak na šume za ogrev, i dalje postoji zabrinutost zbog neadekvatnog upravljanja Slična dinamika se odvija i u drugim dijelovima regije Ju- šumskim resursima, kao i stalnih slučajeva ilegalne sje- goistočne Evrope. U Bosni i Hercegovini i Srbiji, planovi če šuma (Knez et al. 2022). U Albaniji, odsustvo lokalnih za nove hidroelektrane i rudnike litijuma naišli su na sna- zajednica omogućilo je privatnim kompanijama u nekim žno lokalno protivljenje zbog zabrinutosti zbog štete po sektorima – posebno rudarstvu – da posluju uz minima- životnoj sredini, gubitka sredstava za život i nedovoljne lan nadzor zaštite životne sredine.47 To je dovelo do šte- transparentnosti i konsultacija (Antikorupcija 2024; To- te u životnoj sredini, uključujući krčenje šuma, zagađenje dorović 2025). Međutim, takvi projekti se često nasta- vode i degradaciju krajolika u područjima kao što su Ku- vljaju zbog svoje profitabilnosti za vlasti i preduzeća, kes i Bulqiza, gdje je premalo stanovnika – ili su nemoćni uprkos ranjivosti i migracijama koje mogu uzrokovati.50 – da pozovu kompanije na odgovornost (Belis et al. 2024; BalkanInsight 2025). U Crnoj Gori je došlo do porasta Već postojeći izazovi u vezi sa vlasništvom nad zemlji- broja prijava požara u napuštenim područjima; ponekad štem pogoršavaju se degradacijom životne sredine, što se namjerno pale kako bi se očistilo zemljište za gradnju, povećava rizik od sukoba. Degradacija zemljišta i erozija ali vlasti imaju ograničene kapacitete za reagovanje na tla uzrokovana klimom podstiču porast sporova oko ze- planinskom terenu.48 mljišta i vlasništva. Kako egzistencija postaje sve nesi- gurnija, sve veći broj ljudi može biti primoran da se seli Konkurencija za zemljište i vodu se intenzivira jer kli- unutar i izvan svojih regiona u potrazi za sigurnošću i matske promene uzrokuju češće i intenzivnije suše, održivim izvorima egzistencije. nestašice vode i ekstremne vremenske događaje, što potencijalno stvara nove izvore napetosti i sukoba. Ovo je posebno očigledno u područjima koja se brzo ur- 3.4. Raseljavanje uzrokovano baniziraju, gdje se veliki razvojni projekti često sukoblja- klimatskim promenama, vaju s potrebama lokalnih zajednica. Na primjer, u južnoj odgovor na katastrofe i Albaniji, prijedlozi za preusmjeravanje vode iz rijeke Šu- šice radi podrške turizmu u Himari izazvali su široko ras- oporavak: erozija povjerenja prostranjene proteste stanovnika i konzervatora. S ob- u vlasti zirom na to da su riječni tokovi već smanjeni klimatskim promenama, postoji strah da će projekat dodatno oštetiti Ključna poruka: Neuspjeh vlasti da riječne ekosisteme, ugroziti sigurnost vode i potkopati efikasno spriječe i reaguju na katastrofe egzistenciju sela koja zavise od ekoturizma povezanog povezane s klimom produbljuje već s Nacionalnim parkom Vjosa (IUCN 2025, The Peninsula duboko nepovjerenje javnosti u institucije, 2024). Kako se ovi pritisci povećavaju u Himari, kao i u društvenu koheziju i legitimitet. drugim dijelovima regiona, a tradicionalni načini života postaju sve neodrživiji, mnogi ruralni stanovnici mogu Poplave koje su se dogodile u maju 2014. imale su ra- biti prisiljeni migrirati u gradove ili inostranstvo (IMCCS zoran utjecaj širom Srbije i Bosne i Hercegovine, otkri- 2022). Ovaj trend dodatno podstiču novi zakoni koji vajući akutnu ranjivost regiona na ekstremne vremen- omogućavaju privatizaciju javnog šumskog zemljišta za ske događaje izazvane klimom. Poplave su pogodile preko tri miliona ljudi, prisiljavajući desetine hiljada na

47 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na održivom razvoju, Albanija, 04.04.2025.

48 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodnih organizacija koje rade na održivom razvoju i klimi/životnoj sredini, Crna Gora, 28.05.2025.

49 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na održivom razvoju životne sredine, Albanija, 08.04.2025.

50 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na ljudskim pravima, Albanija, 25.03.2025.; intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalnih organizacija, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025.

- 44 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

evakuaciju i teško oštećujući zdravstvene usluge, siste- Institucionalni propusti u odgovoru na katastrofe na- me vodosnabdevanja i kanalizacije, te egzistenciju (Jo- rušavaju povjerenje javnosti, pogoršavajući već po- vanović-Popović i Milinčić 2016; UNESCO 2023). Pored stojeću krizu povjerenja u celom regionu. Prema istra- neposrednog uništenja, poplave su dovele do značajnog živanju SecuriMeter 2024 Vijeća za regionalnu saradnju i često produženog raseljavanja (IDMC 2025, UNESCO (RCC), povjerenje u neke javne institucije i štampu je 2023). Raseljavanje nije samo poremetilo svakodnev- nisko, dok građani imaju veće povjerenje u vjerske in- ni život, već je poremetilo i društvene veze, prekinulo stitucije, policiju i međunarodna tijela poput EU i NATO-a obrazovanje djece i povećalo ranjivost već marginalizi- (RCC 2024) (Slika 3.3). Ovo duboko ukorenjeno nepo- ranih grupa (UNESCO 2023). Uništavanje infrastrukture vjerenje se podstiče kada se institucionalni odgovori na i gubitak sredstava za život dodatno su otežali napore katastrofe doživljavaju kao neadekvatni, a ponekad i kao za oporavak, ostavljajući neka područja bez stanovni- rezultat korupcije. Na primjer, nakon poplava u Bosni i štva i ubrzavajući demografski pad (Jovanović-Popović Hercegovini 2024. godine, u kojima je poginulo 27 ljudi i i Milinčić 2016; Svjetska banka 2024). Dok je veliki dio prouzrokovana velika šteta na infrastrukturi i sredstvima raseljavanja uzrokovanog ekstremnim događajima pri- za život, izbili su protesti zbog odgovora na katastrofu vremen, ponovljeni incidenti mogu dovesti do trajnog i nedostatka transparentnosti u vezi sa sredstvima za raseljavanja. To je uočeno duž reke Sitnice na Kosovu, pomoć. Ovi događaji dodatno su narušili povjerenje jav- gdje su se neki stanovnici preselili iz područja sklonih nosti u vlasti i istakli tekuće probleme sa upravljanjem poplavama u potrazi za sigurnijim zemljištem. 51 krizama i odgovornošću (reliefweb 2024; Reuters 2025).

Slika 3.3. Nivo povjerenja u različite institucije u regionu Jugoistočne Evrope

Udio ispitanika koji su izrazili povjerenje

0,75

0,50

0,25

0,00 Banke Sudovi EU Vlada Stranke Policija Mediji Vjerske organizacije ALB BIH MKD CG SRB KOS

Na slici, stupčasti grafikoni prikazuju udio ispitanika SecuriMetera koji su izrazili povjerenje u različite institucije.

Izvor: RCC/SecuriMeter, 2024.

51 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na ljudskim pravima, migracijama, klimatskim promenama i životnoj sredini, Kosovo, 21.05.2025.

- Razumevanje veze između klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti 45

Nedovoljno ulaganje u dugoročno smanjenje rizika od 3.5. Nedostatak radne snage i katastrofa (DRR) izlaže zajednice rizicima i produbljuje zelena tranzicija: implikacije javno nepovjerenje. Uprkos određenom napretku i po- većanoj svijesti o važnosti proaktivnih mjera prevenci- za energetsku sigurnost je i prilagođavanja posljednjih godina, napori u cijelom regionu i dalje su uglavnom usmjereni na kratkoročne Ključna poruka: Masovna emigracija stvara odgovore nakon katastrofe (UNDP 2016). Sveobuhvat- nedostatak radne snage koji bi mogao ne, unapred usmjerene strategije DRR-a uglavnom ne- ometati zelenu tranziciju i ekonomski razvoj dostaju, a procjene nakon katastrofe često zanemaruju regiona. Iako prelazak s fosilnih goriva indirektne uticaje poput poremećaja u obrazovanju i tro- predstavlja rizike poput gubitka radnih škovima zdravstvene zaštite, što dodatno povećava ra- mjesta i društvenih nemira, on također njivost pogođenog stanovništva (UNDP 2016). Lokalne nudi značajne mogućnosti za stvaranje vlasti često nemaju resurse za nepredviđene situacije i novih, održivih izvora prihoda ako se njime proaktivno planiranje, oslanjajući se umjesto toga na ad upravlja kroz okvir pravedne tranzicije. hoc finansiranje tokom vanrednih situacija (UNDR 2019). Kao rezultat toga, čak i kada se izdaju rana upozorenja, „Odliv mozgova“ u jugoistočnoj Evropi stvorio je usko napori za odgovor i dalje mogu biti nedostatni za potrebe grlo za investicije potrebne za zelenu tranziciju. U (UN 2024). stvari, nedostatak vještina preti da odgodi prelazak na neto nultu stopu: regionu nedostaje dovoljno domaćih U nekim slučajevima, građani pripisuju svoje raseljava- talenata u ključnim sektorima, a modeli obuke i prekva- nje ne samoj ekološkoj opasnosti, već onome što vide lifikacije se ne primjenjuju potrebnim tempom (Adams kao neuspjeh vlasti da ih zaštite – perspektiva koja se 2024; ETF 2022; World Bank 2024). U Albaniji, na pri- ponavlja i u drugim kontekstima izvan regiоna. Na pri- mjer, nedostatak kvalifikovanog osoblja ometa sposob- mjer, u Albaniji su neke obalne zajednice bile prisiljene nost zemlje da efikasno dizajnira, implementira i upravlja da se presele zbog porasta nivoa mora i povećane ero- zelenim politikama i tehnologijama. Slično tome, napore zije.52 Međutim, stanovnici često krive zvaničnike za ne- Srbije da poveća broj stručnjaka u ključnim sektorima za uspjeh u sprovođenju propisa o planiranju i izgradnji ili za zelenu tranziciju često ometa nedovoljno kvalifikovana neuspjeh u implementaciji efikasnih mjera zaštite obale. radna snaga, što usporava usvajanje zelenih tehnologija Kao što je jedan ključni informator primetio, ovaj stav i u javnom i u privatnom sektoru (EU4Green 2024, JRC proizilazi iz očekivanja da vlada treba zaštititi domove 2024). Zastarjeli imigracijski sistemi dodatno pogoršava- i egzistenciju, a ne iz zabrinutosti zbog porasta nivoa ju problem, djelujući kao barijere za poslodavce kojima je mora. Ovaj obrazac nije jedinstven za Albaniju. Širom potreban pristup kvalifikovanim talentima (ILO 2023). Na regijona, neadekvatni odgovori na opasnosti povezane s primjer, u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Sjevernoj Make- klimom, poput poplava ili klizišta, često izazivaju raselja- doniji, poslodavci koji žele zaposliti kvalificirane strane vanje, koje se zatim prvenstveno doživljava kao poslje- inženjere ili tehničare za projekte zelene infrastrukture dica institucionalnog zanemarivanja, a ne kao prirodna često se suočavaju s kašnjenjima koja traju mjesecima katastrofa. U mnogim slučajevima, nemogućnost vlasti zbog dugotrajnih postupaka za priznavanje stranih di- da pruže pravovremenu i dovoljnu podršku smatra se ploma i stručnih kvalifikacija; to otežava popunjavanje direktnom posljedicom institucionalnog neuspjeha, što hitnih slobodnih radnih mjesta u oblastima obnovljive pojačava ciklus erozije povjerenja u vlasti i veće ranjivo- energije, građevinarstva ili upravljanja životnom sredi- sti na buduće raseljavanje (UNDP 2016; UNESCO 2023). nom (JRC 2024).

52 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na održivom razvoju, Albanija, 04.04.2025.; i intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije, Albanija, 25.03.2025.

- 46 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Prelazak s uglja također predstavlja veliki socio-eko- jući energetsko siromaštvo (Reuters 2022). Geopolitičke nomski izazov koji, ako se loše upravlja, može iza- zavisnosti dodaju dodatne rizike, kao što se vidjelo u zvati daljnju nestabilnost i migracije. Planirano zatva- Bosni i Hercegovini tokom energetske krize 2022. go- ranje rudnika uglja i termoelektrana širom regiona, kao dine, kada je nedostatak alternativnih dobavljača plina dio procesa dekarbonizacije potrebnog za pristupanje doveo do povećanja cena i pretnji ekonomskoj stabilno- EU, moglo bi dovesti do značajnog gubitka radnih mje- sti (RUSI 2021). U međuvremenu, rastuća potražnja za sta, posebno na mjestima gdje je ugalj tradicionalno bio ključnim mineralima potrebnim za tehnologije čiste ener- okosnica lokalne ekonomije. Na primjer, u region Bitole gije - zajedno sa slučajevima lošeg upravljanja - mogla u Sjevernoj Makedoniji, zatvaranje ili smanjenje obima bi podstaći nove lokalne tenzije, poput sporova oko pre- rudnika uglja i termoelektrana ugrožava egzistenciju ce- dloženih rudnika litijuma u Bosni i Hercegovini (Antiko- lih zajednica; mnogi radnici – uglavnom muškarci – imaju rupcija 2024; Balkan Green Energy News 2025). Kako vještine koje se ne mogu lako preneti u druge sektore, se poremećaji u snabdevanju energijom, rastući troškovi a alternativne mogućnosti zapošljavanja su ograniče- života i degradacija životne sredine nastavljaju, sve više ne.53 Bez jasnih, dobro finansiranih planova pravedne zajednica bi se moglo okrenuti migraciji, intenzivirajući tranzicije za podršku pogođenim radnicima i zajednica- demografski pad i društvene pritiske u regionu (UNE- ma, vjerovatno će se povećati nezaposlenost i mogli bi SCO 2023; World Bank 2024; IOM 2023b). se pojaviti socijalni nemiri, posebno u oblastima koje se već bore s visokom nezaposlenošću i lošom infrastruk- Iako sama po sebi izazov, zelena tranzicija također nudi turom. Ovo bi moglo postati snažan pokretač migracija značajnu priliku za izgradnju održivije i otpornije eko- (Džatkov 2024). Međutim, do danas nije bilo eksplicitnog nomske budućnosti. Širenje obnovljivih izvora energije priznanja pravedne tranzicije kao centralnog elementa u i drugih zelenih industrija moglo bi stvoriti nova, zdravija razvoju Integrisanih nacionalnih energetskih i klimatskih i održivija radna mjesta u region Jugoistočne Evrope.54 planova (NECP) u celom regionu. Ovaj propust odražava Ovo bi pružilo potencijalni put za radnike koji prelaze iz nedostatak svijesti o pitanjima socijalne jednakosti, što industrije fosilnih goriva i pomoglo bi zadržavanju mladih može povećati rizik od negativnih socio-ekonomskih uti- ljudi u regionu. Na primjer, na Kosovu su u toku planovi caja, što potencijalno može dovesti do migracija iz pogo- za zatvaranje elektrana, uz istovremeno ulaganje u re- đenih zajednica (CAN Europe 2025). generaciju područja i razvoj obrazovanja o obnovljivim izvorima energije.55 U Crnoj Gori, Plan pravedne tran- Pored pitanja radne snage, uticaji zelene tranzicije i kli- zicije, koji podržava UNDP, fokusira se na unapređenje matskih promena utiču na energetsku sigurnost, što vještina radnika i osnivanje Akademije za zelena radna zauzvrat može dovesti do daljih migracija. Velika za- mjesta kako bi se stvorile nove mogućnosti zapošljava- visnost regiona o hidroenergiji i domaćem uglju čini ga nja.56 Nadalje, korištenje finansijskog i ljudskog kapitala ranjivim na klimatske šokove (REKK Foundation 2019; dijaspore putem doznaka i direktnih investicija moglo bi IMCCS 2022; UNESCO 2023; Trifonova i Dangova 2023; pružiti vitalni izvor finansiranja za podršku održivoj eko- Vukovic 2018). Suše su, na primjer, uzrokovale nagli pad nomskoj tranziciji (IOM 2023b). Uspješno upravljanje proizvodnje hidroenergije u Albaniji - na primjer, 2007. i ovom tranzicijom bit će ključno za dugoročnu energet- 2022. godine - što je dovelo do nestanka struje, nestaši- sku sigurnost i ekonomsku stabilnost regije. ce električne energije i viših cijena energije, pogoršava-

53 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom ministarstva, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.

54 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Srbija, 06.03.2025.

55 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na ljudskim pravima, migracijama, klimatskim promenama i životnoj sredini, Kosovo, 21.05.2025.

56 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na održivom razvoju i klimi/ životnoj sredini, Crna Gora, 28.05.2025.

- - 4 4.Odgovori

- 49

Ovo poglavlje istražuje promenjivi 4.1. Ključne inicijative na pejzaž odgovora u regionu presjeku klimatski promena, Jugoistočne Evrope, kao i ljudske mobilnosti područja napretka i uporne i sigurnosti nedostatke – posebno u razvoju U celom regionu Jugoistočne Evrope, klimatske politike i strategije retko se bave mobilnošću ljudi. Ključni okviri, sveobuhvatnih rešenja koja se kao što su Nacionalno određeni doprinosi (NDC)59 i Na- bave realnošću veze između cionalni planovi prilagođavanja (NAP) Okvirne konvenci- je Ujedinjenih nacija o klimatskim promenama (UNFCCC), klimatskih promena i ljudske imaju tendenciju da previde pitanja migracija, raseljavanja mobilnosti i njenih potencijalnih ili preseljenja ili ih spominju bez povezivanja s klimatskim

sigurnosnih implikacija.57 rizicima. Tamo gdje se uočavaju obrasci unutrašnjih migra- cija, politike obično ne integrišu ova razmatranja u planove Sljedeći pregled nije iscrpan, prilagođavanja ili otpornosti.60 Sveukupno, mobilnost ljudi već predstavlja glavna područja uglavnom ostaje odsutna iz klimatskih okvira u regionu, sa samo izolovanim i indirektnim referencama koje se pojavlju- djelovanja i značajne tekuće ju u relevantnim politikama i strategijama (vidi Aneks 2.2). regionalne inicijative. Analiza 58 Istovremeno, u mnogim kontekstima politike i strategije pokazuje da se postiže spor, ali mobilnosti retko se bave klimatskim promenama ili fak- torima životne sredine. Na primjer, mnoge migracijske stalan napredak u razvoju okvira strategije i akcioni planovi malo ili nimalo ne spominju kli- politika i praktičnih odgovora mu, životnu sredinu, otpornost ili zelenu tranziciju, a često na klimatske promene i ljudsku se odnose samo na srodne sektore, poput poljoprivrede, u kontekstu ekonomskih mogućnosti za ulaganja dijaspore.61 mobilnost u Jugoistočnoj Evropi. Međutim, i dalje postoje značajni 59 Nacionalno utvrđeni doprinosi (NECP) su nacionalni planovi djelovanja nedostaci u rešavanju složenih za klimu koje svaka zemlja razvija u skladu s Pariškim sporazumom i podnosi ih Sekretarijatu UNFCCC-a svake pete godine.

izazova klimatskih promena, 60 Na primjer, Revidirani nacionalni razvojni plan Albanije ne spominje migracije, mobilnost, raseljavanje ili preseljenje; međutim, njen 2021 ljudske mobilnosti i sigurnosti. National Adaptation Plan iz 2021. godine uzima u obzir raseljavanje uzrokovano klimatskim promenama i odnosi se na društvene ranjivosti uzrokovane neujednačenim razvojnim procesima koji mogu pogoršati rizike koji proizlaze iz klimatskih promena - na primjer, za marginalizirane ljude koji žive u neformalnim naseljima. Slično tome, Strategija prilagođavanja klimatskim promenama i razvoja s niskim emisijama Bosne i Hercegovine 2020-2030 spominje migracije samo usput, bez povezivanja s klimatskim rizicima ili raseljavanjem. U Sjevernoj Makedoniji i Srbiji, dokumenti o klimi priznaju migracije iz ruralnih u urbana područja i demografske promene, ali ne integrišu migracije kao komponentu planiranja prilagođavanja klimatskim promenama ili otpornosti. Za više informacija pogledajte Aneks 2.2.

61 Na primjer, u Sjevernoj Makedoniji, Rezolucija o migracijskoj politici 57 Ovaj odjeljak se uglavnom zasniva na vlastitoj analizi autora, Republike Makedonije 2015–2020 i Resolution on Migration Policy kao i na informacijama prikupljenim tokom regionalne radionice of the Republic of North Macedonia 2021–2025 ne spominju o klimatskim promenama, ljudskoj mobilnosti i sigurnosti klimatske ili ekološke faktore. Slično tome, Strategija za ekonomske održane u Sarajevu 03.06.2025. migracije Republike Srbije za period 2021–2027 ne spominje ni 58 Detaljniji pregled politika, institucionalnih okvira i strategija klimu ni zelenu tranziciju i ne uzima u obzir potencijalne utjecaje može se naći u Aneksu 2 i Aneksu 3. promena u životnoj sredini na migracijske obrasce. Slično tome, u Nacionalnoj strategiji i akcionom planu za migracije Albanije 2019– 2022 i updated 2024–2030 strategy2024–2030, klima se spominje samo jednom, bez ikakvog suštinskog angažmana ili posvećenih aktivnosti koje povezuju klimatske promene s mobilnošću ljudi. Za više informacija pogledajte Aneks 3.2.

- 50 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Čak i tamo gdje se klima spominje, reference su obično vernoj Makedoniji, IOM radi na uspostavljanju Centra za kratke i nedostaje im suštinski angažman ili posvećene zeleno finansiranje usmjerenog na iskorištavanje dozna- akcije koje povezuju klimatske promene s mobilnošću ka i doprinosa dijaspore za finansiranje klimatskih akcija, ljudi (vidi Aneks 3.2). 62 pokazujući kako se migracije mogu koristiti za pozitivan razvoj i otpornost na klimatske promene.66 Organizacija Sigurnosni aspekti, kada su prisutni, obično se foku- također podržava proces integrisanja pitanja migracija u siraju na tradicionalne rizike, kao što su upravljanje Nacionalni akcioni plan Sjeverne Makedonije razvijaju- tranzitnim zonama, sprečavanje kriminala i regulisanje ći kapacitete zainteresovanih strana u oblasti migracija, migracijskih tokova. Retko se bave širim ili novonasta- životne sredine i klimatskih promena, uključujući reša- lim sigurnosnim implikacijama koje mogu proizaći iz in- vanje rodne povezanosti (IOM 2024c). U međuvremenu, terakcije između klimatskih promena i ljudske mobilnosti, Albanija će biti dio globalnog programa IOM-a za iskori- kao što su: tenzije u zajednici, konkurencija za resurse ili štavanje migracija radne snage kao strategije za prilago- ranjivost raseljenog stanovništva. U većini migracijskih đavanje klimatskim promenama, uključujući holistički, na strategija, na primjer, iako postoji određeno prepoznava- pravima zasnovan i rodno osjetljiv pristup (IOM 2024d). nje demografskih promena i urbanizacije kao potencijal- nih izazova, ne uspostavlja se jasna veza sa sigurnosnim Drugi međunarodni akteri u regionu također su počeli rizicima povezanim s klimom, niti sa složenim ranjivo- rešavati ove međusobne veze. Evropski parlament, na stima koje mogu proizaći iz promena životne sredine i primjer, izradio je uvodni dokument kojim se potiču akte- mobilnosti uzetih zajedno. Slično tome, oni se ne bave re u EU i susjednim regionima da uzmu u obzir utjecaje eksplicitno širim problemima ljudske sigurnosti - kao što klimatskih promena na mobilnost; cilj je smanjiti ranji- je zaštita ranjivih grupa raseljenih poplavama ili drugim vosti i potaknuti otpornost među pogođenim stanovni- klimatskim događajima.63 Ovaj fragmentirani pristup do- štvom (EPRS 2022). U svom Izvještaju o klimi i razvo- datno je pogoršan nedostatkom dostupnih podataka i ju Zapadnog Balkana za 2024. godinu, Svjetska banka informacija o ovim vezama, ograničenom svešću među ohrabrila je ekonomije u regionu da ojačaju otpornost kreatorima politika, kao i izolovanim institucionalnim na klimatske promene kako bi zaštitile ljude i potaknule strukturama i generalnim nedostatkom kapaciteta za re- ekonomski rast (Svjetska banka 2024) (vidi Aneks 4 za šavanje međusektorskih izazova.64 pregled integrisannih inicijativa za klimu i mobilnost u ju- goistočnoj Evropi). Međutim, većina ovih inicijativa osta- Značajan primjer integrisanog pristupa je Strategija za je vođena izvana, s ograničenim lokalnim vlasništvom i Zapadni Balkan (2022–2025) Međunarodne organizaci- prevođenjem u lokalne politike. Kako se očekuje da će je za migracije (IOM), koja je usklađena s globalnom In- se utjecaji klime intenzivirati u narednim godinama, bit stitucionalnom strategijom IOM-a o migracijama, život- će još važnije da region Jugoistočne Evrope usvoji pro- noj sredini i klimatskim promenama (MECC) 2021–2030. aktivne, kolaborativne, integrisane mjere koje se bave Regionalna strategija ističe degradaciju životne sredine i celim spektrom međusobnih veza između klime, ljud- prirodne opasnosti kao ključne pokretače migracija i ra- ske mobilnosti i sigurnosti. Istraživanje pozitivnih prilika, seljavanja te poziva na veću koordinaciju i razmjenu zna- kao što su stvaranje zelenih radnih mjesta i korištenje nja među zainteresiranim stranama u jugoistočnoj Evropi. angažmana dijaspore u prilagođavanju klimatskim pro- U Srbiji je IOM bio uključen u razvoj nove strategije za- menama, također može doprineti ekonomskoj otpornosti štite životne sredine, koju je finansirala Evropska unija, i regionalnoj stabilnosti. a koja prvi put prepoznaje vezu između klimatskih pro- mena i migracija (UNDP 2023b; Spasić 2024)65. U Sje-

62 Na primjer, Strategija za migracije i azil Bosne i Hercegovine 2021–2025 spominje raseljavanje povezano s klimatskim promenama, ali se time suštinski ne bavi.

63 Za sveobuhvatan popis ključnih strategija i akcionih planova, pogledajte Aneks 2.2.

64 Informacije prikupljene tokom regionalne radionice o klimatskim promenama, ljudskoj mobilnosti i sigurnosti održane u Sarajevu, 03.06.2025.

65 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Srbija, 06.03.2025.

66 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.

- Odgovori 51

4.2. Praznine i ograničenja u cijelom regionu, a oni se prvenstveno fokusiraju na pita- sadašnjem okviru politike nja vezana za upravljanje tranzitnim područjima. Uprkos nekim naporima za podsticanje regionalne saradnje, kao Postoji generalni nedostatak integrisanih, sveobu- što su Zelena agenda za Zapadni Balkan, Strategija JIE hvatnih pristupa, dok se izolirane politike odražavaju 2030, i Strategija IOM-a za Zapadni Balkan, istinski pre- i u finansiranju. U regionu Jugoistočne Evrope, politički kogranični projekti koji holistički rešavaju veze između pejzaž i diskurs o vezama između klimatskih promena klimatskih promena, mobilnosti i sigurnosti su retki. Ovaj i ljudske mobilnosti pretežno su se fokusirali na nepo- nedostatak snažnog regionalnog pristupa ometa koor- sredne utjecaje katastrofa izazvanih klimom, poput po- dinaciju prikupljanja podataka, razmjenu najboljih praksi plava, suša i klizišta, te njihovu ulogu u raseljavanju. Ova i implementaciju zajedničkih strategija prilagođavanja i orijentacija se stoga kanalizira kroz politike smanjenja ublažavanja koje prevazilaze granice i odražavaju zajed- rizika od katastrofa (DRR) koje, iako neophodne, imaju ničke izazove regiona. tendenciju da se bave samo najvidljivijim i najakutnijim oblicima interakcija između klime i mobilnosti. Postoji Posljedice kontinuiranog smanjenja broja stanovnika značajan nedostatak integrisanih, međusektorskih stra- ruralnih područja i brze urbanizacije nisu dovoljno ob- tegija koje premošćuju prilagođavanje klimatskim pro- rađene u trenutnim političkim okvirima. Postoji jasna menama, upravljanje migracijama i održivi razvoj. Meha- potreba za strategijama održivog razvoja koje podižu nizmi finansiranja također odražavaju ovu fragmentaciju, svest o mogućnostima u ruralnim i smanjenom broju pri čemu se resursi često dodjeljuju izolirano, što spre- stanovnika i koje ulažu u osnovne usluge koje čine ova čava razvoj sveobuhvatnih rešenja koja se bave temelj- područja privlačnim i povratnicima i novim stanovnicima. nim pokretačima i dugoročnim trendovima mobilnosti Međutim, konkretne politike i investicije ostaju ograniče- povezane s klimom. ne. Slično tome, agenda zelene transformacije u regio- nu još uvek je u ranoj fazi; politike koje promoviraju ovu Štaviše, dominantni narativ i dalje uglavnom prika- agendu su ograničene, kao i učešće privatnog sektora zuje mobilnost ljudi kao rizik koji treba rešiti, a ne kao kada je u pitanju finansiranje zelene infrastrukture i ino- potencijalno pozitivnu strategiju prilagođavanja s po- vacija, kao i stvaranje zelenih radnih mjesta i podrška zitivnim ishodima. Mobilnost ljudi u regionu se i dalje prelasku na ekonomiju s niskim udjelom ugljika. uglavnom definira kao negativna pojava – rizik kojim treba upravljati ili ga ublažiti – a ne kao legitimna stra- Na kraju, presjek između klimatskih promena, ljudske tegija prilagođavanja koja može donijeti pozitivne dru- mobilnosti i sigurnosti – posebno „teških“ sigurnosnih štvene i ekonomske ishode. Politički dokumenti i javni problema poput organiziranog kriminala – ostaje ne- diskurs često se fokusiraju na odliv mozgova, depopula- dovoljno istražen i u istraživanjima i u politici u jugo- ciju i ilegalne migracije kao izazove, zanemarujući njihov istočnoj Evropi. Iako postoji priznanje da raseljavanje i potencijal za jačanje otpornosti, olakšavanje prijenosa migracije uzrokovane klimom mogu doprineti društvenoj vještina i poticanje održivog razvoja. Mobilnost, ako se nestabilnosti, smanjenju broja stanovnika i slabljenju njome dobro upravlja, ne smatra se doprinosom procesu prisustva države u ruralnim područjima, retko se uspo- prilagođavanja, na primjer putem doznaka, angažiranja stavljaju eksplicitne veze sa sigurnosnim rizicima poput dijaspore ili stvaranja zelenih radnih mjesta, te se stoga organiziranog kriminala. Potencijal za dinamičnu mobil- ulaže malo napora da se ova perspektiva integriše u kli- nost izazvanu klimom, koja bi mogla pogoršati ranjivosti matske ili migracijske politike. u tranzitnim regionima, stvoriti neupravljive prostore ili opteretiti lokalne kapacitete, tek se sada počinje pre- Regionalna perspektiva je nerazvijena. Iako su neki poznavati kao problem u političkim diskusijama, ali ova projekti regionalnog obima, to u suštini znači da se pro- mogućnost još nije sistematski integrisana u sigurnosno vode u nekoliko delova regije Jugoistočne Evrope, s planiranje ili procjene rizika. Ovo je područje gdje je hitno komponentama osmišljenim za poboljšanje saradnje potrebno više dokaza i političke pažnje. kako bi se rešili sigurnosni rizici i/ili mobilnost povezani s klimom. Međutim, vrlo je malo projekata koji djeluju u

- 5 5. Preporuke

- 53

Razumevanje složenih veza između klimatskih promena i Ovo poglavlje pruža neke praktične preporuke koje će pomoći da se ljudske mobilnosti – i njihovih sigurnosne implikacije klimatskih sigurnosnih implikacija – važna promena na ljudsku mobilnost u je polazna tačka za rešavanje potpunosti razmotre i integrišu u napore za jačanje otpornosti regiona. Preporuke potreba regiona za otpornošću također ističu načine za iskorištavanje i prilagođavanjem. Ključno je da prilika koje nudi zelena tranzicija kreatori politika identificiraju ka održivijoj i sigurnijoj budućnosti. Sveukupno, naglašavaju da će izgradnja rizike povezane s migracijama, otpornosti u jugoistočnoj Evropi zahtevati raseljavanjem i promenjivim koordinirano djelovanje na svim nivoima. obrascima mobilnosti Uspjeh zavisi od integracije klimatskih i migracijskih politika, ulaganja u ljude i uzrokovanim klimom, jer mogu mjesta, jačanja upravljanja i podsticanja bolje predvidjeti rizike, usmjeriti inkluzivnog, održivog razvoja. podršku ranjivim zajednicama i osmisliti integrisane strategije 5.1. Podsticanje regionalne koje promoviraju otpornost i saradnje i integrisanih održivi razvoj kroz holistički strategija pristup sigurnosti. Ovo ne samo Snažna regionalna saradnja – kroz da će omogućiti efikasnije zajedničko planiranje, razmjenu podataka i odgovore na klimatske utjecaje, upravljanje – ključna je za efikasne i otporne već će i podržati usklađivanje odgovore na klimatske promene, mobilnost ljudi i sigurnosne izazove. politika i praksi sa standardima EU za klimatske akcije, smanjenje Stoga je od ključne važnosti: rizika od katastrofa i socijalnu Razviti regionalne strategije prilagođavanja i inkluziju. Na taj način, veza ublažavanja: Koordinirani regionalni pristup je klju- između klime, mobilnosti i čan za rešavanje međusobno povezanih izazova klimatskih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti. sigurnosti može ubrzati napore Zainteresovane strane na različitim nivoima treba- za izgradnju zelenijih i otpornijih le bi zajedno raditi na razvoju regionalnog okvira za ljudsku mobilnost osjetljivu na klimu koji ujedi- društava, pozicionirajući region njuje socijalnu zaštitu, razvoj i mjere ublažavanja, na kredibilan put ka pristupanju istovremeno gradeći na postojećim regionalnim EU i dugoročnom prosperitetu. platformama poput onih koje pružaju OSCE i RCC. Kao početna tačka, zainteresovane strane bi mogle raditi na integraciji specifičnih klimatski osetljivih razmatranja za ljudsku mobilnost u postojeće regi- onalne okvire saradnje, kao što je Akcioni plan za sprovođenje Sofijske deklaracije o Zelenoj agendi

- 54 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

za Zapadni Balkan. Ovo bi pomoglo u sprečavanju 5.2. Jačanje politika i razlika u programima otpornosti, premošćivanju institucionalnih okvira regionalnih podela i olakšavanju zajedničkog odgo- vora na zajedničke izazove kao što su upravljanje Jači politički i institucionalni okviri su vodama, energetska sigurnost i smanjenje rizika od katastrofa. neophodni za efikasnu regionalnu saradnju; oni će omogućiti zainteresovanim stranama Poboljšati podatke, dijalog i tehničku saradnju: u regionu da sprovode zajedničke aktivnosti, Institucionalne vlasti treba podsticati i ulagati u usklađuju politike i grade otpornost na poboljšanje regionalnog prikupljanja podataka i zajedničke rizike, istovremeno podržavajući razmjene informacija o uticajima klime, ljudskoj mo- napredak ka standardima EU i pristupanju. bilnosti i sigurnosnim rizicima, radeći u partnerstvu sa istraživačkim centrima i organizacijama civilnog Stoga je od ključne važnosti: društva. Trebalo bi razmotriti i uspostavljanje regi- onalnih platformi za razmjenu iskustava i najboljih Integrisati politike o klimi i mobilnosti ljudi: Institu- praksi – kao što su zajednički centar za rano upo- cionalne vlasti trebaju uključiti klimatske i ekološke zoravanje i regionalni centri za obuku za prilagođa- aspekte u strategije migracija, raseljavanja i rada – i vanje klimi u ključnim sektorima. obrnuto – poštujući integritet svake oblasti politi- ke. To znači, između ostalog, razvoj sveobuhvatnih Promovisati regionalne mreže, uključujući aka- strategija zasnovanih na riziku koje povezuju prila- demsku zajednicu i aktere civilnog društva: Re- gođavanje klimatskim promenama i mobilnost ljudi, gionalne organizacije trebaju surađivati s ministar- koristeći mapiranje prostorne ranjivosti i dugoročno skim odjelima kako bi podržale razvoj regionalnih planiranje. Migracije i raseljavanje trebaju se siste- mreža, uključujući civilno društvo, akademske in- matski – ali samo gdje je to relevantno – integrisati stitucije i platforme lokalne uprave, kako bi se osi- u Nacionalne planove prilagođavanja (NAP) i Naci- gurao nadzor i sprovođenje strategija otpornosti. onalno utvrđene doprinose (NDC), uz participativne Inicijative poput regionalne mreže gradonačelnika mehanizme kako bi se osiguralo da se uzmu u obzir ili mreže za saradnju mladih mogle bi ojačati lokalno različite potrebe i ranjivosti. vlasništvo i odgovornost. Poboljšati smanjenje rizika od katastrofa (DRR) Ko bi trebao djelovati? i spremnost: Institucionalne vlasti trebaju se od- maknuti od reaktivnih odgovora nakon katastrofe Regionalne organizacije, uključujući OSCE, i investirati u dugoročne strategije DRR-a i ojačati Veće za regionalnu saradnju i relevantne in- sisteme ranog upozoravanja, promovirati urbano stitucije EU, trebale bi predvoditi napore za i ruralno planiranje zasnovano na riziku i poticati podsticanje saradnje. Institucionalne vlasti strateška ulaganja u infrastrukturu. Lokalne vlasti, i ministarstva moraju aktivno učestvovati u posebno, trebaju biti ovlaštene da procjenjuju rizi- regionalnim platformama, dok bi organiza- ke i razvijaju preventivne mjere, kroz participativne cije civilnog društva i akademska zajednica procese koji aktivno uključuju zajednice i civilno trebale biti uključene u zajedničke projekte i društvo, te uzimaju u obzir različite ranjivosti. Takvi razmjenu informacija. Međunarodni partneri napori mogli bi pomoći u premošćivanju jaza u kli- mogu pružiti tehničku stručnost i finansiranje matskoj i mobilnosti ljudi smanjenjem rizika od rase- kako bi se osigurala inkluzivnost i efikasnost. ljavanja i izgradnjom otpornosti.

Poboljšati upravljanje, transparentnost i povje- renje: Potrebni su usklađeni napori za borbu protiv korupcije, poboljšanje međuministarske koordina- cije i osiguranje transparentnosti u raspodjeli sred-

- Preporuke 55

stava za pomoć u katastrofama, razvoj i klimatske cije u regionu trebaju ulagati u i podržavati lokalne promene, a predvodit će ih institucionalne vlasti uz inicijative – kao što su rešenja zasnovana na priro- podršku regionalnih i međunarodnih organizacija di, održiva poljoprivreda, nedrvni šumski proizvodi i civilnog društva. Neophodno je da vlasti poštuju i ruralni turizam – koje grade otpornost i stvaraju principe dobrog upravljanja zaštitnom sredinom i ekonomske prilike u ranjivim zajednicama. Sve da se pridržavaju međunarodnih obaveza, kao što intervencije trebaju biti osmišljene i sprovedene s je Arhuska konvencija, osiguravajući javni pristup rodnom perspektivom kako bi se osiguralo da žene, informacijama, učešće u donošenju odluka i pristup posebno iz ruralnih područja i manjinskih zajednica, pravdi u pitanjima zaštite životne sredine. Jačanje i marginalizirane grupe imaju jednak pristup resur- pravne ekspertize – putem pravnih klinika za zaštitu sima, obuci i liderskim ulogama, uzimajući u obzir životne sredine i besplatne pravne pomoći – do- njihove specifične potrebe i kapacitete. datno će ojačati upravljanje, poboljšati učinkovitost politika i povećati otpornost i dostojanstvo pogođe- Proaktivno razumjeti i ciljati obrasce mobilnosti: nog stanovništva. Institucionalne vlasti na svim nivoima trebaju pre- poznati adaptivni potencijal mobilnosti i proaktivno Ko bi trebao djelovati? nastojati razumjeti i ciljati trendove mobilnosti pu- tem analize rizika i participativne analize koja odra- Ove preporuke su prvenstveno upućene in- žava rodno diferencirane pokretače i utjecaje. To stitucionalnim vlastima i resornim ministar- uključuje podršku sigurnim i uređenim migracijskim stvima, kao što su ona zadužena za životnu putevima, angažiranje dijaspore i, gdje je potrebno, sredinu, klimatska pitanja, mobilnost i soci- planirano preseljenje, uz podršku međunarodnih jalnu zaštitu. Lokalne vlasti će također igrati i regionalnih organizacija. Posebnu pažnju treba ključnu ulogu u prilagođavanju i provođenju posvetiti reintegraciji povratnika, osiguravajući da ovih politika na nivou zajednice. Regionalna žene i muškarci podjednako imaju koristi od dozna- tela poput SSR-a i OSCE-a mogla bi pruži- ka, prenosa vještina i lokalnih razvojnih mogućno- ti smjernice i podržati usklađivanje u ce- sti povezanih s održivim i zelenim radnim mjestima. lom regionu. Organizacije civilnog društva (OCD) su ključne za osiguranje otvorene ko- Ojačati urbanu otpornost: Institucionalne vlasti munikacije, mehanizama sudjelovanja i od- trebaju ulagati u urbanu infrastrukturu kako bi se govornosti za upravljanje resursima. suočili s klimatskim rizicima i migracijskim pritisci- ma, dajući prioritet zelenoj infrastrukturi (kao što su urbane zelene površine i sadnja drveća), pri- 5.3. Lokalna ulaganja u mjenjujući propise o održivoj gradnji i planiranju egzistenciju otpornu na korištenja zemljišta, te unapređujući osnovne uslu-

klimatske promene ge. Razvoj kapaciteta i razmjena iskustava – uz po- dršku međunarodnih donatora, razvojnih agencija, organizacija civilnog društva (OCD) i akademskih Lokalne inicijative treba podržati jer grade partnera – trebaju promovirati aktivno učešće žena otpornost pružanjem praktičnih rešenja i marginaliziranih grupa u urbanom planiranju i do- zasnovanih na zajednici koja unapređuju nošenju odluka, čime se osiguravaju mjere urbane održivi razvoj i osiguravaju da niko ne bude otpornosti koje su inkluzivne i pravedne. zapostavljen. Podržati izbjeglice i migrante naseljenih u regionu: Stoga je od ključne važnosti: Institucionalne vlasti trebaju raditi na osiguravanju jednakog pristupa javnim uslugama, socijalnoj za- Sprovesti projekte otporne na klimatske prome- štiti i mogućnostima za izbjeglice i migrante, s jakim ne za život: Međunarodni donatori i razvojne agen- naglaskom na rodno osjetljive i inkluzivne politike.

- 56 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Ko bi trebao djelovati? Angažirati dijasporu kao resursa za razvoj: Institu- cionalne vlasti trebaju identificirati načine i usposta- Lokalne vlasti i opštine su u najboljoj pozi- viti mehanizme za iskorištavanje stručnosti, finan- ciji za sprovođenje konkretnih projekata na sijskih resursa i mreža dijaspore za promoviranje terenu, uz podršku ministarstava nadležnih energetski učinkovitih zgrada, održivih poslovnih za ruralni razvoj, socijalnu pomoć i urbano poduhvata i inovacija. To bi moglo uključivati stva- planiranje. Organizacije civilnog društva, lo- ranje centara za angažman dijaspore i olakšavanje kalne grupe i akteri iz privatnog sektora tre- transfera doznaka u svrhu lokalnog razvoja. bali bi biti uključeni kao partneri kako bi se osiguralo da intervencije budu specifične za Promovirati zelena radna mjesta i održiva sred- kontekst i inkluzivne. Međunarodni donatori stva za život: Institucionalne vlasti, privatni sektor i razvojne agencije mogli bi pružiti finansij- i civilno društvo, radeći zajedno na svim nivoima, sku i tehničku podršku, posebno za pilot ini- trebali bi poticati javno-privatna partnerstva osmi- cijative i za proširenje uspješnih modela. šljena za stvaranje zelenih radnih mjesta, posebno u sektorima ključnim za energetsku tranziciju i pri- lagođavanje klimatskim promenama. Podržavanje 5.4. Iskorištavanje mogućnosti hibridnih i modela rada na daljinu moglo bi pomoći zelene ekonomije u revitalizaciji ruralnih područja i smanjenju razlika između urbanih i ruralnih područja. Zelena ekonomija pruža mogućnosti za održivi rast, stvaranje radnih mjesta i Podržavati sistemske, koordinirane intervencije: povećanu otpornost u regionu Jugoistočne Sve zainteresirane strane – posebno međunarodne

Evrope. Ulaganje u zelene vještine i i regionalne organizacije – trebale bi se odmaknuti od izoliranih projekata i implementirati integrisane, partnerstva moglo bi pomoći da se osigura međusektorske strategije za klimu, mobilnost i ra- da koristi zelene tranzicije budu dostupne zvoj, osiguravajući da su ulaganja u zelenu infra- širokom spektru zajednica i doprinesu strukturu i radna mjesta inkluzivna i održiva. inkluzivnom, dugoročnom razvoju. Ko bi trebao djelovati? Stoga je od ključne važnosti: Institucionalne vlasti trebaju uspostaviti Ulagati u obrazovanje i obuku za zelene vještine: strateški smjer za prelazak na zelenu eko- Institucionalne vlasti trebaju uspostaviti ili reformi- nomiju, fokusirajući se na politike, regula- rati strukovne i obrazovne programe usmjerene na torne okvire i podsticaje za zelena radna vještine relevantne za zelenu tranziciju – kao što mjesta i obrazovanje. Ministarstva nadle- su energetska efikasnost, obnovljivi izvori energije žna za obrazovanje, rad, ekonomiju i pitanja i prilagođavanje klimatskim promenama – uz ak- dijaspore imaju centralnu ulogu u razvoju tivno promoviranje rodne ravnopravnosti i učešća programa obuke i podsticanju angažmana žena. To uključuje podršku ženama i djevojčicama dijaspore. Lokalne vlasti, obrazovne insti- u STEM i zelenim sektorima, rešavanje prepreka tucije, organizacije civilnog društva i privat- za napredovanje u karijeri i osiguravanje nastav- ni sektor trebaju sarađivati i pružati obuku, nih planova i programa i aktivnosti informiranja koji stvarati radna mjesta i privlačiti investicije. su inkluzivni i dostupni svima. Ove inicijative treba Međunarodne organizacije i donatori mogli sprovoditi u partnerstvu s lokalnim vlastima, obra- bi podržati izgradnju kapaciteta, razmjenu zovnim institucijama, organizacijama civilnog dru- znanja i mobilizaciju resursa. štva (OCD) i privatnim sektorom, koristeći podršku i stručnost regionalnih i međunarodnih organizacija.

- Reference

- 58 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Adams, H. (2024). Green Borders: Climate Change Balkan Green Energy News (2025). “Locals Defy and Business Mobility. Ženeva: Deloitte, Poslovna Lithium Mining Plans on Mount Majevica”, Balkan savjetodavna grupa za migracije. Pristupljeno 21. Green Energy News, 13. mart 2025. Pristupljeno februara 2025.. https://www.gfmd.org/sites/g/files/ 7. oktobra 2025. https://balkangreenenergynews. tmzbdl1801/files/documents/france2023/Green%20 com/locals-defy-lithium-mining-plans-on-mount- Borders-%20Climate%20Change%20and%20 majevica/. Business%20Mobility_WEB.pdf. Bajra, U. (2021). “The Interactive Effects of Remittances AFP (2024). “Three Balkan Capitals Among World’s on Economic Growth and Inequality in Western 10 Most Polluted Cities”, Barron’s. Pristupljeno 25. Balkan Countries”, Journal of Business Economics februara 2025. https://www.barrons.com/news/three- and Management 23(3): 757–775. Pristupljeno balkan-capitals-among-world-s-10-most-polluted- 7. oktobra 2025. https://www.researchgate.net/ cities-5cb2085d. publication/351006334_The_interactive_effects_of_ remittances_on_economic_growth_and_inequality_in_ Amelung, B., and A. Moreno (2011). “Costing the Impact Western_Balkan_countries. of Climate Change on Tourism in Europe: Results of the PESETA Project”, Climatic Change 112: 83–100. BBC (2019). “South Africa: How Common Are Pristupljeno 5. marta 2025. https://link.springer.com/ Xenophobic Attacks?”, BBC News, 2. oktobar 2019. article/10.1007/s10584-011-0341-0. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://www.bbc.com/ news/world-africa-47800718. Antikorupcija (2024). “Bosnia and Herzegovina: Municipality & Environmentalists Oppose Opening of BCSDN (2024). “BCSDN Solidarity after the Lithium Mine, Complain about Lack of Transparency Devastating Floods in Bosnia and Herzegovina”, & Consultations with Local Communities”, Business BCSDN News, 8. oktobar 2024. Pristupljeno 7. oktobra & Human Rights Resource Centre. Pristupljeno 15. 2025. https://balkancsd.net/bcsdn-solidarity-after- februara 2025. https://www.business-humanrights. the-devastating-floods-in-bosnia-and-herzegovina/. org/en/latest-news/bosnia-and-herzegovina- municipality-environmentalists-oppose-opening-of- Belis, D., R. Van Dingenen, Z. Klimont, and F. Dentener lithium-mine-complain-about-lack-of-transparency- (2021). “Impact of Air Pollution on Health in South-East consultations-with-local-communities/. Europe”, European Journal of Public Health 31 (Issue Supplement_3), ckab164.113. Pristupljeno 15. februara Associated Press (2024). “Bosnia Floods Death Toll 2025. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckab164.113 Rises in Jablanica and Neretva after Heavy Rain”. Pristupljeno 5. februara 2025. https://apnews.com/ Belis, D., et al. (2024). Status of Environment and article/bosnia-floods-death-toll-jablanica-neretva- Climate in the Western Balkans. JRC Publications rain-8cb727b971aa6e3943f727f077c0bbd7 Repository. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https:// publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/ BalkanInsight (2025). “‘Lifeless’: Pollution Threatens the JRC140061. Drin and its Tributaries in Three Balkan States”, Balkan Insight. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://balkaninsight. Benson, M., and K. O’Reilly (2016). “From Lifestyle com/2025/02/06/lifeless-pollution-threatens-the-drin- Migration to Lifestyle in Migration: Categories, and-its-tributaries-in-three-balkan-states/. Concepts and Ways of Thinking”, Migration Studies 4(1): 20–37. Pristupljeno 1. marta 2025. https:// Balkan Civil Society Development Network (2025). academic.oup.com/migration/article-abstract/4/1/20/ Civic Space Report 2025: Western Balkans. ECF 2413178?login=true. (European Civic Forum). Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://civic-forum.eu/wp-content/uploads/2025/06/ Civic-Space-Report-2025-WesternBalkans.pdf

- Reference 59

Berlin Economics (2025). “Berlin Economics Supports Commissariat for Refugees and Migration of Serbia the Development of Kosovo’s First Voluntary NDC”. (n.d.). “About Us”. Pristupljeno 30. juna 2025. https:// Pristupljeno 18. juna 2025. https://berlin-economics.com/ arhiva.kirs.gov.rs/articles/aboutus.php?lang=ENG. en/berlin-economics-supports-the-development-of- kosovos-first-voluntary-ndc/#:~:text=In%20March%20 Cuttitta, P., A. Pécouda, and M. Phillips (2022). 2025%2C%20Kosovo%20officially%20adopted%20 “Civil Society and Migration Governance its%20first,tackle%20climate%20change%20 across European Borderlands”, Journal of through%20coordinated%20efforts%20by%202030. Intercultural Studies 44(1). Pristupljeno 30. juna 2025. https://www.tandfonline.com/doi/ Berlin Process (2025). “What Is the Berlin Process?” full/10.1080/07256868.2022.2160099#d1e123. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://www. berlinprocess.de/. Cvetkovska, S., D. Ilieski, I. Nasteska, P. Holcová, and A. Džonlić (2021). “‘Europe’s Waste Dump’: How Berlin Process (2025a). “Results of the Berlin Dangerously Polluting Oil Ended Up Heating North Process”. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://www. Macedonia’s Hospitals”, Projekat za izvještavanje berlinprocess.de/#results. o organiziranom kriminalu i korupciji (OCCRP), 21. maj 2021. https://www.occrp.org/en/investigation/ Biella, R., R. Hoffmann, and H. Upadhyay (2022). europes-waste-dump-how-dangerously-polluting-oil- “Climate, Agriculture, and Migration: Exploring ended-up-heating-north-macedonias-hospitals. the Vulnerability and Outmigration Nexus in the Indian Himalayan Region”, Mountain Research and Desai, H., and E. Forsberg (2020). Multidimensional Development 42(2): R9–R21. Pristupljeno 7. oktobra Fragility in 2020. OECD Development Co-operation 2025. https://www.jstor.org/stable/48695047?seq=1. Working Papers, No. 79. Pariz: Izdavaštvo OECD-a. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://www.oecd.org/ Bygnes, S., and A. Flipo (2016). “Political Motivations content/dam/oecd/en/publications/reports/2020/09/ for Intra-European Migration”, Acta Sociologica 59(2): multidimensional-fragility-in-2020_2f8fc1ee/ 113–129. Pristupljeno 2. juna 2025. https://journals. b4fbdd27-en.pdf. sagepub.com/doi/full/10.1177/0001699316659909. Digital Atlas (2024). “Advancing Medium and Long- CAN Europe (2025). “Do Final NECPs Sufficiently Term Adaptation Planning in the Republic of Serbia Address EU-level Just Transition Requirements? (NAP)”. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://atlas- Just Transition Briefing”. Pristupljeno 31. januara klime.eko.gov.rs/eng/about. 2025. https://1point5.caneurope.org/wp-content/ uploads/2025/04/Just-Transition-Briefing-1.pdf. Djatkov, D. (2024). Policy Report on the Green Transition in the Western Balkans, edition CDI (Cooperation and Development Institute) (2024). 2024. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https:// The EU Growth Plan for the Western Balkans: One Year www.westernbalkans-infohub.eu/wp-content/ After: Insight Paper. Tirana: Institut za saradnju i razvoj. uploads/2024/08/Report_Green-Transition_final.pdf. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://cdinstitute.eu/ wp-content/uploads/2024/11/Insight-paper_EU-GP- EEA (European Environment Agency) (2024a). for-WBs.pdf. European Climate Risk Assessment. Pristupljeno 3. maja 2025. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/ CMS (Center for Migration Studies) (2021). “What We publications/european-climate-risk-assessment. Know About Climate Change and Migration”. Pristupljeno 25. maja 2025. https://cmsny.org/wp-content/ EEA (European Environment Agency) (2024b). 2024 uploads/2021/02/What-We-Know-About-Climate- European State of the Climate. Pristupljeno 3. jula 2025. Change-and-Migration-Final.pdf. https://climate.copernicus.eu/esotc/2024.

- 60 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

EEA (European Environment Agency) (2021). Municipal EU4Green (2024). “SERBIA”. Pristupljeno 10. oktobra Waste Management in Western Balkan Countries— 2025. https://eu4green.eu/economy/serbia/. Country Profile: North Macedonia. Copenhagen: European Environment Agency. European Commission (2023a). “Kosovo visa liberalisation signed for entry in early 2024”, EEA (European Environment Agency) (2021a). Directorate-General for Migration and Home Affairs, 21 Municipal Waste Management in Western Balkan april. 2023. Pristupljeno 25. maja 2025. https://home- Countries—Country Profile: Montenegro. Copenhagen: affairs.ec.europa.eu/news/kosovo-visa-liberalisation- European Environment Agency. signed-entry-early-2024-2023-04-21_en.

EEA (European Environment Agency) (2021b). European Commission (2023b). Communication from Municipal Waste Management in Western Balkan the Commission to the European Parliament, the Council, Countries—Country Profile: Albania. Copenhagen: the European Economic and Social Committee and the European Environment Agency. Committee of the Regions: New Growth Plan for the Western Balkans, 8. novembar 2023. Pristupljeno 25. EEA (European Environment Agency) (2020). Western juna 2025. https://enlargement.ec.europa.eu/system/ Balkan Countries: 20 Years of Cooperation with the files/2023-11/COM_2023_691_New%20Growth%20 EEA. Copenhagen: European Environment Agency. Plan%20Western%20Balkans.pdf.

EPC (European Policy Centre) (2021). “Open Balkan Euronews Albania (2023). “44% of the economy in Initiative: Less History, More Business”. Pristupljeno 2021 concentrated in Tirana, other districts fading”, 13. septembra 2025. https://cep.org.rs/en/blog/open- Euronews Albania, 22. maj 2023. Pristupljeno 7. balkan-initiative/. oktobra 2025. https://euronews.al/en/44-of-the- economy-in-2021-concentrated-in-tirana-other- EPRS (European Parliamentary Research Service) districts-fading/#:~:text=On%20the%20other%20 (2022). The Future of Climate Migration. Pristupljeno hand%2C%20the,districts%20towards%20Tirana- 7. oktobra 2025. https://www.europarl.europa. %20or%20abroad. eu/RegData/etudes/ATAG/2022/729334/EPRS_ ATA(2022)729334_EN.pdf. FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) (2025). FAOSTAT Pristupljeno 10. oktobra Ergezer, A. U., P. Balažič, and E. Kopliku (2021). 2025. fao.org/faostat/en/#data/RL. Southeast Europe 2030 Strategy. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://www.rcc.int/see2030/files/SEE- Filho, W. L., G. Trbić, and M. D. Filipovic (eds.) (2019). 2030-strategy.pdf. Climate Change Adaptation in Eastern Europe: Managing Risks and Building Resilience to Climate ETF (European Training Foundation) (2021). How Change. Cham: Springer. Migration, Human Capital and the Labour Market Interact in Montenegro. Pristupljeno 29. januara Garip, F., and C. A. Reed (2025). “Climate Change and 2025. https://www.etf.europa.eu/en/publications- Human Mobility: Considering Context, Mechanisms, and-resources/publications/how-migration-human- and Selectivity”, Population and Development Review capital-and-labour-market-interact-3. 51(1): 449–489. Pristupljeno 14. marta 2025. https://doi. org/10.1111/padr.12716. ETF (European Training Foundation) (2022). Review of National Career Development Support Systems in the Gazdar, H., and H. B. Mallah (2013). “Informality Western Balkans. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https:// and Political Violence in Karachi”, Urban Studies www.etf.europa.eu/sites/default/files/2022-09/ETF_ 50(15): 3099–3115. Pristupljeno 24. marta WB%20synthesis%20report_EN.pdf. 2025. https://journals.sagepub.com/doi/ abs/10.1177/0042098013487778.

- Reference 61

Gedeshi, I., and R. King (2018). New Trends in Potential ICMPD (International Centre for Migration Policy Migration from Albania. Tirana: Friedrich-Ebert-Stiftung. Development) (2020). Geopolitical Outlook on Pristupljeno 29. januara 2025. https://tirana.fes.de/al/ International Migration. Pristupljeno 4. februara 2025. al-news-events-publications-detail/new-trends-in- https://www.icmpd.org/fileadmin/ICMPD-Website/ potential-migration-from-albania.html. ICMPD_Geopolitical_Outlook_on_International_ Migration.pdf. Gemi, E., and A. Triandafyllidou (2021). Rethinking Migration and Return in Southeastern Europe. IDMC (Internal Displacement Monitoring Centre) Pristupljeno 29. januara 2025. https://library.oapen. (2014). “Floods Cause New Displacement in Bosnia org/handle/20.500.12657/102238. and Herzegovina”, 5. septembar 2014. Pristupljeno 5. septembra 2025. https://www.internal-displacement. GFMD (Global Forum on Migration and Development) org/expert-analysis/floods-cause-new-displacement- (2024). The Impact of Climate Change on Human in-bosnia-and-herzegovina/. Mobility: Preventive Action, Humanitarian Action and Development. Background Paper. Ženeva: GFMD. IDMC (2025). “Country Profile: Bosnia and Pristupljeno 29. januara 2025. https://www.gfmd.org/ Herzegovina”. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https:// sites/g/files/tmzbdl1801/files/documents/france2023/ www.internal-displacement.org/countries/bosnia- roundtables/GFMD%20GRT%201%20-%20 and-herzegovina/. Background%20paper%20Final_EN.pdf?EN. ILO (International Labour Organization) (2023). Skills Global Forest Watch (2025). Global Forest Watch for a Greener Future: A Global View. Pristupljeno 7. map. Pristupljeno 25. maja 2025. https://www. oktobra 2025. https://www.ilo.org/sites/default/files/ globalforestwatch.org/map/. wcmsp5/groups/public/%40ed_emp/documents/ publication/wcms_732214.pdf. Government of the Republic of Serbia (2021). Economic Migration Strategy of the Republic of Serbia IMCCS (International Military Council on Climate for the Period 2021–2027. Pristupljeno 2. februara 2025. and Security) (2022). The World Climate and https://www.minrzs.gov.rs/sites/default/files/2021-02/ Security Report 2022: Climate Security Snapshot ENG_%20Strategija%20ekonomske%20migracije%20 – The Balkans. Pristupljeno 29. januara 2025. 2021-2027-30_10%20%28002%29.pdf. https://councilonstrategicrisks.org/wp-content/ uploads/2022/07/Climate-Security-Snapshot-The- Hajdari, L., and J. Krasniqi (2021). “The Economic Balkans_World-Climate-and-Security-Report-2022. Dimension of Migration: Kosovo from 2015 to 2020”, pdf Humanities and Social Sciences Communications 8: 273. Pristupljeno 15. februara 2025. https://doi. IOM (International Organization for Migration) (2019). org/10.1057/s41599-021-00923-6. Glossary on Migration. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://publications.iom.int/system/files/pdf/iml_34_ Haxha, U. (2023). “Floods Are Taking Kosovo by glossary.pdf. Surprise: Climate Change, Riverbed Degradation and Too Much Concrete Threaten Unprepared IOM (International Organization for Migration) (2021a). Municipalities”, 19. septembar 2023. Kosovo Migration in North Macedonia: A Country Profile 2021. 2.0. Pristupljeno 19. septembra 2025. https:// Pristupljeno 29. januara 2025. https://publications. kosovotwopointzero.com/en/floods-are-taking- iom.int/books/migration-north-macedonia-country- kosovo-by-surprise/. profile-2021.

- 62 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

IOM (International Organization for Migration) (2021b). Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://dtm.iom.int/ South-Eastern Europe, Eastern Europe and Central sites/g/files/tmzbdl1461/files/reports/Bridging%20 Asia – Regional Strategy 2020–2024. Pristupljeno Climate%20Mobility%20Hackathon%20Report_Final_ 29. januara 2025. https://publications.iom.int/books/ V2.pdf. south-eastern-europe-eastern-europe-and-central- asia-regional-strategy-2020-2024. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) (2021). Climate Change 2021: The Physical Science IOM (International Organization for Migration) Basis, Doprinos Radne grupe I Šestom izvještaju o (2023a). “Western Balkans Partners Accept Action procjeni. Pristupljeno 5. marta 2025. https://www.ipcc. Plan on Sustainable Migration Governance at the Third ch/report/ar6/wg1/. Sarajevo Migration Dialogue”, 9. juni 2023. Pristupljeno 29. januara 2025. https://www.iom.int/news/western- IPCC (2022). Climate Change 2022: Impacts, balkans-partners-accept-action-plan-sustainable- Adaptation and Vulnerability, Doprinos Radne grupe migration-governance-third-sarajevo-migration- II Šestom izvještaju o procjeni. Pristupljeno 5. marta dialogue. 2025. https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment- report-working-group-ii/. IOM (International Organization for Migration) (2023b). Exploring the Links between Migration, Environment IUCN (International Union for Conservation of Nature) and Climate Change in Bosnia and Herzegovina. (2025). Vjosa Wild River National Park Mitigation Pristupljeno 29. januara 2025. https://bih.iom.int/ Hierarchy Assessment for the Rural Water Supply resources/exploring-links-between-migration- IV Project (Lot 1) at Shushica River, Albania: Final environment-and-climate-change-bosnia-and- Report, 27. januar 2025. Pristupljeno 7. oktobra 2025. herzegovina. https://balkanrivers.net/uploads/files/shares/Studies/ VWRNP_MHA_Final_Report_20250127_compressed. IOM (International Organization for Migration) pdf. (2024a). Flood and Landslide Response Situation Report, 7. novembar 2024. Pristupljeno 29. januara Jakovljevic, A. (2021). “Effects of Public Policy 2025. https://bih.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1076/ Measures on Combating Migration in Serbia”, files/documents/2024-11/2024-flood-and-landslide- Međunarodna politika 72, No. 1183: 7–29. Pristupljeno response-situation-report-7-november-2.pdf. 29. januara 2025. http://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/journals/ iipe_mp/2021-1183/iipe_mp-2021-72-1183-1.pdf. IOM (International Organization for Migration) (2024b). “North Macedonia: Mainstreaming Migration and Climate Jeftic, M., D. Tošić, and T. Nikolić (2019). “Resilient Change Perspectives into National Adaptation Plan Functional Urban Regions: Spatial Planning in the Processes”. Pristupljeno 29. januara 2025. https://d- Light of Climate Change” In W. L. Filho, G. Trbić, and D. portal.org/q.html?aid=XM-DAC-47066-NC.0143. Filipovic (eds.). Climate Change Adaptation in Eastern Europe: Managing Risks and Building Resilience IOM (International Organization for Migration) (2024c). to Climate Change. Cham: Springer International Labour Migration and Climate Change, Information Publishing. Sheet, januar 2024. Pristupljeno 29. januara 2025. https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/ Jovanović Popović, D., and M. Milinčić (2016). documents/2024-05/information-sheet-labour- “Impact of Climate Changes, Floods and Internal migration-and-climate-change.pdf. Displacement in Southeastern Europe”, Herald of the Geographic Society of Republic of Srpska 20: IOM (International Organization for Migration) (2024d). 111–122. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://www. Bridging Climate Change and Human Mobility: researchgate.net/publication/321344026_IMPACT_ Collective Analysis for a Deeper Understanding OF_CLIMATE_CHANGES_FLOODS_AND_INTERNAL_ of Climate Mobility in the East and Horn of Africa. DISPLACEMENT_IN_SOUTH_EASTERN_EUROPE.

- Reference 63

JRC (Joint Research Centre) (2024). Status of Mara, I., and M. Landesmann (2022). Use It or Lose Environment and Climate in the Western Balkans. JRC It! How Do Migration, Human Capital and the Labour Publications Repository. Pristupljeno 7. oktobra 2025. Market Interact in the Western Balkans? Pristupljeno https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/ 29. januara 2025. https://www.etf.europa.eu/en/ handle/JRC140061. publications-and-resources/publications/use-it-or- lose-it-how-do-migration-human-capital-and-labour. King, R., and I. Gedeshi (2019). “New Trends in Potential Migration from Albania: The Migration McAreavey, R., and N. Argent (2018). New Immigration Transition Postponed”, Migration and Development Destinations: Migrating to Rural and Peripheral Areas. 9(2): 131–151. Pristupljeno 29. januara 2025. https:// Routledge. www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21632324.2019 .1608099. Mejdini, F., and K. Amerhauser (2019). Growing Like Weeds? Rethinking Albania’s Culture of Cannabis Knez, S., S. Štrbac, and I. Podbregar (2022). “Climate Cultivation. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https:// Change in the Western Balkans and EU Green globalinitiative.net/wp-content/uploads/2019/12/ Deal: Status, Mitigation and Challenges”, Energy, AlbaniaCannabis.14.12.web_.pdf. Sustainability and Society 12(1). Pristupljeno 29. januara 2025. https://doi.org/10.1186/s13705-021-00328-y. Monitor (2022). “Prapavija Ekonomike e Shpopullimit te Kukesit”, 10 decembar 2022. Pristupljeno 15. marta Kurecic, P. (2023). “Is Corruption the Driving Force of 2025. https://monitor.al/prapavija-ekonomike-e- Migration from Croatia: Evidence from a Survey”, South shpopullimit-te-kukesit-2/. East European Journal of Economics and Business 18(1): 1–14. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https:// Muttarak, R. (2021). “Demographic Perspectives in reference-global.com/article/10.2478/jeb-2023-0001. Research on Global Environmental Change”, Population Studies 75(2): 267–284. Pristupljeno 29. januara 2025. Low Carbon Power (2025). “Electricity in North https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/003247 Macedonia in 2024/2025”. Pristupljeno 10. oktobra 28.2021.1988684. 2025. https://lowcarbonpower.org/region/North_ Macedonia. Muttarak, R. (2022). “Vulnerability to Climate Change and Adaptive Capacity from a Demographic Malak, M. A., and N. K. Lina (2024). “Tropical Cyclones Perspective”. In: Hunter, L.M., Gray, C., Véron, J. (eds) and the Mobility of Older Persons: Insights from International Handbook of Population and Environment. Coastal Bangladesh”. In S. Jolly, N. Ahmad, and M. International Handbooks of Population, vol. 10. Scott (eds.). Climate-Related Human Mobility in Asia Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030- and the Pacific, Sustainable Development Goals Series. 76433-3_4. Singapore: Springer. Pristupljeno 29. januara 2025. https://doi.org/10.1007/978-981-97-3234-0_2. Montenegro Ministry of Economic Development (2022). Montenegro Tourism Development Strategy 2022– Martin, R., and R. Dragos (2012). “Return Migration: 2025 with the Action Plan. Pristupljeno 7. oktobra 2025. The Experience of Eastern Europe”, International https://www.gov.me/en/documents/a4a670bc-abac- Migration (50)6: 109–128. Pristupljeno 29. januara 2025. 447b-bd91-2b9203bd95d9. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468- 2435.2012.00762.x. Nature Returns (2025). “About the Nature Returns Project”. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://nature- returns.eu/the-project/.

- 64 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

North Macedonia Ministry of Energy, Mining, and Raw Pietrapertosa, F., V. Khokhlov, M. Salvia, and C. Materials (2025). “The Just Energy Transition Platform Cosmi (2018). “Climate Change Adaptation Policies is Strengthening – JETIP: Macedonia Calls on the and Plans: A Survey in 11 South East European International Community for Partnership”. Pristupljeno Countries”, Environmental Science & Policy 85: 24–34. 3. juna 2025. https://energy.gov.mk/en-GB/odnosi-so- Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://doi.org/10.1016/j. javnost/soopstenija/se-zacvrstuva-platformata-za- envsci.2018.03.013. pravedna-energetska-tranzicija-jetip-makedonija-ja- povikuva-megjunarodnata-zaednica-na-partnerstvo. Popovic, S., et al. (2018). Land Degradation Caused by Illegal Construction in the Bjelopavlici Sjeverna Makedonija, Ministarstvo zaštite životne Plain: Case Study of the Narrow Belt along the sredine i prostornog planiranja (2025), web stranica Motorway Podgorica–Danilovgrad, Montenegro. Ministarstva. Pristupljeno 30. juna 2025. https://www. Podgorica: Sesije u Zelenoj sobi 2018 moepp.gov.mk/en-GB/ministerstvo. Međunarodna konferencija o GEA. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://www.researchgate.net/ OECD (2022). Labour Migration in the Western publication/331275515_Land_degradation_caused_ Balkans: Mapping Patterns, Addressing Challenges by_illegal_construction_in_the_Bjelopavlici_Plain_ and Reaping Benefits. Pristupljeno 29. januara 2025. Case_study_of_the_narrow_belt_along_the_motorway_ https://www.oecd.org/en/publications/labour- Podgorica_-Danilovgrad_Montenegro. migration-in-the-western-balkans_af3db4f9-en.html. Ranocchiari, G. (2023). “North Macedonia: Limited OSCE (2009). The OSCE Concept of Comprehensive Resources for Managing Natural Park Fires”, 11 oktobar and Co-operative Security: An Overview of Major 2023. Pristupljeno 29. januara 2025. https://www. Milestones. Beč: Centar za sprečavanje konflikata. balcanicaucaso.org/eng/Areas/North-Macedonia/ https://www.osce.org/files/f/documents/c/0/37592. North-Macedonia-limited-resources-for-managing- pdf natural-park-fires-227448.

OSCE Mission to Serbia (2024). Consolidating RCC (Regional Cooperation Council) (2020). the Democratization Process in the Security “Compendium on Best Practices in Diaspora Sector in Serbia. https://www.osce.org/files/f/ Engagement in the Western Balkans”. Pristupljeno documents/1/8/580225.pdf 29. januara 2025. https://www.rcc.int/pubs/148/ compendium-on-best-practices-in-diaspora- Panebianco, S. (2022). “Climate Change Migration engagement-in-the-western-balkans. Enters the Agenda of the Wider Mediterranean: The Long Way Towards Global Governance”. In S. RCC (2024). SecuriMeter 2024. Pristupljeno 30 juna Panebianco (ed.), Border Crises and Human Mobility 2025. https://www.rcc.int/pubs/199/securimeter-2024. in the Mediterranean Global South, Critical Security Studies in the Global South, 145–175. Cham: Palgrave RCC (2025). SecuriMeter database. Pristupljeno 30. Macmillan. juna 2025. https://www.rcc.int/securimeter/database.

Petrović, J. (2022). “Chapter 9: Environment, REKK Foundation (2019). The Southeast European Climate Change and Depopulation in Serbia”. In D. power system in 2030: Flexibility challenges Vuković (ed.), National Human Development Report and benefits from regional integration. Analysis. – Serbia 2022: Human Development in Response to Pristupljeno 30. juna 2025. https://www.agora- Demographic Change, 206–223. Beograd: UNDP Srbija. energiewende.org/fileadmin/Projekte/2019/ Pristupljeno 10. oktobra 2025. https://hdr.undp.org.rs/ Southeast_European_power_system_in_2030/154_ wp-content/uploads/2023/05/Chapter9-Environment- SoutheastEuropPowerSys_WEB.pdf. Climate-Change-and-Depopulation-in-Serbia-e1.pdf.

- Reference 65

Reliefweb (2024). Bosnia and Herzegovina: Pluvial/ Scissa, C. (2024). Migration in the Context of Climate Flash Flood 2024 – DREF Operation Appeal MDRBA017, and Environmental Changes in Non-EU Prague Process 19. oktobar 2024. Pristupljeno 29. januara 2025. States: Exploring Vulnerabilities, Policy Gaps and https://reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/ Available Protection Frameworks. Prag: Međunarodni bosnia-and-herzegovina-pluvialflash-flood-2024- centar za razvoj migracijske politike. Pristupljeno 21. dref-operation-appeal-mdrba017. februara 2025. https://www.pragueprocess.eu/en/ news-events/news/994-migration-in-the-context- Reuters (2022). “Albania Dims Lights as Drought, Price of-climate-and-environmental-changes-in-non-eu- Spike Spark Energy Crisis”, Reuters, 21. mart 2022. prague-process-states-exploring-vulnerabilities- Pristupljeno 7. oktobar 2025. https://www.reuters.com/ policy-gaps-and-available-protection-frameworks. world/europe/albania-dims-lights-drought-price- spike-spark-energy-crisis-2022-03-21/. Smeltzer, S., and A. Karppi (2024). “A Region Reordered by Autocracy and Democracy”. Pristupljeno Reuters (2025). “Bosnian Students Protest Government 10. oktobra 2025. https://freedomhouse.org/report/ Inaction after Deadly Floods”, Reuters, 10 februar nations-transit/2024/region-reordered-autocracy- 2025. Pristupljeno 29. januara 2025. https://www. and-democracy. reuters.com/world/europe/bosnian-students- protest-government-inaction-after-deadly- Spasić, V. (2022). “North Macedonia First in Western floods-2025-02-10/. Balkans Adopts National Energy and Climate Plan”, Balkan Green Energy News, 2 juni 2022. Pristupljeno Rosinska, A. (2024). Drivers of Migration: Dimensions 7. oktobra 2025. https://balkangreenenergynews.com/ and Indicators. A Policy-Oriented Literature Review. north-macedonia-first-in-western-balkans-adopts- Luksemburg: Ured za publikacije Evropske unije. national-energy-and-climate-plan/. Pristupljeno 29. januara 2025. https://op.europa.eu/en/ publication-detail/-/publication/3a347b71-bb6a-11ef- Spasić, V. (2024). “Serbia Publishes Draft 91ed-01aa75ed71a1/language-en. Environmental Protection Strategy: Green Agenda 2024–2033”, Balkan Green Energy News, 11 septembar Rüttinger, L., P. van Ackern, N. Gordon, and A. Foong 2024. Pristupljeno 29. januara 2025. https:// (2021). Regional Assessment for South-Eastern Europe. balkangreenenergynews.com/serbia-publishes- Security Implications of Climate Change. Berlin: draft-environmental-protection-strategy-green- adelphi; Beč: OSCE. Pristupljeno 29. januara 2025. agenda-2024-2033/. https://www.osce.org/files/f/documents/a/a/484148. pdf. Temova, A. (2017). “Internal Migration and Its Impact on Regional Development in Macedonia”, Global Journal of Rüttinger, L., et al. (2023). Climate Security Risk Human-Social Science 17(E4): 39–46. Pristupljeno 29. Assessment Methodology Guide & Tools. Pristupljeno januara 2025. https://socialscienceresearch.org/index. 30. juna 2025. https://weatheringrisk.org/sites/ php/GJHSS/article/view/2287. default/files/document/WR_Climate_Security_Risk_ Assessment_Methodology_Guide_Tools_0.pdf. The Peninsula (2024). “Albania Tourism Boom Sparks Fight over River’s Future”, The Peninsula, 22 RUSI (Royal United Services Institute) (2021). “Russia juli 2024. Pristupljeno 29. januara 2025. https:// is Weaponising Bosnia and Herzegovina’s Gas thepeninsulaqatar.com/article/22/07/2024/albania- Dependence”. Pristupljeno 29. aprila 2025. https:// tourism-boom-sparks-fight-over-rivers-future. www.rusi.org/explore-our-research/publications/ commentary/russia-weaponising-bosnia-and- herzegovinas-gas-dependence.

- 66 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Tierolf, P., et al. (2023). “A Coupled Agent-Based Model UNDRR (2019). A Compendium of Disaster Risk for France for Simulating Adaptation and Migration Reduction Practices in Cities of the Western Decisions under Future Coastal Flood Risk”, Scientific Balkans and Turkey: A Review of Selected Cities Reports 13. Pristupljeno 29. januara 2025. https://www. Participating in UNISDR’s ‘Making Cities Resilient: nature.com/articles/s41598-023-31351-y. My City is Getting Ready!’ Campaign. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://www.unisdr.org/files/39825_ Todorović, I. (2025). “Activists in Northeastern BiH compendiumuploadpw.pdf. to Obstruct Majevica Lithium Mining Project”, Balkan Green Energy News, 9 april 2025. Pristupljeno 7. UNECE (2020). Formalizing the Informal: Challenges oktobra 2025. https://balkangreenenergynews.com/ and Opportunities of Informal Settlements in South- activists-in-northeastern-bih-to-obstruct-majevica- East Europe. Pristupljeno 19. januara 2025. https:// lithium-mining-project/. unece.org/housing-and-land-management/ publications/formalizing-informal-challenges-and- Trifonova, M., and A. Dangova (2023). Climate Change opportunities-informal. and Security Dynamics in Southeastern Europe. Potsdam-Babelsberg: Friedrich-Naumann-Stiftung für UNESCO (2023). South-Eastern Europe Regional die Freiheit. Pristupljeno 29. januara 2025. https://www. Synthesis: Climate Change, Displacement and the freiheit.org/de/consent?dest=https%3A%2F%2Fshop. Right to Education. Paris: UNESCO. Pristupljeno 29. freiheit.org%2F%23!%2FPublikation%2F1471. januara 2025. https://doi.org/10.54675/ATXM1669.

UBA (2020). Migration, Environment and Climate UNFCCC (2024). Technical Guide on Integrating Change: Literature Review. Pristupljeno 29. januara Human Mobility and Climate Change Linkages into 2025. https://www.umweltbundesamt.de/sites/ Relevant National Climate Change Planning Processes. default/files/medien/1410/publikationen/2020-03-04_ Pristupljeno 29. januara 2025. https://unfccc.int/sites/ texte_42-2020_migration-literature-review_1.pdf. default/files/resource/WIM_ExCom_human-mobility_ TFD_2024.pdf. UN (2024). Bosnia and Herzegovina Floods Response: Multi-Cluster Initial Rapid Assessment. Pristupljeno UNHCR (United Nations High Commissioner on 7. oktobra 2025. https://bosniaherzegovina.un.org/ Refugees) (2025). UNHCR master glossary of terms. sites/default/files/2024-11/MIRA%20-%20BiH%20 Pristupljeno 10 oktobra 2025. UNHCR master glossary Floods%20Response_FINAL.pdf. of terms | UNHCR.

UNDP (2016). Risk-Proofing the Western Balkans: UNHCR (2025). “Operational Data Portal: South Empowering People to Prevent Disasters. Pristupljeno Eastern Europe”. Pristupljeno 10. oktobra 2025. https:// 7 oktobra 2025. https://www.adaptation-undp. data.unhcr.org/en/situations/southeasterneurope. org/resources/risk-proofing-western-balkans- empowering-people-prevent-disasters. Vuković, A. (2018). Study on Climate Change in the Western Balkans Region. Sarajevo: Sekretarijat Vijeća UNDP (2023). “Development of the Environmental za regionalnu saradnju. Pristupljeno 21. februara 2025. Protection Strategy”. Pristupljeno 25 januara 2025. https://www.rcc.int/pubs/62/study-on-climate- https://www.undp.org/serbia/news/development- change-in-the-western-balkans-region. environmental-protection-strategy.

- Reference 67

WHO (2014). Floods in the Balkans: Bosnia and Herzegovina, Croatia and Serbia: Situation Report No. 2, 3 juni 2014. Pristupljeno 7. oktobra 2025. https://iris.who.int/items/bb131d1f-a819-4b68-9caf- f1c57e942d6f.

World Bank Group (2021). Subdued Recovery. Western Balkans Regular Economic Report, No. 19, Spring 2021. Pristupljeno 31. januara 2025. https://openknowledge. worldbank.org/bitstream/handle/10986/35509/ Subdued-Recovery.pdf?sequence=1&isAllowed=y.

World Bank (2023). Towards Adaptive Social Protection in Europe and Central Asia: A Synthesis Report. Pristupljeno 3. marta 2025. https://documents1. worldbank.org/curated/en/099052223073526504/ pdf/P175926081f2a306d08c780c0f1eac68ab2.pdf.

World Bank (2024). Western Balkans 6 – Country Climate Development Report (English). Pristupljeno 29. januara 2025. http://documents.worldbank. org/curated/en/099071524133044083/ P17920517750570c21b0f01a95ff7aa3fcc.

WB Info Hub (2023). “Green Agenda for the Western Balkans”. Pristupljeno 1. novembra 2025. https:// westernbalkans-infohub.eu/programmes/green- agenda-for-the-western-balkans/#:~:text=The%20 GAWB%20Action%20Plan%20envisages%20 58%20actions%20and,food%20supply%20and%20 Protection%20of%20nature%20and%20biodiversity.

- Prilog 1: Metodologija studije i njena ograničenja

- 69

1.1. Metodologija

Studija je sprovedena korištenjem mješovitih metoda, kombinirajući istraživanje na osnovu dokumenata, analizu podataka, intervjue sa stručnjacima i konsultacije sa zain- teresiranim stranama kako bi se identificirale izloženosti, ranjivosti i prevladavajući trendovi i obrasci specifični za jugoistočnu Evropu. Studija ističe potencijalne implikacije po sigurnost, egzistenciju, zdravlje i dobrobit. Kombinacija kvantitativnih i kvalitativnih podataka je ključna za obu- hvatanje složenih, kontekstualno specifičnih puteva koji povezuju utjecaje klimatskih promena sa socio-ekonom- skom i sigurnosnom dinamikom (Rüttinger et al. 2023). Na primjer, kada se istražuju domino efekti klimatskih utjecaja – na primjer, kako sve češći ekstremni vremenski događaji utiču na egzistenciju, društvenu koheziju, političku nesta- bilnost, povjerenje u vlasti i nasilje zasnovano na spolu – sami kvalitativni podaci često nisu dovoljni, dok kvantita- tivni modeli zanemaruju složene povratne sprege i ljudske interakcije koje oblikuju sigurnosne puteve od klimatskih rizika. Istraživanje je također usvojilo intersekcionalni pri- stup, uzimajući u obzir spol, dob, socio-ekonomski status i sukob, kako bi se uzeli u obzir različiti rizici i mogućnosti za izgradnju otpornosti s kojima se suočavaju različite gru- pe u društvu.

Primijenjeni analitički okvir zasniva se na pristupu OSCЕ-a sigurnosti kao širokom, sveobuhvatnom i kooperativnom pitanju izraženom kroz svoje tri dimenzije: političko-voj- nu, ekonomsko-ekološko i ljudsko (OSCE 2009)67. Odlu- ka Ministarskog vijeća OSCE-a o jačanju saradnje u re- šavanju izazova klimatskih promena (MC.DEC/3/21 od 3. decembra 2021.) naglasila je da klimatske promene mogu pogoršati ekonomske izazove i degradaciju životne sredi- ne, što može negativno utjecati na prosperitet, stabilnost i sigurnost u području OSCE-a. Sigurnosni rizici povezani s klimom uključuju one uzrokovane jednim ili više klimat- skih stresora koji direktno i/ili indirektno utiču na ljudsku sigurnost i predstavljaju izazov miru i stabilnosti društava i regiona (Rüttinger et al. 2023). Ovi sistemski rizici nastaju kao rezultat složenih interakcija između klimatskih prome- na i različitih društvenih, ekonomskih, ekoloških, demo-

67 Okvir se također oslanja na OECD-ovu definiciju krhkosti i ranjivosti, naime „kombinaciju izloženosti riziku i nedovoljne sposobnosti države, sistema i/ili zajednica da upravljaju tim rizicima, apsorbiraju ih i ublaže“ (Desai i Forsberg 202020). Politička nestabilnost, (organizirani) kriminal, urbano nasilje, terorizam i nasilni sukobi su različiti načini na koje se nesigurnost manifestira; svi su oni obuhvaćeni okvirom.

- 70 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

grafskih i političkih faktora, koji su grupirani i opisani kroz nom zato što se vremenski period koji pokrivaju po- specifične puteve utjecaja. Važno je napomenuti da ovaj daci koje su dostavili NSO-i znatno razlikuje. pristup nastoji identificirati ne samo rizike, već i dimenzije otpornosti u različitim grupama i zajednicama. Nakon prikupljanja i čišćenja podataka, sprovedene su deskriptivne analize kako bi se ispitala prostorna i vre- Dalje, međusobne veze između klimatskih promena, ljud- menska distribucija ključnih indikatora, identificirajući ske mobilnosti i sigurnosti navedene su u Madridskoj de- opšte obrasce. Rezultati su vizualizirani korištenjem ra- klaraciji o životnoj sredini i bezbjednosti iz 2007. godine zličitih grafikona, kao što su horopletne mape, akordni (MC.DOC/4/07), u kojoj je naglašeno da degradacija život- dijagrami ili stupčasti grafikoni, koji su uključeni u ovaj ne sredine, uključujući katastrofe i njihov mogući uticaj na izvještaj. Odnosi između varijabli analizirani su korište- migracijske pritiske, može biti potencijalni dodatni faktor njem pristupa statističkog modeliranja, s fokusom na koji doprinosi sukobima i da klimatske promene mogu po- to kako socioekonomski faktori i faktori životne sredine goršati ove izazove. Ova veza je također istaknuta u ka- utiču na ishode migracije. Počevši od jednostavnih biva- snijim odlukama Ministarskog veća, uključujući Odluku iz rijantnih modela, modeli su koristili progresivno rastuću Atine o upravljanju migracijama iz 2009. godine i Odluku složenost kako bi uzeli u obzir dodatne faktore. iz Bazela o smanjenju rizika od katastrofa iz 2014. godine. Za skupove podataka na nivou pojedinačnih godina, Kvantitativna analiza koristili smo dvosmjerni probit fiksni efekti (TWFE) s fiksnim efektima specifičnim za regiju i zemlju, gdje je Za kvantitativnu analizu sprovedeno je opsežno priku- namjera emigracije ishodna varijabla i skup vremenski pljanje podataka. Dva primarna skupa podataka priku- promenjivih regresora. Standardne greške su grupirane pljena su iz javno dostupnih izvora: na regionalnom nivou. Za skup podataka opštine i godi- ne, procijenili smo negativni binomni TWFE model s fik- Skupovi podataka za jednu godinu: Kombiniraju- snim efektima specifičnim za regiju i zemlju, s internom ći više talasa istraživanja Balkan Public Barometer emigracijom kao ishodom i skupom vremenski promenji- (BP) s grupiranim pokazateljima životne sredine vih regresora. Standardne greške su ponovo grupirane (npr. suše, poplave ili toplotni talasi), ovaj skup po- na regionalnom nivou. Kako bismo dalje ispitali meha- dataka pokriva period 2017-2023 i uključuje pribli- nizme i otkrili heterogene efekte, procijenili smo modele žno 40.000 zapažanja širom regiona Jugoistočne s interaktivnim članovima, posebno između naša četiri Evrope. To je uravnotežen, ponovljeni skup podata- ključna indikatora opasnosti i ranjivosti životne sredine. ka presjeka. BP također omogućava agregaciju u 37 Osim toga, proveli smo provjere robusnosti korištenjem većih regiona, što omogućava analizu regionalnih alternativnih izvora podataka i pokretanjem modela na obrazaca tokom vremena. Ključno pitanje ankete za različitim poduzorcima; uključili smo vodeće i zaostale potrebe ovog izvještaja bilo je: „Da li biste razmotrili momente; te testirali alternativne specifikacije modela. život i rad u inostranstvu?“, što nam je omogućilo da prepoznamo namjere za emigraciju. Kvalitativna analiza

Skupovi podataka na nivou opština po godina- Prikupljanje i analiza kvalitativnih podataka sastojali su se ma: Ovaj skup podataka kombinuje umrežene so- od pregleda postojeće baze znanja (stare i recenzirane cio-ekonomske pokazatelje (npr. BDP, izgrađeno literature) o međusobnim vezama između klimatskih pro- područje ili starosna struktura stanovništva) i poka- mena, mobilnosti i sigurnosti, s fokusom na region Jugo- zatelje životne sredine s podacima o stanovništvu istočne Evrope (period pokrivanja: 2010–2024). Također i unutrašnjim migracijama iz Nacionalnih statistič- je uključivao pregled nedavnih (od 2010. godine) i tekućih kih zavoda (NSO). Pokrivajući period od 2010. do projekata i aktivnosti koji se bave vezama između ekolo- 2024. godine, uključuje približno 4.000 zapažanja u ških i klimatskih rizika, s jedne strane, i mobilnosti (i interne 431 podnacionalnom regionu, koristeći najdetaljniju i međunarodne), s druge strane. Ključni akteri na ministar- dostupnu administrativnu jedinicu (obično opštine). skom i regionalnom nivou odgovorni za ljudsku mobilnost, Ovo je neuravnotežen skup panel podataka, uglav- kao i za klimatska i pitanja životne sredine, mapirani su

- Prilog 1: Metodologija studije i njena ograničenja 71

odvojeno, zajedno s postojećim politikama i propisima u mnogim skupovima podataka nedostaju sveobuhvatni me- ovoj oblasti. Pored toga, identificirani su akteri i inicijative tapodaci ili metode prikupljanja podataka nisu transparent- koje se bave međusobnim vezama između ovih tema na ne. Ova ograničenja ometaju uporedivost podataka među integrativan način. Nalazi iz analize podataka zasnovane zemljama i tokom vremena, čime se ometaju napori da se na uredskim podacima dopunjeni su sa 38 polustrukturi- izrade procjene mobilnosti relevantne za politiku. ranih intervjua sa ukupno 63 ključna stručnjaka, sprovede- nih online i lično tokom dvije posjete regionu. Intervjui su Što se tiče unutrašnjih migracija, naši primarni izvori po- se prvenstveno fokusirali na: (i) razumijevanje kako klimat- dataka bili su Nacionalni statistički zavodi (NSO), čije se ski i ekološki stresovi pokreću mobilnost u regionu (kako bi metodologije znatno razlikuju u smislu definicija, pro- se upotpunili ključni trendovi identifikovani kvantitativnom stornih klasifikacija i učestalosti prikupljanja podataka. analizom podataka), uključujući ključne trendove specifič- Ove nedosljednosti predstavljale su izazove za trenutnu ne za spol i mlade; i (ii) mapiranje trenutnih odgovora i ne- studiju, posebno u pokušaju generiranja regionalno upo- dostataka na regionalnom, ministarskom i lokalnom nivou. redivih pokazatelja. Štaviše, mnogi nacionalni skupovi podataka ne obuhvataju sistematski odredišta unutra- Validacija šnjih migranata, trajanje boravka ili ključne demograf- ske i socio-ekonomske karakteristike. Kao rezultat toga, Preliminarni rezultati kvalitativnih i kvantitativnih analiza prostor za dezagregiranu analizu pokretača i posljedica podijeljeni su tokom regionalne radionice u Sarajevu 3. unutrašnjih migracija ostaje ograničen. juna 2025. godine, koja je okupila nadležna ministarska tijela, međunarodne i regionalne organizacije, civilno Emigracija se procjenjuje prvenstveno putem podata- društvo i akademsku zajednicu iz cijelog regiona. Doga- ka o migracijskim namjerama dobijenih iz anketa koje đaj je također pružio platformu za razmjenu iskustava i sprovodi Vijeće za regionalnu saradnju (RCC), posebno naučenih lekcija, kao i za diskusiju o regionalnoj mapi Balkan Barometer i SecuriMeter. Iako takvi podaci nude puta koja se bavi međusobnim vezama između klimat- vrijedne uvide u percepcije i namjere, oni ne odražavaju skih promena, ljudske mobilnosti i sigurnosti, uključujući stvarno migracijsko ponašanje. Ove ankete su također aspekte prilagođavanja i ublažavanja, a osmišljena je za podložne varijabilnosti uzorkovanja, potencijalnim pri- jačanje otpornosti u jugoistočnoj Evropi. Rezultati radio- stranostima u odgovorima i promenama u instrumentima nice uključeni su u ovu studiju. anketiranja, što smanjuje uporedivost tokom vremena. Nadalje, praznine u dokumentaciji o konstrukciji varijabli i metodologiji anketiranja komplikuju integraciju ovih po- 1.2. Ograničenja studije dataka u longitudinalne analize.

Kratak vremenski okvir studije ograničio je broj i geo- Postoji nekoliko mogućnosti za poboljšanje sistema po- grafski doseg sprovedenih intervjua; iako je istraživački dataka o migracijama u regionu Jugoistočne Evrope. Po- tim pokušao osigurati što sveobuhvatniju pokrivenost, boljšana koordinacija i usklađivanje definicija mobilnosti i neki dijelovi regiona bili su manje zastupljeni tokom faze praksi prikupljanja podataka u različitim zemljama značaj- intervjua od drugih, a bilo je teško intervjuirati stručnjake no bi poboljšali kvalitet i uporedivost podataka. Jačanje izvan glavnih gradova. Štaviše, uprkos namjernom na- saradnje između NHS-a, međunarodnih organizacija i is- poru da se osigura rodna ravnoteža među učesnicima u traživačkih institucija moglo bi olakšati razvoj standardizo- intervjuima s ključnim stručnjacima, strukturna ograni- vanih indikatora i protokola metapodataka. Omogućavanje čenja su to ponekad otežavala. javnog pristupa skupovima podataka, uz transparentnu dokumentaciju i metodološke bilješke, promoviralo bi ri- Kvantitativna analiza ljudske mobilnosti u jugoistočnoj Evro- goroznija i reproducibilnija istraživanja. Kako se ovi siste- pi bila je ograničena od nekoliko trajnih ograničenja podata- mi šire, pažnja posvećena etičkom upravljanju podacima ka i strukturnih nedostataka. Sistemi podataka o mobilnosti - uključujući privatnost, informirani pristanak i zaštitu ra- u regionu karakteriziraju se neravnomjernom dostupnošću, njivih populacija - trebala bi ostati centralni vodeći princip. nedosljednom dokumentacijom i ograničenim javnim pri- stupom. Ključni izvori variraju u obimu i kvaliteti, pri čemu

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi

- 73

2.1. Sažetak okvira i inicijativa za klimatske promene Posljednjih godina postignut je značajan napredak u pružanju odgovora na klimatske promene širom ju- goistočne Evrope, uglavnom vođen sveobuhvatnim ciljem pristupanja EU, koji i dalje oblikuje prioritete po- litika u cijelom regionu (Belis et al. 2024). Većina admi- nistracija u regionu ratificirala je ključne međunarodne sporazume, uključujući Kjoto protokol, UNFCCC i Pariški sporazum. Također su usvojile sveobuhvatne strategije koje odražavaju ove obaveze, posebno fokusirajući se na razvoj strategija prilagođavanja i ublažavanja klimat- skih promena, pravnu harmonizaciju i implementaciju projekata koje podržavaju međunarodni partneri i dona- tori (Petrović 2022; UNESCO 2023). Međutim, ovi razvoji imaju tendenciju da se fokusiraju na ispunjavanje vanj- skih zahtjeva, pri čemu se prilagođavanje i ublažavanje često tretiraju kao samostalna pitanja, a ne kao dio šire, integrisane agende.68

Prilagođavanje klimatskim promenama ne tretira se uvijek kao glavni prioritet, uprkos visokoj ranjivosti regiona na klimatske opasnosti i opasnosti u životnoj sredini, poput poplava, suša i požara (Svjetska ban- ka 2024). Umjesto toga, veliki dio dostupnih sredstava usmjeren je na mjere dekarbonizacije i ublažavanja u skladu sa zahtjevima EU, ostavljajući nedovoljne kapaci- tete za šire klimatske akcije vođene na lokalnom nivou.69 To je dijelom zbog ograničene javne svijesti, stalnih iza- zova u provođenju politika i ograničenja resursa.70 Na- dalje, sprovođenje postojećih strategija često je spora ili nepotpuna, a tamo gdje se mjere preduzimaju, prioritet se daje neposrednim ekološkim opasnostima, a ne du- goročnim klimatskim rizicima.71 Kao rezultat toga, ulaga- nja u smanjenje rizika od katastrofa ostaju ograničena, pa čak i relativno manji klimatski događaji mogu imati ozbiljne posljedice, pokazujući jaz između ambicija poli- tike i praktičnih rezultata.

68 Intervju ključnog stručnjaka s nezavisnim savjetnikom za održivi razvoj, migracije i klimu/životnu sredinu, Albanija, 07.04.2025.

69 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, online, 19.02.2025.

70 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, [Bosna i Hercegovina] 04.03.2025.

71 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom regionalne organizacije, [Austrija] 06.03.2025.

- 74 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Odgovornosti politika, strategije i ekonomski razvoj, rad i socijalnu zaštitu te vanjske po- inicijative slove doprinose naporima usmjerenim na jačanje otpor- nosti na klimatske promene i unapređenje ciljeva zaštite Liderstvo u strategijama za klimu i životnu sredinu u životne sredine širom jugoistočne Evrope. Na primjer, u jugoistočnoj Evropi obično pružaju institucije visokog Sjevernoj Makedoniji, u pripremu Nacionalnog plana za nivoa, kao što su ministarstva, specijalizirane agencije energiju i klimu (NECP) uključena su ministarstva nadle- i odbori za politiku. Pokazujući međusektorsku prirodu žna za energetiku, životnu sredinu i ekonomski razvoj klimatskih akcija, ova tijela često nadgledaju niz među- kako bi se osiguralo usklađivanje klimatskih i energetskih sobno povezanih resora. Na primjer, na Kosovu, klimat- politika sa standardima EU (Spasić 2022). Međunarod- ska i ekološka pitanja spadaju u nadležnost Ministarstva ni partneri poput Evropske agencije za životnu sredinu životne sredine, prostornog planiranja i infrastrukture, i Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) pružaju dok je u Bosni i Hercegovini odgovornost na ministar- tehničku i finansijsku podršku ovim integrisanim napori- stvima životne sredine oba entiteta, kao i na vladama ma (EEA 2020). Za sveobuhvatan popis ključnih aktera, oba entiteta u pogledu finansiranja klimatske agende. pogledajte Aneks 2.1. Nadalje, agencije odgovorne za energetiku često igraju značajnu ulogu u oblikovanju klimatske i ekološke po- Nadalje, institucionalne vlasti širom jugoistočne Evro- litike, posebno u vezi sa strategijama zelene tranzicije, pe udružile su snage kako bi osmislile i implementirale kao što se može vidjeti u Sjevernoj Makedoniji (Ministar- niz inicijativa i strategija na regionalnom nivou. Naj- stvo energetike, rudarstva i sirovina Sjeverne Makedoni- značajnija je Zelena agenda za Zapadni Balkan odobre- je 2025). U Crnoj Gori, Ministarstvo ekologije, održivog na na samitu u Sofiji krajem 2020. i razvijena u partner- razvoja i sjevernog razvoja odgovorno je za upravljanje stvu s Vijećem za regionalnu saradnju (RCC) – koja ima klimatskim politikama. za cilj usklađivanje klimatskih djelovanja regiona sa Ze- lenim planom EU. Ova inicijativa sadrži Akcioni plan koji Pokrenut je niz značajnih inicijativa i strategija kako bi se sastoji od sedam mapa puta usmjerenih na klimatsku se političke obaveze sprovele u opipljive akcije u vezi politiku, održivu energiju, održivu mobilnost, cirkularnu s klimatskim promenama i otpornosti u jugoistočnoj ekonomiju, smanjenje zagađenja, održivu poljoprivredu Evropi. One se kreću od nacionalnih planova72 prilago- i snabdijevanje hranom te zaštitu prirode i biodiverziteta đavanja do međusektorskih projekata (vidi Aneks 2.2 za (Info centar Svjetske banke 2023). Strategija SEE 2030, sveobuhvatan popis). Većina vlada u regionu– Albanija, koju je RCC objavio 2021. godine, ima za cilj podsticanje Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Sjeverna Makedonija socio-ekonomskog razvoja kroz poboljšanu regionalnu i Srbija – podnijele su svoje nacionalno utvrđene dopri- saradnju. Klimatske i ekološke akcije su centralni stubo- nose (NDC) UNFCCC-u, dok je Kosovo, iako nije člani- vi ove strategije, koja uključuje ambiciozne ciljeve poput ca UNFCCC-a, najavilo dobrovoljni NDC u martu 2025. udvostručenja udjela obnovljivih izvora energije u regio- (Berlin Economics 2025; UNDP 2023b). Nacionalni pla- nalnom energetskom miksu do 2030. godine i poboljša- novi prilagođavanja (NAP) također se razvijaju širom ju- nja spremnosti za katastrofe i kapaciteta za ublažavanje goistočne Evrope, a obično ih vode ministarstva zaštite rizika od katastrofa (Ergezer et al. 2021). životne sredine uz podršku međunarodnih partnera kao što su UNDP i Zeleni klimatski fond. Međutim, stepen Međunarodno finansirane inicijative usklađenosti sa standardima EU i dalje varira (EEA 2021, EEA 2021a, EEA 2021b). Međunarodni akteri odigrali su ključnu ulogu u po- dršci regionalnim naporima za rešavanje klimatskih i S obzirom da klimatske promene utiču na širok spektar ekoloških izazova u jugoistočnoj Evropi. Mnoge vladi- sektora, pored onih s direktnim mandatima u oblasti ne inicijative u regionu imale su koristi od međunarod- zaštite životne sredine, različita ministarstva su često nog finansiranja i tehničke pomoći, što je pomoglo da uključena u oblikovanje klimatske politike i politike za se strateške obaveze prevedu u konkretne akcije. Na životnu sredinu. Ministarstva nadležna za poljoprivredu, primjer, Nacionalni akcioni planovi (NAP) Srbije, Crne

72 Upotreba termina “nacionalni” ovdje je u skladu sa službenim nazivom ovih dokumenata.

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 75

Gore i Sjeverne Makedonije dobili su značajnu podršku mijevanje osnovne klimatske situacije u Srbiji, podržava od Zelenog klimatskog fonda i UNDP-a. Nadalje, organi- procjene ranjivosti i informira donošenje odluka o klimat- zacije, uključujući Njemačku zajednicu za međunarodnu skim akcijama, posebno u urbanom planiranju (Digital- saradnju (GIZ) i Međunarodnu organizaciju za migraci- ni atlas 2024). Istaknuti su i napori za očuvanje prirode, je (IOM), aktivno su doprinijele širokom spektru klimat- kao što se može vidjeti u projektu “Povratak prirode”, koji skih i ekoloških projekata u cijelom regionu. Također, od promovira upravljanje zaštićenim prirodnim područjima 2012. godine, Misija OSCE-a u Srbiji sarađuje s Odjelom kroz uključivanje privatnog sektora i civilnog društva. za upravljanje vanrednim situacijama Ministarstva unu- S aktivnostima koje obuhvataju nekoliko dijelova regije trašnjih poslova kako bi poboljšala odgovor lokalnih je- - uključujući Sjevernu Makedoniju i Crnu Goru - projekt dinica vlasti na vanredne situacije putem simulacijskih pokazuje važnost saradnje i uključivanja više dionika u vježbi na nivou okruga.73 zaštitu biodiverziteta (Povratak prirode 2025). U Bosni i Hercegovini je 2016. godine kreiran digitalni interaktivni Brojne velike inicijative u jugoistočnoj Evropi fokusi- Klimatski atlas (u kontekstu Treće nacionalne komuni- rale su se na podsticanje regionalne saradnje i uskla- kacije prema UNFCCC-u, uz podršku Prirodno-mate- đivanje klimatske i ekološke politike sa standardima matičkog fakulteta Univerziteta u Banja Luci). Atlas se EU. Berlinski process uspostavljen 2014. godine, bio je sastoji od zbirki digitalnih klimatoloških karata za period ključan za ovaj napor, promovirajući saradnju između re- 1961–1990. i uključuje buduće scenarije. gije i EU uz podršku GIZ-a. Unutar svog širokog okvira, Berlinski proces je unaprijedio klimatske i ekološke cilje- Inicijative koje vodi civilno društvo ve pružajući smjernice za sprovođenje Zelene agende i podržavajući programe obnovljive energije (Berlinski Organizacije civilnog društva i nevladine organizacije proces 2025; Berlinski proces 2025a). Još jedan rezul- u jugoistočnoj Evropi igraju vitalnu i sve vidljiviju ulo- tat procesa je Fond za Zapadni Balkan, koji održivi razvoj gu u unapređenju klimatskih akcija u cijelom regionu. stavlja u središte niza inicijativa i događaja za saradnju Njihov glavni zadatak je aktivizam u borbi protiv klimat- u oblasti klime i životne sredine koje finansira. Paralel- skih promena s vladama, pri čemu mnoge grupe aktivno no s tim, Plan rasta EU za Zapadni Balkan ima za cilj učestvuju u dijalogu o politici i zalažu se za jače obaveze ubrzati ekonomsku integraciju u jedinstveno tržište EU, u vezi s klimom na različitim nivoima, od lokalnog do re- povećati finansijsku podršku regionu i potaknuti refor- gionalnog. Na primjer, Centar za okoliš je vodeća grupa me u ključnim sektorima. Centralni dio plana su zelene i za zagovaranje koja je glasno vodila kampanje za zaštitu digitalne reforme, koje se fokusiraju na dekarbonizaciju, životne sredine i klimatsku politiku u Bosni i Hercegovini, diverzifikaciju energije i promociju klimatski neutralnog i uključujući pitanja poput kvalitete vazduha, ilegalne sje- klimatski pametnog urbanog razvoja (Evropska komisija če šuma i održivog transporta. Slično tome, Makedonsko 2023b, CDI 2024). ekološko društvo u Sjevernoj Makedoniji predvodilo je mnoge važne aktivnosti kako bi uticalo na odluke o bio- Pored politika, postoji nekoliko inicijativa koje se fo- diverzitetu i upravljanju ekosistemom. U nekim kontek- kusiraju na inovacije, očuvanje i urbanu otpornost. Di- stima, kao što su Crna Gora i Sjeverna Makedonija, uloga gitalni klimatski atlas, razvijen kroz partnerstvo između civilnog društva u zagovaranju postala je izraženija i or- vlasti Srbije, UNDP-a i Zelenog klimatskog fonda kao ganiziranija posljednjih godina, s uspješnim kampanjama dio srbijanskog NAP-a, primjer je inovacije u upravljanju protiv malih hidroelektrana i ilegalnih aktivnosti u zaštiti klimatskim podacima. Ovaj alat poboljšava naše razu- životne sredine u zaštićenim područjima.

73 Kroz vanbudžetski projekat „Konsolidacija procesa demokratizacije u sektoru sigurnosti u Srbiji“, Misija je podržala 22 trodnevne simulacijske vježbe koje su obuhvatile 19 administrativnih okruga i 74 opštine i grada, a u kojima je učestvovalo više od 1.370 članova lokalnih štabova za upravljanje u vanrednim situacijama. Ove obuke su poboljšale vještine smanjenja rizika od katastrofa prilagođene lokalnim opasnostima i

promovisale bolju koordinaciju između okružnih i opštinskih timova za upravljanje u vanrednim situacijama. Učesnici su dosljedno ocjenjivali vježbe kao neprocjenjive za testiranje planova pripravnosti i poboljšanje donošenja odluka, timskog rada i međusektorske saradnje tokom vanrednih situacija (Izvještaji Misije OSCE-a u Srbiji o napretku 2012–2024 o vanbudžetskom projektu „Konsolidacija procesa demokratizacije u sektoru sigurnosti u Srbiji“).

- 76 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Javna svest i obrazovanje su središnji stubovi misi- osnaživanje lokalnih zajednica i mreža za sudelovanje u ja mnogih organizacija civilnog društva i nevladinih upravljanju životnom sredinom.76 Poslednjih godina, ne- organizacija širom jugoistočne Evrope, pokazujući vladine organizacije i organizacije civilnog društva u re- da su informirani i angažovani građani neophodni za gionu također su sve više uključene u sprovođenju pro- efikasne klimatske akcije. Organizacije poput Eko-svi- jekata prilagođavanja i izgradnje otpornosti na lokalnom jest (Sjeverna Makedonija) provode istraživanja i javne nivou, s posebnim naglaskom na smanjenje rizika od kampanje kako bi informirale ljude o klimatskim rizici- katastrofa.77 Na primjer, tokom nedavnih poplava u Bo- ma, spremnosti za katastrofe i važnosti održivih praksi. sni i Hercegovini, organizacije civilnog društva odigrale Slično tome, Institut za politiku zaštite životne sredine su ključnu ulogu u mobilizaciji zajednice i odgovoru na (Albanija) radi na podizanju svesti putem javnih kampa- katastrofe (CAPI 2024). nja, zagovaranja politika i širenja dostupnih informacija o klimatskim promenama, obnovljivim izvorima energije Regionalne mreže civilnog društva također su u pora- i upravljanju otpadom. Mreža Aarhus centara, koju koor- stu, pomažući u jačanju glasa, dosega i efekata klimat- dinira OSCE, također igra značajnu ulogu u regionu pro- skih akcija širom jugoistočne Evrope. Jedan istaknuti movirajući pristup informacijama, javnu svijest i učešće primjer je Balkanska mreža za razvoj civilnog društva, u pitanjima zaštite životne sredine, s brojnim aktivnim koja okuplja organizacije civilnog društva iz cijelog Za- centrima širom jugoistočne Evrope. Posebna snaga ovih padnog Balkana kako bi zaštitila i proširila građanski organizacija leži u njihovom dosezanju do mlađih gene- prostor, uticala na politike i ojačala odgovor sektora na racija. Angažman mladih postao je rastući trend u region izazove poput klimatskih promena i rizika od katastro- jugoistočne Evrope, što se može vidjeti u inicijativama fa. Centar za resurse i životnu sredinu u Albaniji, Bosni i poput programa „Mladi ekolozi“ u Sjevernoj Makedo- Hercegovini i drugim dijelovima regije Jugoistočne Evro- niji, koji kombinira obrazovanje o zaštiti životne sredine pe još je jedan relevantan akter. REC projekti – kao što s praktičnim aktivnostima kako bi se potaknuo osjećaj su upravljanje slivovima, smanjenje emisija i ekološka odgovornosti i aktivizma među školskom djecom i uče- pravda – često uključuju regionalnu saradnju i prijenos nicima. U Albaniji, Miliekontakt je razvio projekte usmje- najboljih praksi. Nekoliko regionalnih inicijativa za mlade rene na mlade koji ne samo da pružaju obrazovanje o kli- – kao što je Prozor za mlade Zapadnog Balkana – tako- matskim promenama, već i potiču aktivno sudjelovanje đer pruža platformu za uključivanje mladih u programe u lokalnim inicijativama za prilagođavanje i donošenju otpornosti na klimatske promene i prilagođavanja. odluka u zajednici.74 Uprkos njihovom suštinskom doprinosu, organizacije Zaštita i očuvanje zaštitne sredine ostaju u središtu civilnog društva i nevladine organizacije u jugoistoč- rada mnogih organizacija, a sprovođenje lokalnih pro- noj Evropi suočavaju se sa značajnim izazovima u jekata prilagođavanja i izgradnje otpornosti igra sve održavanju i proširenju svog rada na temu klimatskih važniju ulogu. Institut za zaštitu prirode u Albaniji, na promena. Ograničeno finansiranje predstavlja stalnu primjer, fokusira se na očuvanje biodiverziteta i održi- prepreku, a mnoge organizacije se oslanjaju na kratko- vo korištenje zemljišta, često u partnerstvu s međuna- ročne grantove za projekte, a ne na stabilnu, dugoroč- rodnim donatorima i regionalnim mrežama.75 Ovi napori nu podršku. Ova finansijska nesigurnost može ometati često uključuju praktične komponente, kao što su sad- strateško planiranje i razvoj održivih programa, posebno nja drveća, obnova degradiranog zemljišta i promocija kada pitanja zaštite životne sredine nisu glavni prioritet poljoprivrednih i vodnih praksi otpornih na klimatske za donatore ili vlasti.78 Još jedan akutni izazov je nedo- promene; oni također uključuju razvoj kapaciteta za statak generacijske obnove unutar sektora. Kako stariji

74 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom organizacije civilnog društva koja radi na održivom razvoju i životnoj sredini, Albanija, 08.04.2025.

75 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na održivom razvoju, Albanija, 04.04.2025.

76 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima organizacija civilnog društva koje rade na održivom razvoju, Albanija, 04.04.2025.

77 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, [Bosna i Hercegovina] 03.03.2025.

78 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije, Albanija, 25.03.2025.

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 77

aktivisti i lideri odlaze u penziju, često postoji manjak mladih ljudi koji su voljni ili sposobni da zauzmu njihovo mjesto, uglavnom kao rezultat visoke stope emigracije mladih iz regiona.79 Ovaj demografski trend ugrožava kontinuitet i buduće kapacitete civilnog društva, poseb- no u područjima sa visokim nivoom emigracije. Sposob- nost organizacija civilnog društva da utiču na politiku može biti ograničena institucionalnim barijerama, nedo- statkom pristupa donosiocima odluka i složenošću inte- grisanja lokalnog znanja u klimatske strategije.80 Pored toga, pristup koji zauzimaju institucionalne vlasti, a koji se sastoji u rešavanju klimatskih promena i ljudske mo- bilnosti kao potpuno odvojenih područja ili pitanja poli- tike, donekle se odražava u nevladinim organizacijama i organizacijama civilnog društva. Uprkos ovim prepre- kama, otpornost i inovativnost koju su pokazali akteri civilnog društva ostaju ključna prednost za djelovanje u oblasti klime u jugoistočnoj Evropi, posebno u doseza- nju do ranjivih zajednica i promociji lokalno prilagođenih rešenja.

79 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, [Bosna i Hercegovina] 03.03.2025.

80 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, [Bosna i Hercegovina] 03.03.2025.

- 78 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

2.2. Pregled pravnih okvira i odgovornosti politika o klimatskim promenama

Glavno Međusektorska Glavni pravni okvir nadležno tijelo uključenost

Zakon o klimatskim promenama (Službeni glasnik br. Ministarstvo Ministarstvo turizma i 155/2020), Zakon o zaštiti životne sredine (Službeni infrastrukture zaštite životne sredine: glasnik br. 10431/2011), Zakon o integrisanom i energetike; Nacionalna agencija upravljanju otpadom (Službeni glasnik br. 10463/2011), Ministarstvo Albanija za zaštitu životne Zakon o zaštiti vazduha (Službeni glasnik br. poljoprivrede i sredine, Nacionalna 10448/2011), Zakon o ratifikaciji Pariškog sporazuma ruralnog razvoja; agencija za zaštićena (Službeni glasnik br. 92/2016), Zakon o ratifikaciji Ministarstvo finansija područja Kjoto protokola (Službeni glasnik br. 8932/2002) i privrede

Odluka o ratifikaciji Pariškog sporazuma (Službeni glasnik BiH Ia br. 1/17), Zakon o ratifikaciji Kjoto protokola (Službeni glasnik BiH Ia br. 3/08)

Federacija BiH: Zakon o zaštiti okoliša (Službene novine Federacije br. 33/03, 38/09), Zakon o zaštiti prirode (Službene novine Federacije br. 66/13), Zakon o zaštiti vazduha (Službene novine Federacije br. 33/03), Zakon o upravljanju otpadom (Službene novine Federacije br. 33/03), Zakon o energetskoj efikasnosti (Službene novine Federacije br. 22/17), Zakon o obnovljivim izvorima energije i efikasnoj kogeneraciji (Službene novine Federacije br. 70/13, Ministarstvo vanjske 5/14, 79/15, 24/19, 82/23) trgovine i ekonomskih Ministarstvo finansija odnosa; Entitetska i trezora; Entitetska Republika Srpska: Zakon o zaštiti okoliša (Službeni ministarstva ministarstva glasnik RS br. 71/12, 79/15), Zakon o zaštiti prirode (Federacija BiH: (Ministarstvo Bosna i (Službeni glasnik RS) br. 20/14), Zakon o zaštiti zraka Ministarstvo okoliša poljoprivrede, Hercegovina (Službeni glasnik RS br. 124/11), Zakon o upravljanju i turizma; Republika vodoprivrede otpadom (Službeni glasnik RS br. 111/13), Zakon o Srpska: Ministarstvo i šumarstva; energetskoj efikasnosti (Službeni glasnik RS br. 59/13), prostornog uređenja, Ministarstvo Zakon o obnovljivim izvorima energije i efikasnoj građevinarstva i energetike, rudarstva i kogeneraciji (Službeni glasnik RS br. 39/13, 108/13, ekologije): Fondovi za industrije) 79/15, 26/18, 20/21, 52/21) zaštitu životne sredine

Brčko Distrikt BiH: Zakon o zaštiti okoliša (Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH br. 24/04, 1/05, 19/07, 9/09, 21/18), Zakon o zaštiti prirode (Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH br. 24/04), Zakon o zaštiti zraka (Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH br. 25/09), Zakon o upravljanju otpadom (Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH br. 24/04), Zakon o energetskoj efikasnosti (Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH br. 25/22), Zakon o obnovljivim izvorima energije i efikasnoj kogeneraciji (Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH br. 22/22)

Zakon o klimatskim promenama (Službeni list Kosova Ministarstvo zaštite Ministarstvo br. 08/L-250), Zakon o šumama (Službeni list Kosova životne sredine, ekonomije; br. 08/L-137), Zakon o energetskoj efikasnosti (Službeni prostornog planiranja Ministarstvo list Kosova br. 06/L-079), Zakon o zaštiti životne sredine Kosovo i infrastrukture: poljoprivrede, (Službeni list Kosova br. 03/L-025), Zakon o zaštiti Agencija za zaštitu šumarstva i ruralnog vazduha (Službeni list Kosova br. 03/L-160), Zakon o životne sredine razvoja; Ministarstvo zaštiti prirode (Službeni list Kosova br. 03/L-233), Zakon Kosova finansija o vodama (Službeni list Kosova br. 04/L-147))

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 79

Zakon o životnoj sredini (Službeni list Republike Crne Ministarstvo Gore br. 25/10, 40/11, 27/14), Zakon o zaštiti klime poljoprivrede, (Službeni list Republike Crne Gore br. 73/19), Zakon Ministarstvo ekologije, šumarstva i o zaštiti vazduha (Službeni list Republike Crne Gore održivog razvoja i vodoprivrede; Crna Gora br. 80/05, 40/11, 47/19), Zakon o upravljanju otpadom razvoja sjevernog Ministarstvo za (Službeni list Republike Crne Gore br. 64/11, 39/16), regiona: Agencija za kapitalne investicije Zakon o ratifikaciji Pariškog sporazuma (Službeni list zaštitu životne sredine (energetika, Republike Crne Gore br. 1/17), Zakon o ratifikaciji Kjoto saobraćaj); protokola (Službeni list Republike Crne Gore br. 11/07) Ministarstvo finansija

Zakon o životnoj sredini (Službeni vjesnik Republike Ministarstvo Makedonije br. 53/05, 51/11, 44/15), Zakon o poljoprivrede, klimatskim akcijama (Službeni vjesnik Republike šumarstva i Makedonije br. 88/19), Zakon o zaštiti prirode Ministarstvo zaštite vodoprivrede; (Službeni vjesnik Republike Makedonije br. 67/04, životne sredine i Sjeverna Ministarstvo 14/06), Zakon o kvalitetu vazduha (Službeni vjesnik prostornog planiranja: Makedonija ekonomije Republike Makedonije br. 92/07), Zakon o ratifikaciji Državni inspektorat za (energetike); Pariškog sporazuma (Službeni vjesnik Republike zaštitu životne sredine Ministarstvo Makedonije br. 23/17), Zakon o ratifikaciji Kjoto finansija; Ministarstvo protokola (Službeni vjesnik Republike Makedonije br. saobraćaja i veza 49/04)

Zakon o klimatskim promenama (Službeni glasnik Republike Srbije br. 26/2021), Zakon o smanjenju Ministarstvo rizika od katastrofa i upravljanju vanrednim rudarstva i energetike; situacijama (Službeni glasnik Republike Srbije br. Ministarstvo 87/2018), Zakon o zaštiti životne sredine (Službeni poljoprivrede, glasnik Republike Srbije br. 135/2004, 36/2009), Ministarstvo zaštite šumarstva i Zakon o zaštiti prirode (Službeni glasnik Republike životne sredine: vodoprivrede; Srbija Srbije br. 36/2009, 88/2010), Zakon o zaštiti vazduha Agencija za zaštitu Ministarstvo (Službeni glasnik Republike Srbije br. 36/2009, životne sredine finansija; Ministarstvo 10/2013), Zakon o upravljanju otpadom (Službeni građevinarstva; glasnik Republike Srbije br. 36/2009, 88/2010), Zakon Ministarstvo o ratifikaciji Pariškog sporazuma (Službeni glasnik saobraćaja i Republike Srbije br. 11/2017), Zakon o ratifikaciji Kjoto infrastrukture protokola (Službeni glasnik Republike Srbije br. 88/07)

2.3. Pregled strategija politika i regionalnih inicijativa za klimatske promene

Albanija

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Ministarstvo infrastrukture i energetike; Ministarstvo finansija i ekonomije; Ministarstvo turizma i Integrisani okvir politike Nacionalni zaštite životne sredine za usmjeravanje napora energetski i Albanije u dekarbonizaciji do klimatski plan 2024 Ne Podržano od strane EU, 2030. godine i nakon toga, Republike Njemačkog saveznog ministarstva te usklađivanje s ciljevima Albanije za zaštitu životne sredine, Evropskog zelenog plana. klimatske akcije, zaštitu prirode i nuklearnu sigurnost (BMU)

- 80 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Albanija

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Okvir za smanjenje rizika od katastrofa i reagovanje u vanrednim situacijama, uključujući opasnosti Nacionalni Ministarstvo odbrane; Ministarstvo povezane s klimom. Ažurira Bavi se rizicima plan za unutrašnjih poslova; agencije prethodne planove za civilne raseljavanja, civilne 2023 civilne zaštite vanredne situacije u svjetlu uključujući vanredne događaja, upravljanja i politika evakuaciju i pomoć. situacije Uz podršku UNDRR-a i IOM-a povezanih s klimom. Razmatra i planira rizike od raseljavanja, uključujući evakuaciju, privremeni smještaj itd.

Ministarstvo turizma i zaštite Četvrta životne sredine; Ministarstvo Četvrti sveobuhvatni izvještaj nacionalna finansija i ekonomije; Ministarstvo o klimatskim politikama, komunikacija 2022 infrastrukture i energetike Ne aktivnostima i napretku prema Albanije prema UNFCCC-u. UNFCCC-u Uz podršku UNFCCC-a; UNDP-a; i GEF-a

Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine; Ministarstvo finansija i ekonomije; Ministarstvo Njime se ažuriraju obaveze infrastrukture i energetike; Revidirani Albanije u vezi s klimom Međuresorna radna grupa za nacionalno prema Pariškom sporazumu, 2021 klimatske promene Ne utvrđeni povećavajući njenu ambiciju za doprinos smanjenje emisija stakleničkih Uz podršku UNFCCC-a; UNDP-a; plinova. Njemačkog saveznog ministarstva za ekonomsku saradnju i razvoj (BMZ); i GIZ-a

Ističe društvene ranjivosti uzrokovane Ministarstvo turizma i zaštite Koordinira i integriše nejednakim životne sredine; Ministarstvo prilagođavanje klimatskim razvojnim procesima poljoprivrede i ruralnog razvoja; Revidirani promenama u svim sektorima. koji mogu pogoršati Ministarstvo zdravlja i socijalne nacionalno Cilj je jačanje spremnosti, rizike koji proizlaze 2021 zaštite; Ministarstvo infrastrukture i utvrđeni smanjenje ranjivosti i izgradnja iz klimatskih energetike doprinos dugoročne otpornosti na promena, na primjer klimatske promene u skladu sa za marginalizirane Uz podršku UNEP-a; UNDP-a; i smjernicama EU i UNFCCC-a. ljude koji žive GCF-a u neformalnim naseljima.

Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine; Ministarstvo infrastrukture i energetike; Strategija Pruža pregled dugoročne Ministarstvo poljoprivrede i i akcioni strategije Albanije za ruralnog razvoja; Ministarstvo planovi za ublažavanje klimatskih 2020 zdravlja i socijalne zaštite Ne klimatske promena i prilagođavanje, promene uključujući sektorske akcione Uz podršku UNDP-a; GEF-a; 2020–2030 planove. UNEP-a; SIDA-e; GIZ-a; i Specijalnog fonda EU za klimatske promene

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 81

Bosna i Hercegovina

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa

Entitetska ministarstva: Ministarstvo energetike, rudarstva i industrije, Njime se postavljaju Integrisani Ministarstvo okoliša i turizma nacionalni ciljevi i mjere za nacionalni plan (Federacija BiH); Ministarstvo povećanje udjela obnovljive 2023 Ne za energiju i energetike i rudarstva, energije u energetskom klimu Ministarstvo prostornog uređenja, miksu, u skladu s direktivama građevinarstva i ekologije EU. (Republika Srpska)

Podržano od strane EU; GIZ-a; UNDP-a; i Svjetske banke

Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa Ažuriranje UNFCCC-a o Entitetska ministarstva: emisijama stakleničkih Ministarstvo okoliša i turizma, Četvrta plinova, aktivnostima Spominje se Ministarstvo energetike, rudarstva nacionalna ublažavanja i primljenoj emigracija i njena 2021 i industrije (Federacija BiH); komunikacija podršci; uključuje nedavne povezanost s Ministarstvo prostornog uređenja, UNFCCC-a podatke i napredak od rastom BDP-a. građevinarstva i ekologije posljednje Nacionalne (Republika Srpska) komunikacije. Podržano od strane UNDP-a i Zelenog klimatskog fonda (GCF)

Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa

Entitetska ministarstva: Ministarstvo okoliša i turizma, Ministarstvo Strategija za integraciju Uzima u obzir poljoprivrede, vodoprivrede klimatskih prilagođavanja Nacionalni plan raseljavanje i šumarstva (Federacija BiH); u sektorskim politikama, adaptacije Bosne 2021 uzrokovano Ministarstvo prostornog uređenja, procjena klimatskih rizika i Hercegovine klimatskim građevinarstva i ekologije, i predlaganje mjera za promenama. Ministarstvo poljoprivrede, adaptaciju za ranljive sektore. šumarstva i vodoprivrede (Republika Srpska)

Uz podršku UNDP-a i GCF-a

Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa

Entitetska ministarstva: Zvanična klimatska obaveza Ažurirani Ministarstvo okoliša i turizma, Bosne i Hercegovine u okviru nacionalno Ministarstvo energetike, rudarstva Pariškog sporazuma, u kojoj utvrđeni doprinos 2021 i industrije (Federacija BiH); Ne su navedeni ciljevi smanjenja (NDC) za period Ministarstvo prostornog uređenja, emisija stakleničkih plinova i 2020–2030 građevinarstva i ekologije, prioriteti prilagođavanja. Ministarstvo energetike i rudarstva (Republika Srpska)

Uz podršku UNDP-a

- 82 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Bosna i Hercegovina

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa Strategija prilagođavanja Entitetska ministarstva: Razmatra rizike klimatskim Ministarstvo okoliša i turizma, Ocrtava strategiju za raseljavanja kao promenama i Ministarstvo energetike, rudarstva prilagođavanje klimatskim dio povećanja razvoja s niskim 2020 i industrije (Federacija BiH); promenama i razvoj u otpornosti emisijama Ministarstvo prostornog uređenja, kontekstu UNFCCC-a i na klimatske za Bosnu i građevinarstva i ekologije, politika i propisa EU.. promene Hercegovinu Ministarstvo energetike i rudarstva 2020–2030 (Republika Srpska)

Uz podršku UNDP-a i GEF-a

Kosovo

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Uz podršku UNDP-a. Utvrđuje ambicije, ciljeve Bavi se utjecajem Prvi i dobrovoljni Ministarstvo zaštite životne i akcije Kosova u pogledu klime na kretanje nacionalno sredine , prostornog planiranja i 2025 ublažavanja i prilagođavanja stanovništva i utvrđeni doprinos infrastrukture; međuresorna radna klimatskim promenama. urbano planiranje Kosova grupa Dobrovoljno se dostavlja za mobilnost. UNFCCC-u

Ministarstvo zaštite životne sredine , prostornog planiranja i infrastrukture; Ministarstvo Pregled Postavlja prioritete za ekonomije; Ministarstvo Strategije za upravljanje vodama i poljoprivrede, šumarstva i ruralnog zemlju 2023– prilagođavanje na Kosovu, 2023 razvoja; Međuministarski savjet za Ne 2027 i Akcionog pozivajući se na utjecaje vode plana za vode klimatskih promena na vodne 2023–2025 resurse. Uz podršku EU; GIZ-a; Svjetske banke; i Švicarske agencije za razvoj i saradnju.

Ministarstvo ekonomije; Ured Utvrđuje nacionalnu premijera; Ministarstvo finansija, energetsku politiku, s Energetska rada i transfera; Ministarstvo fokusom na dekarbonizaciju, strategija Kosova 2022 zaštite životne sredine , prostornog Ne obnovljive izvore energije 2022–2031 planiranja i infrastrukture i otpornost na klimatske promene Uz podršku Ambasade Holandije.

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 83

Kosovo

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Predstavlja mjere za poboljšanje efikasnosti i održivosti poljoprivredne Strategija za proizvodnje i upravljanja poljoprivredu Ministarstvo poljoprivrede, prirodnim resursima. Navodi 2021 Ne i ruralni razvoj šumarstva i ruralnog razvoja izazove i mogućnosti za 2022–2028 unapređenje ublažavanja klimatskih promena i prilagođavanja u poljoprivrednom sektoru.

Ministarstvo zaštite životne sredine i prostornog planiranja; Ministarstvo Strategija za ekonomije; Agencija za upravljanje klimatske Utvrđuje dugoročnu klimatsku u vanrednim situacijama promene 2019– 2018 politiku Kosova i mjere za Ne 2028 i Akcioni ublažavanje i prilagođavanje. Podržano od strane UNDP-a; EU; plan 2019–2021 Austrijske razvojne saradnje; GIZ-a; i drugih partnera

Crna Gora

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Bavi se raseljavanjem uzrokovanim ekstremnim Nacionalni plan vremenskim Strategija za integraciju prilagođavanja događajima i prilagođavanja klimatskim klimatskim diferenciranom Vlada Crne Gore promenama u sektorske promenama ranjivošću na 2025 politike, procjenu klimatskih 2025–2035; te događaje; Uz podršku UNDP-a i GCF-a rizika i predlaganje mjera Akcioni plan za također indirektno prilagođavanja za ranjive period 2025– obrađuje sektore. 2027 unutrašnje migracije i posljedične trendove depopulacije.

Ministarstvo za ekologiju, održivi razvoj i razvoj sjevernog regiona; Ministarstvo za kapitalne investicije; Ministarstvo poljoprivrede, Treći dokument EU i Crne Treći nacionalno šumarstva i vodoprivrede; Gore o razvoju prema utvrđeni doprinos 2025 Ministarstvo energetike; UNFCCC-u, koji ocrtava Ne Crne Gore Ministarstvo ekonomskog razvoja; ažurirane klimatske ciljeve i Ministarstvo finansija akcije.

Podržano od strane UNDP-a; GEF-a; i EU

- 84 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Crna Gora

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Ispituje mobilnost, posebno Četvrta Prvi dvogodišnji izvještaj unutrašnje nacionalna o transparentnosti Crne migracije i komunikacija i Ministarstvo ekologije, održivog Gore i Četvrta nacionalna kretanje iz ruralnih prvi dvogodišnji razvoja i razvoja sjevera 2025 komunikacija prema područja u izvještaj o UNFCCC-u, u kojoj se urbana područja, transparentnosti Uz podršku UNDP-a i GEF-a izvještava o klimatskim u kontekstu Crne Gore prema akcijama i napretku. klimatskih i UNFCCC-u demografskih promena.

Ministarstvo održivog razvoja Njime se utvrđuje strategija i turizma; druga relevantna održivog razvoja Crne Uzima u obzir Nacionalna ministarstva Gore do 2030. godine, s unutrašnje strategija 2016 ublažavanjem klimatskih migracije i održivog razvoja Podržano od strane UNDP-a; EU; promena kao ključnim regionalne do 2030. godine i Investicionog okvira za Zapadni pitanjem, uz energetiku, nejednakosti Balkan industriju i zaštitu ekosistema.

Sjeverna Makedonija

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Ministarstvo ekonomije i rada; Ministarstvo obrazovanja i nauke; Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja; Ministarstvo socijalne politike, demografije i Klimatske Nacionalna mladih; Ministarstvo poljoprivrede, Sveobuhvatna strategija promene i strategija šumarstva i vodoprivrede razvoja za Sjevernu mobilnost se razvoja Sjeverne 2024 Makedoniju, koja uključuje spominju kao Nacionalno vijeće za razvoj, Makedonije zelenu transformaciju kao ključni izazovi; Udruženje jedinica lokalne 2024–2044 strateško prioritetno područje. međutim, oni nisu samouprave integrisani. Podržano od strane UNEP-a; Ministarstva finansija Slovačke; i Odjela za međunarodni razvoj Ujedinjenog Kraljevstva

Ministarstvo zaštite životne sredine Spominje i prostornog planiranja; Ministarstvo sezonske i Četvrta gospodarstva; Ministarstvo Sveobuhvatan izvještaj o socio-ekonomske nacionalna poljoprivrede, šumarstva i emisijama, ranjivostima migracije, ali ih ne komunikacija 2023 vodoprivrede; druga relevantna i akcijama Sjeverne povezuje direktno za Sjevernu ministarstva Makedonije za rešavanje s klimatskim Makedoniju klimatskih promena. ili ekološkim Podržano od strane UNDP-a; faktorima. GEF-a

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 85

Sjeverna Makedonija

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

Ministarstvo ekonomije; Ministarstvo zaštite životne Mapa puta sredine i prostornog planiranja; za pravednu Ministarstvo rada i socijalne politike; Okvirni dokument EU za tranziciju u 2023 Ministarstvo finansija pravednu tranziciju s uglja na Ne Sjevernoj zelenu ekonomiju. Makedoniji Podržano od strane Europske banke za obnovu i razvoj (EBRD) i EU

Ministarstvo zaštite životne sredine i prostornog planiranja; Ministarstvo Povećan ekonomije; Ured potpredsjednika nacionalno Vlade; Sekretarijat za evropske Početni nacionalno utvrđeni utvrđeni doprinos 2021 poslove; Ministarstvo rada i doprinos ažuriran; specificira Ne Sjeverne socijalne politike; druga relevantna nacionalne klimatske ciljeve. Makedonije ministarstva

Podržano od strane UNDP-a i EU

U njemu se napominje potencijal za U njemu se utvrđuje migracije iz Dugoročna Ministarstvo zaštite životne sredine dugoročna vizija Sjeverne urbanih u ruralna strategija i i prostornog planiranja Makedonije i specifične 2021 područja putem akcioni plan za aktivnosti za ublažavanje klimatskih akcija klimatske akcije Uz podršku UNDP-a i EU. klimatskih promena i za ublažavanje prilagođavanje njima. nejednakosti između ovih oblasti.

Ministarstvo ekonomije; Zamjenjuje Energetsku Ministarstvo zaštite životne sredine strategiju iz 2010. Strategija razvoja i prostornog planiranja godine; fokusira se na energetike do 2019 Ne dekarbonizaciju, energetsku 2040. godine Podržano od strane UK Aid Direct efikasnost i integraciju s i EU. okvirom EU.

- 86 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Srbija

Razmatranja Naslov Godina Zainteresirane strane Opis mobilnosti

U njemu se utvrđuju glavni Po prvi put, prioriteti politike zaštite prepoznaje se životne sredine za narednu Nacrt strategije veza između deceniju. Usklađen je sa zaštite životne klimatskih Ministarstvo zaštite životne sredine Sofijskom deklaracijom sredine – Zelena promena i U toku i standardima EU, koji agenda za mobilnosti, kao Uz podršku UNDP-a i EU. se odnose na klimatske Republiku Srbiju i potreba za promene, cirkularnu 2025–2033 izgradnjom ekonomiju, smanjenje srodnih zagađenja, biodiverzitet i kapaciteta. održive prehrambene sisteme.

Strategija Zvanična dugoročna niskougljičnog Ministarstvo rudarstva i energetike; strategija EU za razvoj razvoja Republike Ministarstvo zaštite životne sredine s niskim emisijama, Srbije za period 2024 podnesena UNFCCC-u. Ne 2023–2030. sa Podržano od strane UNDP-a; U njoj su utvrđeni putevi projekcijama do GEF-a; i EU dekarbonizacije i sektorski 2050. godine ciljevi.

Spominje migracije iz ruralnih područja u urbana područja Sveobuhvatna komunikacija i demografske Treća nacionalna Ministarstvo zaštite životne sredine za UNFCCC u kojoj se opisuju promene koje komunikacija 2024 emisije, ranjivost i akcije povećavaju Srbije Uz podršku UNDP-a i GEF-a. Srbije za rešavanje klimatskih ranjivost na promena. utjecaje klimatskih promena, posebno rizik od vrućine u gradovima.

Fokusira se na izgradnju Program otpornosti na klimatske prilagođavanja uticaje i ključni je strateški Ministarstvo zaštite životne sredine klimatskim dokument za politiku zaštite 2024 Ne promenama za životne sredine i klime Srbije Uz podršku UNDP-a i GCF-a. period 2023– (podnošenje UNFCCC-u 2030 kao Nacionalni plan prilagođavanja).

Ministarstvo zaštite životne sredine; Nacionalno Podneseno UNFCCC-u. NDC Ministarstvo rudarstva i energetike, utvrđeni doprinos 2025 3.0 u kojem su navedeni Ne Srbije klimatski ciljevi i mjere Srbije. Uz podršku GEF-a

- Prilog 2: Klimatski akteri, okviri i inicijative u jugoistočnoj Evropi 87

Inicijative s regionalnom i međunarodnom podrškom

Naslov Period Zainteresirane strane Opis

Inicijativa za podršku prilagođavanju klimatskim promenama u oblastima Zelena agenda: RCC; GIZ; Albanija; Bosna i poljoprivrede i gradskog saobraćaja; Prilagođavanje Hercegovina; Kosovo; Crna Gora; i promovisanje regionalne saradnje, klimatskim 2024–2026 Sjeverna Makedonija; Srbija; i drugi rodne ravnopravnosti i rešenja promenama na partneri i donatori. zasnovanih na prirodi putem alata za Zapadnom Balkanu donošenje odluka, demonstracionih projekata i obuke.

Izvještaj Grupe Svjetske banke: Naglašava hitnu potrebu da regionalne Ekonomije ekonomije investiraju u otpornost na Zapadnog Balkana Svjetska banka; Albanija; Bosna i klimatske promene, procjenjujući da moraju ojačati Hercegovina; Kosovo; Crna Gora; 2024 će u narednoj deceniji biti potrebno otpornost na Sjeverna Makedonija; Srbija; i drugi ulaganje od 37 milijardi dolara kako bi klimatske promene partneri i donatori. se ljudi i ekonomije zaštitili od klimatskih kako bi zaštitile uticaja. ljude i potaknule rast

Bilateralna partnerstva za Ova partnerstva imaju za cilj ubrzanje klimu i razvoj: BMZ; Albanija; Bosna i Hercegovina; sprovođenja Zelene agende za Zapadni Partnerstvo sa 2023 – Kosovo; Crna Gora; Sjeverna Balkan kroz bilateralnu saradnju u Zapadnim Balkanom (u toku) Makedonija; Srbija; i drugi partneri i oblasti klimatskih akcija, obnovljivih za ambicioznije donatori. izvora energije, prilagođavanja i djelovanje u oblasti pravedne tranzicije. klime

Inicijative za zelenu tranziciju: Projekti pomažu javnom, privatnom Podrška zelenoj OECD; EU; RCC; Albanija; Bosna i i civilnom sektoru u kretanju ka tranziciji kroz mape Hercegovina; Kosovo; Crna Gora; ekološkoj održivosti fokusirajući se na 2022–2026 puta za cirkularnu Sjeverna Makedonija; Srbija; i drugi ublažavanje klimatskih promena, čistu ekonomiju partneri i donatori. energiju, efikasnost resursa i zaštitu ekosistema. Zelena tranzicija na Zapadnom Balkanu

Regionalna inicijativa 13 ekonomija RCC; Albanija; Bosna i Hercegovina; jugoistočne Evrope za ubrzanje Bugarska; Hrvatska; Grčka; Kosovo; napretka ka Ciljevima održivog razvoja Strategija JIE 2030 2021–2030 Moldavija; Crna Gora; Sjeverna UN-a kroz saradnju i koordinirano Makedonija; Rumunija; Srbija; Slovenija; djelovanje u ekonomskim, društvenim Turska; i drugi partneri i donatori i ekološkim oblastima (uključujući i klimatske akcije).

Regionalna inicijativa za jačanje otpornosti na klimatske promene Platforma za zaštitu UNEP; Austrijska razvojna agencija; stvaranjem platforme za zaštitu od klime za održivi Albanija; Bosna i Hercegovina; Kosovo; 2021– (u toku) klimatskih promena koja pomaže razvoj na Zapadnom Crna Gora; Sjeverna Makedonija; i vlastima i dionicima da integrišu znanje Balkanu (WB-CPP) Srbija o klimi u procese donošenja odluka i ulaganja.

- 88 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Inicijative s regionalnom i međunarodnom podrškom

Naslov Period Zainteresirane strane Opis

Regionalna inicijativa za ubrzanje zelene tranzicije i usklađivanje sa RCC; Albanija; Bosna i Hercegovina; Zelenim planom EU kroz saradnju Zelena agenda za Kosovo; Crna Gora; Sjeverna 2020–2030 u oblasti klimatskih akcija, kružne Zapadni Balkan Makedonija; Srbija; i drugi partneri i ekonomije, smanjenja zagađenja, donatori zaštite biodiverziteta i održivog razvoja hrane i ruralnih područja.

Regionalna inicijativa za ubrzanje Platforma UNEP; Ministarstvo zaštite životne aktivnosti protiv zagađenja u jugoistočne Evrope 2019 – sredine Italije; Albanija; Bosna i jugoistočnoj Evropi podrškom za borbu protiv (u toku) Hercegovina; Kosovo; Crna Gora; implementaciji Plana implementacije zagađenja (SEEPP) Sjeverna Makedonija; i Srbija zagađenja UNEA i Ciljeva održivog razvoja.

Svjetska meteorološka organizacija; DPPI; Meteorološke i hidrološke Razvoj sistema Regionalni savjetodavni sistem službe 18 ekonomija jugoistočne ranog upozoravanja za poboljšanje prognoziranja i 2016 – Evrope, uključujući Albaniju; Bosnu na višestruke upozoravanja na meteorološke i (u toku) i Hercegovinu; Kosovo; Crnu Goru; opasnosti u hidrološke opasnosti jačanjem razmjene Sjevernu Makedoniju; Srbiju; Evropski jugoistočnoj Evropi podataka i kapaciteta za prognoziranje. centar za srednjoročne vremenske prognoze; i druge partnere i donatore.

Platforma za saradnju na visokom EU; Albanija; Bosna i Hercegovina; nivou usmjerena na jačanje regionalne 2014 – Berlinski proces Kosovo; Crna Gora; Sjeverna saradnje (uključujući i djelovanje u (u toku) Makedonija; i Srbija oblasti klime), povezanosti i procesa integracije u EU.

EU; Albanija; Bosna i Hercegovina; 2001 – Island; Moldavija; Crna Gora; Sjeverna Inicijativa za jačanje saradnje i Mehanizam civilne (u toku, varira Makedonija; Norveška; Srbija; Turska; koordinacije u prevenciji, pripremi i zaštite EU u zavisnosti Ukrajina; Agencije civilne zaštite; odgovoru na katastrofe. od zemlje) Ministarstva; i drugi partneri

- 89

- Prilog 3: Akteri, okviri i inicijative za mobilnost

- 91

3.1. Sažetak okvira i inicijativa za mobilnost Međusektorski pristupi koji povezuju mobilnost s kli- matskim promenama i razvojem ostaju rijetki, a složena interakcija između ovih dinamika i dalje je uglavnom od- sutna iz dominantnih strategija. Odgovori na mobilnost obično se fokusiraju na upravljanje i kontrolu u tranzitnoj zoni, što odražava položaj regiona kao ključnog tranzit- nog koridora, ali i utjecaj migracijske politike EU. Iako je nedavno došlo do intenziviranja aktivnosti za angažiranje dijaspore i olakšavanje povratnih migracija, ove inicijati- ve ostaju relativno ograničene i po obimu i po ambiciji. U suštini, pažnja koja se posvećuje osnovnim pokretačima mobilnosti je neodrživa - posebno onima koji se odnose na klimatske promene i pritiske na živonu sredinu.

Odgovornosti politika, strategije i inicijative

U jugoistočnoj Evropi, s obzirom na međusektor- sku prirodu mobilnosti, uključen je niz ministarsta- va – uključujući ona nadležna za vanjske poslove, rad, zdravstvo i socijalna pitanja i obrazovanje (OECD 2022). Upravljanje imigracijom obično nadgledaju ministarstva unutrašnjih poslova, koja često imaju namjenske odjele ili agencije za tu svrhu (OECD 2022). Na primjer, Mini- starstvo unutrašnjih poslova Kosova ima Odjel za drža- vljanstvo, azil i migracije, dok Ministarstvo unutrašnjih poslova Crne Gore ima Odjel za migracije i readmisiju. U Albaniji, Ministarstvo rada i socijalnih poslova igra va- žnu ulogu, posebno u pitanjima migracija radne snage i integracije. Važno je napomenuti da nijedan organ vlasti u regionu Jugoistočne Evrope trenutno ne delegira za- datke vezane za mobilnost ministarstvima zaštite život- ne sredine, niti integriše klimatske i ekološke aspekte u migracijsku politiku.

Radi poboljšanja koordinacije, osnovano je nekoliko me- đuministarskih tijela, kao što je Koordinaciono tijelo za migracije i azil u Bosni i Hercegovini (OECD 2022). U Srbiji, nezavisni Komesarijat za izbjeglice i migracije ne samo da upravlja smještajem i integracijom izbjeglica i migranata, već djeluje i kao centralno tijelo za koordinaciju i praćenje migracijske politike (Komesarijat za izbjeglice i migracije Srbije, itd.). Podatke o migracijama uglavnom prikupljaju Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva vanjskih

- 92 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

poslova, zajedno s drugim institucijama koje se bave azi- Regionalna saradnja u oblasti mobilnosti postaje sve lom i radnim dozvolama. U Albaniji, na Kosovu i u Sjevernoj istaknutija u jugoistočnoj Evropi, uglavnom vođena Makedoniji, statistički zavodi igraju istaknutiju ulogu, dok u zajedničkim ciljem pristupanja EU i prepoznavanjem Bosni i Hercegovini i Srbiji godišnje profile mobilnosti obja- prekogranične dinamike mobilnosti. Prekretnica u ovom vljuju nadležna ministarstva (OECD 2022). Za sveobuhva- saradničkom pristupu je Deklaracija iz Skopja, usvoje- tan popis ključnih aktera, pogledajte Prilog 3.1. na u novembru 2022. godine, koja je naglasila potrebu za robusnim i održivim upravljanjem migracijama u bli- Za upravljanje migracijama širom jugoistočne Evrope skoj vezi s dugoročnim razvojem i zajednica domaćina potreban je robustan pravni i strateški okvir. Sve vla- i tranzitnih zajednica (IOM 2023a). Nadovezujući se na de zemalja jugoistočne Evrope usvojile su sveobuhvatne ovu obavezu, vlasti u regionu podržale su Akcioni plan zakone o migracijama koji uspostavljaju pravnu osnovu za održivo upravljanje migracijama (2023–2025), okvir za regulisanje stranih stanovnika, azila, migracija pove- osmišljen za rešavanje ključnih izazova (kao što su tr- zanih sa zapošljavanjem i šireg upravljanja migracijama govina ljudima i krijumčarenje), uspostavljanje održivih u skladu s međunarodnim i, prije svega, standardima EU puteva za povratak i pružanje adekvatne zaštite onima (OECD 2022). Na toj osnovi, vlade su razvile višegodišnje koji se ne mogu vratiti. Ovaj plan je usko usklađen s Ak- strategije mobilnosti i akcione planove – često uz podršku cionim planom EU za Zapadni Balkan iz 2022. godine i međunarodnih organizacija kao što je IOM. Ove strategije odražava kontinuirane napore regije da uskladi migracij- se bave nizom prioriteta, kao što su sprečavanje ilegalnih ske politike i prakse. migracija, socio-ekonomska integracija imigranata i eko- nomska reintegracija vraćenih migranata (IOM 2021b). U Ove inicijative usmjerene na upravljanje dopunjuju Albaniji, na Kosovu, u Crnoj Gori, Sjevernoj Makedoniji i šire napore regionalne integracije. Regionalni akcioni Srbiji, poseban naglasak se stavlja na privlačenje kvalifi- planovi za zajedničko tržište (2021–2025 i 2025–2028), kovanih imigranata kako bi se popunio nedostatak radne pokrenuti na Samitu u Sofiji 2020. godine i koordinira- snage, dok u Sjevernoj Makedoniji, Srbiji i Bosni i Herce- ni od strane Vijeća za regionalnu saradnju (RCC), imaju govini smanjenje emigracije i rešavanje osnovnih faktora za cilj stvaranje jedinstvenog trgovinskog područja – sa koji je pokreću ostaju centralni ciljevi politike.81 slobodnim kretanjem robe, usluga, kapitala i ljudi. Druga faza ove inicijative stavlja poseban naglasak na razvoj Pored ovih napora, angažman dijaspore se posljed- ljudskog kapitala, poboljšanje pristupa visokom obrazo- njih godina pojavio kao ključni prioritet. Prepoznajući vanju, prevazilaženje jaza u vještinama, reformu tržišta potencijal dijaspore da doprinese nacionalnom razvoju, rada i podsticanje regionalnih inovacija. Paralelno s tim, vlasti širom regije sve više nastoje privući investicije iz Inicijativa Otvoreni Balkan – koju su Albanija, Sjeverna dijaspore i potaknuti stvaranje visokokvalitetnih, visoko- Makedonija i Srbija pokrenule u julu 2021. godine – ima kvalificiranih radnih mjesta.82 Ova promena se ogleda u za cilj uspostavljanje zajedničkog ekonomskog područ- razvoju namjenskih strategija za dijasporu u Bosni i Her- ja kao korak ka članstvu u EU.83 U pogledu mobilnosti, cegovini, Crnoj Gori i Sjevernoj Makedoniji, kao i u osni- inicijativa posebno naglašava mobilnost radne snage, vanju specijaliziranih agencija za angažman dijaspore u olakšavanje slobodnog kretanja radnika i smanjenje ad- Albaniji, na Kosovu i u Srbiji (RCC 2020). Ove inicijati- ministrativnih prepreka zapošljavanju u cijelom regionu. ve ne samo da imaju za cilj jačanje ekonomskih veza s Zajedno, ove regionalne inicijative ilustruju rastuću po- migrantima u inostranstvu, već i iskorištavanje vještina i svećenost koordiniranom upravljanju migracijama i eko- stručnosti dijaspore za održivi razvoj i inovacije kod kuće. nomskoj integraciji širom jugoistočne Evrope.

81 Za sveobuhvatan popis ključnih strategija i akcionih planova, pogledajte Prilog 2.2.

82 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom regionalne organizacije, 06.03.2025.

83 Inicijativu Otvoreni Balkan pokrenuli su 2019. godine lideri Albanije, Sjeverne Makedonije i Srbije. Prvobitno nazvana „Mini-Šengen“, zvanično je preimenovana u Inicijativu Otvoreni Balkan na Ekonomskom forumu za regionalnu saradnju održanom u Skoplju 29. juna 2021. godine. Međutim, drugi dijelovi regije su do sada oklijevali da u potpunosti učestvuju zbog političkih sporova i zabrinutosti da bi se inicijativa mogla preklapati s drugim tekućim integracijskim naporima (npr. Berlinskim procesom pod vodstvom EU i postojećim Regionalnim zajedničkim tržištem) i time stvoriti podjele u regionu (EPC 2021; OECD 2022).

- Prilog 3: Akteri, okviri i inicijative za mobilnost 93

Međunarodno finansirane inicijative lokalnim vlastima u planiranju unutrašnjih migracija mla- dih86, dok u Albaniji postoji napredno rodno osjetljivo an- Evropska unija je ključni akter koji usmjerava svoje na- gažovanje s dijasporom na osnovu prava i migracijskih pore na upravljanje migracijama jačanjem integrisanih politika usklađenih sa standardima EU i međunarodnim kontrola u tranzitnim zonama, poboljšanjem sistema standardima.87 azila i poboljšanjem procesa povratka i readmisije kao dijela šireg okvira proširenja EU. Akcioni plan EU za Za- Druge međunarodne organizacije također daju znača- padni Balkan utvrđuje 20 operativnih mjera u pet stubo- jan doprinos upravljanju mobilnošću i zaštiti u regionu va - od upravljanja tranzitnim zonama do usklađivanja jugoistočne Evrope, dopunjujući i jačajući postojeće viznih politika - osmišljenih da pomognu vlastima jugoi- strategije. Rad UNDP-a u regionu fokusira se na temelj- stočne Evrope da se prilagode promenjivim trendovima ne uzroke mobilnosti, podržavajući lokalni razvoj kako mobilnosti i ispune zahtjeve za pristupanje EU. Pakt EU bi se smanjila potreba za iregularnim migracijama i pro- o migracijama i azilu iz 2020. godine također je uveo movirajući pozitivan potencijal mobilnosti za razvoj. Na alate kao što su Partnerstva za talente, koji kombiniraju primjer, u Sjevernoj Makedoniji, UNDP je radio s lokalnim modele mobilnosti radne snage s podrškom za izgradnju partnerima kako bi pomogao povratnicima Romima da kapaciteta u područjima porijekla migranata, uključujući se reintegrišu u svoje zajednice pružajući podršku za i jugoistočnu Evropu. Sporazumi o liberalizaciji viznog zapošljavanje, obuku vještina i pristup socijalnim uslu- režima između vlasti EU i jugoistočne Evrope dodatno gama (UNDP Eurasia 2023). Nasuprot tome, Visoki ko- su olakšali mobilnost, omogućavajući kratkoročna puto- mesar Ujedinjenih nacija za izbjeglice (UNHCR) stavlja vanja unutar Šengenskog prostora bez vize (Evropska veći naglasak na zadovoljavanje humanitarnih i zaštitnih komisija 2023a). potreba ljudi u pokretu, uključujući tražioce azila i inter- no raseljene osobe.88 Njemačka organizacija za među- Međunarodne organizacije igraju centralnu ulogu u narodnu saradnju (GIZ) koncentrira se na promoviranje modelima upravljanja mobilnošću i podršci vlastima redovnih migracija radne snage, jačanje upravljanja i po- širom jugoistočne Evrope. Međunarodna organizacija ticanje angažmana dijaspore. Značajni projekti uključuju za migracije (IOM) je posebno ključni akter kada su u regionalnu inicijativu za poboljšanje politika migracija pitanju pitanja vezana za mobilnost u regionu. Njen an- radne snage u Albaniji, Kosovu, Crnoj Gori i Sjevernoj gažman je vođen Strategijom IOM-a za Zapadni Balkan Makedoniji, koja usklađuje standarde i poboljšava zašti- (2022–2025) i posebnim Akcionim planom za održivo tu radnika migranata, te Program migracija i dijaspora upravljanje migracijama na Zapadnom Balkanu. 84 Ini- (PMD), koji ima za cilj maksimiziranje koristi od redov- cijative IOM-a bave se širokim spektrom prioriteta mo- nih migracija i angažmana dijaspore u cijelom regionu. bilnosti, od jačanja upravljanja tranzitnim područjima i U međuvremenu, UNICEF svoj rad na mobilnosti u ju- sprječavanja ilegalnih migracija do podrške migracijama goistočnoj Evropi usmjerava na zaštitu djece i porodica: radne snage, angažovanja dijaspore i socio-ekonom- dajući prioritet pravima djece bez pratnje i razdvojene skog razvoja. Na primjer, u Sjevernoj Makedoniji, IOM djece, pristupu obrazovanju i zdravstvenoj zaštiti, psiho- je poboljšao identifikaciju i registraciju mješovitih toko- socijalnoj podršci i zaštiti od nasilja i eksploatacije. Me- va kretanja, olakšavajući povezivanje s informacionim đunarodni centar za razvoj migracijske politike (ICMPD) sistemima EU i poboljšavajući upravljanje granicama i olakšava prekogranične projekte, izgradnju kapaciteta i zaštitu ljudskih prava.85 U Srbiji, IOM je pružio podršku dijalog između vlasti i civilnog društva.

84 Štaviše, IOM je razvio posebne strategije za Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Kosovo i Sjevernu Makedoniju.

85 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Sjeverna Makedonija, 27.03.2025.

86 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Srbija, 06.03.2025.

87 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Albanija, 25.03.2025.

88 Intervju sa ključnim ekspertima sa predstavnicima međunarodne organizacije što rade na migraciji, Srbija, 06.03.2025.

- 94 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Inicijative koje vodi civilno društvo mjer, Mreža za migracije Zapadnog Balkana (WB-MIG- NET) okuplja istraživače i praktičare iz cijele regije kako Organizacije civilnog društva i nevladine organizacije bi analizirali trendove mobilnosti i podržali razvoj politi- igraju vitalnu ulogu u rešavanju problema mobilnosti u ka.89 Humanitarne organizacije poput Caritasa, iako če- jugoistočnoj Evropi, radeći u nizu prioritetnih oblasti. sto rade putem lokalnih podružnica, također su dio širih Njihove aktivnosti se kreću od pružanja hitne humani- mreža; to omogućava brzu mobilizaciju i razmjenu naj- tarne pomoći – kao što su hrana, sklonište i medicinska boljih praksi, posebno tokom kriza mobilnosti. njega – do složenije podrške, kao što su pravni savjeti, psihosocijalna njega i usluge integracije za migrante i iz- Uprkos njihovom važnom doprinosu, organizacije ci- bjeglice (Cuttitta et al. 2022). Mnoge organizacije, poput vilnog društva i nevladine organizacije u jugoistočnoj Grupe 484 u Srbiji i Udruženja mladih pravnika Makedo- Evropi suočavaju se sa značajnim izazovima. Finan- nije, fokusiraju se na pružanje pristupa pravima i pravnoj siranje je često ograničeno i nepredvidivo, posebno za zaštiti za migrante, tražioce azila i ranjive grupe. Druge, organizacije koje djeluju izvan kriza visokog profila ili poput Terre des Hommes, daju prioritet potrebama dje- u područjima koja nisu prioritet za donatore ili vlade.90 ce i mladih, nudeći psihosocijalnu podršku, zaštitu dje- Politička nestabilnost i slabi institucionalni okviri dodat- ce i usluge reintegracije, posebno u kontekstu trgovine no komplikuju njihov rad. U nekim dijelovima regije, ci- ljudima ili nesigurnih migracija. Pored toga, organizacije vilno društvo se suočava sa birokratskim preprekama ili civilnog društva i nevladine organizacije u regionu bave ga vlasti čak gledaju sa sumnjom, što može ograničiti se zagovaranjem, praćenjem ljudskih prava i dijalogom napore zagovaranja (Smeltzer et al. 2024; Balkan Civil o politikama kako bi uticale na upravljanje migracijama i Society Development Network 2025). Štaviše, nedosta- promovirale politike zasnovane na dokazima. tak sveobuhvatnijih podataka o ljudskoj mobilnosti – po- sebno o raseljavanju i povratnicima izazvanim klimat- U jugoistočnoj Evropi, organizacije civilnog društva skim promenama – ometa efikasno planiranje i odgovor.91 često sarađuju u raznim mrežama u kojima dijele Proširenje uspješnih lokalnih inicijativa je još jedna stalna stručnost, koordiniraju svoje odgovore i zajedno se poteškoća, često zbog nedovoljne institucionalne podr- zalažu, ističući važnost regionalne saradnje. Na pri- ške ili mehanizama koordinacije.92

89 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnikom međunarodne organizacije koja radi na migracijama, Bosna i Hercegovina, 04.03.2025.

90 Intervju ključnog stručnjaka s predstavnicima regionalne organizacije, [Bosna i Hercegovina] 19.02.2025.

91 Informacije prikupljene tokom regionalne radionice o klimatskim promenama, ljudskoj mobilnosti i sigurnosti održane u Sarajevu, 03.06.2025.

92 Informacije prikupljene tokom regionalne radionice o klimatskim promenama, ljudskoj mobilnosti i sigurnosti održane u Sarajevu, 03.06.2025.

- Prilog 3: Akteri, okviri i inicijative za mobilnost 95

3.2. Pregled pravnih okvira i odgovornosti politika mobilnosti

Glavni pravni okvir Glavno nadležno tijelo

Ministarstvo unutrašnjih poslova: Odjel za Zakon o strancima (br. 79/2021, kojim se granice i migracije, Direkcija za azil, Direkcija zamjenjuje br. 108/2013), Zakon o azilu (br. za borbu protiv trgovine ljudima i migracije, 10/2021), Zakon o emigraciji (br. 9668/2006), Nacionalna komisija za izbjeglice Albanija Zakon o državljanstvu (br. 8389/1998, izmijenjen), Zakon o integraciji stranaca (br. Prikupljanje i izvještavanje o podacima o 121/2014) migracijama: Zavod za statistiku (INSTAT), Ministarstvo unutrašnjih poslova

Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice; Ministarstvo sigurnosti: Sektor za azil, Granična Zakon o strancima (Službeni glasnik BiH, br. policija BiH, entitetska ministarstva za raseljene 88/15, 34/21), Zakon o azilu (Službeni glasnik Bosna i osobe i izbjeglice BiH, br. 11/16), Zakon o graničnoj kontroli Hercegovina (Službeni glasnik BiH, br. 53/09, 54/10, 47/14, Prikupljanje i izvještavanje o podacima 40/20) o migracijama: Ministarstvo sigurnosti, Komesarijat za izbjeglice i migracije

Ministarstvo unutrašnjih poslova: Odjeljenje za državljanstvo, azil i migracije; Nacionalni Zakon o strancima (br. 04/L-219, izmijenjen koordinator za migracije; Direkcija za migracije; br. 08/L-296, 2023), Zakon o azilu (br. 04/L- Direkcija za migracije i strance (Kosovska Kosovo 217, 2013), Zakon o državljanstvu (br. 04/L- policija) 215, 2013), Zakon o kontroli i nadzoru državne granice (br. 04/L-072) Prikupljanje i izvještavanje o podacima o migracijama: Agencija za statistiku Kosova

Zakon o strancima (Službeni list Republike Ministarstvo unutrašnjih poslova: Ured za azil Makedonije br. 12/18, 3/19, 34/21, 37/22), Zakon Uključenost ministarstava vanjskih poslova, o međunarodnoj i privremenoj zaštiti stranaca finansija i socijalne zaštite i ekonomskog Crna Gora (Službeni list Republike Makedonije br. 2/17, razvoja 34/21), Zakon o državljanstvu (Službeni list Republike Makedonije br. 13/08, 40/10, 28/11, Prikupljanje i izvještavanje o podacima o 46/11, 14/12, 61/13) migracijama: Državni zavod za statistiku

Zakon o strancima (Službeni vjesnik br. 35/06, Ministarstvo unutrašnjih poslova: Koordinaciono 66/07, 117/08, 92/09, 156/10, 158/11, 84/12, tijelo za migracijsku politiku (za razvoj/praćenje 13/13, 147/15, 217/15, 25/16, 11/18, 140/18, politika) Sjeverna 101/19), Zakon o azilu i privremenoj zaštiti Makedonija (Službeni vjesnik br. 49/03, 66/07, 142/08, 51/11, Lokalne vlasti odgovorne za smještaj izbjeglica 54/13, 71/16, 64/18), Zakon o nadzoru granice (Službeni vjesnik br. 171/10, 158/11, 13/13, 164/13, Prikupljanje i izvještavanje o podacima o 44/15, 177/14, 31/16, 64/18, 101/19) migracijama: Državni zavod za statistiku

Zakon o strancima (Službeni glasnik Republike Ministarstvo unutrašnjih poslova; Komesarijat Srbije br. 24/18, 31/19, 62/23), Zakon o za izbjeglice i migracije (također koordinaciono zapošljavanju stranaca (Službeni glasnik tijelo za migracijsku politiku) Republike Srbije br. 128/14, 113/17, 50/18, 31/19, Srbija 62/23), Zakon o azilu i privremenoj zaštiti Prikupljanje i izvještavanje o podacima o (Službeni glasnik Republike Srbije br. 24/18), migracijama: Komesarijat za izbjeglice i Zakon o graničnoj kontroli (Službeni glasnik migracije Republike Srbije br. 24/18)

- 96 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

3.3. Pregled strategija politika i regionalnih inicijativa za mobilnost

Albanija

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Nema spomena Ministarstvo unutrašnjih poslova; o klimi, životnoj Ministarstvo finansija i ekonomije; Nacionalna Međusektorski pristup sredini, zelenim Ministarstvo zdravlja i socijalne strategija i upravljanju migracijama pitanjima, otpornosti zaštite; Ministarstvo za Evropu akcioni plan 2019 za rešavanje izazova i ili šumarstvu. i vanjske poslove; i druga za migracije maksimiziranje utjecaja Poljoprivreda i relevantna ministarstva. 2019–2022 mobilnosti na razvoj zemlje. turizam se spominju kao investicijski Podržano od strane IOM-a sektori.

Ministarstvo unutrašnjih poslova; s Ministarstvom za Evropu i vanjske poslove; Ministarstvom Spominje klimu Njime se utvrđuje Nacionalna finansija i ekonomije; samo jednom sveobuhvatan, međusektorski strategija Ministarstvom obrazovanja i (uz napomenu okvir za upravljanje mobilnošću, u oblasti sporta; Ministarstvom zdravlja i o nedostatku zaštitu prava migranata i migracija 2024 socijalne zaštite; Ministarstvom veze); spominje promociju socio-ekonomskog 2024–2030 i pravde; Ministarstvom odbrane; raseljavanje, ali ne razvoja putem koordiniranih Akcioni plan Ministarstvom poljoprivrede suštinski; nema mjera politike i međunarodne 2024/2026 i ruralnog razvoja; i drugim zelenih/ekoloških saradnje. ministarstvima. aspekata.

Uz podršku IOM-a.

Bosna i Hercegovina

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Ministarstvo sigurnosti; Ministarstvo vanjskih poslova; Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice; Strukturirani pristup Ministarstvo unutrašnjih poslova Strategija upravljanju mobilnošću i Nema spomena Republike Srpske; Ministarstvo u oblasti azilom koji ima za cilj jačanje o klimi, životnoj unutrašnjih poslova Federacije Bosne migracija i institucija, usklađivanje s sredini, zelenim 2016 i Hercegovine; Vlada Brčko Distrikta; azila i Akcioni evropskim standardima pitanjima, otpornosti, Granična policija; Služba za poslove plan 2016– i rešavanje izazova i šumarstvu ili sa strancima; i druga ministarstva. 2020 regularnih i iregularnih poljoprivredi. migracija. Podržano od strane Švicarske i Lihtenštajna putem Partnerstva za migracije i od strane IOM-a.

- Prilog 3: Akteri, okviri i inicijative za mobilnost 97

Bosna i Hercegovina

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Ministarstvo sigurnosti; Ministarstvo vanjskih poslova; Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice; Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske; Vlada Brčko Njime se uspostavlja okvir Distrikta; Federalna uprava civilne za upravljanje mobilnošću Nema spomena Strategija zaštite, Služba za poslove stranaca; i azilom koji ima za cilj o klimi, životnoj u oblasti Granična policija; i drugi ministarski usklađivanje sa standardima sredini, zelenim migracija i 2021 subjekti EU, jačanje institucija pitanjima, otpornosti, azila 2021– i osiguranje efikasnog šumarstvu ili 2025 Uz podršku Ženevskog centra za i humanog upravljanja poljoprivredi. upravljanje sigurnosnim sektorom migracijama. (DCAF); Hilfswerk International, sa partnerskom organizacijom HAJDE; Migracije i integracija (AMIF); Ministarstva unutrašnjih poslova Austrije; i IOM-a.

Kosovo

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Ministarstvo unutrašnjih poslova; Ministarstvo vanjskih poslova i dijaspore; Ministarstvo finansija, rada i transfera; Ministarstvo obrazovanja, Pruža sveobuhvatan okvir nauke, tehnologije i inovacija; Nema spomena za upravljanje mobilnošću, Ministarstvo zdravlja; Ministarstvo o klimi, životnoj s fokusom na sigurne Migraciona pravde; i druga relevantna sredini, zelenim i uređene migracije, strategija 2021 ministarstva. pitanjima, otpornosti, reintegraciju povratnika, 2021-2025 šumarstvu, usklađivanje sa standardima Podržano od strane IOM-a; poljoprivredi ili EU i jačanje institucionalnih Međunarodnog centra za razvoj raseljavanju. kapaciteta. migracijske politike (ICMPD); Švicarskog državnog sekretarijata za migracije; GIZ-a; i drugih međunarodnih partnera i donatora.

- 98 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Crna Gora

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Ministarstvo unutrašnjih poslova; Ministarstvo vanjskih poslova; Nema spomena Strategija za Njime se uspostavlja Ministarstvo ekonomskog razvoja; o klimi, životnoj migracije i sveobuhvatan pristup Ministarstvo rada i socijalne sredini, zelenim reintegraciju upravljanju mobilnošću i zaštite; Ministarstvo obrazovanja; pitanjima, otpornosti, povratnika podršci održivoj reintegraciji Ministarstvo finansija i socijalne šumarstvu ili 2021. – 2025., 2021 povratnika, usklađujući zaštite; i druga relevantna poljoprivredi. s Akcionim nacionalnu politiku sa ministarstva. Raseljavanje se planom za standardima EU, uz fokus spominje samo u 2021. i 2022. na institucionalno jačanje i Podržano od strane IOM-a; kontekstu izbjeglica godinu poboljšano pružanje usluga. UNHCR-a; i Agencije EU za azil iz Jugoslavije. (EUAA).

Sjeverna Makedonija

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Nema spomena Ministarstvo unutrašnjih poslova; o klimi, životnoj Ministarstvo rada i socijalne Ističe prioritete za upravljanje sredini, zelenim Rezolucija o politike; Ministarstvo uprave; Zavod mobilnošću u skladu sa pitanjima, otpornosti migracijskoj za statistiku; i druga relevantna standardima EU-a, rešavanje 2021 ili šumarstvu. politici 2021. – ministarstva legalnih migracija, azila, Poljoprivreda se 2025. integracije i efikasne spominje samo u Uz podršku IOM-a i drugih agencija reintegracije povratnika. vezi s prijenosom UN-a znanja iz dijaspore.

Srbija

Obuhvata klimatske aspekte Naslov Godina Zainteresirane strane Opis i aspekte životne sredine

Postavlja strateške Odnosi se na Ministarstvo rada, zapošljavanja, ciljeve za upravljanje Strategiju za boračkih i socijalnih pitanja; ekonomskim migracijama poljoprivredu Ministarstvo unutrašnjih poslova; smanjenjem odliva i ruralni razvoj, Strategija Ministarstvo obrazovanja, nauke i mozgova, privlačenjem koja prepoznaje ekonomske tehnološkog razvoja; Ministarstvo 2021 povratnika i stranih talenata, klimatske promene migracije finansija; Ministarstvo vanjskih te podsticanjem prenosa kao glavni 2021-2027 poslova; Nacionalna služba za znanja i vještina radi podrške utjecaj. Inače, zapošljavanje nacionalnom razvoju i nema suštinskog usklađivanju sa standardima spominjanja klime ili Uz podršku IOM-a i EU. EU. životne sredine

- Prilog 3: Akteri, okviri i inicijative za mobilnost 99

Inicijative s regionalnom i međunarodnom podrškom

Naslov Period Zainteresirane strane Opis

Albanija; Bosna i Okvir osmišljen za rešavanje ključnih izazova poput trgovine Akcioni plan za Hercegovina; Kosovo; ljudima i krijumčarenja, uspostavljanje održivih puteva održivo upravljanje 2023 – Crna Gora; Sjeverna povratka i pružanje adekvatne zaštite onima koji se ne migracijama (2023. 2025 Makedonija; Srbija; EU; mogu vratiti. Ovaj plan odražava kontinuirane napore regije – 2025.) IOM; i drugi partneri da uskladi migracijske politike i prakse s EU.

Albanija; Bosna i Hercegovina; Kosovo; Naglašava potrebu za robusnim i održivim upravljanjem Deklaracija iz 2022 Crna Gora; Sjeverna migracijama, usko povezanim s dugoročnim razvojem i Skopja Makedonija; Srbija; EU; zajednica domaćina i tranzitnih zajednica. IOM; i drugi partneri

Cilj je stvoriti jedinstveno trgovinsko područje koje uključuje Zajednički akcioni 2021 – slobodno kretanje robe, usluga, kapitala i ljudi; pokrenuto na plan regionalnog 2025 RCC; Albanija; Bosna i samitu u Sofiji 2020. godine, a koordinirano od strane Vijeća tržišta 2021. – 2025. Hercegovina; Kosovo; za regionalnu saradnju. Crna Gora; Sjeverna Zajednički akcijski Makedonija; Srbija, EU i Druga faza ove inicijative stavlja poseban naglasak na plan regionalnog 2025 – drugi partneri. razvoj ljudskog kapitala, poboljšanje pristupa visokom tržišta 2025. – 2028 obrazovanju, smanjenje jaza u vještinama, reformu tržišta 2028. rada i podsticanje regionalnih inovacija.

Hillswerk International; Inicijativa nudi praktičnu podršku vlastima jugoistočne Jačanje upravljanja Zajednička koordinacijska Evrope u upravljanju povratkom i azilom, jačanju njihovih migracijama, azila platforma; Albanija; Bosna 2023 – kapaciteta i promovisanju regionalne saradnje. Njen glavni i procesa povratka i Hercegovina; Kosovo; 2025 cilj je smanjenje pritiska na mobilnost unutar EU tako što na Zapadnom Crna Gora; Sjeverna će procese azila i povratka u regionu učiniti efikasnijim i Balkanu Makedonija; Srbija; EU; i zasnovanim na pravima. drugi partneri.

Strategija IOM-a na zapadnom Balkanu IOM; Albanija; Bosna i Inicijative IOM-a bave se širokim spektrom migracijskih (2022. – 2025.) Hercegovina; Kosovo; prioriteta, od jačanja upravljanja tranzitnim zonama i 2022 – Crna Gora; Sjeverna sprječavanja ilegalnih migracija do podrške migracijama Akcioni plan za 2025 Makedonija; Srbija; EU; i radne snage, angažmanu dijaspore i socioekonomskom održive migracije drugi partneri razvoju. na zapadnom Balkanu

EU; Albanija; Bosna i U njemu je utvrđeno 20 operativnih mjera u pet stubova, Hercegovina; Kosovo; od upravljanja tranzitnim zonama do usklađivanja viznih Akcioni plan za 2022 – Crna Gora; Sjeverna politika, s ciljem da se pomogne vlastima jugoistočne Zapadni Balkan 2025 Makedonija; Srbija; i Evrope da se prilagode promenjivim trendovima mobilnosti i drugi partneri. ispune uslove za pristupanje EU.

Nastoji uspostaviti zajednički ekonomski prostor kao korak ka članstvu u EU. Inicijativa posebno naglašava mobilnost Inicijativa za 2021 – Albanija; Sjeverna radne snage, omogućavajući ljudima da žive i rade bilo gdje otvoreni Balkan ongoing Makedonija; Srbija u regionu jugoistočne Evrope bez potrebe za dodatnim dozvolama za boravak ili rad.

Skup novih pravila za stvaranje pravednog i efikasnog EU; Albanija; Bosna i sistema za upravljanje mobilnošću i azilom širom Evrope Hercegovina; Kosovo; uspostavljanjem zajedničkih procedura i standarda za zaštitu, Pakt EU za 2020 – Crna Gora; Sjeverna prijem i solidarnost. Uvodi alate kao što su partnerstva migracije i azil 2026 Makedonija; Srbija; i talenata, koja kombinuju programe mobilnosti radne snage druge ekonomije sa podrškom za izgradnju kapaciteta u područjima porijekla migranata, uključujući jugoistočnu Evropu.

- Prilog 4: Integrisane inicijative za klimu i mobilnost u jugoistočnoj Evropi

- Prilog 4: Integrisane inicijative za klimu i mobilnost u jugoistočnoj Evropi 101

4.1. Pregled integrisanih inicijativa za klimu i mobilnost

Albanija

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Pruža mapu puta za održivi model rasta otporan na klimatske promene, preporučujući hitna ulaganja u otpornost, Svjetska banka; Izvještaj o klimi prilagođavanje i obnovljive izvore energije kako bi se smanjili ministarstva u i razvoju zemlje- 2024 rizici od katastrofa i podržao dugoročni razvoj. Albaniji; i drugi Albanija partneri. Razmatra mobilnost u kontekstu dugoročnog smanjenja stanovništva uzrokovanog starenjem i migracijama.

Strategija ispituje upravljanje imigracijskim i tranzitnim zonama, sprečavanje ilegalnih migracija, upravljanje mešovitim tokovima kretanja, migracije radne snage, Strategija IOM-a IOM; albanska reintegraciju albanskih povratnika, angažman dijaspore, za Albaniju (2022– 2022–2025 ministarstva; i borbu protiv trgovine ljudima i sprečavanje nasilnog 2025) drugi partneri. ekstremizma.

Klimatske promene se navode kao jedan kontekstualni faktor koji indirektno doprinosi mobilnosti.

Bosna i Hercegovina

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Analizira glavne klimatske rizike, preporučuje hitna ulaganja Svjetska banka; u otpornost i prilagođavanje, te ocrtava puteve za održivi, Izvještaj o klimi i ministarstva inkluzivni rast suočen s klimatskim promenama. Smanjenje razvoju zemlje – 2024 u Bosni i radne snage, zbog starenja stanovništva i emigracije, navodi Bosna i Hercegovina Hercegovini; i se kao ograničavajući faktor za ovaj poduhvat, što ulaganja u drugi partneri ljudski kapital čini ključnim za djelovanje u oblasti klimatskih promena.

Istraživanje veza Izvještaj analizira kako su degradacija životne sredine i IOM; ministarstva između migracija, klimatske promene povezane s obrascima mobilnosti u Bosni Bosne i okoliša i klimatskih 2024 i Hercegovini, ističući potrebu za integrisanim politikama za Hercegovine i promena u Bosni i rešavanje izazova i prilika na preseku mobilnosti, životne drugi partneri Hercegovini sredine i otpornosti.

Projekat se fokusira na pitanja koja nesrazmjerno pogađaju mlade ljude, uključujući povezanost ekonomske, ekološke i društvene nestabilnosti koja doprinosi obespravljenosti Uključivanje IOM; ministarstva mladih i neodrživoj emigraciji; posebno se fokusirajući na mladih u ekološki Bosne i nove ekološke pokretače mobilnosti. 2023–2025 i socioekonomski Hercegovine i održive inicijative drugi partneri Cilj je osnažiti mlade ljude da vode aktivnosti u zajednici i učestvuju u ekološkim i socio-ekonomskim aktivnostima koje podstiču otpornost na klimatske promene, društvenu koheziju i održivi razvoj.

- 102 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Bosna i Hercegovina

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Strategija analizira mješovite migracijske tokove, mobilnost ljudi, socijalnu koheziju i otpornost.

Poglavlje o prilagođavanju klimatskim promenama Nacionalna strategija IOM; ministarstva i smanjenju rizika od katastrofa identificira Bosnu i IOM-a za Bosnu Bosne i Hercegovinu kao jurisdikciju u regionu Jugoistočne Evrope 2022–2025 i Hercegovinu Hercegovine i s najvećom izloženošću prirodnim opasnostima, s indeksom (2022–2025) drugi partneri rizika od 3,7/10 i posebnom ranjivošću na poplave. Ističe prednosti dobro upravljanih, sigurnih, odgovornih i regularnih migracija u kontekstu klimatskih promena, degradacije životne sredine i katastrofa koje proizlaze iz prirodnih opasnosti.

Kosovo

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Pruža analizu klimatskih rizika i ekonomskih izazova, preporučujući hitna ulaganja u prilagođavanje, otpornost i energetsku tranziciju kako bi se osigurao održiv i inkluzivan Svjetska banka; Izvještaj o klimi i rast. Ministarstva razvoju zemlje – 2024 Kosova; i drugi Kosovo Zelena tranzicija se ističe kao prilika za privlačenje partneri. visokokvalifikovanih migranata ili pripadnika dijaspore da se vrate kako bi iskoristili nove zelene prilike. S druge strane, emigracija ima potencijal da uspori zelenu tranziciju.

Cilj je osnažiti migrante i zajednice, osigurati sigurne i redovne koristi migracija za društvo i poslovanje, te IOM; Ministarstva Strategija IOM-a za promovirati snažno i koherentno upravljanje migracijama. 2022–2025 Kosova; i drugi Kosovo (2022–2025) Smatra se da su faktori životne sredine , poput zagađenja i partneri drugih ekoloških opasnosti, usko povezani s drugim faktorima koji utiču na mobilnost.

Crna Gora

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Analizira glavne klimatske rizike i preporučuje ciljana ulaganja u otpornost i prilagođavanje kako bi se podržao održivi ekonomski rast i zaštitile zajednice. Svjetska banka; Izvještaj o klimi i Ističe se veza između klimatskih promena, zdravlja i Ministarstva razvoju zemlje – 2024 mobilnosti, uz napomenu da zdravstveni sistemi moraju Kosova; i drugi Crna Gora biti spremni da podrže ljude koji migriraju zbog klimatskih partneri. promena, jer te osobe mogu imati ograničen pristup zdravstvenim uslugama; stoga je agilna i prilagodljiva zdravstvena zaštita ključna i za zelenu tranziciju i za mobilnost povezanu s klimom.

- Prilog 4: Integrisane inicijative za klimu i mobilnost u jugoistočnoj Evropi 103

Sjeverna Makedonija

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Analizira klimatske rizike, preporučuje velika ulaganja u prilagođavanje i energetsku tranziciju te ocrtava puteve za Svjetska banka; održivi i otporni ekonomski rast. Izvještaj o klimi i ministarstva razvoju zemlje – 2024 Sjeverne Naglašava da zdravstveni sistemi moraju biti fleksibilni i Sjeverna Makedonija Makedonije; i drugi spremni zadovoljiti potrebe ljudi koji migriraju zbog klimatskih partneri. promena, osiguravajući pristup zdravstvenoj zaštiti i prilagođavajući se izazovima zelene tranzicije.

Uključivanje Cilj projekta je integrisati razmatranja mobilnosti i klimatskih perspektiva IOM; ministarstva promena u procese Nacionalnog plana prilagođavanja migracija i klimatskih Sjeverne 2024–2025 Sjeverne Makedonije, osiguravajući da politike prilagođavanja promena u procese Makedonije; i drugi rešavaju veze između mobilnosti i promena životne sredine Nacionalnog plana partneri za otpornije i inkluzivnije klimatske akcije. prilagođavanja

IOM; ministarstva Projekat se fokusira na iskorištavanje doznaka i doprinosa Centar za zelene Sjeverne dijaspore za finansiranje klimatskih akcija, pokazujući kako se 2022–2025 finansije Makedonije; i drugi mobilnost može iskoristiti za pozitivan razvoj i otpornost na partneri klimatske promene.

Strategija se fokusira na humanitarnu pomoć i kvalitetne usluge za stanovništvo pogođeno krizom, istovremeno Nacionalna strategija povećavajući otpornost migranata jačanjem institucionalnih IOM-a za Sjevernu 2022–2025 IOM kapaciteta i otpornosti zajednice na nasilni ekstremizam. Makedoniju (2022– Naglašava podršku ljudima koji su prisiljeni migrirati zbog 2025) siromaštva, eksploatacije, nedostatka prilika, klimatskih promena ili ekoloških izazova.

Srbija

Zainteresirane Naslov Godina Opis strane

Analizira klimatske rizike, preporučuje velika ulaganja u prilagođavanje i energetsku tranziciju te ocrtava puteve za Svjetska Izvještaj o klimi i održivi i otporni ekonomski rast. banka; srpska razvoju zemlje – 2024 ministarstva; i Srbija Naglašava da zdravstveni sistemi moraju biti fleksibilni drugi partneri. i spremni pružiti pristup zdravstvenoj zaštiti ljudima koji migriraju zbog klimatskih promena ili zelene tranzicije.

Zeleni centri za migrante u Srbiji i razvoj integracijskih Cilj projekta je poboljšanje održivosti i energetske efikasnosti IOM; ministarstva politika povezanih u migrantskim centrima u Srbiji, istovremeno izgrađujući 2022–2025 Srbije; i drugi s povezanosti nacionalne kapacitete politika za rešavanje veza između partneri migracija, klimatskih mobilnosti, klimatskih promena, životne sredine i energije. promena, životne sredine i energije

- 104 VEZE IZMEĐU KLIMATSKIH PROMENA, LJUDSKE MOBILNOSTI I SIGURNOSTI U JUGOISTOČNOJ EVROPI

Inicijative s regionalnom i međunarodnom podrškom

Zainteresirane Naslov Period Opis strane

Migracija radne Globalni program usmjeren na iskorištavanje migracija snage kao 2024 – IOM; Albanija; i radne snage kao strategije za prilagođavanje klimatskim prilagođavanje u toku druge privrede promenama, koristeći holistički, na pravima zasnovan i rodno klimatskim osjetljiv pristup. promenama

Svjetska banka; Albanija; Bosna Regionalni izvještaj i Hercegovina; To podstiče ekonomije u regionu da ojačaju svoju otpornost o klimi i razvoju 2024 Kosovo; Crna na klimatske promene kako bi zaštitile ljude i podstakle zemalja Zapadnog Gora; Sjeverna ekonomski rast. Balkana Makedonija; Srbija; i drugi partneri

EU; Susjedne Očekuje se da će se emigracija i demografski pad, posebno Uvodni dokument: regije; Istraživačka u ranjivim ruralnim područjima, pogoršati kako klimatske Budućnost 2022 služba Evropskog promene pojačavaju postojeće pritiske u jugoistočnoj Evropi, klimatskih migracija parlamenta (EPRS) što integrativne klimatske i razvojne politike čini neophodnim.

Strategija za Zapadni Ističe degradaciju životne sredine i prirodne opasnosti kao Balkan (2022–2025) ključne pokretače mobilnosti i raseljavanja u jugoistočnoj IOM; Albanija, Evropi i poziva na veću koordinaciju i razmjenu znanja među 2022–2025 Bosna i Institucionalna zainteresovanim stranama u regionu. Hercegovina; strategija IOM-a Kosovo; Crna o migracijama, Uspostavlja sveobuhvatan, na dokazima zasnovan pristup Gora; Sjeverna okruženju i kako bi se pomoglo ljudima da se kreću, ostanu ili prilagode 2021–2030 Makedonija; Srbija; klimatskim suočeni s klimatskim i ekološkim izazovima, podržavajući članice UN promenama 2021– države i zajednice rešenjima zasnovanim na pravima, 2030 zaštitom i izgradnjom kapaciteta.

- Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea

Linkages between climate change, human mobility and security in South-Eastern Europe Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea

Linkages between climate change, human mobility and security in South-Eastern Europe Copyright Published by the Organization for Security and Co-Operation in Europe © 2025, OSCE This report has been published within the activity “Strengthening the evidence-based understanding of the climate change, human mobility and security nexus in South-Eastern Europe” with support from the United Kingdom. The activity is being implemented within the framework of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE)’s extra-budgetary funded project “Strengthening responses to security risks from climate change in South-Eastern Europe, Eastern Europe, the South Caucasus and Central Asia” (Project Number: 1102151), funded by: Andorra, Austria, Czech Republic, Finland, France, Germany, Italy, Japan, Liechtenstein, Luxembourg, Norway, Poland, Slovenia, Sweden, Switzerland, the United Kingdom and the United States.

Suggested OSCE (edited by) Linkages between climate change, human mobility and citation security in South-Eastern Europe. Vienna: OSCE, 2025.

Legal notice

Publisher The Organization for Security and Co-operation in Europe, Office of the Co-ordinator for OSCE Economic and Environmental Activities, Wallnerstrasse 6, 1010 Vienna, Austria, +43 (0)1 514 360, pm@osce.org, www.osce.org

OSCE project Patrizia Albrecht, Ellen Baltzar Mossop, Thomas Ritzer, Kateryna Robul, Guido management Tintori team

Authors Beatrice Mosello, Alina Viehoff (adelphi research); Roman Hoffmann, Elias Farnleitner, Gregor Zens (IIASA)

Layout and MaxNova Creative Design

Disclaimer The contents of this publication are the opinions, findings, interpretations and conclusions of the authors and contributors, and do not necessarily reflect the views or any official position of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), its donors and/or its participating States. The OSCE does not accept any liability for the accuracy or completeness of any information, instructions and advice contained herein, or for misprints. The designations employed and the presentation of material in this publication do not constitute or imply the expression of any opinion on the part of the OSCE concerning the legal status of any country, territory, city or area, of any authority therein, or concerning the delineation of any frontiers and/or boundaries.

ISBN: 978-92-9234-196-1

- 5

Acknowledgements

We wish to thank all the stakeholders who participated in the regional workshop “Addressing the Interlinkages be- tween Climate Change, Human Mobility and Security to Strengthen Resilience in South-Eastern Europe” (3 June 2025 in Sarajevo) for their valuable contributions, which have informed this report. Furthermore, we wish to thank all the stakeholders whom we met during our consultation activities, which included online interviews as well as online and in-person meetings, for their contributions.

We would also like to warmly thank Jasmina Basic, Håkan Berg, Danijela Bozanic, Bernd Burwitz, Almedin Delija, Tatjana Đurković, Kristina Jovanova, Olsi Nika, Samra Ramic, Juliana Rexha, Mariana Roibu, Senad Shajkovci, Selim Selimovski and Elton Qendro for their co-ordination, facilitation, expert input and support during the research process and organization of the workshop. We would also like to thank the Project Focal Points in the SEE jurisdictions for reviewing the report.

Additionally, we thank the Regional Cooperation Council for their collaboration.

Finally, we express our gratitude to the UK’s Foreign, Commonwealth and Development Office (FCDO) and the United Kingdom Delegation to the OSCE in Vienna for their financial support for this activity.

- 6 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Contents

ACKNOWLEDGEMENTS 5

FOREWWORD 9

KEY TAKEAWAYS 10

1. INTRODUCTION 12 1.1. Background 13 1.2. Structure of the report 15

2. CLIMATE AND MOBILITY TRENDS 16 2.1. Climate trends 17 Figure 2.1. Exposure to four climatic hazards in South-Eastern Europe (2010–2023). 19 Figure 2.2. Spatial differences in climatic hazards in South-Eastern Europe (2015–2020). 20

2.2. Assessing vulnerability to climatic hazards 21 Figure 2.3. Differential vulnerability to climatic stress at the National Statistical Offices’ level in South-Eastern Europe. 22

2.3. Human mobility trends 23 Emigration 23

Figure 2.4. International emigration from the SEE region. 24

Immigration 24

Figure 2.5. Number of refugees and asylum applications in South-Eastern Europe. 25

Internal migration 26

Figure 2.6. Internal migration patterns and trends in the SEE region. 27 Figure 2.7. Changes in rural population shares in the SEE region from 2010 to 2025. 28

Internal Displacement 29

Figure 2.8. Internal displacement risks posed by different types of disaster across the SEE region. 29

- CONTENTS 7

2.4. Drivers of human mobility in the region: evidence from the Balkan Barometer 30 Figure 2.9. Patterns and drivers of intention to emigrate. 31 Figure 2.10. Patterns of perceived security levels across South-Eastern Europe. 33

3. UNDERSTANDING THE LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY 34 3.1. Depopulation of rural areas: livelihood insecurities 35 Figure 3.1. Predicted impacts of environmental hazards on internal migration patterns and international emigration intentions in South-Eastern Europe. 36 Figure 3.2. Potential impacts of drought and aridity on migration combining climatic hazard and vulnerability indicators. 37

3.2. Urbanization, environmental degradation and climate risks: pressures and social inequalities 38 3.3. Migration, land and natural resources: social tensions and conflicts 40 3.4. Climate-induced displacement, disaster response and recovery: the erosion of trust in the authorities 41 Figure 3.3. Levels of trust in various institutions in the SEE region. 42

3.5. Workforce gaps and the green transition: implications for energy security 43

4. RESPONSES 46 4.1. Key initiatives at the intersection of climate change, human mobility and security 47 4.2. Gaps and limitations of the current policy framework 49

5. RECOMMENDATIONS 50 5.1. Fostering regional co-operation and integrated strategies 51 5.2. Strengthening policy and institutional frameworks 52 5.3. Investing locally in climate-resilient livelihoods 53 5.4. Leveraging green economy opportunities 54

REFERENCES 55

- 8 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

ANNEX 1: METHODOLOGY OF THE STUDY AND ITS LIMITATIONS 66 1.1. Methodology 67 Quantitative analysis 68 Qualitative analysis 68 Validation 69

1.2. Limitations of the study 69

ANNEX 2: CLIMATE ACTORS, FRAMEWORKS AND INITIATIVES IN SOUTH-EASTERN EUROPE 70 2.1. Summary frameworks and climate change initiatives 71 Policy responsibilities, strategies and initiatives 72 Internationally funded initiatives 72 Civil society-led initiatives 73

2.2 Overview of legal frameworks and policy responsibilities regarding climate change 76 2.3. Overview of policy strategies and regional climate change initiatives 77

ANNEX 3: MOBILITY ACTORS, FRAMEWORKS AND INITIATIVES 86 3.1. Summary frameworks and mobility initiatives 87 Policy responsibilities, strategies and initiatives 87 Internationally funded initiatives 89 Civil society-led initiatives 90

3.2. Overview of legal frameworks and policy responsibilities regarding mobility 91 3.3. Overview of policy strategies and regional mobility initiatives 92

ANNEX 4: INTEGRATED CLIMATE AND MOBILITY INITIATIVES IN SOUTH-EASTERN EUROPE 96 4.1. Overview of integrated climate and mobility initiatives 97

- FOREWORD 9

Foreword

South-Eastern Europe is at a pivotal moment. Climate change is no longer a distant prospect, its impacts are already highly visible across the region. Extreme weather events – particu- larly floods and droughts – are straining health, infrastructure, (Photo credits: (OSCE/Micky Kroell) and access to water, food, and energy. These pressures, in turn, are increasingly shaping patterns of human mobility, with far-reaching implications for social cohesion, economic development and security in the region.

The interlinkages between climate change, human mobility and security are complex and context-specific, varying be- tween and even within jurisdictions. Yet South-Eastern Eu- Bakyt Dzhusupov rope also shares socio-economic, political and demographic characteristics that heighten vulnerability to the impacts of Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities Organization climate change. These dynamics are particularly pronounced for Security and Co-operation in Europe in rural and mountainous areas, where declining opportuni- ties leave behind ageing populations with reduced coping ca- pacities; and in urban centres, where rapid population growth puts pressure on infrastructure and public services. However,

the precise nature, scale, and trajectories of these linkages, as well as their implications for security and stability, re- main insufficiently understood.

This comprehensive report, developed in a collaborative effort with adelphi research and the International Institute for Applied System Analysis (IIASA), and made possible through the OSCE’s extra-budgetary project “Strengthen- ing Responses to Security Risks from Climate Change”, contributes to closing existing knowledge gaps and raising awareness about the linkages between climate change, human mobility, and security. It underscores the need for evi- dence-based, integrated policy responses that manage the challenges linked to mobility while also maximizing the op- portunities of mobility as a source of resilience. The report provides data-driven insights to inform such efforts, making the case for co-operative approaches and highlighting where joint action can yield tangible results – from investment in rural areas and strengthening the workforce, to improving urban planning and enhancing disaster preparedness.

The OSCE’s comprehensive and inclusive framework puts the organisation in a unique position to support participating States in these efforts, as recognized in several OSCE commitments, including the 2007 Madrid Declaration on Envi- ronment and Security (MC.DOC/4/07), the Athens 2009 Ministerial Council Decision on Migration Management and the 2021 Stockholm Ministerial Council Decision on Strengthening Co-operation to Address the Challenges Caused by Climate Change (MC.DEC/3/21).

The OSCE’s ability to convene its participating States in dialogue and cooperation around shared challenges remains a key strength. Guided by the insights presented in this report, we can transform the challenges of climate-related mobility into opportunities for confidence building, partnership and resilience, as well as for regional stability.

- 10 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Key Takeaways

Climate risks are Droughts and intensifying across land degradation South-Eastern drive human Europe mobility

South-Eastern Europe (SEE) is increasingly exposed to Droughts and land degradation are undermining ag- climate-related hazards, including more frequent and riculture and tourism, prompting youth out-migration severe heatwaves, droughts, floods and wildfires. These and leaving behind ageing populations with reduced escalating risks are amplifying existing socio-economic adaptive capacity. These trends are deepening region- vulnerabilities and contributing to more complex pat- al inequalities. Evidence shows that increased drought terns of internal displacement, rural-to-urban migration, exposure is closely linked to a notable rise in internal and transborder movements. These dynamics highlight migration, with rural communities particularly vulnerable the need for integrated approaches to climate adapta- owing to their heavy reliance on agriculture. This high- tion, disaster risk reduction (DRR), migration governance lights the need to promote climate-resilient livelihoods and security frameworks in order to effectively address and provide targeted support for at-risk populations in the region’s evolving challenges. order to reduce climate-driven mobility and strengthen community resilience.

Rural Rapid depopulation urbanization creates strains the vulnerabilities infrastructure

High levels of urbanization, as well as high emigration Rapid rural-to-urban migration is placing a significant rates, are leaving rural areas increasingly vulnerable to strain on the urban infrastructure across South-Eastern environmental degradation, inadequate services and Europe, leading to undersized drainage systems, deteri- deteriorating infrastructure. These conditions also cre- orating air quality and increased vulnerability to flooding. ate opportunities for illicit activities and the criminal Several of the region’s capitals bear the brunt of these exploitation of abandoned lands. Such dynamics con- challenges and are among the world’s most polluted tribute to governance vacuums and heightened security urban centres. This highlights the urgent need for inte- risks, underscoring the need for targeted rural develop- grated climate adaptation and urban planning, substan- ment, effective land management and robust security tial investment in resilient infrastructure, and targeted interventions. environmental policy interventions to safeguard public health and enhance urban sustainability.

- KEY TAKEAWAYS 11

Shortcomings in disaster Green transition risk governance further faces labour erode public trust in shortage institutions constraints

Institutional shortcomings in disaster risk governance – While high levels of emigration may temporarily ease urban such as inadequate early warning and response mech- population pressures and reduce social tensions, they also anisms, and a lack of transparency in the allocation of drive a long-term brain drain and critical labour shortages – relief funds – have eroded public trust in the authorities. including in sectors essential for climate adaptation and the Recent flood events across South-Eastern Europe have green transition. The ongoing loss of skilled professionals highlighted critical gaps in co ordination, accountability undermines the region’s ability to design, implement, and and long-term resilience planning. These underscore the sustain green technologies and effective environmen- need for reforms that strengthen institutional capacity, tal policies. Acute shortages in expertise, particularly in embed robust anti-corruption safeguards, and integrate renewable energy, environmental management and cli- DRR into national development and climate adaptation mate-resilient infrastructure, threaten to delay progress strategies. towards decarbonization targets, as well as towards EU accession and alignment with the European Green Deal.

Policies addressing Regional co-operation climate-mobility-security is essential for a interlinkages remain resilient future, but fragmented underdeveloped

In South-Eastern Europe, climate policies and migration Despite facing common challenges related to climate strategies remain largely siloed, with climate frameworks change, mobility and security, the region still lacks suffi- rarely addressing human mobility, and migration policies ciently developed transboundary, integrated responses. often overlooking environmental drivers. Security strate- This report underscores the need for comprehensive gies remain predominantly focused on traditional threats, regional strategies, improved data sharing and harmo- thus failing to address the complex interlinkages between nized adaptation measures. A co ordinated regional ap- climate change, migration and security. This sectoral dis- proach is critical to effectively tackle cross-border cli- connect results in fragmented policy responses that limit mate risks, promote the exchange of best practices, and the region’s ability to leverage adaptive migration as a implement joint initiatives in disaster risk reduction, the resilience-building mechanism. To strengthen policy co- green transition and sustainable mobility. Robust, col- herence and effectiveness, there is a need for integrated, laborative policy frameworks are essential for building cross-sectoral approaches that mainstream human mo- resilience, reducing vulnerabilities and proactively man- bility into climate adaptation, migration management and aging emerging climate-related security risks across security planning. This will foster more holistic strategies South-Eastern Europe. that build resilience, reduce vulnerabilities and proactive- ly address emerging climate-related security risks. - 1 1. Introduction

- 13

In recent years, the relationship between human mobility and climate change has attracted high-level political interest, including in South-Eastern Europe (SEE). There is some evidence that the effects of climate change shape mobility patterns in the SEE region, but more information is needed to understand these linkages as well as their implications for security and stability.

This study seeks to fill this knowledge gap through a detailed, mixed methods assessment of the relationship between human mobility, climate change and security in South-Eastern Europe.

1.1. Background This study was conducted in the context of the OSCE project, “Strengthening Responses to Security Risks from Climate Change in South-Eastern Europe, East- ern Europe, the South Caucasus and Central Asia” (see Box 1.1), carried out by the Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA). It builds on the findings of “Regional Assessment for South-Eastern Europe: Security implications of climate change” (Rüttinger et al. 2021), a report that identified mixed movement (of asylum seekers and migrants) and emigration as one of several regional climate-related challenges. In particular, it pointed out that high rates of emigration cause permanent depopulation of large parts of the region.

- 14 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Box 1.1. Strengthening responses to security risks arising from climate change: the OSCE approach

Building on its foundational mandate in environmen- laboration with OSCE field operations, the OSCE brings tal co-operation, the Organization for Security and together national and local governments, as well as Co-operation in Europe (OSCE) has been addressing other relevant stakeholders, to look for joint solutions the security implications of climate change since 2007. to shared climate change and security-related chal- Over the past two decades, the OSCE has provided an lenges. The project’s activities promote collaboration inclusive platform for political dialogue on climate-re- across borders and sectors while placing a strong em- lated security risks and, jointly with partners, imple- phasis on inclusive approaches that actively engage mented several activities in vulnerable settings. These women and young people. range from participatory risk assessments and ca- In South-Eastern Europe, the OSCE is conducting a se- pacity building to support for transboundary adaptive ries of pilot projects aimed at addressing climate and measures, always aimed at fostering co-operation and security challenges through a joint co-operative ap- good neighbourly relations. proach. This study is part of this effort and seeks to Under the umbrella of its flagship project, “Strength- strengthen the evidence-based understanding of the ening responses to security risks from climate change climate change, human mobility and security nexus, in South-Eastern Europe, Eastern Europe, the South along with identifying areas for collaborative action Caucasus and Central Asia”, implemented from 2018 among regional stakeholders. to 2026 in partnership with adelphi and in close col-

While socio-economic factors and conflicts remain the er settings worldwide, how and to what extent climate main drivers of human mobility, it is still insufficiently change and environmental degradation intersect with understood, in South-Eastern Europe as in many oth- these drivers and shape human mobility (see Box 1.2).

Box 1.2. Climate change and human mobility: a complex relationship

Drawing on evidence from grey literature, there is a rity implications of climate-related mobility are highly growing recognition that climate change influences context-specific and can vary significantly across set- human mobility and security. Climate-related hazards tings (Panebianco 2022). – such as droughts, floods, and storms – may prompt This suggests that effectively addressing these chal- people to move, whether through displacement, migra- lenges requires integrating human mobility consid- tion, or planned relocation. Climate shocks often inter- erations into climate and development policies. Pre- sect with existing social and economic vulnerabilities, ventive and adaptive measures that respond to both compounding the challenges faced by affected com- immediate humanitarian needs and longer-term de- munities and heightening security risks. This is particu- velopment concerns can help avoid exacerbating in- larly evident in regions like East Africa and the Horn of security at local, national and regional levels (UNFCCC Africa (IOM 2024e). 2024; GFMD 2024). Climate-induced mobility is rarely the result of envi- Research also points out that the ability to move in re- ronmental factors alone. Instead, it emerges from a sponse to climate change is not evenly distributed. Ac- complex interplay between environmental, econom- cess to resources, social networks and supportive poli- ic, social and political drivers (UBA 2020; CMS 2021). cy environments all influence who can relocate and who In some situations, mobility can help individuals and may be left behind. This selectivity shapes vulnerability communities reduce their exposure to climate risks and and security outcomes, making it crucial for policy re- build resilience. In others, however, it may lead to in- sponses to consider the diverse experiences and needs creased competition for resources, urban overcrowd- of affected populations (e.g. Garip and Reed 2025). ing, or even heightened conflict. As a result, the secu-

- Introduction 15

To this end, OSCE-OCEEA partnered with adelphi and The research informing this report was conducted using the International Institute for Applied Systems Analysis a mixed methods approach combining desk research, (IIASA) to strengthen the evidence-based understand- data analysis, expert informant interviews and stake- ing of the climate change, human mobility and security holder consultations to identify vulnerabilities, prevailing nexus in South-Eastern Europe which, for the purposes trends and patterns specific to South-Eastern Europe. of this study, comprises Albania, Bosnia and Herzegovi- A combination of quantitative and qualitative data was na, Kosovo,1 Montenegro, North Macedonia and Serbia. considered essential to capture the complex, con- text-specific pathways linking climate change impacts to socio-economic and security dynamics. The applied

This report draws on desk research, analytical framework builds on the OSCE’s comprehen- sive approach to security as expressed through its three stakeholder consultations and data dimensions: politico-military, economic and environ- analysis to present new evidence on the mental, and human. interlinkages between climate change, human mobility and security in The Annex section includes a detailed note (Annex 1) South-Eastern Europe. about the methodology applied to carry out the empiri- cal analysis as well as a full discussion of its limitations. The goal of this study is to provide evidence-based con- Specific caveats to bear in mind when reading the em- siderations that raise awareness and increase knowl- pirical findings are that the study’s time frame and data edge among regional stakeholders as regards these availability limited the regional and demographic cover- complex interconnections, and to identify areas for con- age to some extent. Nevertheless, the study’s findings crete co-operation and networking among these stake- underscore how important it is to make further progress holders. in enhancing co-ordination, standardization and trans- parency in migration data systems in order to support even more robust and policy-relevant research in the fu- 1.2. Structure of the report ture. The Annex section continues with a comprehensive inventory of: climate actors, frameworks and initiatives The report is structured as follows: section 2 reports (Annex 2); and mobility actors, frameworks and initia- on the findings regarding climate risks, patterns of tives (Annex 3). It concludes with an overview of inte- vulnerability and key trends in human mobility across grated climate and mobility initiatives (Annex 4). South-Eastern Europe; section 3 explores how climate change and environmental stressors interact with mo- bility patterns and security outcomes, highlighting key pathways and case examples; section 4 reviews current policy frameworks, initiatives and institutional respons- es addressing climate change, human mobility, and the latter two’s security implications in SoutWh-Eastern Eu- rope, noting progress and persistent gaps; finally, sec- tion 5 offers practical recommendations for strengthen- ing resilience and integrated action on climate, mobility and security, with an emphasis on regional co-operation and policy alignment.

1 All references to Kosovo, whether to the territory, institutions or population, should be understood in compliance with United Nations Security Council Resolution 1244.

- 2 2.Climate and mobility trends

- 17

The analysis shows that mobility in South-Eastern Eu- rope is shaped by multiple, overlapping drivers that result in sustained high emigration, ongoing internal migration, and growing challenges for demographic sustainability and the retention of human capital.

2.1. Climate trends

Key message: South-Eastern Europe faces mounting, overlapping climate and environmental risks – including rising temperatures, extreme weather, water scarcity, floods, wildfires, and pollution – that threaten communities, economies and ecosystems, and are intensified by legacies of unsustainable development and inadequate infrastructure.

This chapter outlines key South-Eastern Europe is facing multiple, overlapping climate risks that increasingly affect local commu- climate trends and associated nities. These risks include more frequent and intense risks in South-Eastern Europe, heatwaves, rising temperatures, unstable precipitation patterns, and a growing incidence of extreme weather emphasizing the role of events (EEA 2024a). The trends and spatial distribution non-climatic factors as critical of environmental hazards in South-Eastern Europe are drivers of vulnerability. It also shown in Figure 2.1 and Figure 2.2. For example, average temperatures have already risen by 1.2°C compared to examines major patterns of 1970 (Knez et al. 2022; Trifonova and Dangova 2023) human mobility in the SEE and are projected to increase further – by approximate- ly 1.8°C under a medium-emissions scenario (RCP4.5) region, including immigration, and 5.1°C under a high-emissions scenario (RCP8.5) by internal migration, internal the end of this century.2 Warming is expected to be ac-

displacement, and emigration. 2 CMIP6 ensemble models. Representative Concentration Pathways (RCPs) are scenarios that include time series of emissions and concentrations of the full suite of greenhouse gases and aerosols and chemically active gases, as well as land use / land cover. Here, we compare the estimated average temperature levels between the 2020s and 2090s under the RCP4.5 and RCP8.5 scenarios.

- 18 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

companied by an overall decline in annual precipitation, ing the effects of heavy rains and leading to more severe alongside greater variability and unpredictability in rain- flooding events (World Bank 2024).4 fall distribution (IPCC 2021, EEA 2024b). In South-Eastern Europe, Bosnia and Herzegovina is These climatic shifts are expected to intensify as the one of the most disaster-prone jurisdictions, with over century progresses, with droughts becoming more 80% of its municipalities at risk from floods and land- frequent, prolonged and severe (UNESCO 2023). In slides (Scissa 2024). This was evident during the major particular, northern parts of South-Eastern Europe were flooding events of 2014 and 2024, which displaced large affected by drought in the past years, with the most numbers of people and highlighted long-standing weak- severe drought incidents reported in northern Serbia nesses in infrastructure and urban planning. Informal (Figure 2.2). Increasing dryness across South-Eastern settlements, such as those on the hills of Sarajevo, were Europe is already raising the risk of water scarcity, with shown to be particularly vulnerable, with inadequate serious implications for public health, agricultural pro- protections making these communities disproportion- ductivity, and energy generation. In particular, reduced ately affected.5 water availability threatens irrigation-dependent farm- ing systems and hydropower output – both of which In addition to risks from riverine flooding, coastal are critical sectors in many SEE economies. As climate communities in South-Eastern Europe also face grow- pressures mount, these challenges are likely to exacer- ing threats from sea level rise. These include flooding, bate existing socio-economic vulnerabilities and require coastal erosion, beach loss, and saline intrusion, all of co‑ordinated adaptation responses both at the local and which jeopardize freshwater availability for both agricul- regional levels (EEA 2024b). ture and human consumption (Trifonova and Dangova 2023). In low-lying coastal zones, rising seas can inten- The SEE region has been repeatedly affected by ex- sify storm surges and lead to permanent inundation of treme weather events, including heatwaves, floods land. Coastal tourism, which is a key economic sector in and wildfires (Figure 2.1). Especially flooding poses many parts of the region, is also at risk, because shore- major health risks and can severely impact local econo- line retreat and habitat degradation undermine both en- mies, agriculture and ecosystems, often resulting in dis- vironmental integrity and economic stability (Amelung placement and significant damage to infrastructure and and Moreno 2011; Tierolf et al. 2023). property. River floods are considered a high-risk hazard across nearly all jurisdictions in the region. Between 2010 and 2020, 390 out of 431 local districts in South-Eastern Europe were affected by at least one flooding event (Fig- ure 2.1). Many cities lack adequate drainage systems; these are unable to handle the growing volume of pre- cipitation, leading to frequent flash floods.3 Urban flood- ing has become an increasing challenge, compounded by growing urbanization and outdated infrastructure. There is also evidence of deforestation, including illegal logging, exacerbating flood risks in peri-urban and ru- ral settings by disrupting ecosystems and reducing the land’s natural ability to absorb rainfall, thereby intensify-

3 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025.

4 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

5 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

- Climate and mobilitytrends 19

Figure 2.1. Exposure to four climatic hazards in South-Eastern Europe (2010–2023).

Avg. Heatwave Days A 40

Total Burnt Area (in km²) B 400

300

200

100

Avg. Number of Flood Events C 6

Avg. Drought Months (SPEI12) D

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH MKD MNE SRB KOS

Panel A of this figure shows the stacked number of average heatwave days per country over time. Panel B shows the stacked number of burned area (excluding agricultural fires, in km²) per country over time. Panel C shows the stacked number of flood events per country over time (no data available from 2020 onwards). Panel D shows the average number of drought months (based on SPEI12) per country over time.

Source: ERA5 (heatwave days), GFED5 (area burned), HANZE (flood events), GSD (drought months).

Extreme heat and prolonged dryness significantly 34.0% in Kosovo, 39.7% in North Macedonia, 42.7% increase the risk of wildfires. Forested areas are esti- in Bosnia and Herzegovina, and 61.5% in Montenegro mated to make up a substantial proportion of the land (Global Forest Watch 2025 for Kosovo, FAO 2025 for all across the region: 28.8% in Albania, 32.4% in Serbia, other jurisdictions). Some regions in Bosnia and Her-

- 20 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

zegovina (e.g., Čapljina) and Montenegro (e.g., Central to wildfire outbreaks, especially during the summer Region) suffered particularly severe wildfires from 2015 months. While climatic conditions exacerbate wildfire to 2020, with more than 2% of their land cover burnt in risks, human activity plays a critical role. In many cases, this period. This is visible on the map (Figure 2.2, Panel wildfires are triggered by human actions, such as delib- D), where areas with more severe wildfires are shown in erate forest clearing for construction, pastures, or graz- dark red. These areas typically correspond to high forest ing, as has been reported in Albania.6 cover, confirming that they are particularly susceptible

Figure 2.2. Spatial differences in climatic hazards in South-Eastern Europe (2015–2020).

A B

-2.0 -1.5 -1.0 -0.5 0.0 0.5 -1.0 1.5 2.0 0-5 days 6-10 days 11-15 days 16-20 days 20 days

C D

0 1 2 3 4 5 0.0–0.5% 0.5–1.0% 1.0–1.5% 1.5–2.0% >2.%

The figure shows the number of heatwave days (Panel A), drought intensity as average SPEI48 (Panel B), number of flood events (Panel C), and share of burnt area owing to wildfires (Panel D) at the National Statistical Offices (NSO) regional level. The SPEI is a drought index that measures the water balance in a region, with smaller values indicating greater average dryness and larger values greater average humidity in a given area.

Sources: ERA5, SPEIbase, HANZE, GFED5.

6 Key expert interview with representatives of civil society organization working on human rights, Albania, 25.03.2025.

- Climate and mobilitytrends 21

Aside from climate change impacts, South-Eastern mate change impacts are, in fact, deeply embedded in Europe is also confronted with compounding hu- local social structures and conditions, which shape not man-made environmental challenges, including en- only who is exposed to climate-related hazards but also vironmental degradation and pollution. These are who is most vulnerable to their effects. Understanding partly a specific legacy of the region’s past trajectory these uneven effects also requires to recognize that of post-socialist development, including environmental demographic factors, such as age, gender, ethnicity, or burdens from intensive industrialization, and high ener- education play a critical role in shaping climate vulnera- gy-consuming and unsustainable infrastructure, cou- bilities, alongside socio-economic and political factors. pled with profit-oriented private developments (investor urbanism) and the mushrooming of foreign-owned high- Demographic factors, especially age-related dynam- ly polluting plants (World Bank 2021; for considerations ics, are particularly influential in shaping climate vul- on the Serbian case, see Petrović 2022, 207–209). Es- nerabilities in South-Eastern Europe. Figure 2.3. shows pecially in cities, waste and air pollution are posing major the geographical distribution of key drivers of vulnerabil- health risks, including those resulting from high traffic ity to climatic stress. The maps report differences in the volumes, industrial pollution, illegal waste dumping and age distribution, wealth and agricultural dependency the contamination of water supplies (Belis et al. 2021; of local populations in South-Eastern Europe. Older Cvetkovska et al. 2021).7 Furthermore, infrastructure de- populations, for instance, are disproportionately affect- velopment, especially for tourism, has led to the loss of ed by extreme heat, floods and other climatic stressors biodiversity and natural habitats such as lagoons, par- owing to age-related health concerns, reduced mobility, ticularly in coastal areas, for example in Albania. 8 and often limited access to support networks such as family members, neighbours, or organized care servic- es (Muttarak 2021). At the same time, older adults may 2.2. Assessing vulnerability to lack the economic means or social support to relocate or climatic hazards adjust their livelihoods in response to changing environ- mental conditions (Malak and Lina 2024). These chal- Key message: climate risks in South- lenges are exacerbated in regions experiencing youth Eastern Europe are unevenly distributed, out-migration, such as rural areas across South-Eastern shaped by the interplay between hazards, Europe, where the departure of younger generations

exposure, and deep-rooted demographic, leaves behind an ageing population with fewer caregiv- ers, diminished community resilience, and less adaptive social and economic vulnerabilities capacity. This demographic imbalance reinforces the – especially in rural, ageing and cycle of vulnerability, particularly in rural or economical- agriculturally dependent communities – ly marginal regions (Biella et al 2022). underscoring the need for locally tailored adaptation strategies.

Risk arises from the interplay between hazard, expo- sure and vulnerability, the latter referring to the degree to which individuals or groups are susceptible to harm, and their capacity to cope, adapt, or recover (IPCC 2022; Muttarak 2022). The same climatic event can pro- duce drastically different outcomes depending on whom it affects and under what conditions (IPCC 2022). Cli-

7 Key expert interview with representative of international organization working on sustainable development and climate/environment, North Macedonia, 27.03.2025; and key expert interview with representative of civil society organization working on environment and climate change, Albania, 07.04.2025.

8 Key expert interview with representative of civil society organization working on environment and climate change, Albania, 07.04.2025.

- 22 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Figure 2.3. Differential vulnerability to climatic stress at the National Statistical Offices’ level in South-Eastern Europe.

A B C

share of 20 to 35-year-olds GDP per capita (2017 USD PPP) share of cropland

0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 10000 15000 20000 25000 0.25 0.50 0.75

The figure shows the distribution of key vulnerabilities in South-Eastern Europe. Panel A shows the 2015–2020 average share of 20 to 35-year-olds, Panel B the 2015–2020 average GDP per capita (in 2017 US dollars PPP), and Panel C the 2015–2019 average share of cropland across South-Eastern Europe.

Sources: WorldPop, Kummu et al (2025), GDLC.

In South-Eastern Europe, many rural areas still largely These environmental and economic shifts reinforce vul- depend on farming activities, which means that cli- nerabilities and can drive further mobility. mate variability poses acute challenges. This is evident on the map in Figure 2.3, Panel C, which shows that the Across the SEE region, demographic and economic northern and eastern parts of South-Eastern Europe, in vulnerabilities are not evenly distributed, which also particular, are characterized by heightened agricultural affects how climate impacts are felt. Across population activity and a large share of cropland. There are also in- groups and sectors, wealth and access to resources de- dications that rising temperatures are reshaping agricul- termine the extent to which individuals or communities tural patterns. In Bosnia and Herzegovina, for example, can anticipate, prepare for, and recover from climatic traditional crops are struggling in their long-established events. Rural, agriculturally dependent areas tend to ex- growing zones, prompting a change in cultivation areas, hibit a dual challenge of lower income levels and higher for instance vineyards moving from southern to northern proportions of elderly residents; this renders them par- 9 Meanwhile, increasingly frequent and severe locations. ticularly susceptible to climate-related stress. As visible droughts have been reducing yields, and contributing in Figure 2.3, some rural areas in northern Serbia feature to land abandonment and further economic decline. 10 relatively high agricultural productivity but a low GDP, making them especially vulnerable to disruptions in envi-

9 Key expert interview with representatives of regional organization, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025.

10 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

- Climate and mobilitytrends 23

ronmental conditions.11 As both the geographically gran- foreign workers. Additionally, South-Eastern Europe is a ular quantitative evidence and qualitative sources reveal, corridor for transit migration, with mixed flows of asylum spatial inequalities are often masked by macro-level av- seekers and migrants fleeing conflict or seeking better erages; this highlights the need for a local perspective to livelihoods in Western Europe. Transit migration peaked understand the geography of climate vulnerability, and in 2015 but has remained relatively low since, though targeted, context-sensitive adaptation strategies (EEA higher numbers were recorded again in 2022 and 2023. 2024b; Pietrapertosa et al. 2018). Emigration 2.3. Human mobility trends Emigration continues to be a dominant feature of human mobility in South-Eastern Europe, driven pri- Key message: human mobility in South- marily by economic factors. The region has one of Eastern Europe is shaped by a complex mix the highest emigration rates globally, with an estimated of economic, demographic and institutional proportion of emigrants amounting to around a quarter drivers – exacerbated by climate and labour of the total population. This phenomenon is particular- shortages – that results in high emigration, ly acute in Albania, Bosnia and Herzegovina, and North persistent internal migration, and mounting Macedonia, where estimated emigration rates between challenges for demographic sustainability 2007 and 2020 ranged from 22% to 45% of the popu-

and human capital retention. lation (OECD 2022). Emigration from the region (Figure 2.4) has historically headed for Greece and Italy. More As in many other regions around the world, human recently, Germany, France and the UK have become fre- mobility in South-Eastern Europe is a complex phe- quent destinations, while flows towards Croatia, Slove- nomenon linked to several interconnected drivers. nia, Slovakia, Czechia, Hungary and Bulgaria (Mara and These are related to the social, economic, cultural, po- Landesmann 2022) have also increased. Intra-regional litical and institutional contexts (ICMPD 2020; Rosinska migration remains limited and mostly circular, with work- 2024). Climate-related factors can exacerbate existing ers temporarily relocating for seasonal jobs in neigh- drivers of mobility and contribute to more migration and bouring jurisdictions such as Croatia, Serbia and Mon- displacement (see Chapter 3). However, not everyone tenegro, particularly in tourism and construction (Mara becomes mobile, as differences in aspirations and ca- and Landesmann 2022). pabilities to migrate may render some immobile. Indeed, demographic and economic factors play an important Emigration is disproportionately concentrated among role in shaping differential mobility patterns, a trend ob- the younger and more educated segments of the pop- served both in South-Eastern Europe and globally. ulation, raising concerns about brain drain across the region. More than half of SEE migrants in the OECD South-Eastern Europe is predominantly characterized region are employed in mid-skilled jobs, with notable by high levels of emigration driven largely by economic gender differences as regards occupational sectors and political factors. In parallel, internal migration re- (OECD 2022). Student mobility is also growing rapid- mains a constant feature, often driven by urbanization ly, with a 150% increase in international students from and regional disparities. Intra-regional mobility is rel- the region recorded between 2013 and 2018 (OECD atively limited and largely seasonal in nature; it is par- 2022). Brain drain is especially acute in Albania, where ticularly linked to temporary labour migration. In recent 40% of the cumulative outflow is highly educated (Mara years, especially since 2018, the region has been expe- and Landesmann 2022; Gedeshi and King 2018), and riencing significant labour shortages in the sectors of in Kosovo, where a medical brain drain has led to facil- hospitality, construction, agriculture and transport, lead- ity closures and reduced care availability (Hajdari and ing to a growth in the number of work permits issued to Krasniqi 2021). These trends reflect a complex interplay

11 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025.

- 24 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

of factors, including economic opportunity, quality of the scale and structure of these flows pose significant education and changing migration policies in destination challenges for the demographic future, sustainable de- countries, primarily in the EU. Overall, while emigration velopment and human capital retention of South-Eastern can offer remittances and skill development abroad, Europe.

Figure 2.4. International emigration from the SEE region. A RoW B ALB

RoE Per 1,000 inhabitants (avg. 2015-2020)

BIH

ALB ITA

BIH

HRV MKD

MNE

MKD SRB DEU

KOS MNE

0 5 10 15 20 CHE SRB AUT

The figure shows the emigration rate from the SEE region per 1,000 inhabitants in the period 2015–2020 (Panel A) and migration flows, show- ing the origins and destinations of migrants, for the same time period (Panel B). Estimation method: demographic accounting, pseudo-Bayes- ian average of migrant transitions and stayers, closed accounting system.

Sources: Abel and Cohen 2022, UN WPP 2019. Please note that data for Kosovo (KOS) are not available in the Abel and Cohen dataset and were estimated on the basis of information provided by National Statistical Offices. RoW: rest of the world; RoE: rest of Europe.

Immigration However, this pattern changed after 2022, as the arrival of refugees from Ukraine led to a shift in regional dy- In recent years, mixed flows of asylum seekers and namics. migrants have transited through South-Eastern Eu- rope (Figure 2.5). Many of these have passed through At the same time, return migration has been gaining or settled temporarily in the region as part of broader attention. Jurisdictions in the region have adjusted their migration routes towards the EU, reflecting the region’s local strategies in order to better manage return migra- role as both a transit point and a destination within com- tion and the reintegration of their citizens from abroad. plex global mobility patterns (UNHCR 2025). This trend For instance, Albania’s response to the return of migrants is also evident in the fluctuating numbers of asylum ap- is increasingly proactive (Mara and Landesmann 2022). plications across the region, which reached a peak in Similarly, Montenegro and Kosovo have also adjusted Serbia in 2014 following the arrival of many refugees their local strategies for facilitating the return and rein- from Syria. Since 2010, and for most years, Serbia has tegration of returnees. Returnees often bring back new hosted the largest number of refugees in the SEE region. skills, savings and international experience, but may also

- Climate and mobilitytrends 25

face challenges reintegrating into local labour markets, a more dynamic and complex mobility landscape in the particularly in areas with a weak economic infrastruc- region; this has implications for social cohesion, public ture or limited services. These dual trends of incoming services and policy planning (Gemi and Triandafyllidou migrants and returning expatriates are contributing to 2021; Martin and Dragos 2012).

Figure 2.5. Number of refugees and asylum applications in South-Eastern Europe.12

Refugees (stock) A

60000

40000

20000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Asylum applications

B 15000

10000

5000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH MKD MNE SRB+KOS

Panel A of this figure shows the stock of refugees by jurisdiction over time. Panel B shows the number of new asylum applications by juris- diction over time.

Source: UNHCR. Please note that the UNHCR collects data for Serbia and Kosovo (S/RES/1244, 1999) together as part of its regional data collection and operations in the SEE situation data).

12 A refugee is a person who is outside their country of origin because they face serious threats—such as persecution, conflict, or violence—and their own country’s authorities cannot or will not provide them protection. As a result, they require international protection. An application for asylum is the formal process through which a person who fears persecution, conflict, violence, or other serious harm if they return home—and is therefore in need of international protection—asks another country or authority to be recognized and protected as a refugee (UNHCR 2025).

- 26 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Some parts of the region – such as Serbia, Montenegro of economic assets required to relocate for job-related and North Macedonia – are seeing signs of brain gain reasons (ETF 2021). (Mara and Landesmann 2022). Students are the main contributors to brain gain, with the highest rates found Many residents, especially younger adults and wom- among people in their twenties – the typical age for en, face significant barriers to mobility, including lim- completing tertiary education. This indicates that many ited incomes and an uneven development of regional young, highly educated individuals return to their home labour markets (Mara and Landesmann 2022). In Ser- countries after studying abroad, mainly to be employed bia, urban centres continue to attract rural populations, in sectors such as ICT, tourism and higher education while also seeking to draw labour migrants from neigh- (OECD 2022). Serbia and Montenegro have also start- bouring Bosnia and Herzegovina to address domestic ed to attract immigrants and students from neighbouring labour shortages, an effort supported by legal and policy countries such as Bosnia and Herzegovina owing to their reforms.13 The result is increasing urban concentration sustained economic growth (e.g., the tourism sector in alongside rural depopulation, with implications for ser- Montenegro or the ICT sector in Serbia) and differences vice delivery, land use and local economies. in the quality of higher education (Statistical Office of the Republic of Serbia; Mara and Landesmann 2022). In some cases, internal migration is also shaped by poor or unregulated urban development. In one SEE Internal migration capital, a large housing development project built with- out any proper environmental assessment destabilized Internal migration patterns in South-Eastern Europe land in adjacent areas and forced the relocation of near- are shaped by persistent regional disparities in de- by residents.14 These examples underscore how internal mographic, economic and social development, and mobility in South-Eastern Europe is rarely the result of a reflect a complex interplay between economic oppor- single factor. tunity, environmental conditions and shifting lifestyle preferences. For 2022, the average internal migration There is also anecdotal evidence of a more recent rate (proportion of population relocating from one ad- trend, namely a reverse movement from urban to ru- ministrative unit to another without crossing international ral areas, particularly among wealthier and more edu- borders) was 10.8% across the SEE region (not including cated individuals. Interviews in Serbia and Montenegro Bosnia and Herzegovina and North Macedonia) (Figure suggest that early signs of this trend, the so-called life- 2.6). style migration (Benson and O’Reilly 2016), are emerg- ing, although it is on a small scale and further research In a context of overall population decline, the SEE re- is needed to assess its drivers and implications (see gion has continued to urbanize, with populations in- Box 2.1).15 Motivated by environmental concerns, qual- creasingly concentrated in capital cities and a few ity-of-life considerations and a desire to escape urban other urban hubs (World Bank 2024). Movement from stress, some urban dwellers are resettling into rural ar- rural to urban areas is a long-standing pattern driven by eas. limited access to employment, education, healthcare and infrastructure in peripheral regions (Temova 2017). Together, these contrasting mobility trends under- Internal mobility remains limited beyond these primary score growing spatial polarization within South-East- urban destinations. Inter-urban migration is relatively ern Europe. On the one hand, continued depopulation of weak, in part owing to the lack of affordable housing and rural and mountainous areas is leaving behind ageing,

13 Key expert interview with representatives of international organization working on migration and refugees, Bosnia and Herzegovina, 05.03.2025.

14 Key expert interview with representatives of international organization working on migration, Bosnia and Herzegovina, 05.03.2025. Key expert interview with representatives of regional organization, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025. Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

15 Key expert interview with representatives of civil society organization working on migration, Serbia, 07.03.2025; and key expert interview with representatives of international organization working on sustainable development and climate/environment, Montenegro, 28.05.2025.

- Climate and mobilitytrends 27

sometimes economically vulnerable populations, while and environmental governance. These dynamics carry increasing the pressure on public services and infra- important implications for spatial planning, sustainabili- structure in urban areas. On the other hand, selective ty policies and equitable access to services; they merit re-ruralization by often more affluent groups may re- close monitoring in the context of broader demographic shape rural development narratives, land-use patterns and environmental transitions.

Figure 2.6. Internal migration patterns and trends in the SEE region.

Internal emigration rate per 1,000 inhabitants A

ALB

BIH

MKD

MNE

SRB

KOS

0 5 10 15 20

Internal emigration rate per 1,000 inhabitants B

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024

ALB BIH KOS MKD MNE SRB

The figure shows the internal out-migration rate per 1,000 inhabitants to other National Statistical Offices (NSO) regions within the jurisdic- tions (Panel A), and changes in the internal out-migration rate over time (Panel B) across the SEE region.

Source: data provided by the National Statistical Offices (NSOs).

- 28 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Figure 2.7. Changes in rural population shares in the SEE region from 2010 to 2025.

Rural share of the total population

50%

40%

30%

20%

2010 2015 2020 2025

ALB BIH MKD MNE SRB

In the figure, urban/rural areas were classified according to the Global Human Settlement Layer – Degree of Urbanization classification. No data was available for Kosovo.

Source: JRC/GHS-DUC.

Box 2.1. Lifestyle migration

The term “lifestyle migration” refers to a type of migra- In Serbia, lifestyle migration is typically expressed tion that is often motivated by environmental concerns through the acquisition of secondary homes in envi- and quality-of-life aspirations, and involves movement ronmentally attractive areas, complementing primary from polluted, overcrowded, or climatically stressed residences in urban centres (Petrović 2022). Similar cities to more attractive rural or peri-urban areas (Ben- patterns can be observed in North Macedonia, where son and O’Reilly 2016). a limited number of individuals – often retirees – are moving to rural areas in search of cleaner air and a In South-Eastern Europe, seasonal migration patterns more tranquil lifestyle.18 Although still modest in scale, are becoming visible, particularly in cities like Saraje- these weak trends signal a need to consider environ- vo, where severe winter air pollution drives temporary mental quality and planning in both urban and rural relocation to cleaner rural environments.16 In Albania, development strategies. booming urban construction, inadequate green infra- structure, and intensifying heat island effects have It is important to note, however, that lifestyle migration prompted some residents to seek refuge in peri-urban is not accessible to everyone; it tends to be reserved zones offering a more favourable climate and environ- for those with sufficient financial resources, social ment. This has emerged as a significant aspect of in- 17 capital and the flexibility to relocate – often wealthier ternal mobility, warranting more in-depth analysis at urbanites, retirees, or those with remote work oppor- the national level. tunities (McAreavey and Argent 2018).

16 Key expert interview with representatives of regional organization, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025.

17 Key expert interview with representatives of civil society organization working on sustainable development, Albania, 04.04.2025.

18 Key expert interview with representative of civil society organization working on climate/environment, North Macedonia, 27.03.2025

- Climate and mobilitytrends 29

Internal Displacement 2019 following an earthquake and more than 120,000 displacements in 2014 were due to flooding. The 2014 Displacement triggered by extreme weather events, flood was the most devastating in over a century, af- particularly floods, is a growing issue in South-East- fecting over 3 million people in the region and causing ern Europe. While historically, displacement in the re- damages exceeding €2 billion (Filho et al. 2019; UNES- gion had been linked to conflicts, recent years have CO 2023). In Bosnia and Herzegovina, the floods also seen a high volume of environmentally driven internal had long-term implications in areas where homes were displacement, especially in Bosnia and Herzegovina, Al- built on unstable ground or affected by landslides, such bania and Serbia (UNESCO 2023). As shown in Figure as the hills around Sarajevo (IOM 2024b; Associated 2.8, more than 30,000 displacements were recorded in Press 2024).

Figure 2.8. Internal displacement risks posed by different types of disaster across the SEE region.

Disaster Internal Displacements Purce: IDMC

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2010

0 10000 20000 30000 110000 115000 120000

Earthquake Extreme Temperatures Flood Mass Movement Storm Wildfire

The figure shows the total number of internal displacements by different type of event in the period 2010–2024 and the temporal evolution of displacements in the SEE region.

Source: Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC).

- 30 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

The interaction between climate risks and weak dis- 2.4. Drivers of human mobility in aster preparedness further compounds other mobili- the region: evidence from the ty dynamics. As interviews in Bosnia and Herzegovina and Albania reveal, people often feel that they cannot Balkan Barometer rely on the authorities to provide adequate protection or post-disaster support.19 Against this background, Key message: emigration intentions displacement following extreme events is not only a re- in South-Eastern Europe remain high sponse to environmental stress but also to governance especially among young, educated and failure, corruption and the erosion of public trust (see working-age populations. These are Chapter 3). In some cases, temporary internal displace- driven by a mix of economic insecurity, ment has turned into longer-term international reloca- governance challenges, dissatisfaction with tion, especially among individuals with existing family public services, and growing climate and networks abroad. Some of the population affected by environmental pressures, making migration the floods that hit Kosovo in 2021, for example, report- an increasingly normal life strategy across edly opted not to return owing to ongoing risks and in- the region. adequate institutional support.20 Germany and Austria have been key destinations, particularly for those dis- Migration intentions vary across the region, with high placed from rural or high-risk regions lacking state sup- levels recorded in Kosovo and Albania (Figure 2.9). Ac- port or viable options for return and recovery (UNESCO cording to the 2023 Public Opinion Balkan Barometer, 2023). Legal insecurity – such as unclear property rights 44% of the population in the region have considered mi- or informal housing arrangements – further increase vul- grating to another country; moreover, over 23% of the nerability and the likelihood of displacement becoming region’s population is already in contact with recruitment permanent (UNECE 2020). agencies abroad according to SecuriMeter data from 2024 (RCC 2025). The intention to migrate is particular- ly pronounced among the better educated, working age population; men are more inclined to consider emigra- tion than women.

19 Key expert interview with representative of international organization working on migration, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025; and key expert interview with independent advisor on sustainable development, migration and climate/environment, Albania, 07.04.2025.

20 Key expert interview with representative of civil society organization working on human rights, migration and climate change and environment, Kosovo, 21.05.2025. On the institutional response to the 2021 floods in Kosovo, see also Haxha 2023.

- Climate and mobilitytrends 31

Box 2.2. The Balkan Barometer and SecuriMeter

The Balkan Barometer is an annual survey initiated eration and EU integration, alongside other critical policy in 2015 by the Regional Cooperation Council (RCC) areas that shape daily life, including migration. Insights to capture public and business perspectives across gained thanks to the Balkan Barometer are widely used South-Eastern Europe. Initially developed to assess the by the media, civil society, businesses, and policymakers. impact of the SEE 2020 Strategy, it has since become Complementing the Balkan Barometer Public Opinion a key source of independent and comprehensive data Survey, the SecuriMeter was launched by the RCC on socio-economic, political, and integration-related in 2021. With security emerging as a top priority for issues in the region. A stratified sampling approach South-Eastern Europe and its international partners, is used to ensure proportional representation based the goal of the SecuriMeter is to provide a comprehen- on settlement size and population distribution within sive analysis of the evolving regional security environ- each jurisdiction. With its consistent methodology and ment. By capturing public attitudes and perceptions of evolving relevance, the Balkan Barometer offers unique current security challenges, as well as trends, both at insights into regional developments. the regional and individual levels, SecuriMeter offers The Balkan Barometer Public Opinion Survey is carried valuable insights to policymakers and stakeholders. Its out using a quantitative method, with Computer-Assisted findings support informed decision-making and con- Personal Interviewing (CAPI) involving face-to-face inter- tribute to a deeper understanding of the complex se- views. The questionnaire, originally developed in English curity dynamics shaping the region. and translated into local languages, covers a range of top- See: https://www.rcc.int/balkanbarometer/home and ics, including demographics and key socio-economic is- https://www.rcc.int/securimeter/home. sues; it tracks changing attitudes towards regional co-op-

Figure 2.9. Patterns and drivers of intention to emigrate.

Share of those that consider living and working abroad

60%

50%

40%

30%

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

ALB BIH KOS MKD MNE SRB

Figure 2.9 shows the temporal trends in migration aspirations across jurisdictions (Panel A) and the distribution of aspirations across demo- graphic and socio-economic groups (Panel B).

Source: Balkan Public Barometer, 2017–2023 (n=42,240 respondents).

- 32 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Would you consider living and working abroad?

Share of those that consider living and working abroad A: Gender B: Age C: Education D: Financial Situation

75% 75% 75% 75%

50% 50% 50% 50%

25% 25% 25% 25%

0 0 0 0 Female Male 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+ Low High Not satisfied Satisfied

Note: High education defined as college or higer, n = 42240, source: Balkan Public Barometer 2017–2023. For Panel D only data from 2023 was used, n = 6027.

Historically, migration from the SEE region was primarily Despite GDP growth and increasing living standards, driven by the pursuit of better economic conditions and structural disparities with the EU remain significant. secure employment abroad. Today, recorded motiva- The wage and employment gaps, in particular, are pow- tions appear more complex: individuals seek not just jobs erful factors. The proximity of EU labour markets, tar- but a better quality of life, access to better education and geted recruitment by some EU Member States and the healthcare, and more dependable political environments persistence of social networks in destination regions fa- (Mara and Landesmann 2022). More recently, eco- cilitate the emigration of young, educated citizens. This nomic insecurity, low trust in institutions, and general dynamic is particularly evident in countries like Serbia, dissatisfaction with governance, public services, and where several initiatives – such as co-operation with future prospects are among the most cited reasons. the diaspora and targeted return programmes – have These are further amplified by fears related to ongoing aimed to counteract emigration and encourage people regional instability and the growing impact of climate-re- to remain in the country (Government of the Republic of lated stressors (RCC 2025). The role of corruption, po- Serbia 2021; Vukadinović et al. 2021). However, these litical instability and governance failures also emerges measures have had only limited success. In many cas- 21

consistently as a central theme across the region. In the es, migration is no longer seen as a temporary or excep- 2024 SecuriMeter, 83% of respondents identified cor- tional event, but rather as a normal and even expected ruption as a widespread or fairly widespread issue in the life strategy, especially among younger generations. SEE region (RCC 2025). It is chiefly the younger genera- tions that increasingly view these issues as challenging, Furthermore, compared with Western and Northern together with high rates of youth unemployment, wage Europe, access to health care, environmental quality gaps, skills mismatches and weak education systems and social protection in South-Eastern Europe con- (Kurecic 2023; Bygnes and Flipo 2016). trast unfavourably. According to SecuriMeter data, dis-

21 Key expert interview with representatives of civil society organization working on migration, Serbia, 07.03.2025.

- Climate and mobilitytrends 33

satisfaction with basic services, including clean water, nomic precarity, political instability, or the impacts of cli- air quality and healthcare, is widespread and adds to mate change (RCC 2025). These perceptions reinforce the motivations for leaving. Perceptions of insecurity, the complex interplay between the economic, social and too, are rising. About one-third of the respondents in the environmental drivers of migration, and point to the need 2024 SecuriMeter report not feeling safe in their current for co-ordinated, evidence-based responses to address environment (Figure 2.10), whether this is due to eco- the root causes of emigration across the region.

Figure 2.10. Patterns of perceived security levels across South-Eastern Europe.

Share of those that feel secure A B C

75% 75% 75%

50% 50% 50%

25% 25% 25%

0 0 0 ALB BIH KOS MKD MNE SRB Female Male 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+

Figure 2.10 shows the perceived security levels across jurisdictions (Panel A), gender (Panel B) and age (Panel C). Responses to “How secure do you feel these days?” were recoded as 1 if participants answered “I feel quite secure” or “I feel very secure”.

Source: SecuriMeter 2024 (n=6,004 respondents).

- 3 3.Understanding the linkages between climate change, human mobility and security - 35

This chapter identifies the principal “pathways” through which climate change and environmental degradation affect mobility patterns and their related security implications, while also considering the environmental impacts of these mobility trends. It stresses that, although climate 3.1. Depopulation of rural areas: change is neither the sole nor livelihood insecurities the primary driver of human Key message: while socio-economic mobility in the SEE region, both factors remain the main cause of rural slow-onset changes (such as depopulation in South-Eastern Europe, drought events are an important driver prolonged droughts) and rapid- of internal migration. More frequent, onset events (such as floods intense and prolonged drought events and environmental degradation) harm agriculture and tourism, increase the vulnerability of those who remain and intensify existing vulnerabilities ultimately threaten the stability of the and, consequently, influence region. patterns of migration and Among other factors, this piece of research shows displacement. These shifts, in that drought risks play a significant role in shaping turn, can have a range of security internal migration patterns in South-Eastern Europe (Figure 3.1). Our estimates indicate that a one-stand- implications. ard-deviation increase in drought exposure is associ- ated with approximately a 3.6% increase in the internal emigration counts. As regards migration intentions, the corresponding estimate is a 3.5 percentage-point in- crease, equivalent to about a 17.5% rise relative to the baseline migration probability. However, the latter effect is not statistically significant. These effects are most pronounced in rural and agriculturally dependent areas, where environmental stress translates more directly into livelihood insecurity.

- 36 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Figure 3.1. Predicted impacts of environmental hazards on internal migration patterns and international emigration intentions in South-Eastern Europe.

Long-term drought (SPEI48, in. std.)

Short-term drought (SPEI12, in. std.)

# of heatwavedays

Share of burnt area (in 1/10 ppt)

# of total flood events

-0.2 0.0 0.2

Estimate

Model: Internal migration International migration intentions

The figure shows the estimated effects of drought events, wildfires, flooding and heat episodes on internal migration and on intentions to migrate internationally. Estimates show the expected change in the internal migration rate and the share of Balkan Barometer respondents with international migration intentions with a change in the environmental hazard indicators.

Sources: NSO internal migration data and RSS/Balkan Barometer emigration intention data.22

In addition to droughts, wildfires also influence mo- Agriculture remains a vital sector in South-Eastern Eu- bility dynamics. Here, our estimates indicate that a 0.1 rope, contributing 11% of total GDP (IMCCS 2022), yet percentage-point increase in the regional share of burnt it is becoming ever more vulnerable to the impacts of area is associated with an approximately 3.45 percent- climate change, particularly in mountainous and remote age-point increase in migration intentions, correspond- areas. This vulnerability has started to emerge as a driv- ing to about a 17% increase relative to the baseline mi- er of migration. In fact, Figure 3.2 shows that the area gration probability. 23 with the highest share of cropland, mainly in the north of South-Eastern Europe, is also the region most affected by drought.24 A similar trend is observed in Bosnia and

22 The results were estimated using longitudinal models testing whether the occurrence of environmental hazards led to increases in internal migration and emigration intentions over time. The results show that drought events had a positive effect on both internal migration and emigration intentions; and that the occurrence of wildfires in a region had a positive effect on emigration intentions. The whisker shows the uncertainty range of the point estimates (95% Confidence Intervals).

23 The authors found no statistically significant effects of wildfires on internal migration.

24 Key expert interview with representative of ministry, Serbia, 06.03.2025.

- Understanding the linkages between climate change, human mobility and security 37

Herzegovina, where erratic climatic conditions, such as been exacerbated by longstanding underinvestment unseasonal snow in May, combined with inadequate irri- in the agricultural sector, further limiting development gation and drainage infrastructure, are prompting many prospects and contributing to a shrinking rural work- 25 These challenges have to abandon farming altogether. force.26

Figure 3.2. Potential impacts of drought and aridity on migration combining climatic hazard and vulnerability indicators.

SPEI48 vs. 20-35yo share A SPEI48 vs. GDP per capita B SPEI48 vs. Cropland share C less dry more dry

less dry more dry

less dry more dry SPEI48

SPEI48

low high low high low high 20-25yo share GDP per capita Cropland share

The maps show the overlap between the SPEI48 drought indicator and the share of 20 to 35-year-olds (Panel A), the GDP per capita (Panel B), and the cropland share (Panel C) for each region.

Sources: SPEIBase, WorldPop, Kummu et al (2024), GDLC.

Tourism, another crucial economic sector in rural ar- areas (Montenegro Ministry of Economic Development eas, is highly susceptible to the impacts of climate 2022; World Bank 2023). In Albania, repeated extreme change, further reducing livelihood opportunities. heatwaves, droughts, and wildfires have forced tourist Montenegro’s northern regions, which already lag be- evacuations and the temporary closure of major desti- hind the more urbanized coast and the capital, have nations.27 been particularly affected by the decline in winter tour- ism – a key pillar of the local economy – owing to re- The depopulation of rural areas sets off a cascade of duced snowfall. This has directly undermined job and economic and social repercussions that may under- income prospects for local communities, compounding mine security. Persistent out-migration erodes local the long-standing drivers of out-migration from these economies, communities and infrastructure, leading to

25 Key expert interview with representatives of international organization working on migration and refugees, Bosnia and Herzegovina, 05.03.2025.

26 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025.

27 Key expert interview with representative of civil society organization working on sustainable development and climate/environment, Albania, 25.03.2025. - 38 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

progressive deterioration and the closure of business- 3.2. Urbanization, environmental es and local essential services, such as schools and degradation and climate healthcare centres. In areas where more than 20–30% of the population has left, remittance flows often dwindle risks: pressures and social as entire families emigrate and community ties weaken, inequalities reinforcing a sense of permanent abandonment (World Bank 2021; Bajra 2021). In Albania, the contribution to Key message: rapid, unplanned national GDP by the rural county of Kukës, for instance, urbanization, driven by rural-to- has plummeted from 18% in 1990 to just 2% by 2020 urban migration, is leading to severe (Monitor 2022) as the departure of young people has environmental degradation, increased accelerated the decline of traditional livelihoods (such climate risks and growing social inequalities as shepherding and subsistence farming) and led to the in cities in South-Eastern Europe. abandonment of habitats such as grasslands.28 To date, Emigration currently contributes to the Kukës remains the poorest region in Albania, contribut- mitigation of social tensions, functioning as ing only €237 million – or 1.6% – to national GDP in 2021 a “safety valve”. (INSTAT 2023).

Long-term out-migration trends leave individuals The ongoing movement of people from rural to urban and groups staying behind – particularly the elderly areas is placing significant strain on city infrastruc- – vulnerable to heightened climate risks. For exam- ture and services. This persistent trend has fuelled rap- ple, in North Macedonia’s Shar Mountain National Park, id and often unplanned urban expansion, outstripping remoteness, limited local capacity and persistent un- the capacity of public systems for water, energy and derfunding have left fire prevention and response sys- transport (Jeftic et al. in Filho et al. 2019). In Albania, a tems severely overstretched, forcing residents – many large influx of internal migrants to the capital, Tirana, has of them elderly – to confront the threat of wildfires with overwhelmed urban infrastructure, which is unable to minimal support (Ranocchiari 2023). Similarly, elderly cope with such a rapid population growth. This has led people were among the most affected during the 2014 to challenges such as insufficient housing, overloaded floods in Bosnia and Herzegovina and Serbia: their lim- drainage systems, and inadequate waste management ited mobility and reliance on disrupted community sup- – all of which are further exacerbated by climate change port heightened their vulnerability (WHO 2014). In ad- impacts such as increased flooding and heatwaves.30 dition, communities in remote and mountainous regions Similarly, in Serbia, migration from rural areas and small- may become particularly vulnerable to trafficking, a risk er towns to Belgrade has put intense pressure on the especially acute for young women in northern parts of city’s drainage systems, which struggle to cope with the Albania, as reported by key informants. 29 combination of rising demand and more intense pre- cipitation linked to climate change, resulting in frequent urban flooding. The proliferation of informal settlements on the city’s outskirts further compounds these chal- lenges: many of these areas lack basic utilities and are especially vulnerable to environmental hazards.31

28 Key expert interview with representative of civil society organization working on environment and climate change, Albania, 07.04.2025.

29 Key expert interview with representatives of civil society organization working on human rights, Albania, 25.03.2025.

30 Key expert interview with independent advisor on sustainable development, migration and climate/environment, Albania, 07.04.2025.

31 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025.

- Understanding the linkages between climate change, human mobility and security 39

Unplanned urban development is creating severe en- vere public health risks, particularly for vulnerable pop- vironmental hazards, most notably air pollution and a ulations, for instance the elderly and children.36 In urban loss of green space. Especially during winter months, centres across South-Eastern Europe, poor air quality cities like Sarajevo, Belgrade and Skopje are now ranked resulting from industrial activity, traffic and heating is among the most polluted in the world (AFP 2024), a a major health concern: it leads to respiratory illnesses problem primarily exacerbated by their outdated heat- and other chronic conditions.37 In Sarajevo, unregulated ing systems and by traffic congestion. These challeng- urban development and intensifying climate impacts – es are further intensified by specific geographical and such as more frequent heatwaves – have exacerbated meteorological conditions, as well as the growing ef- air pollution; this has led to serious health risks, disrupt- fects of climate change which, together, contribute to ed daily life, including school closures, and increased prolonged pollution episodes.32 In Sarajevo, unregulated illness, particularly among vulnerable groups.38 In Pl- construction has blocked natural air corridors, trapping jevlja, Montenegro, pollution from the local coal plant pollution in the valley and forcing school closures during has contributed to high rates of cancer and respiratory 33 In coastal Montenegro, rapid and of- winter months. diseases. Combined with limited economic opportuni- ten illegal construction for tourism has destroyed green ties, this has been a major push factor driving people to spaces, increased runoff and damaged natural eco- leave the area.39 systems, prompting local protests.34 This adds to oth- er challenges that individuals encounter when moving Unplanned development, often proceeding without to cities, including securing employment and high living any adequate climate risk assessment, increases the costs (IOM 2021a). For example, owing to increased de- danger of floods and landslides. This is evident in the mand, housing costs in capitals like Tirana and Belgrade hills of Sarajevo, where construction in hazard-prone have risen so sharply that many newcomers, as well as zones continues, driven by poverty, weak rule of law, low-income and vulnerable inhabitants, are forced to live and profit motives overriding safety considerations.40 In in overcrowded or informal settlements where access to North Macedonia and Montenegro, rapid and often ille- basic services such as water, sanitation and healthcare gal construction in urban and coastal areas strains the is limited.35 infrastructure and leaves new developments vulnerable to climate risks such as heatwaves and flooding, given The combination of urban degradation and intensify- that environmental assessments are often ignored.41 In ing climate impacts, such as heatwaves, creates se- the Bjelopavlići Plain near Podgorica, for example, un-

32 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025; key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025; and key expert interview with representative of ministry, North Macedonia, 27.03.2025.

33 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

34 Key expert interview with representatives of civil society organization working on sustainable development and climate/environment, Montenegro, 27.05.2025.

35 Key expert interview with representative of civil society organization working on environment and climate change, Albania, 07.04.2025; and key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025.

36 Key expert interview with representative of civil society organization working on environment and climate change, Albania, 07.04.2025.

37 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Serbia, 06.03.2025; key expert interview with representatives of international organization working on migration and refugees, Bosnia and Herzegovina, 05.03.2025; and key expert interview with representative of civil society organization working on human rights, migration and climate change and environment, Kosovo, 21.05.2025.

38 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

39 Key expert interview with representative of civil society organization working on climate/environment, North Macedonia, 27.03.2025.

40 Key expert interview with representatives of regional organization, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025.

41 Key expert interview with representative of civil society organization working on climate/environment, North Macedonia, 27.03.2025; and key expert interview with representatives of international organization working on sustainable development and climate/environment, Montenegro, 28.05.2025.

- 40 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

planned and illegal construction has reportedly led to the sources and perceptions of crime and insecurity rose, degradation of agricultural land and increased flood risk, but the situation has by now largely stabilized.46 How- with urbanization disrupting drainage and natural water ever, social issues could flare up in the future (IMCCS flows (Popovic et al. 2018). 2022).

These urban pressures disproportionately affect mar- ginalized and low-income groups, deepening social 3.3. Migration, land and natural inequalities. In South-Eastern Europe, Roma commu- resources: social tensions nities often live in informal settlements in hazardous, and conflicts flood-prone areas, with little access to basic services or political representation.42 This makes them highly vul- Key message: the depopulation of rural nerable to climate-related disasters. During the 2024 areas is creating vacuums, leading to floods in Bosnia and Herzegovina, many homes of the increased environmental degradation and Roma communities were washed away, yet they were the risk of illicit activity. Simultaneously, often the last to receive assistance (UN 2024). Similarly, internally displaced persons (IDPs) from the conflicts of competition over land and water resources, the 1990s and returnee populations often settle in haz- driven by development pressures and ardous areas owing to economic constraints (UNESCO exacerbated by climate change, is 2023). This cycle of vulnerability is perpetuated by a lack becoming a growing source of social of risk-informed urban planning.43 For example, many of tension and conflict. the houses affected by the 2014 floods had been built illegally in at-risk areas, and were populated by IDPs and The migration-driven depopulation of rural areas is displaced Roma communities (UNESCO 2023). increasing environmental degradation and, in some cases, paving the way for criminal activity. With fewer Widespread emigration to outside the region current- people to cultivate, monitor and protect the land, aban- ly acts as a safety valve, mitigating the rise of social doned areas across South-Eastern Europe have become tensions in these urban environments under pressure. vulnerable to illegal logging, illegal waste dumping and Despite growing pressures, social tensions in urban ar- even the cultivation of drugs by criminal networks (IOM eas in the region have rarely escalated into large-scale 2021a). In some cases, abandoned lands have been violence and political instability – unlike in other regions used for the cultivation of illicit crops by organized crim- around the world.44 The continuous outflow of both inal groups, for example in mountainous regions of Alba- skilled and unskilled workers to the EU and other coun- nia (Mejdini et al. 2019). While depopulation has in some tries provides an outlet, easing competition for jobs and instances reduced the pressure on forests for firewood, resources, and keeping urban growth somewhat man- concerns remain about the inadequate management of ageable.45 For instance, during the 1990s there were forest resources, as well as persisting instances of ille- tensions in Albania related to the chaotic settlement of gal logging (Knez et al. 2022). In Albania, the absence internal migrants around Tirana, as competition for re- of local communities has allowed private companies in

42 Key expert interview with representatives of regional organization, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025.

43 Key expert interview with representative of international organization working on development, climate/environment and migration, Bosnia and Herzegovina, 26.05.2025.

44 For example, in Johannesburg, South Africa, competition for scarce resources – such as housing, jobs and basic services – has contributed to recurrent outbreaks of xenophobic violence targeting migrants; this has resulted in deaths, displacement and heightened political instability as authorities struggle to respond effectively (BBC 2019). Similarly, in Karachi, Pakistan, rapid urbanization, informal settlements and poor municipal governance have contributed to ethnic and political violence, with rival groups vying for control over neighbourhoods and resources (Gazdar et al. 2013).

45 Key expert interview with representatives of civil society organization working on migration, Serbia, 07.03.2025.

46 Key expert interview with representative of civil society organization working on sustainable development and climate/environment, Albania, 25.03.2025.

- Understanding the linkages between climate change, human mobility and security 41

some sectors – especially in mining – to operate with adequate transparency and consultation (Antikorupcija minimal environmental oversight. 47 This has led to envi- 2024; Todorović 2025). Nevertheless, such projects of- ronmental damage, including deforestation, water pollu- ten proceed because of their profitability for authorities tion and landscape degradation in areas like Kukës and and businesses, despite the vulnerability and migration Bulqizë, where residents are too few – or too disempow- they may produce.50 ered – to hold companies accountable (Belis et al. 2024; BalkanInsight 2025). In Montenegro, there has been an Pre-existing land tenure challenges are being exacer- increased reporting of wildfires in abandoned areas; bated by environmental degradation, increasing the risk these are sometimes started intentionally to clear land of conflict. Climate-induced land degradation and soil for construction, but authorities have a limited capacity erosion are fuelling a rise in land disputes and property to respond on the mountainous terrain.48 conflicts. As livelihoods become increasingly insecure, a growing number of people may be compelled to move Competition over land and water is intensifying as cli- both within and beyond their regions in search of safety mate change drives more frequent and intense peri- and sustainable livelihoods. ods of drought, water scarcity, and extreme weather, potentially creating new sources of tension and con- flict. This is especially apparent in rapidly urbanizing ar- 3.4. Climate-induced eas, where large-scale development projects often clash displacement, disaster with the needs of local communities. In southern Albania, response and recovery: for instance, proposals to divert water from the Shushica River to support tourism in Himara have triggered wide- the erosion of trust in the spread protests from residents and conservationists. authorities With river flows already decreased by climate change, there are fears that the project will further damage river Key message: the failure of the authorities ecosystems, threaten water security and undermine the to effectively prevent and respond to livelihoods of villages reliant on ecotourism connected climate-related disasters is deepening to the Vjosa National Park (IUCN 2025, The Peninsula the already profound public mistrust in 2024). As these pressures mount in Himara, as well as in institutions, ultimately undermining social other parts of the region, and traditional livelihoods be- cohesion and legitimacy. come increasingly unsustainable, many rural inhabitants may be compelled to migrate to cities or abroad (IMCCS The floods of May 2014 had a devastating impact 2022). This trend is further fuelled by new laws permit- across Serbia and Bosnia and Herzegovina, exposing ting the privatization of public forest land for tourism de- the region’s acute vulnerability to climate-induced velopment, which threatens agricultural livelihoods and extreme weather events. More than three million peo- accelerates rural depopulation.49 ple were affected by the floods, with tens of thousands forced to evacuate and severe losses suffered by health Similar dynamics are playing out elsewhere in the SEE services, water and sanitation systems, and livelihoods region. In Bosnia and Herzegovina and Serbia, plans for (Jovanovic-Popovic and Milincic 2016; UNESCO 2023). new hydropower dams and lithium mines have encoun- Beyond the immediate destruction, the floods led to sig- tered strong local opposition that is based on concerns nificant and often prolonged displacement (IDMC 2025, about environmental harm, loss of livelihoods, and in- UNESCO 2023). Displacement not only disrupted daily

47 Key expert interview with representatives of civil society organization working on sustainable development, Albania, 04.04.2025.

48 Key expert interview with representatives of international organization working on sustainable development and climate/environment, Montenegro, 28.05.2025.

49 Key expert interview with representative of civil society organization working on sustainable development and environment, Albania, 08.04.2025.

50 Key expert interview with representatives of civil society organization working on human rights, Albania, 25.03.2025; key expert interview with representatives of regional organization, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025.

- 42 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

life, but also severed social ties, interrupted children’s Institutional failures during disaster response cor- education and heightened the vulnerability of already rode public trust, exacerbating a pre-existing crisis of marginalized groups (UNESCO 2023). The destruction confidence across the region. According to the RCC’s of infrastructure and loss of livelihoods further ham- SecuriMeter 2024, trust in some public institutions and pered recovery efforts, leaving some areas depopulated the press is low, while citizens place greater faith in re- and accelerating demographic decline (Jovanovic-Pop- ligious institutions, the police, and international bodies ovic and Milincic 2016; World Bank 2024). Although such as the EU and NATO (RCC 2024) (Figure 3.3). This much displacement caused by extreme events is tem- deep-seated mistrust is inflamed when institutional re- porary, repeated incidents can lead to permanent relo- sponses to disasters are perceived as inadequate and, cation. This has been observed along the Sitnica River in sometimes, as hindered by corruption. For example, Kosovo, where some residents have moved away from following the 2024 floods in Bosnia and Herzegovina, flood-prone areas to seek safer ground. 51 which resulted in 27 fatalities and widespread damage to infrastructure and livelihoods, protests erupted over the disaster response and lack of transparency concerning relief funds. These events further eroded public confi- dence in the authorities and highlighted ongoing issues of crisis governance and accountability (reliefweb 2024; Reuters 2025).

Figure 3.3. Levels of trust in various institutions in the SEE region.

Share of those that have confidence

0.75

0.50

0.25

0.00 Banks Courts EU Government Parties Police Press Relig. Organisations ALB BIH MKD MNE SRB KOS

In the figure, the bar charts show the share of SecuriMeter respondents that indicated confidence in various institutions.

Source: RCC/SecuriMeter, 2024.

51 Key expert interview with representative of civil society organization working on human rights, migration and climate change and environment, Kosovo, 21.05.2025.

- Understanding the linkages between climate change, human mobility and security 43

Insufficient investment in long-term disaster risk re- 3.5. Workforce gaps and the duction (DRR) leaves communities exposed and deep- green transition: implications ens public mistrust. Despite some progress and in- creased awareness about the importance of proactive for energy security prevention and adaptation measures in recent years, across the region efforts remain heavily focused on Key message: massive emigration is short-term, post-disaster response (UNDP 2016). Com- creating labour shortages that may derail prehensive, forward-looking DRR strategies are largely the region’s green transition and economic absent and post-disaster assessments often neglect development. While the transition away indirect impacts such as educational disruption and from fossil fuels poses risks such as job healthcare costs, further increasing the vulnerability of displacement and social unrest, it also affected populations (UNDP 2016). Local governments offers significant opportunities for creating frequently lack contingency funds and proactive plan- new, sustainable livelihoods if managed ning, instead relying on ad-hoc funding during emergen- through a just transition framework. cies (UNDRR 2019). As a result, even when early warn- ings are issued, response efforts may still fall short of The “brain drain” in South-Eastern Europe has creat- needs (UN 2024). ed a major bottleneck for the investments needed for the green transition. In fact, skills shortages threaten to In some cases, citizens attribute their displacement not delay the Net Zero transition: the region has not enough to the environmental hazard itself, but to what they see domestic talent in key sectors, and training and reskilling as the authorities’ failure to protect them – a perspective schemes are not being scaled up at the required pace echoed in other contexts beyond the region. For exam- (Adams 2024; ETF 2022; World Bank 2024). In Albania, ple, in Albania, some coastal communities have been for example, the lack of qualified personnel hampers forced to relocate owing to sea-level rise and increas- the country’s ability to design, implement, and manage ing erosion. Yet residents often blame officials for not green policies and technologies effectively. Similarly, enforcing planning and building regulations or for fail- Serbia’s efforts to increase the number of specialists in ing to implement effective coastal protection measures. key sectors for the green transition are often hampered As noted by a key informant, this attitude is rooted in by insufficiently skilled labour, which slows down the the expectation that the government should safeguard adoption of green technologies in both the public and homes and livelihoods, rather than in concern about the private sectors (EU4Green 2024, JRC 2024). Outdated rising sea.52 This pattern is not unique to Albania. Across immigration systems further compound the issue, acting the region, inadequate responses to climate-related as barriers for employers who need to access skilled tal- hazards, such as floods or landslides, frequently cause ent (ILO 2023). For example, in Serbia, Bosnia and Her- displacement, which is then perceived primarily as a zegovina, and North Macedonia, employers who wish to consequence of institutional neglect rather than a nat- hire skilled foreign engineers or technicians for green in- ural disaster. In many instances, the inability of authori- frastructure projects often face months-long delays ow- ties to provide timely and sufficient support is seen as a ing to lengthy procedures for the recognition of foreign direct result of institutional failure, reinforcing a cycle of diplomas and professional qualifications; this makes it eroding trust in the authorities and greater vulnerability difficult to fill urgent vacancies in the fields of renewa- to future displacement (UNDP 2016; UNESCO 2023). ble energy, construction, or environmental management (JRC 2024).

The transition away from coal also presents a major socio-economic challenge that, if mismanaged, could become a driver of further instability and migration.

52 Key expert interview with representatives of civil society organization working on sustainable development, Albania, 04.04.2025; and key expert interview with representative of international organization, Albania, 25.03.2025.

- 44 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

The planned closure of coal mines and power plants clean energy technologies – coupled with instances of across the region as part of the decarbonization process mismanagement – can fuel new local tensions, such required for EU accession might lead to significant job as disputes over proposed lithium mines in Bosnia and losses, especially in places where coal has traditionally Herzegovina (Antikorupcija 2024; Balkan Green Energy been the backbone of the local economy. In North Mac- News 2025). As energy disruptions, rising living costs edonia’s Bitola region, for example, the closure or down- and environmental degradation persist, more communi- sizing of coal mines and power plants threatens the ties may turn to migration, intensifying demographic de- livelihoods of entire communities; many workers – main- cline and social pressures in the region (UNESCO 2023; ly men – have skills that are not easily transferable to World Bank 2024; IOM 2023b). other sectors and alternative employment opportunities are limited.53 Without clear, well-funded plans for a just While challenging, the green transition also offers a transition to support affected workers and communities, significant opportunity to build a more sustainable rising unemployment is likely and social unrest could and resilient economic future. The expansion of renew- occur, especially in regions already struggling with high able energy and other green industries can create new, joblessness and poor infrastructure. This could become healthier and more sustainable jobs in the SEE region. a powerful push factor for migration (Djatkov 2024). This would provide a potential pathway for workers tran- However, to date, there has not been an explicit recog- sitioning from fossil fuel industries and help retain young nition of the just transition as a central element in the people in the region.54 In Kosovo, for example, plans are development of Integrated National Energy and Climate underway to close power plants while investing in the re- Plans (NECPs) across the region. This omission reflects generation of the area and developing renewable ener- a lack of awareness of social equity considerations, gy education.55 In Montenegro, a just transition roadmap which may increase the risk of negative socio-economic supported by the UNDP focuses on upskilling workers impacts, potentially leading to migration from affected and establishing a Green Jobs Academy to create new communities (CAN Europe 2025). employment opportunities.56 Furthermore, harnessing the financial and human capital of the diaspora through Beyond labour issues, the green transition and climate remittances and direct investment could provide a vital change impacts are affecting energy security, which source of funding to support a sustainable econom- in turn can drive further migration. The region’s heavy ic transition (IOM 2023b). Successfully navigating this reliance on hydropower and domestic coal makes it vul- transition will be critical for the long-term energy securi- nerable to climate-related disruptions (REKK Foundation ty and economic stability of the region. 2019; IMCCS 2022; UNESCO 2023; Trifonova and Dan- gova 2023; Vukovic 2018). Droughts, for example, have caused sharp drops in hydropower output in Albania – in 2007 and 2022, for instance – leading to blackouts, power shortages, and higher energy prices, which exac- erbate energy poverty (Reuters 2022). Geopolitical de- pendencies add further risks, as could be seen in Bosnia and Herzegovina during the 2022 energy crisis, when a lack of alternative gas suppliers led to soaring prices and threats to economic stability (RUSI 2021). Mean- while, growing demand for critical minerals needed for

53 Key expert interview with representative of ministry, North Macedonia, 27.03.2025.

54 Key expert interview with representatives of international organization working on migration, Serbia, 06.03.2025.

55 Key expert interview with representative of civil society organization working on human rights, migration and climate change and environment, Kosovo, 21.05.2025.

56 Key expert interview with representatives of international organization working on sustainable development and climate/environment, Montenegro, 28.05.2025.

- - 4 4.Responses

- 47

This chapter explores the 4.1. Key initiatives at the evolving landscape of responses intersection of climate in the SEE region, highlighting change, human mobility and both areas of progress and security persistent gaps – especially Across the SEE region, climate policies and strategies in terms of developing rarely address human mobility. Key frameworks, such as Nationally Determined Contributions (NDCs)59 and the comprehensive solutions that National Adaptation Plans (NAPs) of the United Nations address the realities of the Framework Convention on Climate Change (UNFCCC),

climate change-human mobility tend to overlook issues of migration, displacement, or re- location, or to mention them without linking them to cli- nexus and its potential security mate risks. Where internal migration patterns are noted, implications. The following 57 policies typically do not integrate these considerations into adaptation or resilience planning.60 Overall, human mobil- overview does not aim to be ity remains largely absent from climate frameworks in the exhaustive, but rather presents region, with only isolated and indirect references appear- ing in the relevant policies and strategies (see Annex 2.2). the principal areas of action and notable initiatives currently At the same time, in many contexts mobility policies and strategies rarely address climate change or en- underway in the region.58 The vironmental factors. For instance, numerous migration analysis shows that across strategies and action plans make little or no mention of South-Eastern Europe, slow but the climate, the environment, resilience, or the green transition, and often only refer to related sectors, such as steady progress is being made in agriculture, in the context of economic opportunities for producing policy frameworks and diaspora investment.61 Even where climate is mentioned,

practical responses that address climate change and human 59 Nationally Determined Contributions (NDCs) are national climate action plans developed by each country under the Paris Agreement and submitted every five years to the UNFCCC Secretariat. mobility. However, significant 60 For instance, Albania’s Revised NDC makes no reference to gaps remain in tackling the migration, mobility, displacement, or relocation; however, its 2021 National Adaptation Plan considers climate-induced displacement

complex challenges at the and makes reference to the social vulnerabilities produced by uneven development processes that can aggravate risks arising from climate change – e.g. for marginalized people living in informal intersection of climate change, settlements. Similarly, Bosnia and Herzegovina’s 2020–2030 Climate Change Adaptation and Low-Emission Development Strategy human mobility and security. mentions migration only in passing, without linking it to climate risks or displacement. In North Macedonia and Serbia, climate documents acknowledge rural-urban migration and demographic shifts, but stop short of integrating migration as a component of climate adaptation 57 This section is largely based on the authors’ own analysis, as or resilience planning. For more information, please see Annex 2.2. well as information collected during a regional workshop on 61 In North Macedonia, for example, the Resolution On the Migration climate change, human mobility and security conducted in Policy of the Republic of Macedonia 2015–2020 and Resolution on Sarajevo, 03.06.2025. Migration Policy of the Republic of North Macedonia 2021–2025 lack any 58 A more detailed compilation of policies, institutional references to climate or environmental factors. Similarly, the Economic frameworks, and strategies can be found in Annex 2 and Migration Strategy of the Republic of Serbia for the Period 2021–2027 Annex 3. mentions neither climate nor green transition, and does not consider the potential impacts of environmental change on migration patterns. Similarly, in Albania’s National Strategy on Migration and Action Plan 2019–2022 and the updated 2024–2030 strategy, climate is mentioned just once, without any substantive engagement or dedicated actions linking climate change to human mobility. For more information, please see Annex 3.2.

- 48 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

references are typically brief and lack substantive en- Green Finance Facility Centre focused on leveraging gagement or dedicated actions linking climate change to remittances and diaspora contributions to finance cli- human mobility (see Annex 3.2).62 mate action, thereby demonstrating how migration can be harnessed for positive development and climate re- Security considerations, when present, are typically silience.66 The organization is also supporting the pro- focused on traditional risks, such as transit area man- cess of mainstreaming migration considerations into agement, crime prevention and the regulation of migra- North Macedonia’s NAP by developing the capacities of tion flows. They rarely extend to the broader or emerging stakeholders on the migration, environment and climate security implications that may arise from the interplay change nexus, including considering interlinkages with between climate change and human mobility, such as: gender issues (IOM 2024c). Meanwhile, Albania will be community tensions, resource competition, or the vul- part of a global IOM programme aiming to leverage la- nerability of displaced populations. In most migration bour migration as a climate change adaptation strategy, strategies, for example, while there is some recognition involving a holistic rights-based and gender-sensitive of demographic shifts and urbanization as potential chal- approach (IOM 2024d). lenges, no clear link to climate-related security risks is made, nor to the compounded vulnerabilities that might Other international stakeholders in the region have arise from environmental change and mobility taken to- also begun to address these interconnections. The gether. Similarly, they do not explicitly address broader European Parliament, for example, has produced a human security concerns – such as the protection of background paper that encourages stakeholders in the vulnerable groups displaced by floods or other climate EU and neighbouring regions to consider the impacts of events.63 This fragmented approach is reinforced by a climate change on mobility; the aim is to reduce vulner- lack of available data and information on these linkages, abilities and foster resilience among affected popula- and hence a limited awareness among policymakers, as tions (EPRS 2022). In its 2024 Western Balkans Regional well as by siloed institutional structures, and a general Country Climate and Development Report, the World lack of capacity to tackle cross-cutting challenges.64 Bank encouraged economies in the region to strengthen climate resilience in order to protect people and boost A notable example of an integrated approach is the economic growth (World Bank 2024) (see Annex 4 for an Western Balkans Strategy (2022–2025) of the Inter- overview of integrated climate and mobility initiatives in national Organization for Migration (IOM), which aligns South-Eastern Europe). Nevertheless, for the most part with the IOM’s global Institutional Strategy on Migration, these initiatives remain externally driven, with limited Environment and Climate Change (MECC) 2021–2030. local ownership and translation into local policy frame- The regional strategy highlights environmental degra- works. With climate impacts expected to intensify in the dation and natural hazards as key drivers of migration coming years, it will be increasingly important for the and displacement, and calls for greater co-ordina- SEE region to adopt proactive, collaborative, integrated tion and knowledge exchange among stakeholders in measures that address the full range of interconnections South-Eastern Europe. In Serbia, the IOM has been in- between climate, human mobility and security. Explor- volved in the development of a new environmental pro- ing positive opportunities, such as the creation of green tection strategy, financed by the European Union, which jobs and leveraging diaspora engagement in climate ad- acknowledges the link between climate change and mi- aptation, can also contribute to economic resilience and gration for the first time (UNDP 2023b; Spasić 2024). 65 regional stability. In North Macedonia, the IOM is working to establish a

62 For example, Bosnia and Herzegovina’s Migration and Asylum Strategy 2021–2025 mentions climate-related displacement but does not substantively engage with it.

63 For a comprehensive list of key strategies and action plans, please see Annex 2.2.

64 Information collected during a regional workshop on climate change, human mobility and security conducted in Sarajevo, 03.06.2025.

65 Key expert interview with representatives of international organization working on migration, Serbia, 06.03.2025.

66 Key expert interview with representative of international organization working on migration, North Macedonia, 27.03.2025.

- Responses 49

4.2. Gaps and limitations of the security risks and/or mobility. However, there are very current policy framework few projects operating across the region, and these pri- marily focus on transit area management issues. Despite There is an overall shortage of integrated, compre- some efforts to foster regional co-operation, such as hensive approaches, while existing siloes are also the Green Agenda for the Western Balkans, SEE 2030 reflected in funding. In the SEE region, the discourse Strategy and the IOM’s Western Balkans Strategy, truly and policy landscape on the linkages between climate transboundary projects that holistically address the links change and human mobility is predominantly oriented between climate change, mobility and security remain towards the immediate impacts of climate-induced dis- rare. This lack of a robust regional approach hampers asters, such as floods, droughts and landslides, and their the co-ordination of data collection, the sharing of best role in triggering displacement. Hence this orientation is practices, and the implementation of joint adaptation and largely channelled through disaster risk reduction (DRR) mitigation strategies that would transcend boundaries frameworks which, while essential, tend to address only while reflecting the common challenges of the region. the most visible and acute forms of climate-mobility interactions. There is a notable absence of integrated, The consequences of ongoing rural depopulation and cross-sectoral strategies that would bridge climate ad- rapid urbanization are insufficiently addressed in cur- aptation, migration management and sustainable devel- rent policy frameworks. There is a clear need for sus- opment. Funding mechanisms also reflect this fragmen- tainable development strategies that raise awareness of tation, with resources often allocated in siloes, thereby the opportunities in rural and depopulated areas, and in- preventing the development of comprehensive solutions vest in essential services to make these areas attractive that address the underlying drivers and long-term trends both for returnees and new residents. However, con- of climate-related mobility. crete policies and investments remain limited. Similarly, the green transformation agenda in the region is still in Moreover, the predominant narrative still largely its early stages; policies promoting this agenda are lim- portrays human mobility as a risk that needs to be ited, as is the involvement of the private sector when it addressed, rather than as a potentially positive ad- comes to financing green infrastructure and innovation aptation strategy with beneficial outcomes. Human and, also, creating green jobs and supporting the transi- mobility in the region is still predominantly framed as a tion to a low-carbon economy. negative phenomenon – a risk to be managed or mitigat- ed – rather than as a legitimate adaptation strategy that Finally, the intersection of climate change, human can yield positive social and economic outcomes. Policy mobility and security – in particular, “hard” security documents and public discourse often focus on brain concerns such as organized crime – remains under- drain, depopulation and irregular migration as challeng- explored in both research and policy in South-Eastern es, overlooking their potential to strengthen resilience, Europe. While there is a recognition that climate-in- facilitate skills transfer and drive sustainable develop- duced displacement and migration could contribute to ment. There is limited recognition of how well-managed social instability, depopulation, and a weakening of the mobility might contribute to adaptation, for example State’s presence in rural areas, explicit links to securi- through remittances, diaspora engagement, or the crea- ty risks such as organized crime are rarely established. tion of green jobs, and thus little effort is made to main- The potential for climate-mobility dynamics to exacer- stream this perspective into climate or migration policy bate vulnerabilities in transit regions, create ungoverned frameworks. spaces, or strain local capacities is only starting to be acknowledged in policy discussions, but has not yet The regional perspective is underdeveloped. While been systematically integrated into security planning or some projects are regional in scope, this essential- risk assessments. This is an area where more evidence ly means that they are implemented in several parts of and policy attention are urgently needed. the SEE region, with some components designed to en- hance co-operation in order to address climate-related

- 5 5. Recommendations

- 51

Understanding the complex linkages between climate This chapter outlines some practical recommendations to help ensure that change and human mobility – the security implications of climate and their security implications change for human mobility are fully – offers a valuable entry point considered and integrated into efforts to strengthen the region’s resilience. The for addressing the region’s recommendations also highlight ways to resilience and adaptation needs. seize opportunities offered by the green By discovering how climate- transition towards a more sustainable and secure future. Overall, they emphasize related hazards drive migration, that building resilience in South-Eastern displacement and shifting Europe will require co-ordinated action mobility patterns, policymakers at every level. Success depends on integrating climate and migration can better anticipate risks, policies, investing in people and places, target support to vulnerable strengthening governance and fostering communities, and design inclusive, sustainable development. integrated strategies that promote resilience and sustainable 5.1. Fostering regional development through a holistic co-operation and integrated approach to security. This will strategies not only enable more effective Strong regional co-operation – through joint responses to climate impacts, planning, data sharing and governance – is but also support the alignment vital for effective and resilient responses of policies and practices with to climate, human mobility and security challenges. EU standards on climate action, disaster risk reduction and To this end, it is essential to:

social inclusion. In this way, the Develop a regional adaptation and mitigation climate-mobility-security nexus strategy: A co-ordinated regional approach is es- sential to address the interconnected challenges can inform and accelerate efforts of climate change, human mobility and security. to build greener, more resilient Stakeholders at different levels should work togeth- er to develop a regional framework for climate-sen- societies, thus positioning the sitive human mobility that integrates social protec- region on a credible pathway tion, development, and mitigation measures while towards EU accession and long- leveraging existing regional platforms such as those provided by the OSCE and RCC. As an actionable term prosperity. starting point, stakeholders could work towards integrating specific climate-sensitive human mo- bility considerations into existing regional co-op- eration frameworks, such as the Action Plan for

- 52 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

the implementation of the Sofia Declaration on the 5.2. Strengthening policy and Green Agenda for the Western Balkans. This would institutional frameworks help prevent disparities in resilience programming, bridge regional divides, and facilitate joint respons- Stronger policy and institutional es to shared challenges such as water manage- frameworks are essential for effective ment, energy security and disaster risk reduction. regional co-operation; they will enable stakeholders in the region to implement Improve data, dialogue and technical co-opera- tion: Institutional authorities should be encouraged joint actions, harmonize policies and build to invest in enhancing regional data collection and resilience to shared risks while supporting information-sharing on climate impacts, human progress towards EU standards and mobility and security risks, working in partnership accession. with research centres and civil society organiza- tions. The establishment of regional platforms for To this end, it is essential to: exchanging experiences and best practices – such as a joint early warning centre and regional training Integrate climate and human mobility policies: hubs for climate adaptation in key sectors – should Institutional authorities should mainstream climate also be considered. and environmental considerations into migration, displacement and labour strategies – and vice ver- Promote regional networks, including academia sa – while respecting the integrity of each policy and engaged civil society actors: Regional organ- domain. This means, inter alia, developing com- izations should work with ministerial departments prehensive, risk-informed strategies that link cli- to support the development of regional networks mate adaptation and human mobility, using spatial including civil society, academic institutions and lo- vulnerability mapping and long-term planning. Mi- cal governance platforms, to provide oversight and gration and displacement should be systematically ensure the implementation of resilience strategies. – but only where relevant – integrated into National Initiatives such as a regional mayors’ network or Adaptation Plans (NAPs) and Nationally Determined youth co-operation network could strengthen local Contributions (NDCs), with participatory mecha- ownership and accountability. nisms to ensure that differentiated needs and vul- nerabilities are considered. Who should act? Enhance disaster risk reduction (DRR) and pre- Regional organizations, including the OSCE, paredness: Institutional authorities should move RCC, and relevant EU institutions, should beyond reactive, post-disaster responses by invest- lead efforts to foster co-operation. Institu- ing in long-term DRR strategies and strengthening tional authorities and ministries must ac- early warning systems, promoting risk-informed ur- tively participate in regional platforms, while ban and rural planning, and encouraging strategic civil society organizations and academia infrastructure investments. Local authorities, in par- should be involved in joint projects and in- ticular, should be empowered to assess risks and formation-sharing. International partners develop prevention measures through participatory can provide technical expertise and funding processes that actively engage communities and to ensure inclusivity and effectiveness. civil society while accounting for diverse vulnera- bilities. Such efforts could help bridge climate and human mobility issues by reducing displacement risks and building resilience.

Improve governance, transparency and trust: A concerted effort led by institutional authorities, with

- Recommendations 53

the support of regional and international organiza- the region should invest in, and support local initia- tions and civil society, is needed to tackle corrup- tives – such as nature-based solutions, sustainable tion, improve interministerial co-ordination, and en- agriculture, non-timber forest products and rural sure transparency in the allocation of disaster relief, tourism – that build resilience and create econom- development and climate funds. It is essential that ic opportunities in vulnerable communities. All in- authorities uphold the principles of good environ- terventions should be designed and implemented mental governance and comply with international with a gender lens in order to ensure that women, commitments such as the Aarhus Convention, en- particularly from rural areas and minority commu- suring public access to information, participation nities, and marginalized groups have equal access in decision-making and access to justice in envi- to resources, training and leadership roles, and that ronmental matters. Strengthening legal expertise their specific needs and capacities are addressed. – through environmental legal clinics and free legal assistance – will further reinforce governance, en- Proactively seek to understand and guide mo- hance policy effectiveness, and bolster the resil- bility patterns: Institutional authorities at all levels ience and dignity of affected populations. should recognize the adaptive potential of mobili- ty, and proactively seek to understand and guide Who should act? mobility trends through risk-informed, participatory analysis that reflects gender-differentiated drivers These recommendations primarily target and impacts. This includes supporting safe and institutional authorities and relevant minis- orderly migration pathways, diaspora engagement tries, such as those in charge of the envi- and, where necessary, planned relocations, with ronment, climate issues, mobility and social the support of international and regional organiza- protection. Local authorities will also play tions. Special attention should be given to the re- a key role in adapting and enforcing these integration of returnees, ensuring that women and policies at the community level. Regional men benefit equally from remittances, skills trans- bodies such as the RCC and the OSCE could fer, and local development opportunities linked to provide guidance and support harmoniza- sustainable and green jobs. tion across the region. Civil society organ- izations (CSOs) are key to ensuring open Strengthen urban resilience: Institutional authori- communication, participatory mechanisms ties should invest in urban infrastructure to address and accountability for the management of climate risks and migration pressures, prioritizing resources. green infrastructure (such as urban green spaces and tree planting), the enforcement of sustainable building codes and land-use planning, and the up- 5.3. Investing locally in grading of basic services. Capacity development climate-resilient livelihoods and experience sharing – supported by interna- tional donors, development agencies, civil soci- Local initiatives should be supported ety organizations (CSOs) and academic partners because they build resilience by providing – should promote the active participation of wom- practical, community-driven solutions that en and marginalized groups in urban planning and

advance sustainable development and decision-making, thereby ensuring that urban resil- ience measures are inclusive and equitable. ensure that no one is left behind.

To this end, it is essential to: Support refugees and migrants hosted in the re- gion: Institutional authorities should work towards Implement climate-resilient livelihood projects: ensuring equitable access to public services, social International donors and development agencies in protection, and opportunities for refugees and mi-

- 54 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

grants, with a strong emphasis on gender-respon- ing on the support and expertise of regional and inter- sive and inclusive policies. national organizations.

Who should act? Engage the diaspora as a resource for development: Institutional authorities should identify ways, and set up Local authorities and municipalities are best mechanisms to draw on the expertise, financial resourc- positioned to implement concrete projects es and networks of the diaspora to promote energy-ef- on the ground, with the support of ministries ficient buildings, sustainable business ventures, and in charge of rural development, social wel- innovation. This could include the creation of diaspora fare and urban planning. CSOs, community engagement centres and facilitate the transfer of remit- groups and private sector actors should be tances for local development purposes. involved as partners to ensure that interven- tions are context-specific and inclusive. In- Promote green jobs and sustainable livelihoods: Pub- ternational donors and development agen- lic-private partnerships designed to create green jobs, cies could provide financial and technical especially in sectors critical for the energy transition and support, particularly for pilot initiatives and climate adaptation, should be encouraged by institution- to scale up successful models. al authorities, the private sector and civil society working together at all levels. Supporting hybrid and remote work models could help revitalize rural areas and reduce ur- 5.4. Leveraging green economy ban-rural disparities. opportunities Support systemic, co-ordinated interventions: All The green economy presents opportunities stakeholders – particularly international and regional or- for sustainable growth, job creation and ganizations – should move beyond isolated projects to increased resilience in the SEE region. implement integrated, cross-sectoral strategies for cli-

Investment in green skills and partnerships mate, mobility and development, ensuring that invest- ments in green infrastructure and jobs are inclusive and could help ensure that the benefits of the sustainable. green transition are accessible to a wide range of communities and contribute to Who should act? inclusive, long-term development. Institutional authorities should set a stra- To this end, it is essential to: tegic direction for the transition to a green economy, focusing on policy, regulatory Invest in education and training for green skills: In- frameworks, and incentives for green jobs stitutional authorities should establish or reform voca- and education. Ministries in charge of edu- tional and educational programmes oriented towards cation, labour, the economy and diaspora af- skills relevant to the green transition – such as energy fairs have central roles to play in developing efficiency, renewable energy and climate adaptation – training programmes and fostering diaspora while actively promoting gender equality and women’s involvement. Local authorities, education- participation. This includes supporting women and girls al institutions, CSOs and the private sector in the STEM and green sectors, addressing obstacles should collaborate to deliver training, create to career advancement, and ensuring that curricula jobs and attract investment. International and outreach efforts are inclusive and accessible to all. organizations and donors could support ca- These initiatives should be implemented in partnership pacity building, knowledge exchange and with local authorities, educational institutions, civil soci- resource mobilization. ety organizations (CSOs) and the private sector, draw-

- References

- 56 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Adams, H. (2024). Green Borders: Climate Change Balkan Civil Society Development Network (2025). and Business Mobility. Geneva: Deloitte, Business Civic Space Report 2025: Western Balkans. ECF Advisory Group on Migration. Accessed 21 February (European Civic Forum). Accessed 7 October 2025. 2025. https://www.gfmd.org/sites/g/files/tmzbdl1801/ https://civic-forum.eu/wp-content/uploads/2025/06/ files/documents/france2023/Green%20Borders-%20 Civic-Space-Report-2025-WesternBalkans.pdf Climate%20Change%20and%20Business%20 Mobility_WEB.pdf. Balkan Green Energy News (2025). “Locals Defy Lithium Mining Plans on Mount Majevica”, Balkan Green AFP (2024). “Three Balkan Capitals Among World’s 10 Energy News, 13 March 2025. Accessed 7 October Most Polluted Cities”, Barron’s. Accessed 25 February 2025. https://balkangreenenergynews.com/locals- 2025. https://www.barrons.com/news/three-balkan- defy-lithium-mining-plans-on-mount-majevica/. capitals-among-world-s-10-most-polluted-cities- 5cb2085d. Bajra, U. (2021). “The Interactive Effects of Remittances on Economic Growth and Inequality in Western Amelung, B., and A. Moreno (2011). “Costing the Impact Balkan Countries”, Journal of Business Economics of Climate Change on Tourism in Europe: Results of and Management 23(3): 757–775. Accessed 7 the PESETA Project”, Climatic Change 112: 83–100. October 2025. https://www.researchgate.net/ Accessed 5 March 2025. https://link.springer.com/ publication/351006334_The_interactive_effects_of_ article/10.1007/s10584-011-0341-0. remittances_on_economic_growth_and_inequality_in_ Western_Balkan_countries. Antikorupcija (2024). “Bosnia and Herzegovina: Municipality & Environmentalists Oppose Opening of BBC (2019). “South Africa: How Common Are Lithium Mine, Complain about Lack of Transparency Xenophobic Attacks?”, BBC News, 2 October 2019. & Consultations with Local Communities”, Business & Accessed 7 October 2025. https://www.bbc.com/ Human Rights Resource Centre. Accessed 15 February news/world-africa-47800718. 2025. https://www.business-humanrights.org/en/ latest-news/bosnia-and-herzegovina-municipality- BCSDN (2024). “BCSDN Solidarity after the environmentalists-oppose-opening-of-lithium-mine- Devastating Floods in Bosnia and Herzegovina”, complain-about-lack-of-transparency-consultations- BCSDN News, 8 October 2024. Accessed 7 October with-local-communities/. 2025. https://balkancsd.net/bcsdn-solidarity-after- the-devastating-floods-in-bosnia-and-herzegovina/. Associated Press (2024). “Bosnia Floods Death Toll Rises in Jablanica and Neretva after Heavy Rain”. Belis, D., R. Van Dingenen, Z. Klimont, and F. Dentener Accessed 5 February 2025. https://apnews.com/ (2021). “Impact of Air Pollution on Health in South-East article/bosnia-floods-death-toll-jablanica-neretva- Europe”, European Journal of Public Health 31 (Issue rain-8cb727b971aa6e3943f727f077c0bbd7 Supplement_3), ckab164.113. Accessed 15 February 2025. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckab164.113 BalkanInsight (2025). “‘Lifeless’: Pollution Threatens the Drin and its Tributaries in Three Balkan States”, Belis, D., et al. (2024). Status of Environment and Balkan Insight. Accessed 7 October 2025. https:// Climate in the Western Balkans. JRC Publications balkaninsight.com/2025/02/06/lifeless-pollution- Repository. Accessed 7 October 2025. https:// threatens-the-drin-and-its-tributaries-in-three- publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/ balkan-states/. JRC140061.

- References 57

Benson, M., and K. O’Reilly (2016). “From Lifestyle CDI (Cooperation and Development Institute) (2024). Migration to Lifestyle in Migration: Categories, The EU Growth Plan for the Western Balkans: One Concepts and Ways of Thinking”, Migration Studies Year After: Insight Paper. Tirana: Cooperation and 4(1): 20–37. Accessed 1 March 2025. https://academic. Development Institute. Accessed 7 October 2025. oup.com/migration/article-abstract/4/1/20/2413178?l https://cdinstitute.eu/wp-content/uploads/2024/11/ ogin=true. Insight-paper_EU-GP-for-WBs.pdf.

Berlin Economics (2025). “Berlin Economics Supports CMS (Center for Migration Studies) (2021). “What We the Development of Kosovo’s First Voluntary Know About Climate Change and Migration”. Accessed NDC”. Accessed 18 June 2025. https://berlin- 25 May 2025. https://cmsny.org/wp-content/ economics.com/en/berlin-economics-supports- uploads/2021/02/What-We-Know-About-Climate- the-development-of-kosovos-first-voluntary- Change-and-Migration-Final.pdf. ndc/#:~:text=In%20March%202025%2C%20 Kosovo%20officially%20adopted%20its%20fi- Commissariat for Refugees and Migration of Serbia rst,tackle%20climate%20change%20through%20 (n.d.). “About Us”. Accessed 30 June 2025. https:// coordinated%20efforts%20by%202030. arhiva.kirs.gov.rs/articles/aboutus.php?lang=ENG.

Berlin Process (2025). “What Is the Berlin Process?” Cuttitta, P., A. Pécouda, and M. Phillips (2022). “Civil Accessed 10 October 2025. https://www. Society and Migration Governance across European berlinprocess.de/. Borderlands”, Journal of Intercultural Studies 44(1). Accessed 30 June 2025. https://www.tandfonline. Berlin Process (2025a). “Results of the Berlin com/doi/full/10.1080/07256868.2022.2160099#d Process”. Accessed 10 October 2025. https://www. 1e123. berlinprocess.de/#results. Cvetkovska, S., D. Ilieski, I. Nasteska, P. Holcová, Biella, R., R. Hoffmann, and H. Upadhyay (2022). and A. Džonlić (2021). “‘Europe’s Waste Dump’: “Climate, Agriculture, and Migration: Exploring How Dangerously Polluting Oil Ended Up Heating the Vulnerability and Outmigration Nexus in the North Macedonia’s Hospitals”, Organized Crime and Indian Himalayan Region”, Mountain Research and Corruption Reporting Project (OCCRP), 21 May 2021. Development 42(2): R9–R21. Accessed 7 October https://www.occrp.org/en/investigation/europes- 2025. https://www.jstor.org/stable/48695047?seq=1. waste-dump-how-dangerously-polluting-oil-ended- up-heating-north-macedonias-hospitals. Bygnes, S., and A. Flipo (2016). “Political Motivations for Intra-European Migration”, Acta Sociologica 59(2): Desai, H., and E. Forsberg (2020). Multidimensional 113–129. Accessed 2 June 2025. https://journals. Fragility in 2020. OECD Development Co-operation sagepub.com/doi/full/10.1177/0001699316659909. Working Papers, No. 79. Paris: OECD Publishing. Accessed 7 October 2025. https://www.oecd.org/ CAN Europe (2025). “Do Final NECPs Sufficiently content/dam/oecd/en/publications/reports/2020/09/ Address EU-level Just Transition Requirements? multidimensional-fragility-in-2020_2f8fc1ee/ Just Transition Briefing”. Accessed 31 January b4fbdd27-en.pdf. 2025. https://1point5.caneurope.org/wp-content/ uploads/2025/04/Just-Transition-Briefing-1.pdf. Digital Atlas (2024). “Advancing Medium and Long- Term Adaptation Planning in the Republic of Serbia (NAP)”. Accessed 10 October 2025. https://atlas-klime. eko.gov.rs/eng/about.

- 58 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Djatkov, D. (2024). Policy Report on the Green Ergezer, A. U., P. Balažič, and E. Kopliku (2021). Transition in the Western Balkans, edition Southeast Europe 2030 Strategy. Accessed 7 October 2024. Accessed 7 October 2025. https://www. 2025. https://www.rcc.int/see2030/files/SEE-2030- westernbalkans-infohub.eu/wp-content/ strategy.pdf. uploads/2024/08/Report_Green-Transition_final.pdf. ETF (European Training Foundation) (2021). How EEA (European Environment Agency) (2024a). Migration, Human Capital and the Labour Market European Climate Risk Assessment. Accessed 3 Interact in Montenegro. Accessed 29 January 2025. May 2025. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/ https://www.etf.europa.eu/en/publications-and- publications/european-climate-risk-assessment. resources/publications/how-migration-human- capital-and-labour-market-interact-3. EEA (European Environment Agency) (2024b). 2024 European State of the Climate. Accessed 3 July 2025. ETF (European Training Foundation) (2022). Review of https://climate.copernicus.eu/esotc/2024. National Career Development Support Systems in the Western Balkans. Accessed 7 October 2025. https:// EEA (European Environment Agency) (2021). Municipal www.etf.europa.eu/sites/default/files/2022-09/ETF_ Waste Management in Western Balkan Countries— WB%20synthesis%20report_EN.pdf. Country Profile: North Macedonia. Copenhagen: European Environment Agency. EU4Green (2024). “SERBIA”. Accessed 10 October 2025. https://eu4green.eu/economy/serbia/. EEA (European Environment Agency) (2021a). Municipal Waste Management in Western Balkan European Commission (2023a). “Kosovo visa Countries—Country Profile: Montenegro. Copenhagen: liberalisation signed for entry in early 2024”, European Environment Agency. Directorate-General for Migration and Home Affairs, 21 April 2023. Accessed 25 May 2025. https://home- EEA (European Environment Agency) (2021b). affairs.ec.europa.eu/news/kosovo-visa-liberalisation- Municipal Waste Management in Western Balkan signed-entry-early-2024-2023-04-21_en. Countries—Country Profile: Albania. Copenhagen: European Environment Agency. European Commission (2023b). Communication from the Commission to the European Parliament, the EEA (European Environment Agency) (2020). Western Council, the European Economic and Social Committee Balkan Countries: 20 Years of Cooperation with the and the Committee of the Regions: New Growth Plan EEA. Copenhagen: European Environment Agency. for the Western Balkans, 8 November 2023. Accessed 25 June 2025. https://enlargement.ec.europa.eu/ EPC (European Policy Centre) (2021). “Open Balkan system/files/2023-11/COM_2023_691_New%20 Initiative: Less History, More Business”. Accessed 13 Growth%20Plan%20Western%20Balkans.pdf. September 2025. https://cep.org.rs/en/blog/open- balkan-initiative/. Euronews Albania (2023). “44% of the economy in 2021 concentrated in Tirana, other districts fading”, EPRS (European Parliamentary Research Service) Euronews Albania, 22 May 2023. Accessed 7 (2022). The Future of Climate Migration. Accessed October 2025. https://euronews.al/en/44-of-the- 7 October 2025. https://www.europarl.europa. economy-in-2021-concentrated-in-tirana-other- eu/RegData/etudes/ATAG/2022/729334/EPRS_ districts-fading/#:~:text=On%20the%20other%20 ATA(2022)729334_EN.pdf. hand%2C%20the,districts%20towards%20Tirana- %20or%20abroad.

- References 59

FAO (Food and Agriculture Organization of the United Government of the Republic of Serbia (2021). Nations) (2025). FAOSTAT Accessed 10 October 2025. Economic Migration Strategy of the Republic of Serbia fao.org/faostat/en/#data/RL. for the Period 2021–2027. Accessed 2 February 2025. https://www.minrzs.gov.rs/sites/default/files/2021-02/ Filho, W. L., G. Trbić, and M. D. Filipovic (eds.) (2019). ENG_%20Strategija%20ekonomske%20migracije%20 Climate Change Adaptation in Eastern Europe: 2021-2027-30_10%20%28002%29.pdf. Managing Risks and Building Resilience to Climate Change. Cham: Springer. Hajdari, L., and J. Krasniqi (2021). “The Economic Dimension of Migration: Kosovo from 2015 to 2020”, Garip, F., and C. A. Reed (2025). “Climate Change and Humanities and Social Sciences Communications Human Mobility: Considering Context, Mechanisms, 8: 273. Accessed 15 February 2025. https://doi. and Selectivity”, Population and Development Review org/10.1057/s41599-021-00923-6. 51(1): 449–489. Accessed 14 March 2025. https://doi. org/10.1111/padr.12716. Haxha, U. (2023). “Floods Are Taking Kosovo by Surprise: Climate Change, Riverbed Degradation Gazdar, H., and H. B. Mallah (2013). “Informality and and Too Much Concrete Threaten Unprepared Political Violence in Karachi”, Urban Studies 50(15): Municipalities”, 19 September 2023. Kosovo 3099–3115. Accessed 24 March 2025. https://journals. 2.0. Accessed 19 September 2025. https:// sagepub.com/doi/abs/10.1177/0042098013487778. kosovotwopointzero.com/en/floods-are-taking- kosovo-by-surprise/. Gedeshi, I., and R. King (2018). New Trends in Potential Migration from Albania. Tirana: Friedrich-Ebert- ICMPD (International Centre for Migration Policy Stiftung. Accessed 29 January 2025. https://tirana.fes. Development) (2020). Geopolitical Outlook on de/al/al-news-events-publications-detail/new-trends- International Migration. Accessed 4 February 2025. in-potential-migration-from-albania.html. https://www.icmpd.org/fileadmin/ICMPD-Website/ ICMPD_Geopolitical_Outlook_on_International_ Gemi, E., and A. Triandafyllidou (2021). Rethinking Migration.pdf. Migration and Return in Southeastern Europe. Accessed 29 January 2025. https://library.oapen.org/ IDMC (Internal Displacement Monitoring Centre) handle/20.500.12657/102238. (2014). “Floods Cause New Displacement in Bosnia and Herzegovina”, 5 September 2014. Accessed 5 GFMD (Global Forum on Migration and Development) September 2025. https://www.internal-displacement. (2024). The Impact of Climate Change on Human org/expert-analysis/floods-cause-new-displacement- Mobility: Preventive Action, Humanitarian Action and in-bosnia-and-herzegovina/. Development. Background Paper. Geneva: GFMD. Accessed 29 January 2025. https://www.gfmd.org/ IDMC (2025). “Country Profile: Bosnia and sites/g/files/tmzbdl1801/files/documents/france2023/ Herzegovina”. Accessed 10 October 2025. https:// roundtables/GFMD%20GRT%201%20-%20 www.internal-displacement.org/countries/bosnia- Background%20paper%20Final_EN.pdf?EN. and-herzegovina/.

Global Forest Watch (2025). Global Forest Watch ILO (International Labour Organization) (2023). Skills map. Accessed 25 May 2025. https://www. for a Greener Future: A Global View. Accessed 7 globalforestwatch.org/map/. October 2025. https://www.ilo.org/sites/default/files/ wcmsp5/groups/public/%40ed_emp/documents/ publication/wcms_732214.pdf.

- 60 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

IMCCS (International Military Council on Climate IOM (International Organization for Migration) and Security) (2022). The World Climate and (2024a). Flood and Landslide Response Situation Security Report 2022: Climate Security Snapshot Report, 7 November 2024. Accessed 29 January – The Balkans. Accessed 29 January 2025. 2025. https://bih.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1076/ https://councilonstrategicrisks.org/wp-content/ files/documents/2024-11/2024-flood-and-landslide- uploads/2022/07/Climate-Security-Snapshot-The- response-situation-report-7-november-2.pdf. Balkans_World-Climate-and-Security-Report-2022. pdf IOM (International Organization for Migration) (2024b). “North Macedonia: Mainstreaming Migration and IOM (International Organization for Migration) (2019). Climate Change Perspectives into National Adaptation Glossary on Migration. Accessed 7 October 2025. Plan Processes”. Accessed 29 January 2025. https:// https://publications.iom.int/system/files/pdf/iml_34_ d-portal.org/q.html?aid=XM-DAC-47066-NC.0143. glossary.pdf. IOM (International Organization for Migration) (2024c). IOM (International Organization for Migration) (2021a). Labour Migration and Climate Change, Information Migration in North Macedonia: A Country Profile 2021. Sheet, January 2024. Accessed 29 January 2025. Accessed 29 January 2025. https://publications. https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/ iom.int/books/migration-north-macedonia-country- documents/2024-05/information-sheet-labour- profile-2021. migration-and-climate-change.pdf.

IOM (International Organization for Migration) (2021b). IOM (International Organization for Migration) (2024d). South-Eastern Europe, Eastern Europe and Central Bridging Climate Change and Human Mobility: Asia – Regional Strategy 2020–2024. Accessed 29 Collective Analysis for a Deeper Understanding January 2025. https://publications.iom.int/books/ of Climate Mobility in the East and Horn of Africa. south-eastern-europe-eastern-europe-and-central- Accessed 7 October 2025. https://dtm.iom.int/ asia-regional-strategy-2020-2024. sites/g/files/tmzbdl1461/files/reports/Bridging%20 Climate%20Mobility%20Hackathon%20Report_Final_ IOM (International Organization for Migration) (2023a). V2.pdf. “Western Balkans Partners Accept Action Plan on Sustainable Migration Governance at the Third IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) Sarajevo Migration Dialogue”, 9 June 2023. Accessed (2021). Climate Change 2021: The Physical Science 29 January 2025. https://www.iom.int/news/western- Basis, Working Group I contribution to the Sixth balkans-partners-accept-action-plan-sustainable- Assessment Report. Accessed 5 March 2025. https:// migration-governance-third-sarajevo-migration- www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/. dialogue. IPCC (2022). Climate Change 2022: Impacts, IOM (International Organization for Migration) (2023b). Adaptation and Vulnerability, Working Group II Exploring the Links between Migration, Environment contribution to the Sixth Assessment Report. Accessed and Climate Change in Bosnia and Herzegovina. 5 March 2025. https://www.ipcc.ch/report/sixth- Accessed 29 January 2025. https://bih.iom.int/ assessment-report-working-group-ii/. resources/exploring-links-between-migration- environment-and-climate-change-bosnia-and- herzegovina.

- References 61

IUCN (International Union for Conservation of Nature) Knez, S., S. Štrbac, and I. Podbregar (2022). “Climate (2025). Vjosa Wild River National Park Mitigation Change in the Western Balkans and EU Green Hierarchy Assessment for the Rural Water Supply Deal: Status, Mitigation and Challenges”, Energy, IV Project (Lot 1) at Shushica River, Albania: Final Sustainability and Society 12(1). Accessed 29 January Report, 27 January 2025. Accessed 7 October 2025. 2025. https://doi.org/10.1186/s13705-021-00328-y. https://balkanrivers.net/uploads/files/shares/Studies/ VWRNP_MHA_Final_Report_20250127_compressed. Kurecic, P. (2023). “Is Corruption the Driving Force of pdf. Migration from Croatia: Evidence from a Survey”, South East European Journal of Economics and Business Jakovljevic, A. (2021). “Effects of Public Policy 18(1): 1–14. Accessed 10 October 2025. https:// Measures on Combating Migration in Serbia”, reference-global.com/article/10.2478/jeb-2023-0001. Međunarodna politika 72, No. 1183: 7–29. Accessed 29 January 2025. http://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/journals/ Low Carbon Power (2025). “Electricity in North iipe_mp/2021-1183/iipe_mp-2021-72-1183-1.pdf. Macedonia in 2024/2025”. Accessed 10 October 2025. https://lowcarbonpower.org/region/North_Macedonia. Jeftic, M., D. Tošić, and T. Nikolić (2019). “Resilient Functional Urban Regions: Spatial Planning in the Light Malak, M. A., and N. K. Lina (2024). “Tropical Cyclones of Climate Change” In W. L. Filho, G. Trbić, and D. and the Mobility of Older Persons: Insights from Filipovic (eds.). Climate Change Adaptation in Eastern Coastal Bangladesh”. In S. Jolly, N. Ahmad, and M. Europe: Managing Risks and Building Resilience Scott (eds.). Climate-Related Human Mobility in Asia to Climate Change. Cham: Springer International and the Pacific, Sustainable Development Goals Series. Publishing. Singapore: Springer. Accessed 29 January 2025. https://doi.org/10.1007/978-981-97-3234-0_2. Jovanović Popović, D., and M. Milinčić (2016). “Impact of Climate Changes, Floods and Internal Martin, R., and R. Dragos (2012). “Return Migration: Displacement in Southeastern Europe”, Herald of The Experience of Eastern Europe”, International the Geographic Society of Republic of Srpska 20: Migration (50)6: 109–128. Accessed 29 January 2025. 111–122. Accessed 7 October 2025. https://www. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468- researchgate.net/publication/321344026_IMPACT_ 2435.2012.00762.x. OF_CLIMATE_CHANGES_FLOODS_AND_INTERNAL_ DISPLACEMENT_IN_SOUTH_EASTERN_EUROPE. Mara, I., and M. Landesmann (2022). Use It or Lose It! How Do Migration, Human Capital and the Labour JRC (Joint Research Centre) (2024). Status of Market Interact in the Western Balkans? Accessed Environment and Climate in the Western Balkans. JRC 29 January 2025. https://www.etf.europa.eu/en/ Publications Repository. Accessed 7 October 2025. publications-and-resources/publications/use-it-or- https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/ lose-it-how-do-migration-human-capital-and-labour. handle/JRC140061. McAreavey, R., and N. Argent (2018). New Immigration King, R., and I. Gedeshi (2019). “New Trends in Destinations: Migrating to Rural and Peripheral Areas. Potential Migration from Albania: The Migration Routledge. Transition Postponed”, Migration and Development 9(2): 131–151. Accessed 29 January 2025. https://www. Mejdini, F., and K. Amerhauser (2019). Growing Like tandfonline.com/doi/full/10.1080/21632324.2019.1608 Weeds? Rethinking Albania’s Culture of Cannabis 099. Cultivation. Accessed 7 October 2025. https:// globalinitiative.net/wp-content/uploads/2019/12/ AlbaniaCannabis.14.12.web_.pdf.

- 62 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Monitor (2022). “Prapavija Ekonomike e Shpopullimit OSCE (2009). The OSCE Concept of Comprehensive te Kukesit”, 10 December 2022. Accessed 15 March and Co-operative Security: An Overview of Major 2025. https://monitor.al/prapavija-ekonomike-e- Milestones. Vienna: Conflict Prevention Centre. https:// shpopullimit-te-kukesit-2/. www.osce.org/files/f/documents/c/0/37592.pdf

Muttarak, R. (2021). “Demographic Perspectives in OSCE Mission to Serbia (2024). Consolidating Research on Global Environmental Change”, Population the Democratization Process in the Security Studies 75(2): 267–284. Accessed 29 January 2025. Sector in Serbia. https://www.osce.org/files/f/ https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/003247 documents/1/8/580225.pdf 28.2021.1988684. Panebianco, S. (2022). “Climate Change Migration Muttarak, R. (2022). “Vulnerability to Climate Enters the Agenda of the Wider Mediterranean: Change and Adaptive Capacity from a Demographic The Long Way Towards Global Governance”. In S. Perspective”. In: Hunter, L.M., Gray, C., Véron, J. (eds) Panebianco (ed.), Border Crises and Human Mobility International Handbook of Population and Environment. in the Mediterranean Global South, Critical Security International Handbooks of Population, vol 10. Springer, Studies in the Global South, 145–175. Cham: Palgrave Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-76433-3_4 Macmillan.

North Macedonia Ministry of Energy, Mining, and Raw Pietrapertosa, F., V. Khokhlov, M. Salvia, and C. Materials (2025). “The Just Energy Transition Platform Cosmi (2018). “Climate Change Adaptation Policies is Strengthening – JETIP: Macedonia Calls on the and Plans: A Survey in 11 South East European International Community for Partnership”. Accessed 3 Countries”, Environmental Science & Policy 85: 24–34. June 2025. https://energy.gov.mk/en-GB/odnosi-so- Accessed 10 October 2025. https://doi.org/10.1016/j. javnost/soopstenija/se-zacvrstuva-platformata-za- envsci.2018.03.013. pravedna-energetska-tranzicija-jetip-makedonija-ja- povikuva-megjunarodnata-zaednica-na-partnerstvo. Popovic, S., et al. (2018). Land Degradation Caused by Illegal Construction in the Bjelopavlici Plain: North Macedonia Ministry of Environment and Physical Case Study of the Narrow Belt along the Motorway Planning (2025). Landing page for Ministry. Accessed Podgorica–Danilovgrad, Montenegro. Podgorica: Green 30 June 2025. https://www.moepp.gov.mk/en-GB/ Room Sessions 2018 International GEA Conference. ministerstvo. Accessed 10 October 2025. https://www.researchgate. net/publication/331275515_Land_degradation_ OECD (2022). Labour Migration in the Western caused_by_illegal_construction_in_the_Bjelopavlici_ Balkans: Mapping Patterns, Addressing Challenges and Plain_Case_study_of_the_narrow_belt_along_the_ Reaping Benefits. Accessed 29 January 2025. https:// motorway_Podgorica_-Danilovgrad_Montenegro. www.oecd.org/en/publications/labour-migration-in- the-western-balkans_af3db4f9-en.html.

- References 63

Ranocchiari, G. (2023). “North Macedonia: Limited Reuters (2025). “Bosnian Students Protest Government Resources for Managing Natural Park Fires”, 11 October Inaction after Deadly Floods”, Reuters, 10 February 2023. Accessed 29 January 2025. https://www. 2025. Accessed 29 January 2025. https://www. balcanicaucaso.org/eng/Areas/North-Macedonia/ reuters.com/world/europe/bosnian-students- North-Macedonia-limited-resources-for-managing- protest-government-inaction-after-deadly- natural-park-fires-227448. floods-2025-02-10/.

RCC (Regional Cooperation Council) (2020). Rosinska, A. (2024). Drivers of Migration: Dimensions “Compendium on Best Practices in Diaspora and Indicators. A Policy-Oriented Literature Review. Engagement in the Western Balkans”. Accessed Luxembourg: Publications Office of the European 29 January 2025. https://www.rcc.int/pubs/148/ Union. Accessed 29 January 2025. https://op.europa. compendium-on-best-practices-in-diaspora- eu/en/publication-detail/-/publication/3a347b71- engagement-in-the-western-balkans. bb6a-11ef-91ed-01aa75ed71a1/language-en.

RCC (2024). SecuriMeter 2024. Accessed 30 Rüttinger, L., P. van Ackern, N. Gordon, and A. Foong June 2025. https://www.rcc.int/pubs/199/ (2021). Regional Assessment for South-Eastern securimeter-2024. Europe. Security Implications of Climate Change. Berlin: adelphi; Vienna: OSCE. Accessed 29 January RCC (2025). SecuriMeter database. Accessed 30 June 2025. https://www.osce.org/files/f/documents/ 2025. https://www.rcc.int/securimeter/database. a/a/484148.pdf.

REKK Foundation (2019). The Southeast European Rüttinger, L., et al. (2023). Climate Security Risk power system in 2030: Flexibility challenges and Assessment Methodology Guide & Tools. Accessed benefits from regional integration. Analysis. Accessed 30 June 2025. https://weatheringrisk.org/sites/ 30 June 2025. https://www.agora-energiewende.org/ default/files/document/WR_Climate_Security_Risk_ fileadmin/Projekte/2019/Southeast_European_power_ Assessment_Methodology_Guide_Tools_0.pdf. system_in_2030/154_SoutheastEuropPowerSys_WEB. pdf. RUSI (Royal United Services Institute) (2021). “Russia is Weaponising Bosnia and Herzegovina’s Reliefweb (2024). Bosnia and Herzegovina: Pluvial/ Gas Dependence”. Accessed 29 April 2025. https:// Flash Flood 2024 – DREF Operation Appeal MDRBA017, www.rusi.org/explore-our-research/publications/ 19 October 2024. Accessed 29 January 2025. https:// commentary/russia-weaponising-bosnia-and- reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/bosnia- herzegovinas-gas-dependence. and-herzegovina-pluvialflash-flood-2024-dref- operation-appeal-mdrba017. Scissa, C. (2024). Migration in the Context of Climate and Environmental Changes in Non-EU Prague Process Reuters (2022). “Albania Dims Lights as Drought, Price States: Exploring Vulnerabilities, Policy Gaps and Spike Spark Energy Crisis”, Reuters, 21 March 2022. Available Protection Frameworks. Prague: International Accessed 7 October 2025. https://www.reuters.com/ Centre for Migration Policy Development. Accessed world/europe/albania-dims-lights-drought-price- 21 February 2025. https://www.pragueprocess.eu/en/ spike-spark-energy-crisis-2022-03-21/. news-events/news/994-migration-in-the-context- of-climate-and-environmental-changes-in-non-eu- prague-process-states-exploring-vulnerabilities- policy-gaps-and-available-protection-frameworks.

- 64 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Smeltzer, S., and A. Karppi (2024). “A Region Trifonova, M., and A. Dangova (2023). Climate Change Reordered by Autocracy and Democracy”. Accessed and Security Dynamics in Southeastern Europe. 10 October 2025. https://freedomhouse.org/report/ Potsdam-Babelsberg: Friedrich-Naumann-Stiftung für nations-transit/2024/region-reordered-autocracy- die Freiheit. Accessed 29 January 2025. https://www. and-democracy. freiheit.org/de/consent?dest=https%3A%2F%2Fshop. freiheit.org%2F%23!%2FPublikation%2F1471. Spasić, V. (2022). “North Macedonia First in Western Balkans Adopts National Energy and Climate Plan”, UBA (2020). Migration, Environment and Climate Balkan Green Energy News, 2 June 2022. Accessed 7 Change: Literature Review. Accessed 29 January October 2025. https://balkangreenenergynews.com/ 2025. https://www.umweltbundesamt.de/sites/ north-macedonia-first-in-western-balkans-adopts- default/files/medien/1410/publikationen/2020-03-04_ national-energy-and-climate-plan/. texte_42-2020_migration-literature-review_1.pdf.

Spasić, V. (2024). “Serbia Publishes Draft UN (2024). Bosnia and Herzegovina Floods Response: Environmental Protection Strategy: Green Agenda Multi-Cluster Initial Rapid Assessment. Accessed 7 2024–2033”, Balkan Green Energy News, 11 October 2025. https://bosniaherzegovina.un.org/ September 2024. Accessed 29 January 2025. https:// sites/default/files/2024-11/MIRA%20-%20BiH%20 balkangreenenergynews.com/serbia-publishes- Floods%20Response_FINAL.pdf. draft-environmental-protection-strategy-green- agenda-2024-2033/. UNDP (2016). Risk-Proofing the Western Balkans: Empowering People to Prevent Disasters. Accessed Temova, A. (2017). “Internal Migration and Its Impact on 7 October 2025. https://www.adaptation-undp. Regional Development in Macedonia”, Global Journal org/resources/risk-proofing-western-balkans- of Human-Social Science 17(E4): 39–46. Accessed empowering-people-prevent-disasters. 29 January 2025. https://socialscienceresearch.org/ index.php/GJHSS/article/view/2287. UNDP (2023). “Development of the Environmental Protection Strategy”. Accessed 25 January 2025. The Peninsula (2024). “Albania Tourism Boom Sparks https://www.undp.org/serbia/news/development- Fight over River’s Future”, The Peninsula, 22 July 2024. environmental-protection-strategy. Accessed 29 January 2025. https://thepeninsulaqatar. com/article/22/07/2024/albania-tourism-boom- UNDRR (2019). A Compendium of Disaster Risk sparks-fight-over-rivers-future. Reduction Practices in Cities of the Western Balkans and Turkey: A Review of Selected Cities Participating Tierolf, P., et al. (2023). “A Coupled Agent-Based in UNISDR’s ‘Making Cities Resilient: My City is Getting Model for France for Simulating Adaptation and Ready!’ Campaign. Accessed 7 October 2025. https:// Migration Decisions under Future Coastal Flood Risk”, www.unisdr.org/files/39825_compendiumuploadpw. Scientific Reports 13. Accessed 29 January 2025. pdf. https://www.nature.com/articles/s41598-023-31351-y. UNECE (2020). Formalizing the Informal: Challenges Todorović, I. (2025). “Activists in Northeastern BiH and Opportunities of Informal Settlements in South- to Obstruct Majevica Lithium Mining Project”, Balkan East Europe. Accessed 19 January 2025. https:// Green Energy News, 9 April 2025. Accessed 7 October unece.org/housing-and-land-management/ 2025. https://balkangreenenergynews.com/activists- publications/formalizing-informal-challenges-and- in-northeastern-bih-to-obstruct-majevica-lithium- opportunities-informal. mining-project/.

- References 65

UNESCO (2023). South-Eastern Europe Regional World Bank Group (2021). Subdued Recovery. Western Synthesis: Climate Change, Displacement and the Balkans Regular Economic Report, No. 19, Spring 2021. Right to Education. Paris: UNESCO. Accessed 29 Accessed 31 January 2025. https://openknowledge. January 2025. https://doi.org/10.54675/ATXM1669 . worldbank.org/bitstream/handle/10986/35509/ Subdued-Recovery.pdf?sequence=1&isAllowed=y. UNFCCC (2024). Technical Guide on Integrating Human Mobility and Climate Change Linkages into World Bank (2023). Towards Adaptive Social Relevant National Climate Change Planning Processes. Protection in Europe and Central Asia: A Synthesis Accessed 29 January 2025. https://unfccc.int/sites/ Report. Accessed 3 March 2025. https://documents1. default/files/resource/WIM_ExCom_human-mobility_ worldbank.org/curated/en/099052223073526504/ TFD_2024.pdf. pdf/P175926081f2a306d08c780c0f1eac68ab2.pdf.

UNHCR (United Nations High Commissioner on World Bank (2024). Western Balkans 6 – Country Refugees) (2025). UNHCR master glossary of terms. Climate Development Report (English). Accessed Accessed 10 October 2025. UNHCR master glossary 29 January 2025. http://documents.worldbank. of terms | UNHCR. org/curated/en/099071524133044083/ P17920517750570c21b0f01a95ff7aa3fcc. UNHCR (2025). “Operational Data Portal: South Eastern Europe”. Accessed 10 October 2025. https:// WB Info Hub (2023). “Green Agenda for the Western data.unhcr.org/en/situations/southeasterneurope. Balkans”. Accessed 1 November 2025. https:// westernbalkans-infohub.eu/programmes/green- Vuković, A. (2018). Study on Climate Change in agenda-for-the-western-balkans/#:~:text=The%20 the Western Balkans Region. Sarajevo: Regional GAWB%20Action%20Plan%20envisages%20 Cooperation Council Secretariat. Accessed 21 February 58%20actions%20and,food%20supply%20and%20 2025. https://www.rcc.int/pubs/62/study-on-climate- Protection%20of%20nature%20and%20biodiversity. change-in-the-western-balkans-region.

WHO (2014). Floods in the Balkans: Bosnia and Herzegovina, Croatia and Serbia: Situation Report No. 2, 3 June 2014. Accessed 7 October 2025. https://iris.who.int/items/bb131d1f-a819-4b68-9caf- f1c57e942d6f.

- Annex 1 Methodology of the study and its limitations

- 67

1.1. Methodology

The study was conducted using a mixed methods ap- proach combining desk research, data analysis, expert informant interviews and stakeholder consultations in order to identify exposure, vulnerabilities, and prevailing trends and patterns specific to South-Eastern Europe. It highlights potential implications for security, livelihoods, health and well-being. A combination of quantitative and qualitative data is essential to capture the complex, con- text-specific pathways linking climate change impacts to socio-economic and security dynamics (Rüttinger et al. 2023). For example, when exploring the knock- on effects of climate impacts – such as how increased extreme weather events impact livelihoods, social cohe- sion, political instability, trust in the authorities and gen- der-based violence – qualitative data alone is often not extensive enough, while quantitative models miss com- plex feedback loops and people-centred interactions that shape climate security risk pathways. The research also adopted an intersectional approach considering gender, age, socio-economic status and conflict in order to account for differential risks and resilience-building opportunities faced by diverse groups in society.

The applied analytical framework builds on the OSCE’s approach to security as a broad, comprehensive and co-operative issue expressed through its three dimen- sions: politico-military, economic and environmental, and human (OSCE 2009).67 The OSCE Ministerial Council Decision on Strengthening Co-operation to Address the Challenges Caused by Climate Change (MC.DEC/3/21 of 3 December 2021) emphasized that climate change can exacerbate economic challenges and environmental deg- radation, which may negatively affect prosperity, stability and security in the OSCE area. Climate-related security risks include those driven by one or more climate stressors that directly and/or indirectly impact human security, and thus challenge the peace and stability of societies and re- gions (Rüttinger et al. 2023). These systemic risks emerge through complex interactions between climate change and various social, economic, environmental, demographic

67 The framework also relies on the OECD definition of instability and fragility, namely “the combination of exposure to risk and insufficient coping capacity of the state, system, and/or communities to manage, absorb, and mitigate those risks” (Desai and Forsberg 2020). Political instability, (organized) crime, urban violence, terrorism and violent conflict are different ways in which insecurity manifests; all are covered by the framework.

- 68 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

and political factors, which are clustered and described After compiling and cleaning the data, descriptive analy- through specific impact pathways. Importantly, this ap- ses were conducted to examine the spatial and temporal proach seeks to identify not only risks, but also dimensions distribution of key indicators, thereby identifying gen- of resilience across different groups and communities. eral patterns. The results were visualized using various graphs, such as choropleth maps, chord diagrams or Furthermore, the interlinkages between climate change, bar charts, which have been incorporated in this report. human mobility and security were referred to in the 2007 Relationships between variables were analysed by us- Madrid Declaration on Environment and Security (MC. ing statistical modelling approaches with a focus on how DOC/4/07), which stressed that environmental degra- socio-economic and environmental factors have influ- dation, including disasters and their possible impact on enced migration outcomes. Starting with simple bivar- migratory pressures, could be a potential additional con- iate models, the models used progressively increased tributor to conflict and that climate change may magnify complexity to account for additional factors. these challenges. This link was also highlighted in sub- sequent Ministerial Council decisions, including the Ath- For the individual-year-level dataset, we estimated a ens 2009 decision on Migration Management and the two-way fixed-effects (TWFE) probit model with region Basel 2014 decision on Disaster Risk Reduction. and country-specific year-fixed effects, with emigration intention as the outcome variable and a set of time-var- Quantitative analysis ying regressors. Standard errors are clustered at the regional level. For the municipal-year-level dataset, we For the quantitative analysis, extensive data collection estimated a TWFE negative binomial model with region was undertaken. Two primary datasets were compiled and country-specific year-fixed effects, with internal from publicly available sources: emigration counts as the outcome and a set of time-var- ying regressors. Standard errors are again clustered at Individual-year-level dataset: Combining multiple the regional level. To further examine the mechanisms waves of the Balkan Public Barometer (BB) survey and detect heterogeneous effects, we estimated mod- with gridded environmental indicators (e.g., droughts, els with interaction terms, particularly between our four floods, or heatwaves), this dataset covers the 2017– key environmental hazards and vulnerability indicators. 2023 period and includes approximately 40,000 ob- Additionally, we conducted robustness checks by using servations across the SEE region. It is a balanced, re- alternative data sources and running the models on dif- peated cross-sectional dataset. The BB also allows for ferent sub-samples; we included leads and lags; and we aggregation to 37 larger regions, enabling an analysis tested alternative model specifications. of regional patterns over time. The key question fea- tured in the survey for the purpose of this report was: Qualitative analysis “Would you consider living and working abroad?”, which enabled us to capture emigration intentions. Qualitative data collection and analysis consisted in a desk-based review of the existing knowledge base (grey Municipal-year-level dataset: This dataset merg- and peer-reviewed literature) on the interlinkages be- es gridded socio-economic indicators (e.g., GDP, tween climate change, mobility and security, with a focus built-up surface, or age structure of population) and on the SEE region (period covered: 2010–2024). It also environmental indicators with population and inter- included an overview of recent (from 2010 onwards) and nal migration data from National Statistical Offices ongoing projects and activities addressing the linkages (NSOs). Spanning 2010–2024, it includes roughly between environmental and climate risks, on the one 4,000 observations across 431 subnational regions, hand, and mobility (both internal and international), on using the most granular administrative unit availa- the other hand. Key stakeholders at ministerial and re- ble (typically municipalities). This is an unbalanced gional levels who are in charge of human mobility as well panel dataset, mainly because the time period cov- as climate and environmental issues were mapped sep- ered by the data provided by NSOs varies substan- arately, together with existing policies and regulations in tially. this area. Additionally, actors and initiatives addressing

- Annex 1Methodology of the study and its limitations 69

the interlinkages between these topics in an integrative collection methods lacking transparency. These limita- manner were also identified. The findings from the desk- tions hampered the comparability of data across coun- based analysis were complemented with 38 semi-struc- tries and over time, thus impeding efforts to produce tured interviews with a total of 63 key experts, conducted harmonized and policy-relevant mobility estimates. online and in-person during two visits to the region. The interviews focused largely on: (i) understanding how cli- As regards internal migration, our primary data sources mate and environmental stresses drive mobility in the re- were National Statistical Offices (NSOs), whose method- gion (to complement key trends outlined by quantitative ologies differ significantly in terms of definitions, spatial data analysis), including key gender and youth-specific classifications and frequency of data collection. These trends; and (ii) mapping current responses and gaps at inconsistencies presented challenges for the current regional, ministerial and local levels. study, particularly when attempting to generate region- ally comparable indicators. Moreover, many national da- Validation tasets do not systematically capture internal migrants’ destinations, duration of stay, or key demographic and Preliminary results of the qualitative and quantitative socio-economic characteristics. As a result, the scope analyses were shared during a regional workshop in for a disaggregated analysis of internal migration drivers Sarajevo on 3 June 2025 that brought together relevant and consequences remains limited. ministerial bodies, international and regional organiza- tions, civil society, and academia from across the region. Emigration is assessed primarily through migration in- The event also provided a platform to exchange expe- tentions data derived from surveys conducted by the riences and lessons learned, and to discuss a regional Regional Cooperation Council (RCC), notably the Balkan roadmap addressing the interlinkages between climate Barometer and SecuriMeter. While such data offer valu- change, human mobility and security, including adap- able insights into perceptions and intentions, they do not tation and mitigation aspects, designed to strengthen reflect actual migration behaviour. These surveys are resilience in South-Eastern Europe. The workshop’s out- also subject to sampling variability, potential response comes have been incorporated in this study. biases and changes in survey instruments across waves, all of which reduce comparability over time. Further- more, gaps in the documentation on variable construc- 1.2. Limitations of the study tion and survey methodology complicate the integration of these data into longitudinal analyses. The short time frame of the study limited the number and geographical reach of the interviews that were conducted; There are several opportunities to enhance migration although the research team tried to ensure as comprehen- data systems in the SEE region. An improved co‑ordina- sive a coverage as feasible, some parts of the region were tion and harmonization of mobility definitions and data less represented during the interview phase than others, collection practices across countries would greatly im- and it was difficult to interview experts outside the capi- prove data quality and comparability. Strengthening col- tal cities. Moreover, despite a deliberate effort to ensure laboration among NSOs, international organizations, and a gender balance of participants in the key expert inter- research institutions could facilitate the development of views, structural constraints made this difficult at times. standardized indicators and metadata protocols. Ensur- ing public access to datasets, accompanied by trans- The quantitative analysis of human mobility in parent documentation and methodological notes, would South-Eastern Europe was constrained by several per- promote more rigorous and reproducible research. As sistent data limitations and structural gaps. Mobility these systems are expanded, attention to ethical data data systems in the region are characterized by uneven governance – including privacy, informed consent and availability, inconsistent documentation and limited pub- the protection of vulnerable populations – should remain lic access. Key sources vary in scope and quality, with a central guiding principle. many datasets lacking comprehensive metadata or data

- Annex 2 Climate actors, frameworks and initiatives in South-Eastern Europe

- 71

2.1. S ummary frameworks and climate change initiatives Over recent years, significant progress has been made in producing responses to climate change across South-Eastern Europe, largely driven by the overarching goal of EU accession, which continues to shape policy priorities across the region (Belis et al. 2024). Most administrations in the region have rat- ified key international agreements, including the Kyoto Protocol, the UNFCCC and the Paris Agreement. They have also adopted comprehensive strategies that reflect these commitments, in particular by focusing on the de- velopment of climate adaptation and mitigation strate- gies, legal harmonization, and the implementation of projects supported by international partners and donors (Petrović 2022; UNESCO 2023). These developments, however, have tended to focus on fulfilling external re- quirements, with adaptation and mitigation frequently addressed as stand-alone issues, rather than as part of a broader, integrated agenda.68

Climate change adaptation has not consistently been treated as a top priority, despite the region’s high vul- nerability to climate and environmental hazards, such as floods, droughts and wildfires (World Bank 2024). In- stead, much of the available funding is directed towards decarbonization and mitigation measures in compliance with EU requirements, leaving insufficient capacity for broader or locally-driven climate action.69 This is part- ly attributable to limited public awareness, persistent challenges in policy implementation, and resource constraints.70 Moreover, the implementation of existing strategies is often slow or incomplete and, where action is taken, immediate environmental hazards – rather than longer-term climate risks – tend to receive priority.71 As a result, investment in disaster risk reduction remains lim- ited, and even comparatively minor climate or environ- mental events can have severe consequences, exposing

68 Key expert interview with independent advisor on sustainable development, migration and climate/environment, Albania, 07.04.2025.

69 Key expert interview with representatives of regional organization, online, 19.02.2025.

70 Key expert interview with representatives of regional organization, [Bosnia and Herzegovina] 04.03.2025.

71 Key expert interview with representative of regional organization, [Austria] 06.03.2025.

- 72 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

a persistent gap between policy ambition and practical A range of significant initiatives and strategies have outcomes. been launched to translate policy commitments into tangible action on climate change and resilience in Policy responsibilities, strategies South-Eastern Europe. These span from national72 ad- and initiatives aptation plans to cross-sectoral projects (see Annex 2.2 for a comprehensive list). Most authorities in the region Leadership on climate and environmental strate- – Albania, Bosnia and Herzegovina, Montenegro, North gies in South-Eastern Europe is typically provided Macedonia and Serbia – have submitted their Nation- by high-level institutions such as ministries, special- ally Determined Contributions (NDCs) to the UNFCCC, ized agencies and policy committees. Reflecting the while Kosovo, though not a UNFCCC member, published cross-cutting nature of climate action, these bodies a voluntary NDC in March 2025 (Berlin Economics often oversee a range of interconnected portfolios. For 2025; UNDP 2023b). National Adaptation Plans (NAPs) instance, in Kosovo, climate and environmental matters have also been developed or are underway across fall under the Ministry for Environment, Spatial Planning South-Eastern Europe, typically led by environmental and Infrastructure, while in Bosnia and Herzegovina re- ministries with the support of international partners such sponsibility lies with the two entity ministries for the en- as the UNDP and the Green Climate Fund. However, the vironment, as well as with the two entity governments extent of alignment with EU standards continues to vary as regards financing the climate agenda. Additionally, (EEA 2021, EEA 2021a, EEA 2021b). agencies responsible for energy frequently play a sig- nificant role in shaping climate and environmental poli- In addition, institutional authorities throughout cy, particularly in relation to green transition strategies, South-Eastern Europe have joined forces to design as can be seen in North Macedonia (North Macedonia and implement a number of region-wide initiatives Ministry of Energy, Mining, and Raw Materials 2025). In and strategies. Most notably, the Green Agenda for the Montenegro, the Ministry of Ecology, Sustainable Devel- Western Balkans – endorsed at the Sofia Summit in late opment, and Northern Development is responsible for 2020 and developed in partnership with the Regional managing climate policies. Cooperation Council (RCC) – seeks to align the region’s climate action with the EU Green Deal. This initiative Given that climate change interacts with a wide range features an Action Plan comprising seven roadmaps fo- of sectors, a variety of ministries beyond those with di- cused on climate policy, sustainable energy, sustainable rect environmental mandates are frequently involved mobility, the circular economy, depollution, sustainable in shaping climate and environmental policy. Ministries agriculture and food supply, and the protection of na- responsible for agriculture, economic development, la- ture and biodiversity (WB Info Hub 2023). Additionally, bour and social protection, and foreign affairs all contrib- the SEE 2030 Strategy, published by the RCC in 2021, ute to efforts aiming to strengthen climate resilience and aims to foster socio-economic development through advance environmental objectives across South-Eastern enhanced regional co-operation. Climate and environ- Europe. For example, in North Macedonia, the prepara- mental action are central pillars of this strategy, which tion of the National Energy and Climate Plan (NECP) has includes ambitious targets such as doubling the share involved ministries in charge of energy, the environment of renewables in the regional energy mix by 2030 and and economic development to ensure the alignment of improving preparedness for natural disasters, as well climate and energy policies with EU standards (Spasić as the capacity to mitigate disaster risks (Ergezer et al. 2022). International partners such as the European En- 2021). vironment Agency and United Nations Development Pro- gramme (UNDP) provide technical and financial support Internationally funded initiatives for these integrated efforts (EEA 2020). For a compre- hensive list of key actors, please see Annex 2.1. International actors have played a pivotal role in sup- porting regional efforts to address climate and envi-

72 The use of the term “national” here is aligned with the official designation of these documents.

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 73

ronmental challenges in South-Eastern Europe. Many Alongside policy frameworks, several initiatives have initiatives led by the authorities in the region have bene- targeted innovation, conservation and urban resilience. fited from international funding and technical assistance The Digital Climate Atlas, developed through a partner- that helped translate strategic commitments into con- ship between Serbian authorities, the UNDP, and the crete action. For instance, the NAPs of Serbia, Montene- Green Climate Fund as part of Serbia’s NAP, exemplifies gro and North Macedonia received substantial support innovation in climate data management. This tool en- from the Green Climate Fund and the UNDP. Further- hances our understanding of Serbia’s baseline climate more, organizations including the Deutsche Gesellschaft situation, supports vulnerability assessments and in- für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) and the Inter- forms decision-making for climate action, particularly in national Organization for Migration (IOM) have active- urban planning (Digital Atlas 2024). Conservation efforts ly contributed to a wide range of climate and environ- are also prominent, as can be seen in the Nature Returns mental projects across the region. Also, since 2012, the project, which promotes the management of protected OSCE Mission to Serbia has worked with the Ministry of natural areas through the private sector and civil soci- Interior’s Sector for Emergency Management to improve ety engagement. With activities spanning several parts the emergency responses of local self-government units of the region – including North Macedonia and Monte- through district-level simulation exercises. 73 negro – the project demonstrates the value of co-oper- ation and multi-stakeholder involvement in biodiversity A number of major initiatives in South-Eastern Eu- protection (Nature Returns 2025). In Bosnia and Herze- rope have focused on fostering regional co-opera- govina, a digital interactive Climate Atlas was created in tion and aligning climate and environmental policy 2016 in the context of the Third National Communication with EU standards. The Berlin Process, established in to the UNFCCC with the support of the Faculty of Natu- 2014, has been central to this effort, promoting collab- ral Sciences and Mathematics of the University of Banja oration between the region and the EU with the support Luka. The Atlas consists of sets of digital climatological of GIZ. Within its broad framework, the Berlin Process maps for the period 1961–1990 and includes future sce- has advanced climate and environmental objectives narios. by providing guidelines for the implementation of the Green Agenda and supporting renewable energy pro- Civil society-led initiatives grammes (Berlin Process 2025; Berlin Process 2025a). Another outcome of the process is the Western Balkans Civil society organizations and NGOs in South-East- Fund (WBF), which places sustainable development at ern Europe play a vital and increasingly visible role in the heart of a range of initiatives and events related to advancing climate action across the region. Climate climate and environmental co-operation that it funds. change advocacy with authorities is the focal point of In parallel, the EU Growth Plan for the Western Balkans their work, with many groups actively engaging in policy seeks to accelerate economic integration into the EU dialogue and pushing for stronger climate commitments single market, increase financial support for the region at different levels, from local to regional. For example, the and drive reforms in key sectors. Central to the plan are Centre for Environment (Centar za životnu sredinu) is a green and digitalization reforms, which focus on decar- leading advocacy group which has led vocal campaigns bonization, energy diversification, and the promotion of on environmental protection and climate policy in Bosnia climate-neutral and climate-smart urban development and Herzegovina, including on topics such as air qual- (European Commission 2023b, CDI 2024). ity, illegal logging and sustainable transport. Similarly, the Macedonian Ecological Society in North Macedonia has led critical work aiming to influence biodiversity and

73 Through the extrabudgetary project, “Consolidating the Democratization Process in the Security Sector in Serbia”, the Mission has supported 22 three-day simulation exercises spanning 19 administrative districts and 74 municipalities and cities, and involving more than 1,370 members of local emergency management headquarters. These training sessions have improved disaster risk reduction skills tailored to local hazards and promoted better co-ordination between district and municipal emergency management teams. Participants consistently rated the exercises as invaluable for testing preparedness plans and enhancing decision-making, teamwork and cross-sectoral co-operation during emergencies (OSCE Mission to Serbia Progress Reports 2012–2024 for extrabudgetary project Consolidating the Democratization Process in the Security Sector in Serbia).

- 74 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

ecosystem management decisions. In some contexts, focuses on biodiversity preservation and sustainable such as in Montenegro and North Macedonia, civil so- land use, often in partnership with international donors ciety’s advocacy role has become more prominent and and regional networks.75 These efforts often include organized in recent years, with successful campaigns practical components, such as tree planting, restoration against small hydropower projects and illegal environ- of degraded land, and the promotion of climate-resilient mental activities in protected areas. agriculture and water management practices; they also entail capacity development to empower local commu- Public awareness and education are central pillars of nities and networks to participate in environmental gov- many CSOs’ and NGOs’ missions across South-East- ernance.76 In recent years, NGOs and CSOs in the region ern Europe, reflecting the understanding that informed have also increasingly been involved in the implemen- and engaged citizens are essential for effective climate tation of adaptation and resilience-building projects at action. Organizations such as Eco-Awareness (North the local level, with a particular emphasis on disaster Macedonia) conduct research and run public campaigns risk reduction.77 During the recent floods in Bosnia and to inform people about climate risks, disaster prepared- Herzegovina, for example, CSOs played a crucial role in ness and the importance of sustainable practices. Sim- community mobilization and disaster response (BCSDN ilarly, the Institute for Environmental Policy (Albania) 2024). works to raise awareness through public campaigns, policy advocacy, and the dissemination of accessi- Regional civil society networks have also been on the ble information on climate change, renewable energy rise, helping amplify the voice, reach and effective- and waste management. The Aarhus Centres network, ness of climate action across South-Eastern Europe. co-ordinated by the OSCE, also plays a significant role One prominent example is the Balkan Civil Society De- in the region by promoting access to information, public velopment Network (BCSDN), which brings together awareness, and participation in environmental matters, CSOs from across the Western Balkans to protect and with numerous active centres across South-Eastern Eu- expand civic space, influence policy, and strengthen the rope. A particular strength of these organizations lies in sector’s response to challenges such as climate change their outreach to younger generations. Youth engage- and disaster risk. The Resource Environmental Center ment has become a growing trend in the SEE region, as (REC), in Albania, Bosnia and Herzegovina, and other can be seen in initiatives such as the Young Ecologists parts of the SEE region, is another relevant actor. REC’s programme in North Macedonia, which combines envi- projects – such as watershed management, emissions ronmental education with hands-on activities to foster a reduction and environmental justice – often involve re- sense of stewardship and activism among school-aged gional co-operation and the transfer of best practices. children and students. In Albania, Milieukontakt has de- Several regional youth initiatives – such as the Western veloped youth-focused projects that not only provide Balkans Youth Window – have also provided a platform climate education, but also encourage active participa- for young people to become involved in climate resil- tion in local adaptation initiatives and community deci- ience and adaptation programmes. sion-making. 74

Despite their crucial contributions, CSOs and NGOs Environmental protection and conservation remain at in South-Eastern Europe face significant challenges the heart of many organizations’ work, and the imple- in sustaining and scaling their climate work. Limited mentation of local adaptation and resilience-building funding is a constant obstacle, with many organizations projects plays an increasingly important role. The In- relying on short-term project grants rather than stable, stitute for Nature Conservation in Albania, for instance, long-term support. This financial insecurity can hinder

74 Key expert interview with representative of civil society organization working on sustainable development and environment, Albania, 08.04.2025.

75 Key expert interview with representatives of civil society organization working on sustainable development, Albania, 04.04.2025.

76 Key expert interview with representatives of civil society organization working on sustainable development, Albania, 04.04.2025.

77 Key expert interview with representatives of regional organization, [Bosnia and Herzegovina] 03.03.2025.

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 75

strategic planning and the development of lasting pro- grammes, especially where environmental issues are not a top priority for donors or the authorities.78 Another acute challenge is the lack of generational renewal with- in the sector. As older activists and leaders retire, there is often a shortage of young people willing or able to take their place, largely as a result of high rates of youth em- igration from the region. This demographic trend threat- ens the continuity and future capacity of civil society, particularly in areas with a high level of out-migration.79 The ability of CSOs to influence policy can be limited by institutional barriers, lack of access to decision-mak- ers and the complexity of integrating local knowledge into climate strategies.80 Moreover, the approach taken by institutional authorities that consists of dealing with climate change and human mobility as completely sep- arate policy areas or issues is, to some extent, mirrored in NGOs and CSOs. Despite these hurdles, the resilience and innovation shown by civil society actors remain a key asset for climate action in South-Eastern Europe, es- pecially in reaching vulnerable communities and piloting locally tailored solutions.

78 Key expert interview with representative of international organization, Albania, 25.03.2025.

79 Key expert interview with representatives of regional organization, [Bosnia and Herzegovina] 03.03.2025.

80 Key expert interview with representatives of regional organization, [Bosnia and Herzegovina] 03.03.2025.

- 76 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

2.2. Overview of legal frameworks and policy responsibilities regarding climate change

Main body Cross-sectoral Main legal framework responsible involvement

Law on Climate Change (OG ALB No. 155/2020), Ministry of Ministry of Tourism Law on Environmental Protection (OG ALB No. Infrastructure and and Environment: 10431/2011), Law on Integrated Waste Management Energy; Ministry of National Environment Albania (OG ALB No. 10463/2011), Law on Air Protection (OG Agriculture and Rural Agency, National ALB No. 10448/2011), Law on Ratification of the Paris Development; Ministry Agency of Protected Agreement (OG ALB No. 92/2016), Law on Ratification of Finance and Areas of the Kyoto Protocol (OG ALB No. 8932/2002) Economy

Decision on Ratification of the Paris Agreement (OG BiH Ia No. 1/17), Law on Ratification of the Kyoto Protocol (OG BiH Ia No. 3/08)

Federation of BiH: Law on Environmental Protection (OG FBiH No. 33/03, 38/09), Law on Nature Protection (OG FBiH No. 66/13), Law on Air Protection (OG FBiH No. 33/03), Law on Waste Management (OG FBiH No. 33/03), Law on Energy Efficiency (OG FBiH No. 22/17), Law on Renewable Energy Sources Ministry of Foreign and Efficient Cogeneration (OG FBiH No. 70/13, 5/14, Trade and Economic 79/15, 24/19, 82/23) Relations; entity Ministry of Finance ministries (Federation and Treasury; entity Republic of Srpska: Law on Environmental Protection of BiH: Ministry of ministries (Ministry (OG RS No. 71/12, 79/15), Law on Nature Protection Environment and Bosnia and of Agriculture, Water (OG RS No. 20/14), Law on Air Protection (OG RS Tourism; Republic Herzegovina Management and No. 124/11), Law on Waste Management (OG RS No. of Srpska: Ministry Forestry; Ministry of 111/13), Law on Energy Efficiency (OG RS No. 59/13), of Spatial Planning, Energy, Mining and Law on Renewable Energy Sources and Efficient Construction Industry) Cogeneration (OG RS No. 39/13, 108/13, 79/15, 26/18, and Ecology): 20/21, 52/21) Environmental Protection Funds Brčko District BiH: Law on Environmental Protection (OG Brčko District BiH No. 24/04, 1/05, 19/07, 9/09, 21/18), Law on Nature Protection (OG Brčko District BiH No. 24/04), Law on Air Protection (OG Brčko District BiH No. 25/09), Law on Waste Management (OG Brčko District BiH No. 24/04), Law on Energy Efficiency (OG Brčko District BiH No. 25/22), Law on Renewable Energy Sources and Efficient Cogeneration (OG Brčko District BiH No. 22/22)

Law on Climate Change (OG KS No. 08/L-250), Ministry of Law on Forest (OG KS No. 08/L-137), Law on Ministry of Economy; Environment, Energy Efficiency (OG KS No. 06/L-079), Law on Ministry of Agriculture, Spatial Planning Kosovo Environmental Protection (OG KS No. 03/L-025), Forestry and Rural and Infrastructure: Law on Air Protection (OG KS No. 03/L-160), Law Development; Ministry Kosovo Environmental on Nature Protection (OG KS No. 03/L-233), Law on of Finance Protection Agency Waters (OG KS No. 04/L-147)

Law on Environment (OG MNE No. 25/10, 40/11, Ministry of Ecology, Ministry of Agriculture, 27/14), Law on Climate Protection (OG MNE No. Sustainable Forestry and Water 73/19), Law on Air Protection (OG MNE No. 80/05, Development and Management; Ministry Montenegro 40/11, 47/19), Law on Waste Management (OG MNE Northern Region of Capital Investments No. 64/11, 39/16), Law on Ratification of the Paris Development: (energy, transport); Agreement (OG MNE No. 1/17), Law on Ratification of Environmental Ministry of Finance the Kyoto Protocol (OG MNE No. 11/07) Protection Agency

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 77

Law on Environment (OG MKD No. 53/05, 51/11, Ministry of Agriculture, 44/15), Law on Climate Action (OG MKD No. 88/19), Ministry of Forestry and Water Law on Nature Protection (OG MKD No. 67/04, Environment and Economy; Ministry of North 14/06), Law on Air Quality (OG MKD No. 92/07), Law Physical Planning: Economy (energy); Macedonia on Ratification of the Paris Agreement (OG MKD No. State Environmental Ministry of Finance; 23/17), Law on Ratification of the Kyoto Protocol (OG Inspectorate Ministry of Transport MKD No. 49/04) and Communications

Law on Climate Change (OG RS No. 26/2021), Ministry of Mining Law on Disaster Risk Reduction and Emergency and Energy; Ministry Situation Management (OG RS No. 87/2018), Law Ministry of of Agriculture, on Environmental Protection (OG RS No. 135/2004, Environmental Forestry and Water 36/2009), Law on Nature Protection (OG RS No. Serbia Protection: Management; Ministry 36/2009, 88/2010), Law on Air Protection (OG RS Environmental of Finance; Ministry No. 36/2009, 10/2013), Law on Waste Management Protection Agency of Construction; (OG RS No. 36/2009, 88/2010), Law on Ratification Transport and of the Paris Agreement (OG RS No. 11/2017), Law on Infrastructure Ratification of the Kyoto Protocol (OG RS No. 88/07)

2.3. Overview of policy strategies and regional climate change initiatives

Albania

Mobility Name Year Stakeholders Description considerations

Ministry of Infrastructure and Energy; Ministry of Finance and Economy; Ministry of Tourism Integrated policy framework to National Energy and Environment steer Albania’s decarbonization and Climate Plan 2024 efforts until 2030 and after, and No of the Republic Supported by EU, German to align with the goals of the of Albania Federal Ministry for the European Green Deal. Environment, Climate Action, Nature Conservation and Nuclear Safety (BMU)

Framework for disaster risk reduction and emergency response, including climate- related hazards. Updates Ministry of Defence; Ministry of previous civil emergency plans Addresses National Civil Interior; civil protection agencies according to developments displacement risks, 2023 Emergency Plan related to the climate, including evacuation Supported by UNDRR and IOM governance and politics. and assistance. Considers and plans for displacement risks including evacuation, temporary accommodation, etc.

Ministry of Tourism and Environment; Ministry of Finance Fourth comprehensive report Fourth National and Economy; Ministry of on Albania’s climate policies, Communication 2022 Infrastructure and Energy No actions, and progress to the to UNFCCC UNFCCC. Supported by UNFCCC; UNDP; and GEF

- 78 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Albania

Mobility Name Year Stakeholders Description considerations

Ministry of Tourism and Environment; Ministry of Finance and Economy; Ministry of Infrastructure and Energy; Inter- Revised Updates Albania’s climate Ministerial Working Group on Nationally commitments under the Paris 2021 Climate Change No Determined Agreement, increasing ambition Contribution for greenhouse gas reductions. Supported by UNFCCC; UNDP; German Federal Ministry for Economic Cooperation and Development (BMZ); and GIZ

Highlights social Ministry of Tourism and vulnerabilities Coordinates and mainstreams Environment; Ministry produced by uneven climate change adaptation of Agriculture and Rural development across all sectors. It aims to Development; Ministry of Health processes that can Albania National strengthen preparedness, 2021 and Social Protection; Ministry of aggravate risks Adaptation Plan reduce vulnerabilities, and build Infrastructure and Energy arising from climate long-term climate resilience change, e.g. for in line with EU and UNFCCC Supported by UNEP; UNDP; and marginalized people guidelines. GCF living in illegal settlements.

Ministry of Tourism and Environment; Ministry of Infrastructure and Energy; Climate Change Ministry of Agriculture and Rural Outlines Albania’s long-term Strategy and Development; Ministry of Health climate mitigation and adaptation 2020 No 2020–2030 and Social Protection strategy, including sectoral Action Plans action plans. Supported by UNDP; GEF; UNEP; SIDA; GIZ; and EU Special Climate Change Fund

Bosnia and Herzegovina

Mobility Title Year Stakeholders Description considerations

Ministry of Foreign Trade and Economic Relations

Entity ministries: Ministry of Energy, Mining and Industry, Ministry Sets national targets and Integrated National of Environment and Tourism measures for increasing the Energy and Climate 2023 (Federation of BiH); Ministry of share of renewable energy No Plan Energy and Mining, Ministry of in the energy mix, in line with Spatial Planning, Construction and EU directives. Ecology (Republic of Srpska)

Supported by EU; GIZ; UNDP; and World Bank

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 79

Bosnia and Herzegovina

Mobility Title Year Stakeholders Description considerations

Ministry of Foreign Trade and Economic Relations Update to the UNFCCC on Entity ministries: Ministry of greenhouse gas emissions, Mentions Fourth National Environment and Tourism, Ministry mitigation actions and support emigration and Communication to 2021 of Energy, Mining and Industry received; includes recent data its relationship to the UNFCCC (Federation of BiH); Ministry of and progress since the last GDP growth. Spatial Planning, Construction and National Communication. Ecology (Republic of Srpska)

Supported by UNDP and GEF

Ministry of Foreign Trade and Economic Relations

Entity ministries: Ministry of Strategy to integrate climate Environment and Tourism, Ministry Bosnia and adaptation into sectoral of Agriculture, Water Management Considers Herzegovina policies, assess climate risks 2021 and Forestry (Federation of BiH); climate-induced National Adaptation and propose adaptation Ministry of Spatial Planning, displacement. Plan – NAP measures for vulnerable Construction and Ecology, Ministry sectors. of Agriculture, Forestry and Water Management (Republic of Srpska)

Supported by UNDP and GCF

Ministry of Foreign Trade and Economic Relations

Entity ministries: Ministry of Bosnia and Herzegovina’s Updated Nationally Environment and Tourism, Ministry official climate pledge under Determined of Energy, Mining and Industry the Paris Agreement, outlining Contribution (NDC) 2021 No (Federation of BiH); Ministry of greenhouse gas reduction for the period Spatial Planning, Construction and targets and adaptation 2020–2030 Ecology, Ministry of Energy and priorities. Mining (Republic of Srpska)

Supported by UNDP

Ministry of Foreign Trade and Economic Relations

2020–2030 Climate Entity ministries: Ministry of Considers Outlines strategy for climate Change Adaptation Environment and Tourism, Ministry displacement adaptation and development and Low Emission of Energy, Mining and Industry risks as part 2020 within the context of Development (Federation of BiH); Ministry of of increasing UNFCCC and EU policies and Strategy for Bosnia Spatial Planning, Construction and climate regulations. and Herzegovina Ecology, Ministry of Energy and resilience. Mining (Republic of Srpska)

Supported by UNDP and GEF

- 80 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Kosovo

Mobility Name/Title Year Stakeholders Description considerations

Kosovo’s First Ministry of Environment, Spatial Determines Kosovo’s climate Addresses climate and Voluntary Planning, and Infrastructure; mitigation and adaptation impact on population National 2025 cross-ministerial working group ambitions, targets and actions. movement and Determined Submitted voluntarily to the urban planning for Contribution Supported by UNDP UNFCCC. mobility.

Ministry of Environment, Spatial Planning and Infrastructure; Review of the Ministry of Economy; Ministry of Sets Kosovo’s water State Strategy Agriculture, Forestry and Rural management and adaptation for 2023–2027 Development; Inter-Ministerial 2023 priorities, referencing climate No and Action Plan Water Council change impacts on water Waters 2023– resources. 2025 Supported by EU; GIZ; World Bank; and Swiss Agency for Development and Cooperation

Ministry of Economy; Prime Minister’s Office; the Ministry of Finance, Labour and Transfers; Sets national energy policy, Energy Strategy Ministry of Environment, Spatial focusing on decarbonization, of Kosovo 2022 No Planning and Infrastructure renewables and climate 2022–2031 resilience. Supported by the Embassy of the Netherlands

Outlines measures to improve the efficiency and sustainability Strategy for of farm production and natural Agriculture Ministry for Agriculture, Forestry, resource management. Outlines and Rural 2021 No and Rural Development challenges and opportunities to Development advance climate mitigation and 2022–2028 adaptation in the agricultural sector.

Ministry of Environment and Spatial Planning; Ministry of Economy; Emergency Climate Change Management Agency Sets Kosovo’s long-term Strategy 2019– 2018 climate policy and measures for No 2028 and Action Supported by UNDP; EU; mitigation and adaptation. Plan 2019–2021 Austrian Development Cooperation; GIZ; and other partners

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 81

Montenegro

Mobility Name/Title Year Stakeholders Description considerations

Considers displacement National caused by extreme Adaptation Plan Strategy to integrate climate weather conditions for Climate Government of Montenegro adaptation into sectoral policies, and differentiated Change 2025– 2025 assess climate risks, and vulnerabilities to 2035; Action Supported by UNDP and GCF propose adaptation measures these events; also, Plan for the for vulnerable sectors. indirectly refers to period 2025– internal migration 2027 and consequent depopulation trends.

Ministry of Ecology, Sustainable Development and Northern Region Development; Ministry of Capital Investments; Ministry of Montenegro Montenegro’s third NDC Agriculture, Forestry and Waters; Third Nationally submission to the UNFCCC, 2025 Ministry of Energy; Ministry of No Determined outlining updated climate targets Economic Development; Ministry Contribution and actions. of Finance

Supported by UNDP; GEF; and EU

Considers mobility, Montenegro specifically Fourth National Ministry of Ecology, Sustainable Montenegro’s first Biennial internal migration Communication Development and Northern Transparency Report and Fourth and rural-urban and First Biennial 2025 Development National Communication to the movement, in the Transparency UNFCCC, reporting on climate context of climate Report to the Supported by UNDP and GEF action and progress. and demographic UNFCCC change

Ministry of Sustainable Sets Montenegro’s sustainable National Development and Tourism; other development strategy up to Strategy for relevant ministries Considers internal 2030, with climate change Sustainable 2016 migration and mitigation as a key issue, along Development to Supported by UNDP; EU; and regional disparities with energy, industry and 2030 Western Balkan Investment ecosystem protection. Framework

- 82 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

North Macedonia

Mobility Name/Title Year Stakeholders Description considerations

Ministry of Economy and Labour; Ministry of Education and Science; Ministry of Environment and Spatial Planning; Ministry of North Social Policy, Demography and Climate change Youth; Ministry of Agriculture, Overarching development Macedonia and mobility both Forestry and Water Supply strategy for North Macedonia, National mentioned as key 2024 which includes green Development challenges; however, National Development Council, transformation as a strategic Strategy they are not Association of the Units of Local priority area. 2024–2044 integrated. Self-Government

Supported by UNEP; Ministry of Finance of Slovakia; and UK International Development

Ministry of Environment and Mentions seasonal Physical Planning; Ministry and socio-economic North of Economy; Ministry of Comprehensive report on migration but Macedonia Agriculture, Forestry and Water North Macedonia’s emissions, 2023 does not directly Fourth National Management; other relevant vulnerabilities and actions to link it to climate Communication ministries address climate change. or environmental factors. Supported by UNDP; GEF

Ministry of Economy; Ministry of Environment and Physical Planning; Ministry of Labour and North Macedonia Guiding framework for a just Social Policy; Ministry of Finance Just Transition 2023 transition away from coal and No Roadmap towards a green economy. Supported by European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) and EU

Ministry of Environment and Physical Planning; Ministry of North Economy; Cabinet of the Vice- Macedonia Update to initial nationally Prime Minister; Secretariat for Enhanced determined contribution; 2021 European Affairs; Ministry of No Nationally specifies national climate Labour and Social Policy; other Determined targets. relevant ministries Contribution Supported by UNDP and EU

Notes potential for Long-term Ministry of Environment and Sets out North Macedonia’s urban-rural migration strategy on Physical Planning long-term vision and concrete through climate 2021 climate action actions for climate change action to mitigate and action plan Supported by UNDP and EU mitigation and adaptation. inequalities between these regions.

Ministry of Economy; Ministry Replaces the 2010 Energy Energy of Environment and Physical Strategy; focuses on Development Planning 2019 decarbonization, energy No Strategy until efficiency, and integration with 2040 Supported by UK Aid Direct and EU frameworks. EU

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 83

Serbia

Mobility Name Year Stakeholders Description considerations

Draft Sets out the main environmental For the first time, Environmental policy priorities for the next recognizes the link Protection Ministry of Environmental decade. It aligns with the Sofia between climate Strategy – Green Protection Declaration and EU standards, Ongoing change and Agenda for the dealing with climate change, mobility, and the Republic of Supported by UNDP and EU the circular economy, pollution need for related Serbia 2025– reduction, biodiversity and capacity building. 2033 sustainable food systems.

Low Carbon Development Ministry of Mining and Energy; Strategy for Official long-term low- Ministry of Environmental the Republic emission development strategy Protection of Serbia for 2024 submitted to the UNFCCC. Sets No the Period decarbonization pathways and Supported by UNDP; GEF; and 2023–2030 with sectoral targets. EU Projections until 2050

Mentions rural-to- urban migration Comprehensive communication Ministry of Environmental and demographic Serbia’s Third to the UNFCCC outlining Protection change increasing National 2024 Serbia’s emissions, vulnerability vulnerability to Communication and actions to address climate Supported by UNDP and GEF climate change change. impacts, especially heat risk in cities

Focuses on building resilience Climate Change Ministry of Environmental to climate impacts and is a key Adaptation Protection strategic document for Serbia’s Programme 2024 No environmental and climate policy for the period Supported by UNDP and GCF (submission to UNFCCC as 2023–2030 National Adaptation Plan)

Ministry of Environmental Serbia’s Protection; Ministry of Mining UNFCCC submission. NDC 3.0 Nationally 2025 and Energy, outlining Serbia’s climate targets No Determined and measures. Contribution Supported by GEF

- 84 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Regional and internationally supported initiatives

Title Time Stakeholders Description

An initiative supporting climate adaptation in the fields of agriculture Green Agenda: RCC; GIZ; Albania; Bosnia and and urban transport; and promoting Climate Change Herzegovina; Kosovo; Montenegro; 2024–2026 regional co-operation, gender equality Adaptation in the North Macedonia; Serbia; and other and nature-based solutions through Western Balkans partners and donors decision tools, demonstration projects, and training.

Western Balkan Stresses the urgent need for regional Economies Need to World Bank; Albania; Bosnia and economies to invest in climate Strengthen Climate Herzegovina; Kosovo; Montenegro; resilience, estimating a $37 billion Resilience to 2024 North Macedonia; Serbia; and another investment need over the next decade Protect People and partner and donors to protect people and economies from Boost Growth: WBG climate impacts. Report

Bilateral Climate These partnerships aim to accelerate and Development implementation of the Green Agenda Partnerships: BMZ; Albania; Bosnia and Herzegovina; 2023– for the Western Balkans through Partnership with the Kosovo; Montenegro; North Macedonia; (ongoing) bilateral co-operation on climate action, Western Balkans Serbia; and other partners and donors renewable energy, adaptation and a just for more ambitious transition. climate action

Green Transition Initiatives: Projects assist public, private, and Supporting Green OECD; EU; RCC; Albania; Bosnia and civil sectors in shifting towards Transition through Herzegovina; Kosovo; Montenegro; environmental sustainability by focusing Circular Economy 2022–2026 North Macedonia; Serbia; and other on climate mitigation, clean energy, Roadmaps partners and donors resource efficiency and ecosystem Green Transition protection. in the Western Balkans

A regional initiative by 13 SEE economies to accelerate progress RCC; Albania; Bosnia and Herzegovina; towards the UN Sustainable Bulgaria; Croatia; Greece; Kosovo; Development Goals through co- SEE 2030 Strategy 2021–2030 Moldova; Montenegro; North operation and co‑ordinated action Macedonia; Romania; Serbia; Slovenia; across economic, social and Türkiye; and other partners and donors environmental areas (incl. climate action).

A regional initiative to strengthen Climate Proofing UNEP; Austrian Development Agency; climate resilience by creating a climate- for Sustainable 2021– Albania; Bosnia and Herzegovina; proofing platform that helps authorities Development in the (ongoing) Kosovo; Montenegro; North Macedonia; and stakeholders integrate climate Western Balkans and Serbia knowledge into decision-making and Platform (WB-CPP) investments.

A regional initiative to accelerate the green transition and align with the EU Green Agenda RCC; Albania; Bosnia and Herzegovina; Green Deal by co-operating on climate for the Western 2020–2030 Kosovo; Montenegro; North Macedonia; action, the circular economy, pollution Balkans Serbia; and other partners and donors reduction, biodiversity protection, and sustainable food and rural development.

- Annex 2 Climate actors, frameworksand initiatives in South-Eastern Europe 85

Regional and internationally supported initiatives

Title Time Stakeholders Description

A regional initiative to accelerate South-East UNEP; Italian Ministry of Environment; action against pollution in South- European Platform 2019– Albania; Bosnia and Herzegovina; Eastern Europe by supporting to Beat Pollution (ongoing) Kosovo; Montenegro; North Macedonia; the implementation of the UNEA (SEEPP) and Serbia Pollution Implementation Plan and the Sustainable Development Goals.

World Meteorological Organization; DPPI; Meteorological and Hydrological A regional advisory system to improve Developing South- Services of 18 SEE economies including the forecasting of, and warning for East European 2016– Albania; Bosnia and Herzegovina; meteorological and hydrological Multi-Hazard Early (ongoing) Kosovo; Montenegro; North Macedonia; hazards by strengthening data Warning System Serbia; European Centre for Medium- exchange and prediction capacity. Range Weather Forecasts; and other partners and donors

A platform for high-level co-operation EU; Albania; Bosnia and Herzegovina; whose aim is to strengthen regional 2014– Berlin Process Kosovo; Montenegro; North Macedonia; co-operation (incl. on climate action), (ongoing) and Serbia connectivity and the EU integration process.

2001– EU; Albania; Bosnia and Herzegovina; (ongoing, Iceland; Moldova; Montenegro; North Initiative to strengthen co‑operation and EU Civil Protection varies Macedonia; Norway; Serbia; Türkiye; co‑ordination in disaster prevention, Mechanism according to Ukraine; Civil Protection Agencies; preparedness and response. jurisdiction) Ministries; and other partners

- Annex 3 Mobility actors, frameworks and initiatives

- 87

3.1. Summary frameworks and mobility initiatives Cross-sectoral approaches that connect mobility with climate change and development remain rare, and the complex interplay between these dynamics is still largely absent from prevailing strategies. Mobility re- sponses have predominantly emphasized transit area management and control, reflecting both the region’s position as a key transit corridor and the influence of EU migration policy. While there has been a recent uptick in activities aiming to engage the diaspora and facilitate return migration, these initiatives remain relatively limit- ed in both scale and ambition. Crucially, little sustained attention has been given to the underlying drivers of mo- bility – particularly those related to climate change and environmental pressures.

Policy responsibilities, strategies and initiatives

In South-Eastern Europe, given the cross-cutting nature of mobility, a range of ministries are involved – including those responsible for foreign affairs, labour, health and social affairs, and education (OECD 2022). Immigration management is typically overseen by minis- tries of interior affairs, which often run dedicated depart- ments or agencies for this purpose (OECD 2022). For instance, Kosovo’s Ministry of Internal Affairs houses the Department of Citizenship, Asylum and Migration, while Montenegro’s Ministry of Interior includes a Division for Migration and Readmission. In Albania, the Ministry of Labour and Social Affairs plays an important role, par- ticularly in labour migration and integration matters. No- tably, no authority in the SEE region currently assigns any tasks in connection with mobility-related respon- sibilities to ministries of the environment, or integrates climate and environmental considerations into migration policy.

To improve co-ordination, several interministerial bodies have been established, such as the Coordina- tion Body for Migration and Asylum in Bosnia and Herze- govina (OECD 2022). In Serbia, the independent Com- missariat for Refugees and Migration not only manages accommodation and the integration of refugees and migrants, but also acts as a central body for migration

- 88 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

policy co-ordination and monitoring (Commissariat for as the establishment of specialized agencies for dias- Refugees and Migration of Serbia n.d.). Migration data pora engagement in Albania, Kosovo and Serbia (RCC is generally collected by ministries of interior and foreign 2020). These initiatives not only aim to strengthen eco- affairs, alongside other institutions dealing with asylum nomic ties with migrants abroad, but also to leverage the and work permits. In Albania, Kosovo and North Mac- skills and expertise of the diaspora for sustainable de- edonia, statistical offices have a more prominent role, velopment and innovation at home. whereas in Bosnia and Herzegovina and Serbia, annual mobility profiles are published by the relevant ministries Regional co-operation on mobility has become in- (OECD 2022). For a comprehensive list of key actors, creasingly prominent in South-Eastern Europe, large- please see Annex 3.1. ly propelled by the shared objective of EU accession and the recognition of mobility’s cross-border dynam- A robust legal and strategic framework underpins mi- ics. One milestone in this collaborative approach is the gration management across South-Eastern Europe. All Skopje Declaration, adopted in November 2022, which SEE authorities have enacted comprehensive migration underscored the need for robust and sustainable migra- laws that establish the legal basis for the regulation of tion governance closely linked to the long-term develop- foreign residents, asylum, emigration for employment ment of both host and transit communities (IOM 2023a). purposes, and broader migration management in line Building on this commitment, the authorities in the re- with international and, increasingly, EU standards (OECD gion endorsed the Action Plan for Sustainable Migration 2022). Building on this foundation, the authorities have Governance (2023–2025), a framework designed to developed multi-annual mobility strategies and action address key challenges (such as trafficking and smug- plans – often with the support of international organiza- gling), establish sustainable return pathways and ensure tions such as the IOM. These strategies address a range adequate protection for those unable to return. This plan of priorities, including the prevention of irregular mi- is closely aligned with the EU Action Plan for the Western gration, the socio-economic integration of immigrants, Balkans, launched in 2022, and reflects the region’s on- and the economic reintegration of return migrants (IOM going efforts to harmonize migration policies and prac- 2021b). In Albania, Kosovo, Montenegro, North Macedo- tices. nia, and Serbia, particular emphasis is placed on attract- ing skilled immigrants to fill labour shortages, while in Complementing these governance-focused initiatives North Macedonia, Serbia, and Bosnia and Herzegovina, are broader regional integration efforts. In particular, reducing emigration and tackling the underlying push the Common Regional Market Action Plans (2021–2025 factors remain central policy objectives.81 and 2025–2028), launched at the Sofia Summit 2020 and co-ordinated by the RCC, aim to create a unified Alongside these efforts, diaspora engagement has trade area — with free movement of goods, services, emerged as a key priority in recent years. Recogniz- capital and people. The second phase of this initiative ing the potential of the diaspora to contribute to national places special emphasis on developing human capi- development, the authorities across the region are in- tal, improving access to higher education, closing skills creasingly seeking to attract diaspora investments and gaps, labour market reform and fostering regional inno- foster the creation of high-quality, knowledge-intensive, vation. In parallel, the Open Balkan Initiative – launched skills-intensive jobs.82 This shift is reflected in the devel- by Albania, North Macedonia and Serbia in July 2021 opment of dedicated diaspora strategies in Bosnia and – seeks to establish a common economic area as a Herzegovina, Montenegro and North Macedonia, as well stepping stone towards EU membership.83 With regard

81 For a comprehensive list of key strategies and action plans, please see Annex 2.2.

82 Key expert interview with representative of regional organization, 06.03.2025.

83 The Open Balkan Initiative was launched in 2019 by the leaders of Albania, North Macedonia and Serbia. Initially referred to as “Mini-Schengen”, it was officially renamed the Open Balkan Initiative at the Economic Forum on Regional Cooperation held in Skopje on 29 June 2021. Other parts of the region, however, have been hesitant until now to participate fully owing to political disputes and because of concerns that the initiative could overlap with other ongoing integration efforts (e.g. the EU-led Berlin Process and the existing Common Regional Market) and, thus, create divisions in the region (EPC 2021; OECD 2022).

- Annex 3 Mobility actors, frameworks and initiatives 89

to mobility, the initiative particularly emphasizes labour For example, in North Macedonia, the IOM has improved mobility, facilitating the free movement of workers and the identification and registration of mixed movement easing administrative barriers for employment across flows, facilitating the connection to EU information sys- the region. Together, these regional initiatives illustrate tems and enhancing both border management and hu- a growing commitment to co-ordinated migration man- man rights protection.85 In Serbia, the IOM has provid- agement and economic integration across South-East- ed support to local authorities with planning for youth ern Europe. internal migration,86 while in Albania, it has advanced gender-sensitive, rights-based diaspora engagement Internationally funded initiatives and migration policies aligned with EU and international standards.87 The European Union is a key actor, concentrating its migration management efforts on strengthening in- Other international organizations also make signifi- tegrated transit area controls, improving asylum sys- cant contributions to mobility governance and protec- tems, and enhancing return and readmission process- tion in the SEE region, complementing and reinforcing es as part of the broader EU enlargement framework. existing strategies. The UNDP’s work in the region fo- The EU Action Plan on the Western Balkans sets out 20 cuses on the root causes of mobility, supporting local operational measures across five pillars – ranging from development to reduce the need for irregular migration transit area management to visa policies alignment – and promoting the positive potential of mobility for de- designed to help the SEE authorities adapt to evolving velopment. For example, in North Macedonia, the UNDP mobility trends and meet EU accession requirements. has worked with local partners to help Roma returnees The 2020 EU Pact on Migration and Asylum also intro- reintegrate into their communities by providing employ- duced tools such as Talent Partnerships, which combine ment support, skills training and access to social servic- labour mobility schemes with capacity-building support es (UNDP Eurasia 2023). In contrast, the United Nations in migrant-origin areas, including in South-Eastern Eu- High Commissioner for Refugees (UNHCR) lays more rope. Visa liberalization agreements between the EU and emphasis on meeting the humanitarian and protection SEE authorities have further facilitated mobility, allowing needs of people on the move, including asylum seek- short-term travel to the Schengen area without a visa ers and internally displaced persons.88 The Deutsche (European Commission 2023a). Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) concentrates on promoting regular labour migration, International organizations play a central role in shap- strengthening governance and fostering diaspora en- ing mobility governance and supporting the authori- gagement. Notable projects include the regional initiative ties across South-Eastern Europe. The IOM, in par- to improve labour migration policies in Albania, Kosovo, ticular, is a key stakeholder on mobility-related topics Montenegro and North Macedonia, which harmonizes in the region. Its engagement has been guided by the standards and enhances migrant worker protections, IOM Strategy in the Western Balkans (2022–2025) and and the Programme Migration & Diaspora (PMD), which a dedicated Action Plan for Sustainable Migration Gov- aims to maximise the benefits of regular migration and ernance in the Western Balkans.84 The IOM’s initiatives diaspora engagement across the region. UNICEF, mean- address a wide spectrum of mobility priorities, from while, centres its mobility work in South-Eastern Europe strengthening transit area management and preventing on protecting children and families: prioritizing the rights irregular migration to supporting labour migration, dias- of unaccompanied and separated children, access to pora engagement, and socio-economic development. education and healthcare, psychosocial support, and

84 Moreover, the IOM has developed specific strategies for Albania, Bosnia and Herzegovina, Kosovo and North Macedonia.

85 Key expert interview with representative of international organization working on migration, North Macedonia, 27.03.2025.

86 Key expert interview with representatives of international organization working on migration, Serbia, 06.03.2025.

87 Key expert interview with representative of international organization working on migration, Albania, 25.03.2025.

88 Key expert interview with representatives of international organization working on migration, Serbia, 06.03.2025.

- 90 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

protection from violence and exploitation. The Interna- Despite their key contributions, CSOs and NGOs in tional Centre for Migration Policy Development (ICMPD) South-Eastern Europe face significant challenges. facilitates transboundary projects, capacity building, Funding is often limited and unpredictable, particularly and dialogue between the authorities and civil society. for organizations working outside of high-profile crises or in areas not prioritized by donors or governments.90 Civil society-led initiatives Political instability and weak institutional frameworks further complicate their work. In some parts of the re- CSOs and NGOs play a vital role in addressing mobility gion, civil society faces bureaucratic hurdles or, even, issues in South-Eastern Europe by operating across a are viewed with suspicion by the authorities, which can spectrum of priority areas. Their activities range from constrain advocacy efforts (Smeltzer et al. 2024; Balkan providing immediate humanitarian aid – such as food, Civil Society Development Network 2025). Additionally, shelter and medical assistance – to more complex sup- the lack of more comprehensive data on human mobil- port including legal counselling, psychosocial care, and ity – especially on climate-induced displacement and integration services for migrants and refugees (Cuttitta returnees – hampers effective planning and response.91 et al. 2022). Many organizations, such as Group 484 Scaling up successful local initiatives is another per- in Serbia and the Macedonian Young Lawyers Asso- sistent difficulty, often owing to insufficient institutional ciation, focus on ensuring access to rights and legal support or co-ordination mechanisms.92 protection for migrants, asylum seekers and vulnerable groups. Others, like Terre des Hommes, prioritize the needs of children and youth, offering psychosocial sup- port, child protection, and reintegration services, par- ticularly in the context of trafficking or unsafe migration. In addition, CSOs and NGOs in the region are involved in advocacy, human rights monitoring, and policy dialogue in order to influence migration governance and promote evidence-based policies.

In South-Eastern Europe, civil society organizations frequently collaborate through networks to share ex- pertise, co-ordinate their responses and advocate together, which highlights the importance of regional co-operation. For example, the Western Balkans Migra- tion Network (WB-MIGNET) brings together research- ers and practitioners from across the region to analyse mobility trends and support policy development.89 Hu- manitarian organizations such as Caritas, although they mostly operate through local branches, are also part of wider networks; this enables rapid mobilization and the sharing of best practices, especially during mobility cri- ses.

89 Key expert interview with representative of international organization working on migration, Bosnia and Herzegovina, 04.03.2025.

90 Key expert interview with representatives of regional organization, [Bosnia and Herzegovina] 19.02.2025.

91 Information collected during regional workshop on climate change, human mobility and security conducted in Sarajevo, 03.06.2025.

92 Information collected during regional workshop on climate change, human mobility and security conducted in Sarajevo, 03.06.2025.

- Annex 3 Mobility actors, frameworks and initiatives 91

3.2. Overview of legal frameworks and policy responsibilities regarding mobility

Main legal framework Main body responsible

Ministry of Interior: Border and Migration Law on Foreigners (No. 79/2021, replaces Department, Directorate for Asylum, Directorate No. 108/2013), Law on Asylum (No. 10/2021), of Anti-Trafficking and Migration, National Albania Law on Emigration (No. 9668/2006), Law on Commission for Refugees Citizenship (No. 8389/1998, amended), Law on Integration of Foreigners (No. 121/2014) Migration data collection and reporting: Institute of Statistics (INSTAT), Ministry of Interior

Ministry of Human Rights and Refugees; Ministry of Security: Asylum Sector, BiH Border Law on Foreigners (Official Gazette BiH, No. Police, entity-level ministries for displaced Bosnia and 88/15, 34/21), Law on Asylum (Official Gazette persons and refugees Herzegovina BiH, No. 11/16), Law on Border Control (Official Gazette BiH, No. 53/09, 54/10, 47/14, 40/20) Migration data collection and reporting: Ministry of Security, Commissariat for Refugees and Migration

Ministry of Internal Affairs: Department of Citizenship, Asylum and Migration; National Law on Foreigners (No. 04/L-219, amended Coordinator on Migration; Authority on by No. 08/L-296, 2023), Law on Asylum (No. Migration; Directorate for Migration and Kosovo 04/L-217, 2013), Law on Citizenship (No. 04/L- Foreigners (Kosovo Police) 215, 2013), Law on State Border Control and Surveillance (No. 04/L-072) Migration data collection and reporting: Kosovo Agency of Statistics

Ministry of Interior: Asylum Office Law on Foreigners (OG MNE No. 12/18, 3/19, Involvement of Ministries of Foreign Affairs, 34/21, 37/22), Law on International and Finance and Social Welfare, and Economic Montenegro Temporary Protection of Foreigners (OG MNE Development No. 2/17, 34/21), Law on Citizenship (OG MNE No. 13/08, 40/10, 28/11, 46/11, 14/12, 61/13) Migration data collection and reporting: State Statistical Office

Law on Foreigners (OG NM No. 35/06, 66/07, Ministry of Interior: Migration Policy 117/08, 92/09, 156/10, 158/11, 84/12, 13/13, Coordination Body (for policy development/ 147/15, 217/15, 25/16, 11/18, 140/18, 101/19), Law monitoring) on Asylum and Temporary Protection (OG NM North Macedonia Local authorities in charge of accommodation No. 49/03, 66/07, 142/08, 51/11, 54/13, 71/16, for refugees 64/18), Law on Border Surveillance (OG NM No. 171/10, 158/11, 13/13, 164/13, 44/15, 177/14, Migration data collection and reporting: State 31/16, 64/18, 101/19) Statistical Office

Law on Foreigners (OG RS No. 24/18, 31/19, Ministry of Interior; Commissariat for Refugees 62/23), Law on Employment of Foreigners (OG and Migration (also the co‑ordination body for RS No. 128/14, 113/17, 50/18, 31/19, 62/23), Law migration policy) Serbia on Asylum and Temporary Protection (OG RS No. 24/18), Law on Border Control (OG RS No. Migration data collection and reporting: 24/18) Commissariat for Refugees and Migration

- 92 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

3.3. Overview of policy strategies and regional mobility initiatives

Albania

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

Ministry of Interior; Ministry of No mention of Finance and Economy; Ministry A cross-sectorial approach the climate, the National of Health and Social Protection; towards migration governance environment, green Strategy on Ministry for Europe and Foreign to address the challenges and issues, resilience, or Migration and 2019 Affairs; and relevant other maximize the impact of mobility forestry. Agriculture Action Plan ministries on the development of the and tourism 2019–2022 country. mentioned as Supported by IOM investment sectors.

Ministry of Interior; with Ministry for Europe and Foreign Affairs; Ministry of Finance and Economy; Sets out a comprehensive, Mentions the National Ministry of Education and cross-sectorial framework climate only once Strategy on Sports; Ministry of Health and to manage mobility, protect (notes lack of Migration Social Protection; Ministry of migrants’ rights and promote linkage); mentions 2024–2030 2024 Justice; Ministry of Defence; socio-economic development displacement but and Action Ministry of Agriculture and Rural through co‑ordinated policy not substantively; no Plan Development; and other ministerial measures and international green/environmental 2024/2026 entities co‑operation aspects.

Supported by IOM

Bosnia and Herzegovina

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

Ministry of Security; Ministry of Foreign Affairs; Ministry of Human Rights and Refugees; Ministry of Internal Affairs of Republic of A structured approach to Strategy in Srpska; Ministry of Internal Affairs No mention of managing mobility and asylum the Area of of the Federation of Bosnia and the climate, the that aims to strengthen Migration and Herzegovina; Government of Brčko environment, green 2016 institutions, align with European Asylum and District; Border Police; Service issues, resilience, standards, and address both Action Plan for Foreigners’ Affairs; and other forestry, or regular and irregular migration 2016–2020 ministerial entities agriculture. challenges. Supported by Switzerland and Lichtenstein through the Migration Partnership, and by IOM

- Annex 3 Mobility actors, frameworks and initiatives 93

Bosnia and Herzegovina

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

Ministry of Security; Ministry of Foreign Affairs; Ministry of Human Rights and Refugees; Ministry of Internal Affairs of Republic of Srpska; Government of Brčko District; Federal Civil Protection Sets out a framework for No mention of Administration, Service for managing mobility and Migration the climate, the Foreigners’ Affairs; Border Police; asylum that aims to align with and Asylum environment, green 2021 and other ministerial entities EU standards, strengthen Strategy issues, resilience, institutions, and ensure 2021–2025 forestry, or Supported by Geneva Centre effective and humane migration agriculture. for Security Sector Governance governance. (DCAF); Hilfswerk International, with the partner organization HAJDE; Migration and Integration (AMIF); Ministry of Internal Affairs of Austria; and IOM

Kosovo

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

Ministry of Internal Affairs; Ministry of Foreign Affairs and Diaspora; Ministry of Finance, Labour and Transfers; Ministry of Provides a comprehensive Education, Science, Technology framework for managing No mention of and Innovation; Ministry of Health; mobility, focusing on safe the climate, the Strategy on Ministry of Justice; and other and orderly migration, the environment, green Migration 2021 relevant ministries reintegration of returnees, issues, resilience, 2021–2025 alignment with EU standards, forestry, agriculture, Supported by IOM; International and strengthening institutional or displacement. Centre for Migration Policy capacity. Development (ICMPD); Swiss State Secretariat for Migration; GIZ; and other international partners and donors

- 94 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Montenegro

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

Ministry of Interior; Ministry No mention of Strategy on of Foreign Affairs; Ministry of Sets out comprehensive the climate, the Migration and Economic Development; Ministry approach to managing mobility environment, Reintegration of Labour and Social Welfare; and supporting the sustainable green issues, of Returnees Ministry of Education; Ministry of reintegration of returnees, resilience, forestry, 2021 2021–2025, Finance and Social Welfare; and aligning national policy with EU or agriculture. with an Action other relevant ministries standards while focusing on Displacement only Plan for 2021 institutional strengthening and mentioned in the and 2022 Supported by IOM; UNHCR; and improved service delivery. context of refugees EU Agency for Asylum (EUAA) from Yugoslavia.

North Macedonia

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

Ministry of the Interior; Ministry No mention of of Labour and Social Welfare; Outlines priorities for managing the climate, the Resolution Ministry of Public Administration; mobility in line with EU environment, green on Migration Statistical Office; and other standards, dealing with legal issues, resilience, or 2021 Policy relevant ministries migration, asylum, integration forestry. Agriculture 2021–2025 and the effective reintegration of mentioned only in Supported by IOM and other UN returnees. relation to diaspora agencies knowledge transfer.

Serbia

Climate and Title Year Stakeholders Description environmental considerations

References Ministry of Labour, Employment, Sets out strategic aims to the Strategy of Veteran and Social Affairs; Ministry manage economic migration by Agriculture and Rural of Interior; Ministry of Education, Economic reducing brain drain, attracting Development, which Science and Technological Migration returnees and foreign talent, recognizes climate 2021 Development; Ministry of Finance; Strategy and fostering knowledge and change as a major Ministry of Foreign Affairs; National 2021–2027 skills transfer to support national impact. Otherwise, no Employment Service development and alignment with substantive mention EU standards. of the climate or the Supported by IOM and EU environment.

Regional and internationally supported initiatives

Title Year Stakeholder Description

A framework designed to address key challenges such Action Plan for Albania; Bosnia and as trafficking and smuggling, establish sustainable Sustainable Herzegovina; Kosovo; return pathways, and ensure adequate protection for Migration 2023–2025 Montenegro; North those unable to return. This plan reflects the region’s Governance Macedonia; Serbia; EU; ongoing efforts to harmonize migration policies and (2023–2025) IOM; and other partners practices with the EU.

- Annex 3 Mobility actors, frameworks and initiatives 95

Regional and internationally supported initiatives

Title Year Stakeholder Description

Albania; Bosnia and Herzegovina; Kosovo; Underscores the need for robust and sustainable Skopje 2022 Montenegro; North migration governance closely linked to the long-term Declaration Macedonia; Serbia; EU; development of both host and transit communities. IOM; and other partners

Aims to create a unified trade area involving the free Common Regional movement of goods, services, capital and people; Market Action 2021–2025 RCC; Albania; Bosnia and launched at the Sofia Summit 2020 and co‑ordinated Plan 2021–2025 Herzegovina; Kosovo; by the RCC. Montenegro; North Common Regional Macedonia; Serbia; EU; and The second phase of this initiative places special Market Action 2025–2028 other partners emphasis on developing human capital, improving Plan 2025–2028 access to higher education, closing skills gaps, labour market reform, and fostering regional innovation.

Strengthening Hilfswerk International; The initiative offers practical support to the SEE Migration Joint Coordination Platform; authorities for return and asylum management, Management, Albania; Bosnia and strengthening their capacity and promoting regional Asylum and 2023–2025 Herzegovina; Kosovo; co-operation. Its main aim is to ease mobility pressure Return processes Montenegro; North on the EU by making asylum and return processes in in the Western Macedonia; Serbia; EU; and the region more efficient and rights-based. Balkans other partners

IOM Strategy in the Western Balkans (2022– IOM; Albania; Bosnia and The IOM’s initiatives address a wide spectrum of 2025) Herzegovina; Kosovo; migration priorities, from strengthening transit area 2022–2025 Montenegro; North management and preventing irregular migration to Action Plan on Macedonia; Serbia; EU; and supporting labour migration, diaspora engagement, Sustainable other partners and socio-economic development. Migration in the Western Balkans

EU; Albania; Bosnia and Sets out 20 operational measures across five pillars, EU Action Plan Herzegovina; Kosovo; ranging from transit area management to visa policies on the Western 2022–2025 Montenegro; North alignment, in order to help the SEE authorities adapt Balkans Macedonia; Serbia; and to evolving mobility trends and meet EU accession other partners requirements.

Seeks to establish a common economic area as a stepping stone towards EU membership. The initiative Open Balkan Albania; North Macedonia; particularly emphasizes labour mobility, allowing 2021–ongoing Initiative Serbia people to live and work anywhere in the SEE region without the need for any additional residence or work permits.

A set of new rules to create a fair and efficient system for managing mobility and asylum across Europe by EU; Albania; Bosnia and establishing common procedures and standards for EU Pact on Herzegovina; Kosovo; protection, reception, and solidarity. It introduces tools Migration and 2020–2026 Montenegro; North such as Talent Partnerships, which combine labour Asylum Macedonia; Serbia; and mobility schemes with capacity-building support other economies in migrant-origin areas, including in South-Eastern Europe.

- Annex 4: Integrated climate and mobility initiatives in South-Eastern Europe

- Annex 4: Integrated climate and mobility initiatives in South-Eastern Europe 97

4.1. Overview of integrated climate and mobility initiatives

Albania

Title Year Stakeholders Description

Provides a roadmap for a sustainable, climate-resilient growth model by recommending urgent investments in resilience, World Bank; Country Climate and adaptation and renewable energy to reduce disaster risks Albanian Development Report 2024 and support long-term development. ministries; and – Albania other partners It considers mobility in relation to long-term population decline caused by ageing and out-migration.

The strategy examines immigration and transit area management, the prevention of irregular migration, the management of mixed movement flows, labour migration, the IOM strategy for IOM; Albanian reintegration of Albanian returnees, diaspora engagement, Albania 2022–2025 ministries; and countering human trafficking, and the prevention of violent (2022–2025) other partners extremism.

Climate change is named as one contextual factor indirectly contributing to mobility.

Bosnia and Herzegovina

Title Year Stakeholders Description

Analyses major climate risks, recommends urgent investments in resilience and adaptation, and outlines World Bank; pathways for sustainable, inclusive growth in the face of Country Climate Bosnia and climate change. and Development 2024 Herzegovina Report – Bosnia and ministries; and A shrinking workforce, as a result of population ageing Herzegovina other partners and emigration, is mentioned as a limiting factor for this endeavour, making investments in human capital critical for climate action.

Exploring the links The report analyses how environmental degradation and between migration, IOM; Bosnia and climate change interact with mobility patterns in Bosnia and environment and Herzegovina 2024 Herzegovina, highlighting the need for integrated policies to climate change ministries; and address the challenges and opportunities at the intersection in Bosnia and other partners of mobility, the environment, and resilience. Herzegovina

The project focuses on issues disproportionately affecting youth, including the nexus of economic, environmental and social instability contributing to youth disenfranchisement Engaging Youth in IOM; Bosnia and and unsustainable emigration; it especially targets the Environmentally and Herzegovina emerging environmental drivers of mobility. Socio-Economically 2023–2025 ministries; and Sustainable other partners It aims to empower young people to lead community actions Initiatives and participate in environmental and socio-economic activities that foster climate resilience, social cohesion and sustainable development.

- 98 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Bosnia and Herzegovina

Title Year Stakeholders Description

The strategy analyses mixed migration flows, human mobility, social cohesion and resilience.

The chapter on climate change adaptation and disaster risk IOM country IOM; Bosnia and reduction identifies BiH as the jurisdiction in the SEE region strategy for Bosnia Herzegovina 2022–2025 with the highest exposure to natural hazards, with a risk and Herzegovina ministries; and index rating of 3.7/10 and a special vulnerability to flooding. It (2022–2025) other partners highlights the advantages of well-managed, safe, responsible and regular migration in the context of climate change, environmental degradation, and disasters resulting from natural hazards.

Kosovo

Title Year Stakeholders Description

Provides an analysis of climate risks and economic challenges, recommending urgent investments in adaptation, resilience and the energy transition to secure sustainable, Country Climate and World Bank; inclusive growth. Development Report 2024 Kosovo ministries; – Kosovo and other partners The green transition is emphasized as an opportunity to attract highly skilled migrants or diaspora members to come back to fill new green opportunities. Conversely, emigration has the potential to slow down the green transition.

Aims to empower migrants and communities, ensure safe and regular migration benefits for society and business, and IOM country strategy IOM; Kosovo promote strong, coherent migration governance. for Kosovo (2022– 2022–2025 ministries; and 2025) other partners Environmental factors, such as pollution and other environmental hazards, are considered to be closely linked with other factors that influence mobility.

Montenegro

Title Year Stakeholders Description

Analyses major climate risks and recommends targeted investments in resilience and adaptation to support sustainable economic growth and protect communities. Country Climate and World Bank; It emphasizes the climate change-health-mobility nexus, Development Report 2024 Kosovo ministries; noting that health systems must be prepared to support – Montenegro and other partners people migrating because of climate change, since these individuals may have limited access to health services; thus, agile and adaptive health care is essential for both the green transition and climate-related mobility.

- Annex 4: Integrated climate and mobility initiatives in South-Eastern Europe 99

North Macedonia

Title Year Stakeholders Description

Analyses climate risks, recommends major investments in adaptation and energy transition, and outlines pathways for World Bank; North sustainable, resilient economic growth. Country Climate and Macedonian Development Report 2024 ministries; and It emphasizes that health systems must be flexible and – North Macedonia other partners prepared to meet the needs of people migrating because of climate change, thus ensuring access to care and adapting to the challenges of the green transition.

Mainstreaming The project aims to integrate mobility and climate change Migration and IOM; North considerations into North Macedonia’s National Adaptation Climate Change Macedonian 2024–2025 Plan processes, ensuring that adaptation policies address the Perspectives into ministries; and links between mobility and environmental change for more National Adaptation other partners resilient and inclusive climate action. Plan Processes

IOM; North The project focuses on leveraging remittances and Green Finance Macedonian diaspora contributions to finance climate action, thereby 2022–2025 Facility Centre ministries; and demonstrating how mobility can be harnessed for positive other partners development and climate resilience.

The strategy focuses on humanitarian aid and quality services for crisis-affected populations, while boosting IOM country strategy migrants’ resilience by strengthening institutional capacities for North Macedonia 2022–2025 IOM and community resistance to violent extremism. It (2022–2025) emphasizes support for people compelled to migrate owing to poverty, exploitation, lack of opportunities, climate change or environmental challenges.

Serbia

Title Year Stakeholders Description

Analyses climate risks, recommends major investments in adaptation and energy transition, and outlines pathways for Country Climate and World Bank; sustainable, resilient economic growth. Development Report 2024 Serbian ministries; – Serbia and other partners It emphasizes that health systems must be flexible and prepared to ensure access to care for people migrating because of climate change or the green transition.

Greening Migrant Centres in Serbia and Mainstreaming The project aims to improve sustainability and energy Policy Development IOM; Serbian efficiency in Serbia’s migrant centres while building national related to the 2022–2025 ministries; and policy capacity to address the links between mobility, climate Migration, other partners change, the environment and energy. Climate Change, Environment, and Energy Nexus

- 100 LINKAGES BETWEEN CLIMATE CHANGE, HUMAN MOBILITY AND SECURITY IN SOUTH-EASTERN EUROPE

Regional and internationally supported initiatives

Title Year Stakeholders Description

Global programme aimed at leveraging labour migration as a Labour Migration as 2024– IOM; Albania; and climate change adaptation strategy, using a holistic rights- Climate Adaptation ongoing other economies based and gender-sensitive approach.

World Bank; Encourages economies in the region to strengthen climate Albania; Bosnia resilience to protect people and boost economic growth. Western Balkans and Herzegovina; Regional Country Kosovo; 2024 Emigration and demographic decline, especially in relation to Climate and Montenegro; vulnerable rural areas, are set to worsen as climate change Development Report North Macedonia; amplifies existing pressures in South-Eastern Europe, making Serbia; and other integrated climate and development policies essential. partners

EU; neighbouring Encourages stakeholders in the EU and neighbouring Background paper: regions; European regions, such as South-Eastern Europe, to consider the The future of climate 2022 Parliament’s impacts of climate change on mobility, with the aim of migration research service reducing vulnerabilities and fostering resilience among (EPRS) affected populations.

Western Balkans Highlights environmental degradation and natural hazards IOM; Albania, Strategy (2022– as key drivers of mobility and displacement in South-Eastern Bosnia and 2025) Europe and calls for greater co‑ordination and knowledge 2022–2025 Herzegovina; exchange among stakeholders in the region. IOM Institutional Kosovo; Strategy on Sets out a comprehensive, evidence-based approach to Montenegro; Migration help people move, stay, or adapt in the face of climate 2021–2030 North Macedonia; Environment and and environmental challenges, supporting States and Serbia; UN Climate Change communities through rights-based solutions, protection, and members 2021–2030 capacity building.

- Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea

Поврзаноста меѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста во Југоисточна Европа Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea Авторски права Објавено од Организацијата за безбедност и соработка во Европа © 2025, ОБСЕ Овој извештај е објавен во рамките на активноста „Зајакнување на разбирањето засновано врз докази за климатските промени, човечката мобилност и безбедносната врска во Југоисточна Европа“, со поддршка од Обединетото Кралство. Активноста се спроведува во рамките на вонбуџетскиот проект на Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) „Зајакнување на одговорите на безбедносните ризици од климатските промени во Југоисточна Европа, Источна Европа, Јужен Кавказ и Централна Азија“ (број на проект: 1102151), финансиран од: Андора, Австрија, Чешка, Финска, Франција, Германија, Италија, Јапонија, Лихтенштајн, Луксембург, Норвешка, Полска, Словенија, Шведска, Швајцарија, Обединетото Кралство и САД.

Предложен ОБСЕ (изменето од) Поврзаноста помеѓу климатските промени, човечката цитат мобилност и безбедноста во Југоисточна Европа. Виена: ОБСЕ, 2025 година.

Правна забелешка

Издавач Организација за безбедност и соработка во Европа, Канцеларија на координаторот за економски и еколошки активности на ОБСЕ, „Валнерштрасе“ 6, 1010 Виена, Австрија, +43 (0)1 514 360, pm@osce.org, www.osce.org

Тим за Патриција Албрехт, Елен Балцар Мосоп, Томас Рицер, Катерина Робул, управување Гвидо Тинтори со проекти на ОБСЕ

Автори Беатрис Мосело, Алина Виехоф (истражување на Аделфи); Роман Хофман, Елијас Фарнлајтнер, Грегор Зенс (IIASA)

Распоред и MaxNova Creative дизајн

Одрекување Содржината на оваа публикација се мислења, наоди, толкувања и од одговорност заклучоци на авторите и соработниците и не мора нужно да ги одразува ставовите или кој било официјален став на Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ), нејзините донатори и/или нејзините земји учеснички. ОБСЕ не презема никаква одговорност за точноста или комплетноста на какви било информации, упатства и совети содржани овде, ниту за печатни грешки. Употребените ознаки и презентацијата на материјалот во оваа публикација не претставуваат ниту пак имплицираат изразување на какво било мислење од страна на ОБСЕ во врска со правниот статус на која било земја, територија, град или област, на кој било орган во нив или во врска со разграничувањето на какви било граници и/ или граници.

ISBN: 978-92-9234-196-1

- 5

Благодарност

Сакаме да им се заблагодариме на сите засегнати страни кои учествуваа на регионалната работилница „Осврт на меѓусеб- ните врски помеѓу климатските промени, човековата мобилност и безбедноста за зајакнување на отпорноста во Југоисточна Европа“ (3 јуни 2025 година во Сараево) за нивните вредни придонеси, кои беа дел од овој извештај. Понатаму, сакаме да им се заблагодариме на сите засегнати страни за нивниот придонес и со кои се сретнавме за време на нашите консултативни активности, кои вклучуваа онлајн интервјуа, како и онлајн и лични состаноци,

Исто така, би сакале топло да им се заблагодариме на Јасмина Башиќ, Хокан Берг, Данијела Божаниќ, Бернд Бурвиц, Алме- дин Делија, Татјана Ѓурковиќ, Кристина Јованова, Олси Ника, Самра Рамиќ, Јулијана Реџа, Маријана Роибу, Сенад Шајковци, Селим Селимовски и Елтон Ќендро за нивната координација, организација, експертскиот придонес и поддршка за време на истражувачкиот процес и организацијата на работилницата. Исто така, би сакале да им се заблагодариме на фокусните точки на проектот во јурисдикциите на ЈИЕ за прегледот на извештајот.

Исто така, му се заблагодаруваме на Советот за регионална соработка за неговата соработка.

На крајот, изразуваме благодарност до Канцеларијата за надворешни работи, Комонвелт и развој на Обединетото Кралство (ФЦДО) и до Делегацијата на Обединетото Кралство во ОБСЕ во Виена за нивната финансиска поддршка за оваа активност.

- 6 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Содржина

БЛАГОДАРНОСТ 5

ВОВЕДЕН ЗБОР 9

ВАЖНО Е ДА СЕ ЗАПОМНИ 10

1. ВОВЕД 12 1.1. Историјат 13 1.2. Структура на извештајот 15

2. КЛИМАТА И ТРЕНДОВИТЕ НА МОБИЛНОСТ 16 2.1. Климатски трендови 17 Слика 2.1. Изложеност на четири климатски опасности во Југоисточна Европа (2010 – 2023). 19 Слика 2.2. Просторни разлики кај климатските опасности во Југоисточна Европа (2015 –2020). 20

2.2. Оценка на ранливоста на климатските опасности 21 Слика 2.3. Диференцијална ранливост на климатски стрес на ниво на националните заводи за статистика во Југоисточна Европа. 22

2.3. Трендови на мобилностна луѓето 23 Емиграција 23

Слика 2.4. Меѓународна миграција од регионот на ЈИЕ 24

Имиграција 24

Слика 2.5. Број на бегалци и баратели на азил во Југоисточна Европа 25

Внатрешна миграција 26

Слика 2.6. Модели и трендови на внатрешна миграција во ЈИЕ 27 Слика 2.7. Промени со руралната популација во ЈИЕ во периодот од 2010 до 2025 28

Внатрешно раселување 29

Слика 2.8. Ризици од внатрешно раселување предизвикани од различни видови катастрофи низ регионот на ЈИЕ 29

2.4. Придвижувачи на човечката мобилност во регионот: докази од Баканскиот барометар 30

- САДРЖАЈ 7

Слика 2.9. Модели и придвижувачи на намерата да се емигрира 31 Слика 2.10. Модели на согледаните нивоа на безбедност низ Југоисточна Европа. 33

3. РАЗБИРАЈЌИ ЈА ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА 34 3.1. Депопулација на руралните области: несигурност на егзистенцијата 35 Слика 3.1. Предвидени влијанија од еколошките опасности врз моделите на внатрешна миграција и намерите за меѓународна емиграција во Југоисточна Европа. 36 Слика 3.2. Потенцијални влијанија на сушата и аридноста врз миграцијата, комбинирајќи ги индикаторите за климатска опасност и ранливоста. 37

3.2. Урбанизација, деградација н животната средина и климатски ризици: притисоци и општествена нееднаквост 38 3.3. Миграција, земјиште и природни ресурси: социјални тензии и конфикти 40 3.4. Раселување предизвикано од климатските промени, одговор при катастрофи и закрепнување: ерозија на довербата во властите 41 Слика 3.3. Ниво на доверба во различни институции во регионот на ЈИЕ 42

3.5. Недостатоци во работната сила и зелената транзиција: импликации за енергетската безбедност 43

4. ОДГОВОРИ 46 4.1. Клучни иницијативи за пресекот на климатските промени, човечката мобилност и безбедноста 47 4.2. Недостатоци и ограничувања во актуелната рамка на политики 49

5. ПРЕПОРАКИ 52 5.1. Поттикнување на регионална соработка и интегрирани стратегии 54 5.2. Зајакнување на политиките и институционалните рамки 54 5.3. Локално инвестирање во егзистенција отпорна на климата 55 5.4. Искористување на можностите за зелена економија 56

БИБЛИОГРАФИЈА 58

- 8 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

АНЕКС 1: МЕТОДОЛОГИЈА НА СТУДИЈАТА И НЕЈЗИНИТЕ ОГРАНИЧУВАЊА 68 1.1. Методологија 69 Квантитативна анализа 69 Квалитативна анализа 70 Валидација 70

1.2. Ограничувања на студијата 71

АНЕКС 2: КЛИМАТСКИ АКТЕРИ, РАМКИ И ИНИЦИЈАТИВИ ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА 72 2.1. Резиме на рамките и иницијативите за климатските промени 73 Одговорности во политиката, стратегии и иницијативи 73 Меѓународно финансирани иницијативи 74 Иницијативи предводени од граѓанското општество 75

2.2. Преглед на законските рамки и одговорностите за политики за климатските промени 77 2.3. Преглед на стратегиите за политики и регионалните иницијативи за климатски промени 79

АНЕКС 3: УЧЕСНИЦИ, РАМКИ И ИНИЦИЈАТИВИ ЗА МОБИЛНОСТ 90 3.1. Резиме на рамки и иницијативи за мобилност 91 Одговорности, стратегии и иницијативи поврзани со политиките 91 Меѓународно финансирани иницијативи 92 Иницијативи предводени од граѓанското општество 93

3.2. Преглед на законските рамки и одговорностите на политиките за мобилност 95 3.3. Преглед на стратегиите на политиките и регионалните иницијативи за мобилност 96

АНЕКС 4: ИНТЕГРИРАНИ ИНИЦИЈАТИВИ ЗА КЛИМАТА И МОБИЛНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА 102 4.1. Преглед на интегрираните иницијативи за клима и мобилност 103

- Воведен збор 9

Воведен збор Југоисточна Европа се наоѓа во клучен момент. Климатските промени не се веќе далечна иднина, а нивното влијание е многу повидливо низ целиот регион. Екстремните климатски настани — особено поплавите и сушите – се товар за здравјето, (Фотографии ОБСЕ/Мики Кроел) инфраструктурата и пристапот до вода, храна и енергија. Овие притисоци, пак, сè повеќе ги обликуваат моделите на човечката мобилност, со далекусежни последици врз социјалната кохезија, економскиот развој и безбедноста во регионот.

Поврзаноста помеѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста е сложена и специфична за контекстот, со варијации дури и во рамките на самите јурисдикции. Сепак, заедничките социо-економски, политички и демографски карактеристики во Бакут Џусупов Југоисточна Европа ја зголемуваат осетливоста од влијанијата Координатор на економските и од климатските промени. Овие динамики се особено изразени еколошките активности на ОБСЕ, во руралните и планинските области, каде што сé помалите Организација за безбедност и можности ги намалуваат капацитетите за справување кај соработка во Европа населението што старее; и во урбаните центри, каде што брзиот раст на населението врши притисок врз инфраструктурата и јав- ните услуги. Сепак, конкретната природа, обемот и траекториите на овие врски, како и нивното влијание врз безбедноста и стабилноста, остануваат недоволно разбрани.

Овој сеопфатен извештај, изработен во соработка со „Аделфи рисрч“ (Adelphi Research) и Меѓународниот институт за применета анализа на системи, ИИАСА (International Institute of Applied Systems Analysis, IIASA), а овозможен преку вонб- уџетскиот проект на ОБСЕ „Зајакнување на одговорите на безбедносните ризици од климатските промени“, придонесува за затворање на постоечките празнини во знаењето и подигање на свеста за врските помеѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста. Тој ја нагласува потребата од интегрирани политички одговори засновани врз докази, кои ги управуваат предизвиците поврзани со мобилноста, а истовремено ги максимизираат можностите за мобилност како извор на отпорност. Извештајот дава увид кој се заснова врз податоци за да информира за таквите напори, застапувајќи ги аргументите за кооперативни пристапи и истакнувајќи ги обласитие каде што заедничкото дејствување може да даде опипливи резултати - од инвестиции во руралните области и зајакнување на работната сила, до подобрување на урбанистичкото планирање и зголемување на подготвеноста за катастрофи.

Сеопфатната и инклузивна рамка на ОБСЕ ја става организацијата во единствена позиција да ги поддржува земјите учеснички во овие напори, како што е признато во неколку обврски на ОБСЕ, вклучувајќи ја Декларацијата за животна средина и безбедност од Мадрид од 2007 година (MC.DOC/4/07), Одлуката на Министерскиот совет за управување со миграцијата од Атина во 2009 година и Одлуката на Министерскиот совет за зајакнување на соработката за справување со предизвиците предизвикани од климатските промени од Стокхолм од 2021 година (MC.DEC/3/21).

Способноста на ОБСЕ да ги вклучи своите земји учеснички во дијалог и соработка околу заедничките предизвици останува неговата клучна сила. Според сознанијата презентирани во овој извештај, предизвиците околу мобилноста која е резултат на климатските промени може да бидат претворени во можности за градење доверба, партнерство и отпорност, како и за регионална стабилност.

- 10 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Важно е да се запомни

Климатските ризици Сушите и деградацијата се интензивираат на земјиштето ја во цела Југоисточна поттикнуваат Европа мобилноста

Југоисточна Европа (ЈИЕ) сè повеќе e изложена на опасности Сушите и деградацијата на земјиштето го поткопуваат земјо- поврзани со климата, како што се почести и подрастични то- делството и туризмот, поттикнувајќи ја миграцијата на мла- плотни бранови, суши, поплави и пожари. Овие ескалирачки дите и оставајќи зад себе население што старее со намален ризици ја засилуваат постојната социо-економска ранливост капацитет за приспособување. Овие трендови ja продлабо- и придонесуваат за посложените модели на внатрешно рассе- чуваат регионалнaта нееднаквост. Доказите покажуваат дека лување, миграцијата од село во град и прекуграничните дви- зголемената изложеност на суша е тесно поврзана со значи- жења. Оваа динамика ја истакнува потребата од интегрирани телниот пораст на внатрешната миграција, каде што рурал- пристапи кон климатското приспособување, намалувањето ните заедници се особено ранливи поради нивната голема на ризикот од катастрофи (ДРР, Disaster Risk Reduction -DRR), зависност од земјоделството. Ова ја истакнува потребата од управувањето со миграцијата и безбедносните рамки со цел промовирање на културите што се отпорни на климатските ефикасно справување со сè поголемите предизвици во реги- промени и обезбедување насочена поддршка за популациите онот. изложени на ризик за да се намали мобилноста предизвикана од климата и да се зајакне отпорноста на заедницата.

Руралната Брзата депопулација урбанизација ја предизвикува оптоварува слабости инфраструктурата

Високото ниво на урбанизација, како и високите стапки на Брзата миграција од село во град претставува значителен емиграција, ја зголемуваат ранливоста на руралните области товар врз урбаната инфраструктура низ Југоисточна Европа, на деградација на животната средина, несоодветните услуги што доведува до неразвиени системи за одводнување, вло- и влошување на инфраструктурата. Овие услови, исто така, шување на квалитетот на воздухот и зголемена подложност на создаваат можности за нелегални активности и криминална поплави. Некои главни градови на регионот го носат товарот експлоатација на напуштеното земјиште. Ваквата динамика на овие предизвици и спаѓаат меѓу најзагадените урбани цен- доведува до вакуум во управувањето и до зголемени безбед- три во светот. Ова ја истакнува итната потреба за интегрирано носни ризици, со што се нагласува потребата од насочен ру- климатско приспособување и урбанистичко планирање, зна- рален развој, ефикасно управување со земјиштето и робусни чителни инвестиции во отпорна инфраструктура и насочени безбедносни интервенции. интервенции во политиката за животна средина за заштита на јавното здравје и подобрување на урбаната одржливост.

- Важно е да се запомни 11

Недостатоците во Зелената транзиција се управувањето со ризиците од соочува со ограничувања катастрофи дополнително ја на недостигот на нагризуваат јавната доверба работна сила во институциите

Институционалните недостатоци во управувањето со ризици- Иако високиот степен на емиграција може привремено да го те од катастрофи — како што се несоодветните механизми за намали притисокот врз урбаното население и да ги намали со- рано предупредување и одговор и недостатокот на транспа- цијалните тензии, таа, исто така, да доведе до долгорочен одлив рентност во распределбата на средствата за помош — ја на- на мозоци и критичен недостиг на работна сила - вклучително гризаа јавната доверба во властите. Неодамнешните поплави и во секторите од суштинско значење за приспособување на низ Југоисточна Европа ги истакнаа критичните празнини во климата и зелената транзиција. Постојаното губење квалифику- координацијата, одговорноста и долгорочното планирање на вани професионалци ја поткопува способноста на регионот да отпорноста. Ова ја нагласува потребата од реформи што го креира, да применува и да има одржливи зелени технологии и зајакнуваат институционалниот капацитет, вградуваат сил- ефикасни политики за животна средина. Акутните недостатоци ни заштитни мерки против корупција и ги интегрираат меха- на експертиза, особено во обновливата енергија, управување- низмите за намалување на ризикот од катастрофи (ДРР) во то со животната средина и инфраструктурата отпорна на кли- националните стратегии за развој и за приспособување кон матски промени, се закануваат да го одложат напредокот кон климатските промени. целите за декарбонизација, како и кон пристапувањето во ЕУ и усогласувањето со Европскиот зелен договор.

Политиките што се однесуваат на меѓусебните врски помеѓу климата, Регионалната соработка мобилноста и безбедноста е од суштинско значење остануваат фрагментирани за отпорна иднина, но е недоволно развиена Во Југоисточна Европа, климатските политики и стратегиите за миграција остануваат, во голема мера, изолирани, при што климатските рамки ретко се занимаваат со човечката мобил- И покрај тоа што се соочува со заеднички предизвици повр- ност, а миграциските политики, честопати, ги занемаруваат зани со климатските промени, мобилноста и безбедноста, двигателите за животната средина. Безбедносните стратегии регионот сè уште нема доволно развиени прекугранични, остануваат претежно фокусирани на традиционалните закани, интегрирани одговори. Овој извештај ја нагласува потребата со што не успеваат да се справат со сложените меѓусебни од сеопфатни регионални стратегии, подобро споделување врски помеѓу климатските промени, миграцијата и безбед- податоци и усогласени мерки за приспособување. Клучно за носта. Оваа секторска неповрзаност доведува до фрагмен- ефикасно справување со прекуграничните климатски ризици тирани политички решенија што ја ограничуваат способноста е да се има координиран регионален пристап, да се промови- на регионот да ја искористи приспособливата миграција како ра размена на најдобри практики и да се спроведуваат заед- механизам за градење отпорност. За да се зајакне кохерент- нички иницијативи за намалувањето на ризикот од катастро- носта и ефикасноста на политиките, потребни се интегрира- фи, зелената транзиција и одржливата мобилност. Робусните ни, меѓусекторски пристапи коишто ја вклучуваат човечката рамки на политиките за соработка се од суштинско значење мобилност во климатското приспособување, управувањето за градење отпорност, намалување на ранливостите и проак- со миграцијата и безбедносното планирање. Со ова ќе се тивно управување со новите безбедносни ризици поврзани со поттикнат поцелосни стратегии кои ќе градат отпорност, ќе ги климата низ Југоисточна Европа. намалуваат ранливостите и проактивно ќе се справуваат со новите безбедносни ризици поврзани со климата.

- 1 1. Вовед

- 13

Во последниве години, врската помеѓу човечката мобилност и климатските промени го привлече вниманието на политиката од високо ниво, вклучително и во Југоисточна Европа (ЈИЕ). Постојат одредени докази дека ефектите од климатските промени ги обликуваат моделите на мобилност во регионот на ЈИЕ, но потребни се повеќе информации за да се разберат овие врски, Оваа студија има за цел да ја пополни оваа празнина во

како и нивното влијание врз знаењето преку детална, мешовите методска процена на врската помеѓу човечката мобилност, климатските промени безбедноста и стабилноста. и безбедноста во Југоисточна Европа.

1.1. Историјат

Оваа студија е спроведена во контекст на проектот на ОБСЕ „Зајакнување на одговорот на безбедносните ризици од климатските промени во Југоисточна Европа, Источна Европа, Јужен Кавказ и Централна Азија“ (видете ја рам- ката 1.1.), спроведена од Канцеларијата на координаторот за економски и еколошки активности на ОБСЕ (ОЦЕЕА). Таа се темели врз наодите од „Регионална проценка за Југо- источна Европа: Безбедносни импликации од климатските промени“ (Rüttinger et al. 2021), извештај во кој се иденти- фикувани мешаната миграција (на баратели на азил и миг- ранти) и емиграцијата како еден од неколкуте регионални предизвици поврзани со климата. Конкретно, се истакнува дека високите стапки на емиграција предизвикуваат трајна депопулација на големи делови од регионот.

- 14 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Рамка 1.1. Зајакнување на одговорот на безбедносните ризици предизвикани од климатските промени: пристап на ОБСЕ

Како надградба на својот основен мандат во соработка- од 2018 до 2026 година во партнерство со Аделфи и во та во областа на животната средина, Организацијата за тесна соработка со теренските операции на ОБСЕ, ОБСЕ безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) се справува со ги здружува националните и локалните власти, како и безбедносните импликации од климатските промени од другите релевантни засегнати страни, во барањето за- 2007 година наваму. Во текот на изминатите две децении, еднички решенија за заедничките предизвици поврзани ОБСЕ обезбеди инклузивна платформа за политички дија- со климатските промени и безбедноста. Активностите на лог за безбедносните ризици поврзани со климата и заед- проектот промовираат соработка преку границите и сек- но со партнерите спроведе неколку активности во ранли- торите, ставајќи силен акцент врз инклузивните пристапи вите средини, почнувајќи од проценките за учеството на кои активно ги вклучуваат жените и младите. ризикот и градењето капацитети па сé до поддршката за Во Југоисточна Европа, ОБСЕ спроведува серија на пи- прекугранични мерки за приспособување, секогаш насо- лот-проекти насочени кон справување со климатските и чени кон поттикнување на соработката и добрососедски- безбедносните предизвици преку заеднички кооперати- те односи. вен пристап. Оваа студија е дел од овој напор и има за Под закрила на својот водечки проект „Зајакнување на цел да го зајакне разбирањето за климатските промени одговорот на безбедносните ризици предизвикани од засновано врз докази, човечката мобилност и безбеднос- климатските промени во Југоисточна Европа, Источ- ната врска, како и утврдувањето на областите за сора- на Европа, Јужен Кавказ и Централна Азија“, спроведен ботка меѓу регионалните засегнати страни.

Иако социо-економските фактори и конфликтите остану- преплетуваат климатските промени и деградацијата на жи- ваат главни двигатели за мобилност на луѓето, во Југоис- вотната средина со овие двигатели и како ја обликуваат чо- точна Европа, како и во многу други средини низ целиот вечката мобилност (видете ја рамката 1.2.). свет, сè уште не се знае доволно како и до кој степен се

Рамка 1.2. Климатските промени и мобилноста на луѓето: сложена врска

Врз основа на доказите од сивата литература, сè повеќе средини или дури и конфликт. Како резултат на тоа, безбед- се согледува дека климатските промени влијаат врз мо- носните импликации од мобилноста поврзана со климата билноста и безбедноста на луѓето. Опасностите поврза- се многу специфични за одреден контекст и во различни ни со климата — како што се сушите, поплавите и бурите услови можат значително да варираат (Panebianco 2022). — може да ги поттикнат луѓето на преселба, без разлика Ова укажува на тоа дека ефикасното справување со овие дали со раселување, миграција или планирано премес- предизвици бара интегрирање на аспектот за човечката тување. Климатските шокови честопати се испреплету- мобилност во политиките за клима и развој. Превентив- ваат со постоечките социјални и економски ранливости, ните и мерките за приспособување што одговараат и на зголемувајќи ги така предизвиците со кои се соочуваат непосредните хуманитарни потреби и на долгорочната погодените заедници, како и безбедносните ризици. Ова загриженост за развојот можат да помогнат да се избегне е особено очигледно во регионите на Источна Африка и влошување на несигурноста на локално, национално и ре- Африканскиот Рог (ИОМ 2024e). гионално ниво (УНФЦЦЦ 2024; ГФМД 2024). Мобилноста предизвикана од климата ретко е резултат Истражувањата, исто така, посочуваат дека можноста за само на факторите на животната средина. Таа произлегува движење како одговор на климатските промени не е рам- од сложена интеракција помеѓу еколошките, економски- номерно распределена. Пристапот до ресурси, социјал- те, социјалните и политичките двигатели (УБА 2020; ЦМС ните мрежи и поддржувачките политички средини влијаат 2021). Во некои ситуации, мобилноста може да им помогне врз тоа кој може да се пресели и кој може да биде оставен. на поединците и заедниците да ја намалат својата изложе- Оваа селективност ги обликува ранливоста и безбеднос- ност на климатските ризици и да изградат отпорност кон ните резултати, што е суштински важно за политиките за да нив. Во други, сепак, таа може да доведе до зголемена ги земат предвид различните искуства и потреби на засег- конкуренција за ресурсите, пренатрупаност во урбаните натите популации (на пр. Garip and Reed 2025).

- Вовед 15

За таа цел, OБСЕ-ОЦЕЕА соработуваше со Аделфи и Меѓу- Југоисточна Европа, забележувајќи го напредокот и сегаш- народниот институт за анализа на применети системи (ИИ- ните празнини; на крајот; делот 5 нуди практични препораки АСА) за да го зајакне разбирањето за климатските промени за зајакнување на отпорноста и интегрираното дејствување засновано на докази, човечката мобилност и безбеднос- во врска со климата, мобилноста и безбедноста, со акцент ната врска во Југоисточна Европа, која, за целите на оваа на регионалната соработка и усогласувањето на политиките. студија, ги опфаќа Албанија, Босна и Херцеговина, Косово1, Црна Гора, Северна Македонија и Србија. Истражувањето како основа за овој извештај е спроведено со користење на пристапот со мешани методи што ком- бинира истражување од канцеларија, анализа на податоци, Овој извештај се потпира на интервјуа со експертски информатори и консултации со канцелариско истражување, засегнатите страни за да се идентификуваат ранливостите, консултации со засегнатите страни и преовладувачките трендови и моделите што се специфични анализа на податоци за да презентира за Југоисточна Европа. Се сметаше дека комбинацијата од нови докази за меѓусебните врски квантитативни и квалитативни податоци е неопходна за да помеѓу климатските промени, се опфатат сложените, контекстуално специфичните патеки човечката мобилност и безбедноста во што ги поврзуваат влијанијата од климатските промени со

Југоисточна Европа. социо-економската и безбедносната динамика. Примене- тата аналитичка рамка се темели врз сеопфатниот прис- тап на ОБСЕ кон безбедноста, изразен преку неговите три Целта на оваа студија е да обезбеди размислувања засно- димензии: политичко-воената, економско-еколошката и вани врз докази што ќе ја подигнат свеста и ќе го зголемат човечката. знаењето кај регионалните засегнати страни во однос на овие сложени меѓусебни врски, како и да ги идентифику- Делот со анексите содржи детална белешка (анекс 1) за ме- ваат областите за конкретна соработка и вмрежување меѓу тодологијата применета за спроведување на емпириската овие засегнати страни. анализа, како и целосна дискусија за нејзините ограничу- вања. При читањето на емпириските наоди треба да се земат предвид специфичните предупредувања дека вре- 1.2. Структура на извештајот менската рамка на студијата и достапноста на податоците донекаде ја ограничија регионалната и демографската по- Извештајот е структуриран на следниов начин: делот 2 ги криеност. Сепак, наодите од студијата нагласуваат колку е прикажува наодите во врска со климатските ризици, мо- важно да се постигне понатамошен напредок во подобру- делите на ранливост и клучните трендови на човечката мо- вањето на координацијата, стандардизацијата и транспа- билност низ Југоисточна Европа; делот 3 истражува каква рентноста во системите за податоци за миграцијата, со цел е врската помеѓу климатските промени и еколошките фак- да се поддржат уште посилни идни, политички релевантни тори на стрес со моделите на мобилност и безбедносните истражувања. Делот од анексот продолжува со сеопфатен резултати, истакнувајќи ги клучните патеки и примери на список на: климатските учесници, рамките и иницијативите случаи; делот 4 ги разгледува тековните рамки на полити- (анекс 2); и учесниците, рамките и иницијативите за мобил- ките, иницијативите и институционалните одговори што се ност (анекс 3). Завршува со преглед на интегрираните ини- однесуваат на климатските промени, човечката мобилност цијативи за климата и мобилноста (анекс 4). и импликациите врз безбедноста на последните две во

1 Сите референци за Косово, без разлика дали се работи за територијата, институциите или населението, треба да се разберат во согласност со Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на Обединетите нации.

- 2 2. Климата и трендовите на мобилност

- 17

Анализата покажува дека мобилноста во Југоисточна Ев- ропа е обликувана од страна на повеќекратни, преколопу- вачки двигатели чијшто резултат е одржливо високо ниво на емиграција, континуирана внатрешна миграција и рас- течки предизвици за демографската одржливост и задржу- вањето на човечкиот капитал.

2.1. Климатски трендови Главна порака: Југоисточна Европа се соочува со растечки, климатски и еколошки ризици коишто се преклопуваат вклучувајќи го зголемувањето на температурите, екстремните временски услови, недостигот на вода, поплавите, пожартеи и загадувањето — коишто им се закануваат на заедниците, економиите и екосистемите, а се засилени поради наследениот неодржлив развој и несоодветната инфраструктура. Во оваа глава се опишуваат клучните климатски трендови Југоисточна Европа се соочува со повеќекратни, кли-

и поврзаните ризици во матски ризици коишто се преклопуваат и кои сè повеќе влијаат на локалните заедници. Овие ризици вклучуваат Југоисточна Европа, со акцент почести и интензивни топлотни бранови, зголемување на

на улогата на неклиматските температурите, нестабилни модели на врнежи и растечка инциденца на екстремни временски настани (EEA 2024a). фактори како критични Трендовите и просторната распределба на еколошките двигатели на ранливоста. Исто опасности во Југоисточна Европа се прикажани на сликата 2.1 и сликата 2.2. На пример, просечните температури веќе така, се испитуваат главните се зголемија за 1,2°C во споредба со 1970 година (Knez et модели на човековата al. 2022; Trifonova and Dangova 2023) и се предвидува дека

мобилност во регионот на ЈИЕ, дополнително ќе се зголемат приближно за 1,8°C, според сценарио со средни емисии (РЦП4.5) и 5,1°C според сце- вклучувајќи ја имиграцијата, нарио со високи емисии (РЦП8.5) до крајот на овој век.2

внатрешната миграција, внатрешното раселување и 2 Модели на ансамбл ЦМИП6. Репрезентативните патеки на концентрација (РЦП) се сценарија коишто вклучуваат емиграцијата. временски серии на емисии и концентрации на целиот пакет стакленички гасови и аеросоли и хемиски активни гасови, како и користење на земјиштето/земјишна покривка. Овде ги споредуваме проценетите просечни нивоа на температура помеѓу 2020-тите и 2090-тите години според сценаријата РЦП4.5 и РЦП8.5.

- 18 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Се очекува затоплувањето да биде придружено со цело- плави станаа сè поголем предизвик, усложнет од растеч- купно намалување на годишните врнежи, заедно со пого- ката урбанизација и застарената инфраструктура. Исто така, лема варијабилност и непредвидливост во распределбата постојат докази за уништување на шумите, вклучително и на врнежите (ИПЦЦ 2021, EEA 2024б). нелегалната сеча, што ги влошува ризиците од поплави во приградските и руралните средини со нарушување на Се очекува овие климатски промени да се интензиви- екосистемите и намалување на природната способност на раат како што напредува векот, при што сушите стануваат земјиштето да апсорбира врнежи од дожд, со што се интен- почести, продолжени и потешки (УНЕСКО 2023). Север- зивираат ефектите од обилните дождови и доведуваат до ните делови на Југоисточна Европа беа особено погодени посериозни поплави (Светска банка 2024).4 од суша во изминатите години, а најтешките инциденти на суша беа пријавени во северна Србија (слика 2.2). Зголеме- Во Југоисточна Европа, Босна и Херцеговина е една од ната суша низ Југоисточна Европа веќе го зголемува ризи- земјите што се најподложни на катастрофи, со над 80% од кот од недостиг на вода, со сериозни последици за јавното нејзините општини изложени на ризик од поплави и лизгање здравје, земјоделската продуктивност и производството на на земјиштето (Scissa 2024). Ова беше очигледно за време енергија. Намалената достапност на вода особено ги за- на големите поплави во 2014 и 2024 година, поради кои се грозува земјоделските системи зависни од наводнување и раселија голем број луѓе и ги истакнаа долгогодишните сла- производството на хидроенергија — кои се клучни сектори бости во инфраструктурата и урбанистичкото планирање. во многу економии од ЈИЕ. Со зголемувањето на климат- Неформалните населби, како оние на ридовите на Сараево, ските притисоци, овие предизвици веројатно ќе ги влошат се покажаа како особено ранливи, со несоодветна заштита, постојните социо-економски ранливости и ќе бараат коор- поради што овие заедници се непропорционално погодени.5 динирани одговори за приспособување и на локално и на регионално ниво (EEA 2024б). Покрај ризиците од поплавување на реките, крајбреж- ните заедници во Југоисточна Европа се соочуваат и со Регионот на ЈИЕ постојано е погоден од екстремни вре- растечки закани од зголемување на нивото на морето. менски настани, вклучувајќи топлотни бранови, поплави Тие вклучуваат поплави, крајбрежна ерозија, губење на и пожари (слика 2.1). Особено поплавите претставуваат плажите и навлегување на солена вода, што ја загрозува големи здравствени ризици и можат сериозно да влијаат достапноста на свежа вода и за земјоделство и за човечка врз локалните економии, земјоделството и екосистемите, потрошувачка (Trifonova and Dangova 2023). Во ниските честопати доведувајќи до раселување и значителна штета крајбрежни зони, зголемувањето на нивото на морето може на инфраструктурата и имотот. Поплавите од реките се да ги интензивира бурите и да доведе до трајно поплаву- сметаат за опасност од висок ризик во речиси сите јурис- вање на земјиштето. Крајбрежниот туризам, кој е клучен дикции во регионот. Помеѓу 2010 и 2020 година, 390 од економски сектор во многу делови од регионот, исто така е 431 локални области во Југоисточна Европа беа погодени во опасност, бидејќи повлекувањето на крајбрежјето и де- од најмалку еден настан на поплавување (слика 2.1). Многу градацијата на живеалиштата го поткопуваат и еколошкиот градови немаат соодветни системи за одводнување; тие не интегритет и економската стабилност (Amelung and Moreno се во можност да се справат со растечкиот обем на врнежи, 2011; Tierolf et al. 2023). што доведува до чести ненадејни поплави.3 Урбаните по-

3 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација посветена на развојот, климата/животната средина и миграцијата, Србија, 26.5.2025 година.

4 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација посветена на развојот, климата/животната средина и миграцијата, Босна и Херцеговина, 06.3.2025 година.

5 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација посветена на развојот, климата/животната средина и миграцијата, Босна и Херцеговина, 26.5.2025 година.

- Климата и трендовите на мобилност 19

Слика 2.1. Изложеност на четири климатски опасности во Југоисточна Европа (2010 – 2023). Просечен број на денови со топлотен бран A 40

Просечни изгорени површини (km²) Б 400

300

200

100

Просечен број на поплави В 6

Просечен број на сушни месеци (SPEI12) Г

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

АЛБ БИХ МКД ЦГ СРБ КОС

Графиконот А од оваа слика го прикажува збирниот број на просечни денови со топлотен бран по земја во даден период. Графиконот Б го прикажува збирниот број на изгорени површини (без земјоделски пожари, во км²) по земја во даден период. Графиконот Ц го прикажува збирниот број на поплави по земја во даден период (нема достапни податоци од 2020 година па наваму). Графиконот Д го прикажува просечниот број на месеци со суша (врз основа на СПЕИ12) по земја во даден период.

Извор: EРA5 (денови со топлотен бран), ГФЕД5 (изгорена површина), ХАНЗЕ (поплави), ГСД (месеци на суша).

Екстремната топлина и продолжената суша значително низ регионот: 28,8% во Албанија, 32,4% во Србија, 34,0% го зголемуваат ризикот од пожари. Се проценува дека шу- во Косово, 39,7% во Северна Македонија, 42,7% во Босна и мските области сочинуваат значителен дел од земјиштето Херцеговина и 61,5% во Црна Гора (Глобал форест воч 2025

- 20 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

за Косово, ФАО 2025 за сите други јурисдикции). Некои ре- Овие области обично одговараат на висока шумска по- гиони во Босна и Херцеговина (на пр. Чапљина) и Црна Гора кривка, што потврдува дека тие се особено подложни на (на пр., Централниот Регион) преживеаја исклучително се- појава на пожари, особено во текот на летните месеци. И до- риозни пожари од 2015 до 2020 година, при што повеќе од дека климатските услови ги влошуваат ризиците од пожари, 2% од нивната земјишна покривка беше изгорена во овој и човековата активност игра клучна улога. Во многу случаи, период. Ова е видливо на картата (слика 2.2, графикон Д), шумските пожари се предизвикани од човечки дејствија, каде што областите со посериозни пожари се прикажани како што е намерната сеча на шумите за градежништво, за со темноцрвена боја. пасишта или за испаша, како што е пријавено во Албанија.6

Слика 2.2. Просторни разлики кај климатските опасности во Југоисточна Европа (2015 –2020).

A Б

-2,0 -1,5 -1,0 -0,5 0,0 0,5 -1,0 1,5 2,0 0-5 дена 6-10 дена 11-15 дена 16-20 дена 20 дена

В Г

0 1 2 3 4 5 0,0–0,5% 0,5–1,0% 1,0–1,5% 1,5–2,0% >2,0%

На сликата е прикажан бројот на денови со топлотен бран (графикон А), интензитетот на сушата како просечен СПЕИ48 (графикон Б), бројот на поплави (графикон Ц) и уделот на изгорена површина поради пожари (графикон Д) на регионално ниво на Национал- ните заводи за статистика (НСО). СПЕИ е индекс на суша што го мери водниот биланс во еден регион, при што помалите вредности укажуваат на поголема просечна сувост, а поголемите вредности на поголема просечна влажност во дадена област.

Извори: ЕРА5, СПЕИбасе, ХАНЗЕ, ГФЕД5.

6 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација посветена на развојот, климата/животната средина и миграцијата, Албанија, 26.5.2025 година.

- Климата и трендовите на мобилност 21

Освен влијанијата на климатските промени, Југоисточна се подложни на штета и нивниот капацитет да се справат Европа се соочува и со сè поголеми предизвици во жи- со тоа, да се приспособат или да закрепнат (ИПЦЦ 2022; вотната средина предизвикани од човекот, вклучувајќи Muttarak 2022). Ист климатски настан може да произведе ја деградацијата и загадувањето на животната средина. драстично различни исходи во зависност од тоа кого по- Ова делумно се должи на специфичната траекторија на- годува и под кои услови (ИПЦЦ 2022). Ефектот од климат- следена со постсоцијалистичкиот развој на регионот, ските промени, всушност, е длабоко вкоренет во локалните вклучувајќи ги еколошките оптоварувања од интензивната општествени структури и услови, кои одредуваат не само индустријализација и неодржливата инфраструктура што кој е изложен на опасностите поврзани со климата туку и троши многу енергија, заедно со профитно ориентираните кој е најранлив на нивните ефекти. Разбирањето на овие приватни развојни проекти (инвеститорски урбанизам) и нееднакви ефекти, исто така, бара да се согледа дека де- растењето на високозагадувачките постројки во странска мографските фактори, како што се возраста, полот, етнич- сопственост (Светска банка 2021; за размислувања за срп- ката припадност или образованието, играат клучна улога скиот случај, видете: Petrovic 2022, 207–209). Особено во во обликувањето на климатските ранливости, заедно со градовите, отпадот и загадувањето на воздухот претставу- социо-економските и политичките фактори. ваат големи здравствени ризици, вклучувајќи ги и оние што се резултат од големиот обем на сообраќај, индустриското Демографските фактори, особено динамиката поврзана загадување, нелегалното фрлање отпад и контаминацијата со возраста, најмногу влијае врз климатската ранливост на водоснабдувањето (Belis et al. 2021; Cvetkovska et al. во Југоисточна Европа. Сликата 2.3 ја прикажува географ- 2021.7 Понатаму, развојот на инфраструктурата, особено за ската распределба на клучните двигатели на ранливоста туризмот, предизвика загуба на биодиверзитетот и природ- од климатските фактори на стрес. Мапите прикажуваат нит живеалишта, како лагуните, особено во крајбрежјето, разлики во распределбата на возраста, богатството и на пример, во Албанија.8 земјоделската зависност на локалното население во Југоисточна Европа. Постарото население, на пример, е непропорционално погодено од екстремна топлина, по-

2.2. Оценка на ранливоста на плави и други климатски непогоди поради здравствени

климатските опасности проблеми поврзани со возраста, намалената мобилност и честопати, ограничениот пристап до мрежите за поддршка, Главна порака: климатските ризици во како што се членовите на семејството, соседите или орга-

Југоисточна Европа се распределени низираните услуги за нега (Muttarak 2021). Во исто време,

нерамномерно, резултат од меѓусебното постарите возрасни лица може да немаат економски сред- ства или социјална поддршка за преселување или приспо- дејство помеѓу опасностите, собување на нивните средства за живот на променливите изложеноста и длабоко вкоренетите услови на животната средина (Malak и Lina 2024). Овие демографски, социјални и економски предизвици се влошуваат во регионите во кои се случува ранливости — особено во руралните, во миграција на младите, како што се руралните области низ заедниците што стареат и во оние коишто Југоисточна Европа, каде што заминувањето на помладите се зависни од земјоделството - што ја генерации остава зад себе население што старее со по- нагласува потребата од локално скроени малку лица кои се грижат за нив, намалена отпорност на стратегии за приспособување. заедницата и помал капацитет за приспособување. Оваа демографска нерамнотежа го зајакнува циклусот на ран- Ризикот произлегува од меѓусебната интеракција помеѓу ливост, особено во руралните или економски маргиналните опасноста, изложеноста и ранливоста, при што послед- региони (Biella et al 2022). ната се однесува на степенот до кој поединци или групи

7 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за одржлив развој и клима/животна средина, Северна Македонија, 27.3.2025 година; и интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за животна средина и климатски промени, Албанија, 7.4.2025 година.

8 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за животна средина и климатски промени, Албанија, 7.4.2025 година.

- 22 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Слика 2.3. Диференцијална ранливост на климатски стрес на ниво на националните заводи за статистика во Југоисточна Европа.

A Б В

Удел на лицата на возраст од 20 до БДП по глава на жител (2017. во УСД Удел на обработливо 35 години според ПКМ) земјиште

0,10 0,15 0,20 0,25 0,30 10.000 15.000 20.000 25.000 0,25 0,50 0,75

Сликата ја прикажува распределбата на клучните ранливости во Југоисточна Европа. Графиконот А го прикажува просечниот удел на лицата на возраст од 20 до 35 години за периодот 2015 – 2020 година, графиконот Б просечниот БДП по глава на жител за перио- дот 2015 – 2020 година (во американски долари според куповната моќ (ПКМ) за 2017 година), а графиконот Ц просечниот удел на обработливо земјиште низ Југоисточна Европа за периодот 2015 – 2019 година.

Извори: WorldPop, Kummu et al (2025), GDLC.

Во Југоисточна Европа, многу рурални области, во голема ги зајакнуваат ранливостите и можат да доведат до поната- мера, сè уште зависат од земјоделски активности, што значи мошна мобилност. дека климатската варијабилност претставува акутен предиз- вик. Ова е видливо на картата во сликата 2.3, графикон Ц, која Низ целиот регион на ЈИЕ, демографските и економските покажува дека северните и источните делови на Југоисточна ранливости не се рамномерно распределени, што исто така Европа се карактеризираат со зголемена земјоделска актив- влијае на начинот на кој се чувствуваат климатските влија- ност и голем дел од обработливо земјиште. Исто така, по- нија. Богатството и пристапот до ресурсите го одредуваат стојат индикации дека зголемувањето на температурите ги степенот до кој поединците или заедниците можат да пред- преобликува земјоделските модели. На пример, во Босна и видат, да се подготват и да закрепнат од климатските настани. Херцеговина, традиционалните култури преживуваат во нив- Руралните, земјоделски зависните области, покажуваат двоен ните стари области каде што се одгледуваат, што поттикнува предизвик, пониски нивоа на приходи и поголем процент на промена на областите на одгледување, на пример, лозјата се постари жители; ова ги прави особено подложни на стрес преместуваат од јужни кон северни локации.9 Во меѓувреме, предизвикан од климата. Како што е видливо на сликата 2.3, сè почестите и сериозни суши ги намалуваат приносите и некои рурални области во северна Србија се одликуваат со придонесуваат за напуштање на земјиштето и понатамо- релативно висока земјоделска продуктивност, но низок БДП, шен економски пад.10 Овие еколошки и економски промени што ги прави особено ранливи на нарушувања на еколошките

9 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, Босна и Херцеговина, 4.3.2025.

10 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Босна и Херцеговина, 26.5.2025 година.

- Климата и трендовите на мобилност 23

услови.11 Како што покажуваат и географски грануларните на работна сила. Во последниве години, особено од 2018 го- квантитативни докази и квалитативните извори, просторните дина па наваму, регионот се соочува со значителен недостиг на нееднаквости често се маскираат со просеците на макро- работна сила во секторите како угостителство, градежништво, ниво; ова ја истакнува потребата од локална перспектива за земјоделство и транспорт, што доведе до пораст на бројот на да се разбере географијата на климатската ранливост, како и издадени работни дозволи на странски работници. Исто така, насочени, контекстуално чувствителни, стратегии за приспо- Југоисточна Европа е коридор за транзитна миграција, со ме- собување (EEA 2024b; Pietrapertosa et al. 2018). шани текови на баратели на азил и на мигранти кои бегаат од зо- ните на конфликт или бараат подобар живот во Западна Европа. Транзитната миграција го достигна својот врв во 2015 година, но 2.3. Трендови на мобилност оттогаш остана релативно ниска, иако во 2022 и 2023 година на луѓето повторно беа регистрирани повисоки бројки.

Главна порака: Мобилноста на луѓето Емиграција во Југоисточна Европа е резултат на сложена мешавина од економски, Емиграцијата и понатаму е доминантна карактеристика на демографски и институционални човековата мобилност во Југоисточна Европа, мотивирана пр- двигатели – влошени од климатските венствено од економски фактори. Регионот има една од најви- промени и недостигот на работна сила соките стапки на емиграција во светот, со проценет сооднос на – што доведува до висока емиграција, емигранти од околу една четвртина од вкупното население. Овој постојана внатрешна миграција и феномен е особено акутен во Албанија, Босна и Херцеговина и растечки предизвици за демографската Северна Македонија, каде што проценетите стапки на емигра- одржливост и задржувањето на ција помеѓу 2007 и 2020 година се движеа од 22% до 45% од

човечкиот капитал. населението (ОЕЦД 2022). Емиграцијата од регионот (слика 2.4) историски се насочуваше кон Грција и Италија. Во поново Како и во многу други региони низ светот, човечката мобил- време, чести дестинации се Германија, Франција и Велика Бри- ност во Југоисточна Европа е сложен феномен поврзан со танија, а се зголемија и тековите кон Хрватска, Словенија, Сло- неколку меѓусебно поврзани двигатели. Тие се поврзани со вачка, Чешка, Унгарија и Бугарија (Mara and Landesmann 2022). социјалните, економските, културните, политичките и институ- Интрарегионалната миграција останува ограничена и претежно ционалните контексти (ИЦМПД 2020; 2024). Климатските фак- кружна, односно, работниците привремено се преселуваат во тори можат да ги влошат постоечките причини за мобилноста соседните јурисдикции, како што се Хрватска, Србија и Црна и да придонесат за поголема миграција и раселување (видете Гора, за сезонски работни места, најмногу во туризмот и гра- глава 3). Сепак, не станува секој мобилен, бидејќи дискрепан- дежништвото (Mara and Landesmann 2022). цата меѓу аспирациите и можностите за мигрирање некои луѓе ги прави немобилни. Всушност, демографските и економските Емиграцијата е непропорционално концентрирана кај фактори играат важна улога во обликувањето на диференцијал- помладите и пообразованите сегменти од населението, што ните модели на мобилност, тренд што се забележува и во Југо- предизвикува загриженост за одливот на мозоци низ целиот источна Европа и на глобално ниво. регион. Повеќе од половина од мигрантите од ЈИЕ во регионот на ОЕЦД се вработени на средноквалификувани работни места, Југоисточна Европа претежно се карактеризира со високо со значителни родови разлики во однос на професионалните ниво на емиграција, главно предизвикана од економски и сектори (ОЕЦД 2022). Мобилноста на студентите, исто така, политички фактори. Истовремено, внатрешната миграција брзо расте, со регистрирано зголемување на бројот на меѓу- останува постојана карактеристика, честопати предизвикана народните студенти од регионот од 150% помеѓу 2013 и 2018 од урбанизацијата и регионалните нерамномерности. Интраре- година (ОЕЦД 2022). Одливот на мозоци е особено акутен во гионалната мобилност е релативно ограничена и генерално е Албанија, каде што 40% од кумулативниот одлив е високооб- сезонска; таа најчесто се однесува на привремената миграција разован (Mara and Landesmann 2022; Gedeshi and King 2018), и

11 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Србија, 6.3.2025 година.

- 24 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

на Косово, каде што одливот на мозоци од здравството до- Генерално, иако емиграцијата може да понуди дознаки и раз- веде до затворање установи и намалена достапност на нега вој на вештините во странство, обемот и структурата на овие (Hajdari and Krasniqi 2021). Овие трендови се резултат на сло- текови се значаен предизвик за демографската иднина, одр- жена испреплетеност на фактори, како што се економските жливиот развој и задржувањето на човечкиот капитал во можности, квалитетот на образованието и променливите миг- Југоисточна Европа. рациски политики во земјите дестинации, првенствено во ЕУ.

Слика 2.4. Меѓународна миграција од регионот на ЈИЕ A ОС Б АЛБ

ОЕ На илјада жители (просек 2015 – 2020)

БИХ

АЛБ ИТА

БИХ

ХРВ МКД

МНЕ

МКД СРБ ГЕР

КОС МНЕ

0 5 10 15 20 ШВА СРБ АВС

На сликата е прикажана стапката на емиграција од регионот на ЈИЕ на 1.000 жители во периодот 2015 – 2020 година (графикон А) и миграциските текови, прикажувајќи го потеклото и одредиштето на мигрантите, за истиот временски период (графикон Б). Метод на проценка: демографско сметководство, псевдобејсов просек на транзиции и останувања на мигранти, затворен сметководствен систем.

Извори: Abel and Cohen 2022, 2019. Ве молиме имајте предвид дека податоците за Косово (КОС) не се достапни во базата на податоци на Абел и Коен и се проценети врз основа на информациите обезбедени од Националните статистички заводи. ОС: остатокот на светот; ОЕ: остатокот на Европа.

Имиграција најголемиот број бегалци во регионот на ЈИЕ. Сепак, ова се промени по 2022 година, кога пристигнувањето на бегалци Во последниве години, низ Југоисточна Европа транзи- од Украина доведе до промена во регионалната динамика. тираа мешани текови на баратели на азил и на мигранти (слика 2.5). Многу од нив биле на поминување или прив- Во исто време, внимание привлекува повратната мигра- ремено се населиле како дел од пошироките миграциски ција. Јурисдикциите во регионот ги приспособија своите рути што водат кон ЕУ, што ја покажува улогата на регионот локални стратегии за да управуваат подобро со повратната како транзитна точка и дестинација во рамките на сложе- миграција и реинтеграцијата на своите граѓани од стран- ните глобални модели на мобилност (УНХЦР 2025). Овој ство. На пример, одговорот на Албанија на враќањето на тренд е евидентен и во променливиот број барања за азил мигрантите е сè попроактивен (Mara and Landesmann 2022). низ регионот, кој достигна врв во Србија во 2014 година Слично на тоа, Црна Гора и Косово, исто така, ги приспосо- по пристигнувањето на многу бегалци од Сирија. Од 2010 бија своите локални стратегии за олеснување на враќањето година наваму, подолг период Србија беше домаќин на и реинтеграцијата на повратниците. Повратниците често

- Климата и трендовите на мобилност 25

носат нови вештини, заштеди и меѓународно искуство, но гранти придонесуваат за подинамичен и посложен пејзаж може да се соочат и со предизвици при реинтеграцијата на на мобилност во регионот; ова има импликации за социјал- локалните пазари на трудот, особено во областите со слаба ната кохезија, јавните услуги и планирањето на политиките економска инфраструктура или ограничени услуги. Овие (Gemi and Triandafyllidou 2021; Martin and Dragos 2012). двојни трендови на дојдовни мигранти и повратни еми-

Слика 2.5. Број на бегалци и баратели на азил во Југоисточна Европа12

Број на бегалци A

60.000

40.000

20.000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Број на барања за азил

Б 15.000

10.000

5.000

0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

АЛБ БИХ МКД ЦГ СРБ+КОС

Графиконот А од оваа слика го прикажува бројот на бегалци по јурисдикција во одреден период. Графиконот Б го прикажува бројот на нови барања за азил по јурисдикција во одреден период.

Извор: УНХЦР. Ве молиме имајте предвид дека УНХЦР ги прибира податоците за Србија и Косово (S/RES/1244, 1999) збирно, како дел од своето регионално собирање податоци и операции во податоците за ситуацијата во ЈИЕ.

12 Бегалец е лице кое е надвор од својата земја на потекло, затоа што се соочува со сериозни закани, како што се прогон, конфликт или насилство, и властите на неговата/нејзината земја не можат или не сакаат да обезбедат заштита. Како резултат на тоа, бегалците бараат меѓународна заштита. Барањето за азил е формален процес преку кој лице кое се плаши од прогон, конфликт, насилство или друга сериозна штета ако се врати дома, и затоа има потреба од меѓународна заштита, бара од друга земја или орган да биде признаено и заштитено како бегалец (УНХЦР 2025).

- 26 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Во некои делови од регионот, како што се Србија, Црна делумно поради недостатокот на ценовно прифатливо до- Гора и Северна Македонија, се забележуваат знаци на мување и на економски средства потребни за преселба за- прилив на мозоци (Mara and Landesmann 2022). Студен- ради работа (EТФ 2021). тите се главните фактори кои придонесуваат за приливот на мозоци, со највисоката стапка кај лицата во нивните двае- Многу жители, особено помладите возрасни лица и же- сетти години - типична возраст за завршување на високото ните, се соочуваат со значителни пречки за мобилност, образование. Ова укажува дека многу млади, високообра- како што се ограничените приходи и нееднаквиот развој на зовани лица се враќаат во своите матични земји по студи- регионалните пазари на трудот (Mara and Landesmann 2022). рањето во странство, главно за да се вработат во сектори Во Србија, урбаните центри продолжуваат да го привлеку- како што се ИКТ, туризмот и високото образование (ОЕЦД ваат рурално население, а воедно се обидуваат да привлечат 2022). Србија и Црна Гора, исто така, почнаа да привлеку- и мигранти од соседна Босна и Херцеговина за да се справат ваат имигранти и студенти од соседните земји како што е со недостигот на работна сила во земјата, напор поддржан со Босна и Херцеговина, поради нивниот одржлив економски законски и политички реформи.13 Резултатот е зголемување раст (на пр., туристичкиот сектор во Црна Гора или ИКТ на концентрацијата во градовите заедно со депопулација на секторот во Србија) и разликите во квалитетот на високото руралните средини, што има последици врз давањето услуги, образование (Статистички завод на Република Србија; Mara користењето на земјиштето и локалните економии. and Landesmann 2022). Во некои случаи, внатрешната миграција, исто така, е Внатрешна миграција резултат на слаб или нерегулиран урбан развој. Во еден главен град на ЈИЕ, голем проект за развој на домување Моделите на внатрешна миграција во Југоисточна Европа изграден без соодветна еколошка проценка го дестаби- се обликуваат како резултат на постојани регионални лизираше земјиштето во соседните области и ги принуди нерамноправности во демографскиот, економскиот и околните жители на преселба.14 Овие примери покажуваат социјалниот развој и одразуваат сложена интеракција дека внатрешната мобилност во Југоисточна Европа ретко помеѓу економските можности, условите на животната е резултат на само еден фактор. средина и променливите преференции за животен стил. Во 2022 година, просечната стапка на внатрешната мигра- Постојат и анегдотски докази за понов тренд, имено, об- ција (пропорција од населението што се сели од една адми- ратно движење од урбаните кон руралните области, осо- нистративна единица во друга без да ги преминува меѓу- бено кај побогатите и пообразованите лица. Интервјуата народните граници) изнесуваше 10,8% низ целиот регион во Србија и Црна Гора укажуваат на рани знаци на овој на ЈИЕ (без Босна и Херцеговина и Северна Македонија) тренд, таканаречената миграција на животен стил (Benson (слика 2.6). and O’Reilly 2016), иако е во мал обем и потребни се пона- тамошни истражувања за да се проценат неговите двига- Во контекст на целокупно намалување на населението, тели и импликации (видете ја рамката 2.1).15 Мотивирани од регионот на ЈИЕ продолжи да се урбанизира, при што на- еколошките проблеми, квалитетот на животот и желбата да селението сè повеќе се концентрираше во главните гра- се избегне стресот во урбаните средини, некои жители на дови и неколку други урбани центри (Светска банка, 2024). урбаните средини се преселуваат во рурални средини. Движењето од рурални во урбани средини е долгогодишен модел поттикнат од ограничениот пристап до вработување, Заедно, овие спротивставени трендови на мобилност ја образование, здравствена заштита и инфраструктура во нагласуваат растечката просторна поларизација во Југо- периферните региони (Темова 2017). Внатрешната мобил- источна Европа. Од една страна, постојаната депопулација ност останува ограничена надвор од овие примарни урбани на руралните и планинските области ги остава зад себе ста- дестинации. Меѓуградската миграција е релативно слаба, рите, понекогаш економски ранливите популации, а воедно

13 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација посветена на миграцијата и бегалците, Босна и Херцеговина, 5.3.2025.

14 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција, Босна и Херцеговина, 5.3.2025.

15 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, Босна и Херцеговина, 4.3.2025.

- Климата и трендовите на мобилност 27

го зголемува притисокот врз јавните услуги и инфраструк- со животната средина. Овие динамики имаат големо влија- турата во урбаните средини. Од друга страна, селектив- ние врз просторното планирање, политиките за одржливост ната повторна рурализација од страна на често побогатите и еднаквиот пристап до услугите; тие заслужуваат внима- групи, може да ги преобликува наративите за рурален раз- телно следење, во контекст на пошироки демографски и вој, моделите на користење на земјиштето и управувањето еколошки транзиции.

Слика 2.6. Модели и трендови на внатрешна миграција во ЈИЕ

Cтапка на внатрешна миграција на 1.000 жители A

АЛБ

БИХ

МКД

ЦГ

СРБ

КОС

0 5 10 15 20

Cтапка на внатрешна eмиграција на 1.000 жители Б

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024

АЛБ БИХ КОС МКД ЦГ СРБ

Сликата ја прикажува стапката на внатрешна миграција на 1.000 жители во други региони на Националните заводи за статистика (НЗС) во рамките на јурисдикциите (графикон А) и промените во стапката на внатрешна миграција во одреден период (графикон Б) низ целиот регион на ЈИЕ.

Извор: податоци обезбедени од Националните заводи за статистика (НЗС).

- 28 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Слика 2.7. Промени со руралната популација во ЈИЕ во периодот од 2010 до 2025

Удел на руралното население во вкупното население

50%

40%

30%

20%

2010 2015 2020 2025

АЛБ БИХ МКД ЦГ СРБ

На сликата, урбаните/руралните области се класифицирани според класификацијата на Глобалниот слој на човечки населби – Степен на урбанизација. Немаше достапни податоци за Косово.

Извор: JRC/GHS-DUC

Рамка 2.1. Миграција поради животен стил

Терминот „миграција поради животен стил“ се однесува Во Србија, миграцијата поради животен стил обично се из- на вид миграција што често е мотивирана од еколошки разува преку стекнување секундарни домови во еколошки проблеми и аспирации за квалитет на живот, и вклучува атрактивни области, како дополнување на примарните жи- движење од загадени, пренаселени или климатски веалишта во урбаните центри (Петровиќ 2022). Слични мо- стресни градови кон поатрактивни рурални или периур- дели може да се забележат во Северна Македонија, каде бани области (Benson and O’Reilly 2016). што ограничен број лица — честопати пензионери — се се- лат во рурални области во потрага по почист воздух и по- Во Југоисточна Европа, сезонските миграциски модели мирен начин на живот.18 Иако сè уште се скромни по обем, стануваат видливи, особено во градови како Сараево, овие слаби трендови сигнализираат потреба да се земе каде што силното зимско загадување на воздухот води предвид квалитетот и планирањето на животната средина кон привремено преселување во почисти рурални сре- во стратегиите и за урбаниот и за руралниот развој. дини.16 Во Албанија, процутот на урбаната изградба, не- соодветната зелена инфраструктура и интензивирањето Сепак, важно е да се напомене дека миграцијата поради на ефектите на топлински острови ги натераа некои жи- животниот стил не е достапна за секого; таа има тенден- тели да бараат засолниште во приградските зони што ну- ција да биде резервирана за оние со доволно финансиски дат поповолна клима и животна средина.17 Ова се појави ресурси, социјален капитал и флексибилност за преселба како значаен аспект на внатрешната мобилност, што - честопати побогати жители на урбаните средини, пен- бара подетална анализа на национално ниво. зионери или оние со можности за работа од далечина (McAreavey and Argent 2018).

16 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, Босна и Херцеговина, 4.3.2025.

17 Интервју на клучен експерт со претставници на граѓанска организација која работи на одржлив

18 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација која се занимава со прашања од областа на климата/животната средина, Северна Македонија, 27.3.2025. развој, Албанија, 4.4.2025.

- Климата и трендовите на мобилност 29

Внатрешно раселување се повеќе од 30.000 раселувања по земјотрес, а повеќе од 120.000 раселувања во 2014 година се должат на поплави. Раселувањето предизвикано од екстремни временски Поплавата од 2014 година беше најразорната поплава во по- настани, особено поплави, е растечки проблем во Југо- веќе од еден век, погодувајќи над 3 милиони луѓе во регио- источна Европа. Иако историски гледано, раселувањето во нот и предизвикувајќи штети што надминуваат 2 милијарди регионот било поврзано со конфликти, во последните го- евра (Filho et al. 2019; УНЕСКО 2023). Во Босна и Херцего- дини се забележува голем обем на внатрешно раселување вина, поплавите имаа и долгорочни импликации во обла- предизвикано од животната средина, особено во Босна и стите каде што домовите беа изградени на нестабилно тло Херцеговина, Албанија и Србија (УНЕСКО 2023). Како што или погодени од лизгање на земјиштето, како што се ридо- е прикажано на сликата 2.8, во 2019 година регистрирани вите околу Сараево (ИОМ 2024б; „Асошиејтед прес“ 2024).

Слика 2.8. Ризици од внатрешно раселување предизвикани од различни видови катастрофи низ регионот на ЈИЕ

Внатрешни раселувања по катастрофа Извор: IDMC

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2010

0 10.000 20.000 30.000 110.000 115.000 120.000

Земјотрес Екстремни температури Поплава Свлечишта Бура Шумски пожари

На сликата е прикажан вкупниот број внатрешни раселувања по различен вид настан во периодот 2010 – 2024 година и временската еволуција на раселувањата во регионот на ЈИЕ.

Извор: Центар за следење на внатрешните раселувања (ИДМЦ).

- 30 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Интеракцијата помеѓу климатските ризици и слабата 2.4. Придвижувачи на подготвеност за катастрофи дополнително ги услож- човечката мобилност нува другите динамики на мобилност. Како што откри- ваат интервјуата во Босна и Херцеговина и Албанија, луѓето во регионот: докази од честопати чувствуваат дека не можат да се потпрат на Баканскиот барометар властите за да обезбедат соодветна заштита или поддршка Главна порака: Намерите за емиграција по катастрофата.19 Во овој контекст, раселувањето по екс- во Југоисточна Европа остануваат високи, тремни настани не е само одговор на стресот во животната средина, туку и на неуспехот во управувањето, корупцијата особено кај младото, образованото и ерозијата на јавната доверба (видете глава 3). Во некои и работоспособното население. Тие случаи, привременото внатрешно раселување се претвори се поттикнати од комбинација од во долгорочна меѓународна релокација, особено кај лица економска несигурност, предизвици во што имаат семејства во странство. На пример, дел од на- управувањето, незадоволство од јавните селението погодено од поплавите што го погодија Косово услуги и растечки климатски и еколошки во 2021 година, наводно, одлучило да не се врати поради притисоци, што ја прави миграцијата постоечките ризици и несоодветната институционална сè понормална стратегија за живот низ поддршка.20 Клучните дестинации се Германија и Австрија, целиот регион. особено за оние раселени од рурални или региони со висок ризик на кои им недостасува државна поддршка или одр- Намерите за миграција варираат низ целиот регион, а ви- жливи опции за враќање и закрепнување (УНЕСКО 2023). соки нивоа се регистрирани во Косово и Албанија (слика Правната несигурност, како што се нејасните имотни права 2.9). Според Балканскиот барометар на јавното мислење од или неформалните договори за домување, дополнително ја 2023 година, 44% од населението во регионот размислува зголемуваат ранливоста и веројатноста за трајно раселу- за миграција во друга земја; згора на тоа, над 23% од насе- вањето (УНЕЦЕ 2020). лението на регионот веќе е во контакт со агенции за врабо- тување во странство според податоците на Секјуриметар од 2024 година (РЦЦ 2025). Намерата за миграција е осо- бено изразена кај пообразованото население на работоспо- собна возраст; мажите се повеќе склони да размислуваат за емиграција отколку жените.

19 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за миграција, Босна и Херцеговина, 4.3.2025 година; и интервју со клучен експерт со независен советник за одржлив развој, миграција и клима/животна средина, Албанија, 7.4.2025 година.

20 Интервју со клучен експерт со претставник на граѓанска организација посветена на човековите права, миграцијата и климатските промени и животната средина, Косово, 21.5.2025 година. За институционалниот одговор на поплавите во Косово во 2021 година, видете исто така Хаџа 2023 година.

- Климата и трендовите на мобилност 31

Рамка 2.2. Балкански барометар и Секјуриметар

Балканскиот барометар е годишно истражување иници- што го обликуваат секојдневниот живот, вклучително и рано во 2015 година од страна на Советот за регионална миграцијата. Сознанијата добиени благодарение на Бал- соработка (РЦЦ) за да се опфатат перспективите на јав- канскиот барометар се широко користени од медиумите, носта и бизнисот низ Југоисточна Европа. Првично разви- граѓанското општество, бизнисите и креаторите на поли- ен за да се процени влијанието на Стратегијата ЈИЕ 2020, тики. Како дополнување на анкетата за јавно мислење тој стана клучен извор на независни и сеопфатни подато- на Балканскиот барометар, Советот за регионална со- ци за социо-економските, политичките и интеграциските работка (РЦЦ) во 2021 година го започна Секјуриметер прашања во регионот. Се користи стратифициран прис- (SecuriMeter). тап на земање примероци за да се обезбеди пропорцио- Со оглед на тоа што безбедноста се појавува како врвен нална застапеност врз основа на големината на населби- приоритет за Југоисточна Европа и нејзините меѓуна- те и распределбата на населението во рамките на секоја родни партнери, целта на „Секјуриметер“ е да обезбеди јурисдикција. Со својата конзистентна методологија и сеопфатна анализа на еволутивната регионална безбед- еволутивна релевантност, Балканскиот барометар нуди носна средина. Со евидентирање на јавните ставови и единствени сознанија за регионалните случувања. перцепции за тековните безбедносни предизвици, како и Анкетата за јавно мислење на Балканскиот барометар се трендовите, како на регионално, така и на индивидуално спроведува со употреба на квантитативен метод, со Kом- ниво, СекјуриМетер нуди вредни сознанија за креаторите пјутерски потпомогнато лично интервјуирање (ЦАПИ) на политиките и засегнатите страни. Неговите наоди го кое вклучува интервјуа лице в лице. Прашалникот, пр- поддржуваат информираното донесување одлуки и при- вично развиен на англиски јазик и преведен на локални- донесуваат за подлабоко разбирање на сложената без- те јазици, опфаќа низа теми, вклучувајќи демографија и бедносна динамика што го обликува регионот. клучни социо-економски прашања; ги следи променли- Видете: https://www.rcc.int/balkanbarometer/home и вите ставови кон регионалната соработка и интеграцијата https://www.rcc.int/securimeter/home. во ЕУ, заедно со другите клучни области на политиката

Слика 2.9. Модели и придвижувачи на намерата да се емигрира Удел на оние кои размислуваат за живот и работа во странство

60%

50%

40%

30%

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

АЛБ БИХ КОС МКД ЦГ СРБ

Сликата 2.9 ги прикажува временските трендови во миграциските аспирации низ јурисдикциите (графикон А) и распределбата на аспирациите низ демографските и социо-економските групи (графикон Б).

Извор: Балкански јавен барометар, 2017–2023 (n=42.240 испитаници).

- 32 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Дали би размислиле да живеете и работите во странство?

Процент на оние кои размислуваат да живеат и работат во странство A: Пол Б: Возраст В: Образование Г: Финансиска состојба

75% 75% 75% 75%

50% 50% 50% 50%

25% 25% 25% 25%

0 0 0 0 Жени Мажи 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+ Ниско Високо Незадоволува Задоволува

Забелешка: Високото образование дефинирано како колеџ или високо образование, n = 42240, извор: Балкански јавен барометар 2017–2023. За панелот Д се користени само податоци од 2023 година, н = 6027

Историски гледано, миграцијата од регионот на ЈИЕ првен- ботеност кај младите, разликата во платите, несовпаѓањето ствено била поттикната од потрагата по подобри економ- на вештините и слабите образовни системи (Kureciс 2023; ски услови и сигурно вработување во странство. Денес, Bygnes and Flipo 2016). евидентираните мотиви изгледаат посложени: поединците бараат не само работа, туку и подобар квалитет на живот, И покрај растот на БДП и зголемувањето на животниот пристап до подобро образование и здравствена заштита и стандард, структурните нееднаквости со ЕУ остануваат посигурни политички средини (Mara and Landesmann 2022). значителни. Јазовите во платите и вработеноста, особено, Во поново време, економската несигурност, ниската до- се моќни фактори. Близината на пазарите на трудот во ЕУ, верба во институциите и општото незадоволство од упра- целното вработување од страна на некои земји членки на вувањето, јавните услуги и идните перспективи се меѓу ЕУ и опстојувањето на општествените мрежи во регионите најчесто наведуваните причини. Овие се дополнително на дестинација ја олеснуваат емиграцијата на младите, об- засилени од стравовите поврзани со тековната регионална разовани граѓани. Оваа динамика е особено очигледна во нестабилност и растечкото влијание на факторите на стрес земји како Србија, каде што неколку иницијативи — како поврзани со климата (РЦЦ 2025). Улогата на корупцијата, што се соработката со дијаспората и целните програми за политичката нестабилност и неуспесите во управувањето, враќање — имаат за цел да се спротивстават на емигра- исто така, постојано се појавуваат како централна тема низ цијата и да ги охрабрат луѓето да останат во земјата (Влада целиот регион. Во Секјуриметер од 2024 година, 83% од на Република Србија 2021; Вукадиновиќ и др. 2021). Сепак, испитаниците ја идентификувале корупцијата како широко овие мерки имаа само ограничен успех.21 Во многу случаи, распространет или како мошне широко распространет миграцијата повеќе не се смета за привремен или нево- проблем во регионот на ЈИЕ (РЦЦ 2025). Главно, помладите обичаен настан, туку за нормална, па дури и очекувана жи- генерации се тие што сè повеќе ги сметаат овие прашања вотна стратегија, особено кај помладите генерации. за предизвикувачки, заедно со високите стапки на невра-

21 Интервју на клучен експерт со претставници на организации од граѓанското општество коишто работат на полето на миграцијата, Србија, 7.3.2025 година.

- Климата и трендовите на мобилност 33

Понатаму, во споредба со Западна и Северна Европа, известуваат дека не се чувствуваат безбедно во нивната пристапот до здравствена заштита, квалитетот на жи- моментална средина (слика 2.10), без разлика дали тоа се вотната средина и социјалната заштита во Југоисточна должи на економска несигурност, политичка нестабилност Европа е неповолен. Според податоците на Секјуриметер, или влијанието на климатските промени (РЦЦ 2025). Овие незадоволството од основните услуги, вклучувајќи чиста перцепции ја зајакнуваат сложената интеракција помеѓу вода, квалитет на воздух и здравствена заштита, е широко економските, социјалните и еколошките двигатели на миг- распространето и ги зголемува мотивите за напуштање. рацијата и укажуваат на потребата од координиран одговор Се зголемуваат и перцепциите за несигурност. Околу една заснован врз докази, за справување со основните причини третина од испитаниците во Секјуриметер од 2024 година за емиграција низ целиот регион.

Слика 2.10. Модели на согледаните нивоа на безбедност низ Југоисточна Европа.

Удел на лицата со чувство на сигурност A Б В

75% 75% 75%

50% 50% 50%

25% 25% 25%

0 0 0 АЛБ БИХ КОС МКД ЦГ СРБ Жени Мажи 18−24 25−34 35−44 45−54 55−64 65+

Сликата 2.10 ги прикажува согледаните нивоа на безбедност низ јурисдикциите (графикон А), полот (графикон Б) и возраста (графикон В). Одговорите на прашањето: „Колку безбедно се чувствувате овие денови?“ беа заведени како 1 ако учесниците одговориле: „Се чувствувам доста безбедно“ или „Се чувствувам многу безбедно“.

Извор: Секјуриметер 2024 (n = 6.004 испитаници).

- 3 3. Разбирајќи ја поврзаноста меѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста - 35

Оваа глава ги идентификува главните „патеки“ преку кои влијаат климатските промени и деградацијата на животната средина врз моделите на мобилност и нивните поврзани безбедносни импликации, а истовремено ги зема предвид влијанијата на овие трендови 3.1. Депопулација на руралните области: несигурност на на мобилност врз животната егзистенцијата средина. Во неа се нагласува Главна порака: Иако социо-економските дека иако климатските фактори остануваат главна причина за промени не се ниту руралната депопулација во Југоисточна единствениот ниту примарниот Европа, сушите се важен придвижувач на внатрешната миграција. Почестите, двигател на човековата интензивнте и продолженте суши се мобилност во регионот на ЈИЕ, штетни за земјоделството и туризмот, и промените со бавен почеток ја зголемуваат ранливоста на оние што остануваат и на крајот ја загрозуваат (како што се продолжените стабилноста на регионот. суши) и настаните со брз почеток (како што се поплавите Меѓу другите фактори, овој дел од истражувањето по- и деградацијата на животната кажува дека ризиците од суша играат значајна улога во об-

средина) ги интензивираат ликувањето на моделите на внатрешна миграција во Југо- источна Европа (слика 3.1). Нашите проценки покажуваат постојните ранливости дека зголемувањето на изложеноста на суша со една стан-

и, следствено, влијаат врз дардна девијација се поврзува со зголемување на бројот на внатрешна емиграција од приближно 3,6%. Во однос на на- моделите на миграција и мерите за миграција, соодветната проценка е зголемување раселување. Овие промени, од 3,5 процентни поени, што е еквивалентно на зголемување од околу 17,5% во однос на основната веројатност за мигра- пак, можат да имаат низа ција. Сепак, вториот ефект не е статистички значаен. Овие безбедносни импликации. ефекти се најизразени во руралните и земјоделски завис- ните области, каде што стресот од животната средина по- директно се пренесува врз во несигурноста за егзистенција.

- 36 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Слика 3.1. Предвидени влијанија од еколошките опасности врз моделите на внатрешна миграција и намерите за меѓународна емиграција во Југоисточна Европа.

Долгорочна суша (SPEI48, in. std.)

Краткорочна суша (SPEI12, in. std.)

# Број на денови со топлотен бран

Удел на изгорена површина (in 1/10 ppt)

# Број на вкупни поплави

-0,2 0,0 0,2

Проценка

Model: внатрешна миграција Намери за меѓународна миграција

На сликата се прикажани проценките за ефекти од сушите, шумските пожари, поплавите и епизодите на топлина врз внатрешната миграција и врз намерите за меѓународна миграција. Проценките ја покажуваат очекуваната промена во стапката на внатрешна миграција и уделот на испитаниците од Балканскиот барометар кои имаат намери за меѓународна миграција со промена на инди- каторите за еколошка опасност.

Извори: Податоци за внатрешна миграција од НСО и податоци за намерата за емиграција од РСС/Балканскиот барометар.22

Покрај сушите, врз динамиката на мобилноста влијаат Земјоделството останува витален сектор во Југоисточна и шумските пожари. Овде, нашите проценки покажуваат Европа, придонесувајќи со 11% од вкупниот БДП (ИМЦЦС дека зголемувањето од 0,1 процентен поен на регионалниот 2022), но сепак станува сè поранливо на влијанијата од удел на изгорената површина е поврзано со зголемување климатските промени, особено во планинските и оддалече- од приближно 3,45 процентни поени на намерите за мигра- ните области. Оваа ранливост почна да станува придвижувач ција, што одговара на зголемување од околу 17% во однос на миграцијата. Всушност, сликата 3.2 покажува дека областа на основната веројатност за миграција.23 со најголем удел на обработливо земјиште, главно на северот

22 Резултатите беа проценети со користење лонгитудинални модели, кои тестираа дали појавата на еколошки опасности довела до зголемување на внатрешната миграција и намерите за емиграција со текот на времето. Резултатите покажуваат дека сушите имале позитивен ефект и врз внатрешната миграција и врз намерите за емиграција; и дека појавата на пожари во регионот имала позитивен ефект врз намерите за емиграција. Цртаната трага го покажува опсегот на неизвесност на точкестите проценки (95% интервали на доверба).

23 Авторите не пронајдоа статистички значајни ефекти од шумските пожари врз внатрешната миграција.

- Разбирајќи ја поврзаноста меѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста 37

од Југоисточна Европа, исто така, е регион најпогоден од Овие предизвици се влошени и од долгогодишното недо- суша.24 Сличен тренд се забележува во Босна и Херцеговина, волно инвестирање во земјоделскиот сектор, што дополни- каде што непредвидливите климатски услови, како што е телно ги ограничува изгледите за развој и придонесува за несезонскиот снег во мај, во комбинација со несоодветната намалување на руралната работна сила.26 инфраструктура за наводнување и одводнување, тераат мно- гумина целосно да го напуштат земјоделството.25

Слика 3.2. Потенцијални влијанија на сушата и аридноста врз миграцијата, комбинирајќи ги индикаторите за климатска опасност и ранливоста.

SPEI48 и удел на лица меѓу A SPEI48 и БДП по глава Б SPEI48 и удел на В 20-35 години на жител обработливо земјиште помалку посуво

помалку посуво

помалку посуво SPEI48

SPEI48

SPEI48 суво

суво

ниско високо ниско високо ниско високо удел на лица меѓу 20-25 години БДП по глава на жител удел на обработливо земјиште

Мапите го покажуваат преклопувањето помеѓу индикаторот за суша СПЕИ48 и уделот на лицата на возраст од 20 до 35 години (графикон А), БДП по глава на жител (графикон Б) и уделот на обработливо земјиште (графикон В) за секој регион.

Извори: SPEIBase, WorldPop, Kummu et al (2024), GDLC

Туризмот, уште еден клучен економски сектор во рурал- овие области (Министерство за економски развој на Црна ните средини, е многу подложен на влијанијата од кли- Гора 2022 година; Светска банка 2023 година). Во Албанија, матските промени, што дополнително ги намалува мож- повторените екстремни топлотни бранови, суши и пожари ностите за егзистенција. Северните региони на Црна Гора, предизвикаа евакуација на туристите и привремено затво- кои веќе заостануваат зад поурбанизираното крајбрежје и рање на главните дестинации.27 главниот град, се особено погодени од падот на зимскиот туризам - клучен столб на локалната економија - поради Депопулацијата на руралните средини предизвикува намалените снежни врнежи. Ова директно ги поткопа из- домино-ефект од економски и социјални последици гледите за работа и приходите за локалните заедници, зго- што може да ја поткопа безбедноста. Постојаното исе- лемувајќи ги долгогодишните двигатели на иселување од лување ги поткопува локалните економии, заедниците и

24 Интервју на клучен експерт со претставник на министерството, Србија, 6.3.2025.

25 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција и бегалци, Босна и Херцеговина, 5.3.2025.

26 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Србија, 6.3.2025.

27 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за одржлив развој и клима/животна средина, Албанија, 25.3.2025.

- 38 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

инфраструктурата, што доведува до прогресивно влошу- 3.2. Урбанизација, деградација вање и затворање на бизнисите и локалните основни ус- н животната средина луги, како што се училиштата и здравствените центри. Во областите каде што се заминати повеќе од 20-30% од на- и климатски ризици: селението, приливот на дознаки често се намалува бидејќи притисоци и општествена емигрираат цели семејства и врските во заедницата осла- нееднаквост буваат, со што се зајакнува чувството на трајно напуштање (Светска банка 2021; Bajra 2021). Во Албанија, придонесот Главна порака: Брзата, непланирана кон националниот БДП од страна на руралниот округ Кукс, урбанизација, поттикната од миграцијата на пример, се намали од 18% во 1990 година на само 2% од село во град, води кон сериозна до 2020 година (Монитор 2022), бидејќи заминувањето на деградација на животната средина, младите луѓе го забрза падот на традиционалните средства зголемени климатски ризици и растечки за живот (како што се овчарството и земјоделството за егз- социјална нееднаквост во градовите во истенција) и доведе до напуштање на живеалишта како што Југоисточна Европа. Емиграцијата во се пасиштата.28 До денес, Кукс останува најсиромашниот моментов придонесува за ублажување регион во Албанија, придонесувајќи само 237 милиони на социјалните тензии, функционирајќи евра, или 1,6%. во националниот БДП во 2021 година (ИН- како „безбедносен вентил“. СТАТ 2023). Континуираното движење на луѓе од руралните во урбаните Поради долгорочните трендови на миграција поединците и средини претставува значителен притисок врз градската групите што остануваат, особено постарите лица, стануваат инфраструктура и услуги. Овој постојан тренд поттикна брза ранливи на зголемените климатски ризици. На пример, во и често непланирана урбана експанзија, надминувајќи го капа- Националниот парк Шар Планина во Северна Македонија, од- цитетот на јавните системи за вода, енергија и транспорт (Jeftic далеченоста, ограничените локални капацитети и постојаното et al. во Filho et al. 2019). Во Албанија, големиот прилив на вна- недоволно финансирање сериозно ги оптоварија системите трешни мигранти во главниот град, Тирана, ја преоптовари урба- за спречување и реагирање на пожари, принудувајќи ги жите- ната инфраструктура, која не е во можност да се справи со толку лите — многумина од нив постари лица — да се соочат со за- брз раст на населението. Ова доведе до предизвици како што каната од пожари со минимална поддршка (Ranocchiari 2023). се недоволен простор за домување, преоптоварени системи за Слично на тоа, постарите лица беа меѓу најпогодените за време одводнување и несоодветно управување со отпад — сите тие на поплавите во Босна и Херцеговина и Србија во 2014 година: се дополнително влошени од влијанијата на климатските про- нивната ограничена мобилност и потпирањето на нецелосната мени, како што се зголемените поплави и топлотните бранови.30 поддршка од заедницата ја зголемија нивната ранливост (СЗО Слично на тоа, во Србија, миграцијата од руралните средини и 2014). Покрај тоа, заедниците во оддалечените и планинските помалите градови од Белград изврши интензивен притисок врз региони може да станат особено ранливи на трговија со луѓе, системите за одводнување на градот, кои се борат да се справат ризик особено акутен за младите жени во северните делови на со комбинацијата од зголемена побарувачка и поинтензивни вр- Албанија, како што објавија клучните информатори.29 нежи поврзани со климатските промени, што доведува до чести урбани поплави. Ширењето неформални населби на перифе- ријата на градот дополнително ги усложнува овие предизвици: на многу од овие области им недостасуваат основни комунални услуги и истите се особено ранливи на еколошки опасности. 31

28 Интервју со клучен експерт со претставник на граѓанска организација за животната средина и климатските промени, Албанија, 07.04.2025.

29 Интервју на клучен експерт со претставници на организации од граѓанското општество во чиј фокус се човековите права, Албанија, 25.3.2025 година.

30 Интервју на клучен експерт со независен советник за одржлив развој, миграција и клима/животна средина, Албанија, 7.4.2025 година.

31 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Србија, 6.3.2025 година.

- Разбирајќи ја поврзаноста меѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста 39

Непланираниот урбан развој создава сериозни еколошки создава сериозни ризици за јавното здравје, особено за ран- опасности, особено загадување на воздухот и губење на ливите популации, на пример, постарите лица и децата.36 Во зелените површини. Градовите како Сараево, Белград и урбаните центри низ Југоисточна Европа, лошиот квалитет Скопјe сега се рангирани меѓу најзагадените во светот, осо- на воздухот што е резултат на индустриската активност, со- бено во текот на зимските месеци (АФП 2024), проблем што е обраќајот и греењето претставува голема загриженост за првенствено влошен од нивните застарени системи за греење здравјето: доведува до респираторни заболувања и други и од сообраќајниот метеж. Овие предизвици дополнително се хронични состојби.37 Во Сараево, нерегулираниот урбан раз- зголемуваат од специфичните географски и метеоролошки ус- вој и интензивирањето на климатските влијанија, како што се лови, како и од растечките ефекти од климатските промени кои, почестите топлотни бранови, го влошија загадувањето на воз- заедно, придонесуваат за подолги епизоди на загадување.32 духот; ова доведе до сериозни здравствени ризици, нарушен Во Сараево, нерегулираната градба ги блокира природните секојдневен живот, вклучително и затворање на училиштата воздушни коридори, заробувајќи го загадувањето во долината и зголемен број заболени, особено кај ранливите групи.38 Во и принудувајќи затворање на училиштата во текот на зимските Плевља, Црна Гора, загадувањето од локалната термоелек- месеци.33 Во крајбрежниот дел на Црна Гора, брзата и често трана за јаглен придонесе за високи стапки на рак и респира- нелегална туристичка градба ги уништи зелените површини, го торни заболувања. Во комбинација со ограничените економ- зголеми истекот и ги оштети природните екосистеми, предиз- ски можности, ова е главен фактор што ги принудува луѓето да викувајќи локални протести.34 Ова е дополнување на остана- ја напуштат областа.39 тите предизвици со кои се соочуваат поединците кога се пре- селуваат во градовите, како обезбедување на вработување и Непланираниот развој, кој често се одвива без соодветна високите трошоци за живот (ИОМ 2021a). На пример, поради проценка на климатскиот ризик, ја зголемува опасноста зголемената побарувачка, трошоците за домување во главните од поплави и лизгање на земјиштето. Ова е очигледен градови како Тирана и Белград се зголемија толку нагло што случај со ридовите на Сараево, каде што продолжува из- многу новодојденци, како и жителите со ниски приходи и ранли- градбата во зони склони кон опасности, поттикната од си- вите жители, се принудени да живеат во пренатрупани или не- ромаштија, слабо владеење на правото и мотиви за профит формални населби каде што пристапот до основни услуги како кои ги надминуваат безбедносните аспекти.40 Во Северна што се вода, санитација и здравствена заштита е ограничен.35 Македонија и Црна Гора, брзата и често нелегална градба во урбаните и крајбрежните области ја оптоварува инфраструк- Комбинацијата од урбана деградација и интензивирање турата и придонесува новите градби да бидат осетливи на на климатските влијанија, како што се топлотните бранови, климатските ризици, како што се топлотните бранови и по-

32 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Србија, 6.3.2025; интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Босна и Херцеговина, 26.5.2025; и интервју на клучен експерт со претставник на министерството, Северна Македонија, 27.3.2025.

33 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Босна и Херцеговина, 26.5.2025.

34 Интервју на клучен експерт со претставници на граѓанска организација за одржлив развој и клима/животна средина, Црна Гора, 27.5.2025.

35 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за животна средина и климатски промени, Албанија, 7.4.2025; и интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Србија, 6.3.2025.

36 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за животната средина и климатските промени, Албанија, 7.4.2025 година.

37 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Србија, 6.3.2025 година; интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција и бегалци, Босна и Херцеговина, 5.3.2025 година; и интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација која работи на човекови права, миграција и климатски промени и животна средина, Косово, 21.5.2025 година.

38 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Босна и Херцеговина, 26.5.2025 година.

39 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за клима/животна средина, Северна Македонија, 27.3.2025 година.

40 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, Босна и Херцеговина, 4.3.2025.

- 40 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

плавите, со оглед на тоа често се игнорираат проценките за стојаниот одлив на квалификувани и неквалификувани работ- животната средина.41 ници во ЕУ и други земји е издувен вентил, олеснувајќи ја кон- куренцијата за работни места и ресурси, и до одреден степен На пример, во рамнината Бјелопавлиќи во близина на Под- овозможувајќи управување на урбаниот раст.45 На пример, во горица, непланираната и нелегалната градба наводно до- текот на 1990-тите имаше тензии во Албанија поврзани со ха- вела до деградација на земјоделското земјиште и зголемен отичното населување на мигрантите од внатрешноста околу ризик од поплави, при што урбанизацијата го нарушува дре- Тирана, бидејќи конкуренцијата за ресурсите и перцепциите нажата и природните водотеци (Popovic et al. 2018). за криминал и несигурност се зголемија, но ситуацијата во го- лема мера се стабилизира.46 Сепак, социјалните проблеми би Овие урбани притисоци непропорционално влијаат врз можеле да се разгорат во иднина (ИМЦСС 2022). маргинализираните групи и групите со ниски приходи, продлабочувајќи ги социјалните нееднаквости. Во Југо- 3.3. Миграција, земјиште источна Европа, ромските заедници честопати живеат во неформални населби во опасни подрачја склони кон по- и природни ресурси: плави, со мал пристап до основните услуги или политичка социјални тензии и конфикти застапеност.42 Поради ова тие стануваат многу подложни Главна порака: Депопулацијата на на катастрофи поврзани со климатските промени. За време на поплавите во Босна и Херцеговина во 2024 година, многу руралните области создава вакуум, што домови на ромските заедници беа однесени од водата, но доведува до зголемена деградација тие често беа последни што добија помош (ОН 2024). Слично на животната средина и ризик од на тоа, внатрешно раселените лица (ВРЛ) од конфликтите нелегални активности. Истовремено, во 1990-тите и повратниците често се населуваат во опасни конкуренцијата за земјишните и водните подрачја поради економски ограничувања (УНЕСКО 2023). ресурси, поттикната од притисоците Овој циклус на ранливост продолжува поради недостаток на за развој и влошена од климатските урбанистичко планирање засновано врз ризик.43 На пример, промени, станува сè поголем извор на многу од куќите погодени од поплавите во 2014 година беа социјални тензии и конфликти. изградени нелегално во ризичните области и беа населени со ВРЛ и раселени ромски заедници (УНЕСКО 2023). Депопулацијата на руралните области предизвикана од миграцијата го зголемува деградирањето на животната Широко распространетото иселување надвор од регионот средина, а во некои случаи, отвора пат за криминални во моментов делува како сигурносен вентил, ублажувајќи активности. Со помалку луѓе кои го обработуваат, го сле- го зголемувањето на социјалните тензии во овие урбани дат и го заштитуваат земјиштето, напуштените области низ средини под притисок. И покрај растечките притисоци, со- Југоисточна Европа станаа подложни на нелегална сеча, цијалните тензии во урбаните средини во регионот ретко нелегално фрлање отпад, па дури и одгледување дрога од ескалирале во насилство од големи размери и политичка страна на криминални мрежи (ИОМ 2021a). Во некои слу- нестабилност, за разлика од другите региони низ светот.44 По- чаи, напуштените земјишта се користат за одгледување

41 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за клима/животна средина, Северна Македонија, 27.3.2025 година; и интервју со клучен експерт со претставници на меѓународна организација за одржлив развој и клима/животна средина, Црна Гора, 28.5.2025 година.

42 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, Босна и Херцеговина, 4.3.2025.

43 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за развој, клима/животна средина и миграција, Босна и Херцеговина, 26.5.2025 година.

44 На пример, во Јоханесбург, Јужна Африка, конкуренцијата за оскудни ресурси, како што се домување, работни места и основни услуги, придонесе за повторливи епидемии на ксенофобично насилство насочено кон мигрантите; ова доведе до смртни случаи, раселување и зголемена политичка нестабилност, бидејќи властите се борат да одговорат ефикасно (Би Би Си 2019). Сличен случај е и со Карачи, Пакистан, каде што брзата урбанизација, неформалните населби и лошото општинско управување придонесоа за етничко и политичко насилство, при што ривалските групи се борат за контрола врз населбите и ресурсите (Gazdar et al. 2013).

45 Интервју на клучен експерт со претставници на граѓанска организација којашто работи на полето миграција, Србија, 7.3.2025 година.

46 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за одржлив развој и клима/животна средина, Албанија, 25.3.2025 година.

- Разбирајќи ја поврзаноста меѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста 41

нелегални култури од страна на организирани криминални приватизација на јавното шумско земјиште за развој на ту- групи, на пример во планинските региони на Албанија ризмот, што ги загрозува земјоделските средства за егзис- (Mejdini et al. 2019). Иако депопулацијата во некои случаи тенција и ја забрзува депопулацијата во руралните средини.49 го намали притисокот врз шумите за сеча за огревно дрво, Слична динамика се одвива и на други места во регионот на останува загриженоста за несоодветното управување со ЈИЕ. Во Босна и Херцеговина и Србија, плановите за нови хи- шумските ресурси, како и за постојаните случаи на неле- дроенергетски брани и рудници за литиум наидоа на силно гална сеча (Knez et al. 2022). Во Албанија, отсуството на противење кај локалното население поради загриженост локални заедници им овозможи на приватните компании за штетност врз животната средина, губење на средствата во некои сектори, особено во рударството, да работат со за живот и несоодветна транспарентност и консултации минимален надзор врз животната средина.47 Ова доведе (Antikorupcija 2024; Todorović 2025). Сепак, ваквите проекти до штети врз животната средина, вклучувајќи уништување често продолжуваат поради нивната профитабилност за вла- на шумите, загадување на водата и деградација на пејзажот стите и бизнисите, и покрај ранливоста и миграцијата што во области како Кукс и Булќиза, каде што бројот на жители можат да ја предизвикаат.50 е многу мал – или немаат моќ – да ги повикаат компани- ите на одговорност (Belis et al. 2024; BalkanInsight 2025). Во Постоечките предизвици со сопственоста на земјиштето се Црна Гора, има сè повеќе пријави за пожари во напуштени влошени од деградацијата на животната средина, зголему- области; тие понекогаш се намерно предизвикани за да се вајќи го ризикот од конфликт. Деградацијата на земјиштето исчисти земјиштето за градба, но властите имаат ограни- предизвикана од климата и ерозијата на почвата доведува чен капацитет да реагираат на планинските терени.48 до повеќе земјишни спорови и конфликти околу имотот. Бидејќи средствата за живот стануваат сè понебезбедни, Конкуренцијата за земјиште и вода се зголемува, бидејќи можно е сè поголем број луѓе да бидат принудени да се пре- климатските промени предизвикуваат почести и поинтен- селат, или во рамките на своите региони или надвор од нив, зивни периоди на суша, недостиг на вода и екстремни вре- во потрага по безбедност и одржливи средства за живот. менски услови, што потенцијално создава нови извори на тензии и конфликти. Ова е особено очигледно во брзо ур- 3.4. Раселување предизвикано банизираните области, каде што големите развојни проекти честопати се во судир со потребите на локалните заедници. од климатските промени, На пример, во јужна Албанија, предлозите за пренасочување одговор при катастрофи и на водата од реката Шушица за поддршка на туризмот во Хи- закрепнување: ерозија на мара предизвикаа големи протести од жителите и заштитни- довербата во властите ците на природата. Со оглед на тоа што речните текови веќе се намалени поради климатските промени, постојат страву- Главна порака: Неуспехот на властите вања дека проектот дополнително ќе ги оштети речните еко- ефикасно да спречат и да одговорат системи, ќе ја загрози безбедноста на водата и ќе ја поткопа на катастрофите поврзани со климата егзистенцијата на селата кои зависат од екотуризмот повр- ја продлабочува и онака длабоката зани со Националниот парк Вјоса (ИУЦН 2025, The Peninsula недоверба на јавноста во институциите, 2024). Како што се зголемуваат овие притисоци во Химара, социјалната кохезија и легитимитет. како и во други делови од регионот, а традиционалните на- чини на живот стануваат сè понеодржливи, многу жители на Поплавите од мај 2014 година имаа катастрофално влија- руралните средини може да бидат принудени да мигрираат ние низ Србија и Босна и Херцеговина, откривајќи ја во градовите или во странство (ИМЦЦС 2022). Овој тренд е акутната ранливост на регионот на екстремни времен- дополнително поттикнат од новите закони што дозволуваат ски настани предизвикани од климата. Од поплавите беа

47 Интервју со клучен експерт со претставници на организации од граѓанското општество за одржлив развој, Албанија, 4.4.2025.

48 Интервју со клучен директор со претставници на организации од граѓанското општество за одржлив развој, Албанија, 4.4.2025.

49 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за одржлив развој и животна средина, Албанија, 8.4.2025 година.

50 Интервју на клучен експерт со претставници на организации од граѓанското општество за човекови права, Албанија, 25.3.2025 година; интервју со клучен експерт со претставници на регионални организации, Босна и Херцеговина, 4.3.2025 година.

- 42 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

погодени над три милиони луѓе, при што десетици илјади Институционалните неуспеси да одговорат на катастро- беа принудени да се евакуираат и претрпеа сериозни штети фите ја нагризуваат јавната доверба, влошувајќи ја прет- со здравствените услуги, системите за вода и санитација и ходно постоечката криза на доверба низ целиот регион. средствата за живот (Jovanovic-Popovic and Milincic 2016; Според Секјуриметер 2024 на РЦЦ, довербата во некои јавни УНЕСКО 2023). Освен непосредното уништување, поплавите институции и печатот е ниска, додека граѓаните имаат пого- доведоа до значително и често продолжено раселување лема доверба во верските институции, полицијата и меѓуна- (ИДМЦ 2025, УНЕСКО 2023). Раселувањето не само што го родните тела, како што се ЕУ и НАТО (РЦЦ 2024) (слика 3.3). наруши секојдневниот живот туку ги прекина и социјалните Оваа длабоко вкоренета недоверба се разгорува кога ин- врски, го прекина образованието на децата и ја зголеми ран- ституционалните одговори на катастрофите се перцепираат ливоста на веќе маргинализираните групи (УНЕСКО 2023). како несоодветни, а понекогаш и како резултат на корупција. Уништувањето на инфраструктурата и губењето на сред- На пример, по поплавите во Босна и Херцеговина во 2024 ствата за живот дополнително ги попречија напорите за зак- година, кои завршија со 27 жртви и широко распространета репнување, оставајќи некои области без население и забр- штета на инфраструктурата и средствата за живот, избувнаа зувајќи го демографскиот пад (Jovanovic-Popovic and Milincic протести поради одговорот при катастрофите и недостато- 2016; Светска банка 2024). Иако голем дел од раселувањето кот на транспарентност околу средствата за помош. Овие предизвикано од екстремни настани е привремено, пов- настани дополнително ја нагризаа јавната доверба во вла- торените инциденти можат да доведат до трајно преселу- стите и ги истакнаа тековните проблеми со управувањето вање. Ова е забележано по должината на реката Ситницаво со кризи и одговорноста (reliefweb 2024; Ројтерс 2025). Косово, каде што некои жители се преселиле од обла- стите склони кон поплави барајќи побезбедно земјиште.51

Слика 3.3. Ниво на доверба во различни институции во регионот на ЈИЕ

Удел на испитаници што покажале доверба

0,75

0,50

0,25

0,00 Банки Судови ЕУ Влада Пол. партии Полиција Медиуми Верски организации АЛБ БИХ МКД ЦГ СРБ КОС

На сликата, столбестите дијаграми го покажуваат уделот на испитаници од Секјуриметер кои искажале доверба во различни институции.

Извор: РЦЦ/SecuriMeter, 2024.

51 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за човекови права, миграција и климатски промени и животна средина, Косово, 21.5.2025 година.

- Разбирајќи ја поврзаноста меѓу климатските промени, човечката мобилност и безбедноста 43

Недоволните инвестиции во долгорочното намалување во властите и поголема ранливост кон идно раселување на ризикот од катастрофи (ДРР) ги изложуваат заедни- (УНДП 2016; УНЕСКО 2023). ците на ризици и ја продлабочуваат недовербата на јав- носта. И покрај одредениот напредок и зголемената свест 3.5. Недостатоци во работната за важноста на проактивните мерки за спречување и прис- сила и зелената пособување во последниве години, напорите низ целиот регион во голема мера остануваат фокусирани на кратко- транзиција: импликации за рочни и одговори по катастрафа (УНДП 2016). Во најголем енергетската безбедност број случаи, нема сеопфатни напредни стратегии за ДРР, а проценките направени по катастрофа честопати ги занема- Главна порака: Масовната емиграција руваат индиректните влијанија, како што се нарушувањата создава недостиг на работна сила што во образованието и трошоците за здравствена заштита, може да ја попречи зелената транзиција дополнително зголемувајќи ја ранливоста на засегнатото и економскиот развој на регионот. население (УНДП 2016). Локалните самоуправи честопати Иако транзицијата од фосилни горива немаат средства за непредвидени ситуации и проактивно претставува ризик, како што е губење на планирање, наместо тоа се потпираат на ад хок финанси- работни места и социјални немири, таа рање за време на вонредни состојби (УНДРР 2019). Како исто така нуди значајни можности за резултат на тоа, дури и кога се издаваат рани предупреду- создавање нови, одржливи средства за вања, напорите да се одговори може и понатаму да не би- живот доколку со неа се управува преку дат соодветни (ОН 2024). рамка за праведна транзиција. Во некои случаи, граѓаните го припишуваат своето расе- „Одливот на мозоци“ во Југоисточна Европа создаде лување не на самата еколошка опасност туку на она што тесно грло за инвестициите потребни за зелената тран- за нив е неуспех на властите да ги заштитат - перспектива зиција. Всушност, недостатокот на вештини се заканува да што се повторува и во други контексти надвор од регионот. ја одложи транзицијата кон нето-нулта: регионот нема до- На пример, во Албанија, некои крајбрежни заедници беа волно домашни таленти во клучните сектори, а моделите за принудени да се преселат поради покачувањето на нивото обука и преквалификација не се спроведуваат со потреб- на морето и зголемената ерозија. Сепак, жителите често ното темпо (Adams 2024; ЕТФ 2022; Светска банка 2024). ги обвинуваат службениците за неспроведување на про- Во Албанија, на пример, недостатокот на квалификуван писите за планирање и градење или за неспроведување персонал ја попречува способноста на земјата ефикасно да на ефикасни мерки за заштита на крајбрежјето. Како што донесува, да спроведува и да управува со зелените поли- забележа еден клучен информатор, овој став се должи на тики и технологии. Слично на тоа, напорите на Србија да го очекувањата дека владата треба да ги заштити домовите и зголеми бројот на специјалисти во клучните сектори за зе- егзистенцијата, а не во загриженоста што се покачило ни- лената транзиција честопати ги попречува недоволно ква- вото на морето.52 Овој модел не е единствен за Албанија. лификувана работна сила, со што се забавува усвојувањето Низ целиот регион, несоодветниот одговор на опасностите на зелените технологии и во јавниот и во приватниот сектор поврзани со климата, како што се поплавите или лизгањата (EU4Green 2024, ЈРЦ 2024). Застарените системи за ими- на земјиштето, честопати предизвикуваат раселување, грација дополнително го усложнуваат проблемот, дејству- кое потоа се перцепира првенствено како последица на вајќи како бариери за работодавците на кои им е потребен институционалното запоставување, а не како резултат на пристап до квалификувани таленти (МОТ 2023). На пример, природна катастрофа. Во многу случаи, неможноста на во Србија, Босна и Херцеговина и во Северна Македонија, властите да обезбедат навремена и доволна поддршка се работодавците кои сакаат да ангажираат квалификувани смета за директен резултат на институционалниот неус- странски инженери или техничари за проекти за зелена пех, зајакнувајќи го циклусот на еродирање на довербата инфраструктура честопати се соочуваат со одложувања со месеци поради долгите процедури за признавање на стран-

52 Интервју на клучен експерт со претставници на граѓански организации за одржлив развој, Албанија, 4.4.2025 година; и интервју со клучен експерт со претставник на меѓународна организација, Албанија, 25.3.2025 година

- 44 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

ски дипломи и професионални квалификации; ова го отеж- гија во Албанија, на пример, во 2007 и 2022 година, што доведе нува пополнувањето на итните слободни работни места во до прекини во снабдувањето со електрична енергија, недостиг областите на обновлива енергија, градежништво или упра- на електрична енергија и повисоки цени на енергијата, што ја вување со животната средина (ЈРЦ 2024). влошува енергетската сиромаштија (Ројтерс 2022). Геополи- тичките зависности додаваат дополнителни ризици, како што Транзицијата од јаглен, исто така, претставува голем со- може да се види во Босна и Херцеговина за време на енер- цио-економски предизвик кој, доколку се управува по- гетската криза во 2022 година, кога недостатокот на алтерна- грешно, може да предизвика понатамошна нестабилност и тивни добавувачи на гас доведе до зголемување на цените и миграција. Планираното затворање на рудниците за јаглен и закани за економската стабилност (РУСИ 2021). Во меѓувреме, електраните низ целиот регион како дел од процесот на декар- растечката побарувачка за критични минерали потребни за бонизација потребен за пристапување во ЕУ може да доведе технологиите за чиста енергија, заедно со случаите на лошо до значителни загуби на работни места, особено на места каде управување, може да поттикне нови локални тензии, како што јагленот традиционално е крвотокот на локалната еконо- што се споровите околу предложените рудници за литиум во мија. На пример, во битолскиот регион во Северна Македо- Босна и Херцеговина (Антикорупција 2024; Балкан Грин Енерџи нија, затворањето или намалувањето на рудниците за јаглен Њуз 2025). Бидејќи енергетските нарушувања, зголемените и електраните ја загрозува егзистенцијата на цели заедници; трошоци за живот и деградацијата на животната средина про- многу работници, главно мажи, имаат вештини коишто не должуваат, повеќе заедници може да се свртат кон миграцијата, може лесно да се пренесат во други сектори, а алтернативните интензивирајќи го демографскиот пад и социјалните притисоци можности за вработување се ограничени.53 Без јасни, добро во регионот (УНЕСКО 2023; Светска банка 2024; ИОМ 2023б). финансирани планови за праведна транзиција за поддршка на засегнатите работници и заедници, веројатно е зголемување Иако претставува предизвик, зелената транзиција нуди на невработеноста и може да се појават социјални немири, и значајна можност за градење поодржлива и поотпорна особено во регионите кои веќе се борат со висока неврабо- економска иднина. Експанзијата на обновливите извори на теност и лоша инфраструктура. Ова би можело да стане моќен енергија и другите зелени индустрии може да создаде нови, фактор за миграција (Џатков 2024). Сепак, до денес, нема екс- поздрави и поодржливи работни места во регионот на ЈИЕ.54 плицитно признавање на праведната транзиција како центра- Ова би обезбедило потенцијален пат за работниците кои лен елемент во развојот на интегрирани Национални планови транзитираат од индустриите за фосилни горива и би помо- за енергија и клима (НЕЦПс) низ целиот регион. Ова изоставу- гнало да се задржат младите луѓе во регионот. На пример, вање одразува недостаток на свест за прашањата за социјална во Косово, во тек се планови за затворање електрани, а во- еднаквост, што може да го зголеми ризикот од негативни со- едно и инвестирање во регенерација на областа и развој на цио-економски влијанија, што потенцијално може да доведе до образование за обновлива енергија.55 Во Црна Гора, планот миграција од засегнатите заедници (CAN Europe 2025). за праведна транзиција поддржан од УНДП, се фокусира на надградба на вештините на работниците и воспоставу- Освен проблемите со работната сила, влијанијата од зелената вање Академија за зелени работни места за создавање нови транзиција и климатските промени влијаат врз енергетската можности за вработување.56 Понатаму, искористувањето безбедност, што пак може да доведе до понатамошна миг- на финансискиот и човечкиот капитал на дијаспората преку рација. Големата зависност на регионот од хидроенергија и дознаки и директни инвестиции би можело да обезбеди ви- домашен јаглен го прави ранлив на нарушувања поврзани со тален извор на финансирање за поддршка на одржлива еко- климата (Фондација РЕКК 2019; ИМЦЦС 2022; УНЕСКО 2023; номска транзиција (ИОМ 2023б). Успешното управување со Trifonova and Dangova 2023; Vukovic 2018). Сушите, на пример, оваа транзиција ќе биде клучно за долгорочната енергетска предизвикаа остри падови во производството на хидроенер- безбедност и економска стабилност на регионот.

53 Интервју на клучен експерт со претставник на министерството, Северна Македонија, 27.3.2025.

54 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција, Србија, 6.3.2025.

55 Интервју на клучен експерт со претставник на граѓанска организација за човекови права, миграција и климатски промени и животна средина, Косово, 21.5.2025.

56 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за одржлив развој и клима/животна средина, Црна Гора, 28.5.2025.

- - 4 4.Одговори

- 47

Во оваа глава се истражува еволутивниот пејзаж на одговорите во регионот на ЈИЕ, како и областите на напредок и постојаните празнини, особено во однос на развивањето сеопфатни решенија што се справуваат со реалноста околу поврзаноста помеѓу климатските промени и човечката мобилност и нејзините потенцијални безбедносни импликации.57 Анализата покажува дека во Југоисточна Европа се по- стигнува бавен, но стабилен напредок во креирањето Следниот преглед нема за рамки на политики и практични одговори околу климат- цел да биде исцрпен, туку ги ските промени и човечката мобилност. Како и да е, и натаму

претставува главните области има значителни пропусти во справувањето со сложените предизвици на климатските промени, човечката мобилност на дејствување и значајните и безбедноста.

регионални иницијативи што се во тек.58 4.1. Клучни иницијативи за пресекот на климатските промени, човечката мобилност и безбедноста Низ целиот регион на ЈИЕ, климатските политики и стра- тегии ретко се занимаваат со мобилноста на луѓето. Клуч- ните рамки, како што се Национално утврдените придонеси (НДЦ)59 и Националните планови за приспособување (НАП) на Рамковната конвенција на Обединетите нации за климат- ски промени (УНФЦЦЦ), имаат тенденција да ги занемару- ваат прашањата за миграција, раселување или преселба, или ги споменуваат без да ги поврзуваат со климатските 57 Овој дел во голема мера се базира врз сопствената ризици. Таму каде што се забележуваат модели на вна- анализа на авторите, како и на информациите собрани трешна миграција, политиките обично не ги интегрираат за време на регионалната работилница за климатските промени, човековата мобилност и безбедноста одржана во овие размислувања во плановите за приспособување или Сараево, на 3.6.2025 година.

58 Подетална компилација на политики, институционални рамки и стратегии може да се најде во прилогот 2 и прилогот 3.

59 Национално утврдените придонеси (НДП) се национални планови за климатска акција развиени од секоја земја според Договорот од Париз и доставени на секои пет години до Секретаријатот на УНФЦЦЦ.

- 48 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

отпорност.60 Генерално, мобилноста на луѓето останува во цијални предизвици, не се прави јасна врска со безбеднос- голема мера отсутна од климатските рамки во регионот, со ните ризици поврзани со климата, ниту со сложените сла- само изолирани и индиректни референци што се појавуваат бости што можат да произлезат од промените во животната во релевантните политики и стратегии (видете анекс 2.2). средина и мобилноста земени заедно. Слично на тоа, тие не се осврнуваат експлицитно на пошироките проблеми со Во исто време, во многу контексти политиките и страте- човековата безбедност, како што е заштитата на ранливите гиите за мобилност ретко се занимаваат со климатските групи раселени од поплави или други климатски настани.63 промени или факторите на животната средина. На при- Овој фрагментиран пристап е уште поизразен поради не- мер, во бројни стратегии и акциски планови за миграција достатокот на достапни податоци и информации за овие вр- малку или воопшто не се споменуваат климата, животната ски, ограничената свест кај носителите на политиките, како средина, отпорноста или зелената транзиција, а честопати и изолираните институционални структури и општиот не- се однесуваат само на поврзаните сектори, како што е достаток на капацитет за справување со меѓусекторските земјоделството, во контекст на економските можности предизвици.64 за инвестиции од дијаспората.61 Дури и таму каде што се споменува климата, референците обично се кратки и им Значаен пример за интегриран пристап е Стратегијата за недостасува суштинско ангажирање или посветени акции Западен Балкан (2022–2025) на Меѓународната организа- што ги поврзуваат климатските промени со мобилноста на ција за миграција (ИОМ), која е усогласена со глобалната луѓето (видете анекс 3.2).62 Институционална стратегија на ИОМ за миграција, жи- вотна средина и климатски промени (MEЦЦ) 2021–2030. Безбедносните аспекти, кога се присутни, обично се фо- Регионалната стратегија ги истакнува деградацијата на кусираат на традиционалните ризици, како што се упра- животната средина и природните опасности како клучни вувањето со транзитните зони, спречувањето на кримина- двигатели на миграцијата и раселувањето и повикува на лот и регулирањето на миграциските текови. Тие ретко ги поголема координација и размена на знаења меѓу засег- опфаќаат пошироките или новите безбедносни импликации натите страни во Југоисточна Европа. Во Србија, ИОМ беше што можат да произлезат од меѓусебното дејствување на вклучена во развојот на нова стратегија за заштита на жи- климатските промени и човековата мобилност, како што се: вотната средина, финансирана од Европската Унија, која за тензии во заедницата, конкуренција за ресурси или ранли- првпат ја признава врската помеѓу климатските промени вост на раселените популации. Во повеќето стратегии за и миграцијата (УНДП 2023b; Spasić 2024).65 Во Северна миграција, на пример, иако постои одредено препознавање Македонија, ИОМ работи на воспоставување Центар за зе- на демографските промени и урбанизацијата како потен- лени финансиски средства фокусиран на искористување

60 На пример, Ревидираниот НДП на Албанија не се повикува на миграција, мобилност, раселување или преселба; сепак, нејзиниот Национален план за приспособување од 2021 година го зема предвид раселувањето предизвикано од климата и се повикува на социјалните ранливости предизвикани од нееднаквите развојни процеси што можат да ги влошат ризиците што произлегуваат од климатските промени, на пример, за маргинализираните луѓе што живеат во неформални населби. Слично на тоа, Стратегијата за приспособување на климатските промени и развој со ниски емисии на Босна и Херцеговина за периодот 2020 - 2030 година ја споменува миграцијата само патем, без да ја поврзува со климатските ризици или раселувањето. Во Северна Македонија и Србија, климатските документи ја признаваат миграцијата од рурално до урбано подрачје и демографските промени, но не ја интегрираат миграцијата како компонента на климатската приспособување или планирањето на отпорноста. За повеќе информации, видете го анексот 2.2.

61 Во Северна Македонија, на пример, во Резолуцијата за миграциската политика на Република Македонија 2015 – 2020 и Резолуцијата за миграциската политика на Република Северна Македонија 2021 – 2025 недостасуваат никакви упатувања на климатските или еколошките фактори. Слично на тоа, Стратегијата за економска миграција на Република Србија за периодот 2021 – 2027 не споменува ниту клима ниту зелена транзиција и не ги зема предвид потенцијалните влијанија од промените во животната средина врз миграциските модели. Слично на тоа, во Националната стратегија за миграција и Акцискиот план на Албанија 2019–2022 и ажурираната стратегија 2024–2030, климата се споменува само еднаш, без никаков суштински ангажман или посветени активности што ги поврзуваат климатските промени со мобилноста на луѓето. За повеќе информации, видете го анексот 3.2.

62 На пример, Стратегијата за миграција и азил на Босна и Херцеговина 2021–2025 година го споменува раселувањето поврзано со климата, но не се занимава суштински со него.

63 За сеопфатен список на клучни стратегии и акциски планови, видете го анексот 2.2.

64 Информации собрани за време на регионална работилница за климатските промени, човечката мобилност и безбедноста одржана во Сараево, 3.6.2025 година

65 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција, Србија, 6.3.2025.

- Одговори 49

на дознаките и придонесите од дијаспората за финанси- 4.2. Недостатоци и рање на климатските активности, со што се покажува како ограничувања во миграцијата може да се искористи за позитивен развој и отпорност на климатските промени.66 Организацијата, исто актуелната рамка на така, го поддржува процесот на вклучување на миграци- политики ските прашања во НАП на Северна Македонија преку раз- вивање на капацитетите на засегнатите страни во врска со Постои генерален недостаток на интегрирани, сеопфатни миграцијата, животната средина и климатските промени, пристапи, додека изолираните политки се рефлекти- вклучително и разгледување на меѓусебните врски со ро- раат и во финансирањето. Во регионот на ЈИЕ, пејзажот довите прашања (ИОМ 2024ц). Во меѓувреме, Албанија ќе на политики и дискурсот за врските помеѓу климатските биде дел од глобалната програма на ИОМ чија цел е да ја промени и човечката мобилност претежно се фокусираат искористи миграцијата на работна сила како стратегија за на непосредните влијанија на катастрофите предизвикани приспособување кон климатските промени, вклучувајќи од климата, како што се поплавите, сушите и лизгањата холистички пристап, кој е базиран врз права и е родово на земјиштето, како и нивната улога во раселувањето. От- сензитивен (ИОМ 2024д). тука, оваа ориентација се канализира низ политиките за намалување на ризикот од катастрофи (ДРР) кои, иако се Други меѓународни засегнати страни во регионот, исто неопходни, имаат тенденција да се справат само со највид- така, почнаа да се занимаваат со овие меѓусебни вр- ливите и најакутните форми на содејство помеѓу климата ски. Европскиот парламент, на пример, изработи воведен и мобилноста. Постои забележително отсуство на интегри- документ кој ги охрабрува засегнатите страни во ЕУ и со- рани, меѓусекторски стратегии со кои би се премостило седните региони да ги земат предвид влијанијата на кли- приспособувањето според климата, управувањето со миг- матските промени врз мобилноста; целта е да се намалат рацијата и одржливиот развој. Механизмите за финанси- ранливостите и да се поттикне отпорноста кај засегнатите рање, исто така, ја одразуваат оваа фрагментација, при што популации (EПРС 2022). Во својот Извештај за климата ресурсите често се распределуваат изолирано, со што се и развојот на земјите од Западен Балкан за 2024 година, спречува развојот на сеопфатни решенија кои ќе се справу- Светската банка ги охрабри економиите во регионот да ваат со основните придвижувачи и долгорочните трендови ја зајакнат климатската отпорност со цел да ги заштитат на мобилноста поврзана со климата. луѓето и да го поттикнат економскиот раст (Светска банка 2024) (видете го анексот 4 за преглед на интегрираните Згора на тоа, доминантниот наратив сè уште во голема иницијативи за клима и мобилност во Југоисточна Европа). мера ја прикажува човечката мобилност како ризик на кој Сепак, најголем дел овие иницијативи остануваат да бидат треба да се одговори, а не како потенцијално позитивна водени однадвор, со ограничено локално сопствеништво стратегија за приспособување со позитивни резултати. и преведување во рамки на локалните политики. Со оглед Мобилноста на луѓето во регионот сè уште е претежно де- на тоа што се очекуваат поинтензивни климатски влијанија финирана како негативен феномен — ризик што треба да се во наредните години, за регионот на ЈИЕ ќе биде ушта по- управува или ублажи — наместо како легитимна стратегија важно да усвои проактивни, заеднички, интегрирани мерки за приспособување што може да даде позитивни социјални кои се однесуваат на целиот спектар на меѓусебните врски и економски резултати. Документите за политики и јавниот помеѓу климата, човечката мобилност и безбедноста. Ис- дискурс честопати се фокусираат на одливот на мозоци, тражувањето на позитивните можности, како што се соз- депопулацијата и нерегуларната миграција како предиз- давањето зелени работни места и искористувањето на ан- вици, занемарувајќи го нивниот потенцијал за зајакнување гажманот на дијаспората во климатското приспособување, на отпорноста, олеснување на трансферот на вештини и исто така, може да придонесе за економска отпорност и поттикнување на одржливиот развој. На мобилноста, ако е регионална стабилност добро управувана, не се гледа како на придонес во про- цесот на приспособување, на пример преку дознаки, преку ангажирање на дијаспората или создавање зелени работни

66 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за миграција, Северна Македонија, 27.3.2025.

- 50 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

места, па затоа се вложуваат малку напори за интегрирање во основни услуги, што придонесува овие области да би- на оваа перспектива во рамките на политиките за климата дат привлечни и за повратниците и за новите жители. Сепак, или политиките за миграција. конкретните политики и инвестиции остануваат ограничени. Слично на тоа, агендата за зелена трансформација во реги- Регионалната перспектива не е доволно развиена. Иако онот е сè уште во рана фаза; политиките што ја промовираат некои проекти се со регионален обем, ова во суштина значи оваа агенда се ограничени, како и вклучувањето на приват- дека тие се спроведуваат во неколку делови од регионот ниот сектор кога станува збор за финансирање во зелената на ЈИЕ, со компоненти дизајнирани да ја подобрат соработ- инфраструктура и иновациите, а исто така и за создавање ката со цел да се справат со безбедносните ризици и/или зелени работни места и поддршка на транзицијата кон еко- мобилноста поврзани со климата. Сепак, има многу малку номија со ниски јаглеродни емисии. проекти што работат низ целиот регион, а тие првенствено се фокусираат на прашања поврзани со управувањето со На крајот, пресекот меѓу климатските промени, човечката транзитните области. И покрај некои напори за поттикну- мобилност и безбедноста, особено „сериозните“ безбед- вање на регионалната соработка, како што се Зелената носни проблеми, како што е организираниот криминал, агенда за Западен Балкан, Стратегијата ЈИЕ 2030 и Стра- останува недоволно истражен и во истражувањата и во тегијата на ИОМ за Западен Балкан, ретки се вистински политиките во Југоисточна Европа. Иако постои призна- прекуграничните проекти што холистички ги обработуваат ние дека раселувањето и миграцијата предизвикани од врските помеѓу климатските промени, мобилноста и без- климата би можеле да придонесат за социјална нестабил- бедноста. Овој недостаток на робустен регионален прис- ност, депопулација и слабеење на присуството на државата тап ја попречува координацијата на собирањето податоци, во руралните области, ретко се воспоставуваат експли- споделувањето на најдобрите практики и спроведувањето цитни врски со безбедносните ризици како што е органи- на заеднички стратегии за приспособување и ублажување зираниот криминал. Можноста климата да предизвика ди- што би ги надминале границите, а воедно би ги одразиле намична мобилност и која може да ги влоши ранливостите заедничките предизвици на регионот. во транзитните региони, да создаде простори со кои не се управува или да ги оптовари локалните капацитети, дури Последиците од тековната рурална депопулација и бр- сега почнува да се препознава како прашање во дискуси- зата урбанизација не се доволно опфатени во сегашните ите за политиките, но таа можност сè уште не е систематски рамки на политиките. Постои јасна потреба од стратегии интегрирана во безбедносното планирање или проценките за одржлив развој што ја подигнуваат свеста за можностите на ризикот. Ова е област каде што итно се потребни повеќе во руралните и депопулираните области и што инвестираат докази и внимание во политиките.

- - 5 5. Препораки

- 53

За носителите на политиките многу е важно да ги откријат опасностите поврзани со миграцијата поттикната од климат- ските промени, раселувањето и менувањето на моделите на мобилност, бидејќи можат подобро да ги предвидат ризи- ците, да ја насочат поддршката кон ранливите заедници и да Разбирањето на сложените подготват интегрирани стратегии што промовираат отпорност и врски помеѓу климатските одржлив развој преку холистички пристап кон безбедноста. Ова не само што ќе овозможи поефикасни одговори на кли- промени и човечката матските влијанија туку и ќе го поддржи усогласувањето на мобилност, и нивните политиките и практиките со стандардите на ЕУ за климатска

безбедносни импликации, акција, намалување на ризикот од катастрофи и социјална инклузија. На овој начин, врската клима-мобилност-безбед- е значајна почетна точка за ност може да ги забрза напорите за изградба на позелени, решавање на потребите за поотпорни општества, со што регионот ќе се позиционира на кредибилен пат кон пристапување во ЕУ и кон долгорочен отпорност и приспособување просперитет. на регионот. Во оваа глава се дадени некои практични препораки кои ќе помогнат да се земат предвид безбедносните импликации од климатските промени врз човечката мобилност, дека тие се целосно разгледани и интегрирани во напорите за зајакнување на отпорноста на регионот. Препораките, исто така, ги истакнуваат начините за искористување на можностите што ги нуди зелената транзиција кон поодржлива и побезбедна иднина. Генерално, тие нагласуваат дека градењето отпорност во Југоисточна Европа ќе бара координирана акција на секое ниво. Успехот зависи од интеграција на политиките за климата и миграцијата, инвестирање во луѓе и места, зајакнување на управувањето и поттикнување на инклузивен, одржлив развој.

- 54 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

5.1. Поттикнување на предупредување и регионални центри за обука за кли-

регионална соработка и матско приспособување во клучните сектори.

интегрирани стратегии Промовирање регионални мрежи, вклучувајќи ги

Силната регионална соработка – преку академските кругови и учесниците од граѓанското општество: Регионалните организации треба да сора- заедничко планирање, споделување ботуваат со министерските оддели за да го поддржат податоци и управување – е од витално развојот на регионални мрежи, вклучувајќи го граѓан- значење за ефикасни и отпорни одговори ското општество, академските институции и платфор- на климатските промени, човечката мите за локално управување за да обезбедат надзор и мобилност и безбедносните предизвици. спроведување на стратегиите за отпорност. Иниција- тиви, како што се регионална мрежа на градоначал- Затоа, од клучна важност е: ници или мрежа за соработка на млади, би можеле да ја зајакнат локалната сопственост и одговорност. Развивање регионална стратегија за приспособу- вање и ублажување: За справување со меѓусебно Кој треба да дејствува? поврзаните предизвици на климатските промени, чо- вечката мобилност и безбедноста од суштинско зна- Регионалните организации, вклучувајќи чење е да се има координиран регионален пристап. ги ОБСЕ, Советот за регионална соработка Заинтересираните страни на различни нивоа треба и релевантните институции на ЕУ, треба да работат заедно за да развијат регионална рамка за да ги предводат напорите за поттикну- човечката мобилност чувствителна на климатски про- вање на соработката. Институционалните мени, која ги интегрира мерките за социјална заштита, власти и министерствата мора активно да развој и ублажување, а воедно ги користи постојните учествуваат во регионалните платформи, регионални платформи, како оние што ги обезбеду- додека организациите на граѓанското ваат ОБСЕ и СРС. Како почетна точка, засегнатите општество и академијата треба да бидат страни би можеле да работат на интегрирање на спе- вклучени во заеднички проекти и спо- цифични климатски чувствителни размислувања за делување информации. Меѓународните човечката мобилност во постојните регионални рамки партнери можат да обезбедат техничка за соработка, како што е Акцискиот план за спроведу- експертиза и финансирање за да се обез- вање на Софиската декларација за Зелената агенда за беди инклузивност и ефикасност. Западен Балкан. Ова би помогнало да се спречат не- еднаквостите во програмирањето за отпорност, да се премостат регионалните поделби и да се олесни заед- 5.2. Зајакнување на политиките ничкиот одговор на споделените предизвици, како што и институционалните рамки се управувањето со водите, енергетската безбедност и намалувањето на ризикот од катастрофи. За ефективна регионална соработка од суштинско значење се посилни Подобрување на податоците, дијалогот и техничката политички и институционални рамки; тие соработка: Институционалните власти треба да се ќе им овозможат на засегнатите страни охрабрат и да инвестираат во подобрување на реги- во регионот да спроведуваат заеднички оналното собирање податоци и споделување инфор- активности, да ги хармонизираат мации за климатските влијанија, човечката мобилност политиките и да изградат отпорност и безбедносните ризици, работејќи во партнерство со кон заеднички ризици, а воедно да го истражувачки центри и организациите на граѓанското поддржат напредокот кон стандардите на општество. Треба да се разгледа и воспоставувањето ЕУ и пристапувањето. регионални платформи за размена на искуства и најдо- бри практики, како што се заеднички центар за рано

- Препораки 55

Затоа, од клучна важност е: вајќи јавен пристап до информации, учество во доне- сувањето одлуки и пристап до правда во прашањата Интегрирање на политиките за климата и човечката поврзани со животната средина. Зајакнувањето на мобилност: Институционалните власти треба да ги вклу- правната експертиза — преку правни клиники за жи- чат климатските и еколошките аспекти во стратегиите за вотна средина и бесплатна правна помош — дополни- миграција, раселување и труд — и обратно — почиту- телно ќе го зајакне управувањето, ќе ја подобри ефи- вајќи го интегритетот на секој домен на политиката. Ова касноста на политиките и ќе ја зајакне отпорноста и значи, меѓу другото, развивање сеопфатни стратегии достоинството на засегнатото население. информирани за ризикот кои ја поврзуваат климатското приспособување и човечката мобилност, користејќи ма- Кој треба да дејствува? пирање на просторната ранливост и долгорочно плани- рање. Миграцијата и раселувањето треба систематски, Овие препораки првенствено се насочени но само онаму каде што е тоа релевантно, да се инте- кон институционалните власти и надлеж- грираат во Националните планови за адаптација (НАП) ните министерства, како што се оние за- и Национално утврдените придонеси (НДЦ), со парти- должени за животната средина, климат- ципативни механизми за да се обезбеди дека се земаат ските прашања, мобилноста и социјалната предвид диференцираните потреби и ранливости. заштита. Локалните власти, исто така, ќе играат клучна улога во приспособувањето Подобрување на намалувањето на ризикот од ката- и спроведувањето на овие политики на строфи (ДРР) и подготвеноста: Институционалните ниво на заедницата. Регионалните тела власти треба да се откажат од реактивните и одговорите како што се РСС и ОБСЕ би можеле да обез- по настанати катастрофи и да инвестираат во долго- бедат насоки и да ја поддржат хармониза- рочни стратегии за ДРР и зајакнување на системите за цијата низ целиот регион. Организациите рано предупредување, промовирање на урбано и ру- на граѓанското општество (ОГО) се клучни рално планирање информирано за ризикот и охрабру- за обезбедување отворена комуникација, вање на стратешки инвестиции во инфраструктурата. партиципативни механизми и одговор- Локалните власти, особено, треба да имаат овласту- ност за управувањето со ресурсите. вања да ги проценуваат ризиците и да развиваат мерки за превенција, преку заеднички процеси во кои активно ќе се вклучат заедниците и граѓанското општество, и ќе 5.3. Локално инвестирање во ја земат предвид различната ранливост. Ваквите напори егзистенција отпорна на би можеле да помогнат во премостувањето на пробле- климата мите со климата и човечката мобилност со намалување на ризиците од раселување и градење отпорност. Локалните иницијативи треба да се поддржат бидејќи тие градат отпорност Подобрување на управувањето, транспарентноста преку обезбедување практични и довербата: Потребен е заеднички напор за справу- решенија наменети за заедницата, кои вање со корупцијата, подобрување на меѓуминистер- го унапредуваат одржливиот развој и ската координација и обезбедување транспарентност гарантираат дека никој нема да биде во распределбата на средствата за помош при ката- запоставен. строфи, развој и климатски промени што ќе го водат институционалните власти со поддршка на регио- Затоа, од клучна важност е: налните и меѓународните организации и граѓанското општество. Од суштинско значење е властите да ги Спроведување проекти за егзистенција отпорна на почитуваат принципите на добро управување со жи- климатските промени: Меѓународните донатори и вотната средина и да ги почитуваат меѓународните агенциите за развој во регионот треба да инвестираат обврски, како што е Конвенцијата од Архус, обезбеду- и да ги поддржат локалните иницијативи, како што

- 56 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

се решенија врз основа на природата, одржливото луги, социјалната заштита и можностите за бегалците земјоделство, шумските производи освен дрвото и и мигрантите, со силен акцент на родово одговорните рурален туризам - кои градат отпорност и создаваат и инклузивните политики. економски можности во ранливите заедници. Сите ин- тервенции треба да бидат изготвени и спроведени со Кој треба да дејствува? родова перспектива за да се обезбеди жените, осо- бено од руралните области и малцинските заедници, Локалните власти и општините се во и маргинализираните групи да имаат еднаков пристап најдобра позиција да спроведуваат кон- до ресурси, обука и лидерски улоги, и дека нивните кретни проекти на терен, со поддршка на специфични потреби и капацитети се земаат предвид. министерствата задолжени за рурален развој, социјална помош и урбанистичко Проактивно да се разберат и да се насочат моде- планирање. Граѓанските организации, лите на мобилност: Институционалните власти на групите во заедницата и учесниците од сите нивоа треба да го препознаат потенцијалот за приватниот сектор треба да бидат вклу- приспособување на мобилноста и проактивно да се чени како партнери за да се обезбеди стремат да ги разберат и да ги насочат трендовите на дека интервенциите се специфични за мобилност преку анализа на ризик и заедничка ана- контекстот и се инклузивни. Меѓународ- лиза што ги одразува родово диференцираните дви- ните донатори и агенциите за развој би гатели и влијанија. Ова вклучува поддршка за безбе- можеле да обезбедат финансиска и тех- дните и уредни патишта за миграција, вклучување на ничка поддршка, особено за пилот-ини- дијаспората и, каде што е потребно, планирани пре- цијативи и за проширување на успешните селби, со поддршка на меѓународни и регионални ор- модели. ганизации. Посебно внимание треба да се посвети на реинтеграцијата на повратниците, осигурувајќи дека жените и мажите имаат подеднаква корист од дозна- 5.4. Искористување на ките, трансферот на вештини и можностите за локален можностите за зелена развој поврзани со одржливи и зелени работни места. економија Зајакнување на урбаната отпорност: Институционал- Зелената економија претставува ните власти треба да инвестираат во урбана инфра- можности за одржлив раст, создавање структура за справување со климатските ризици и миг- работни места и зголемена отпорност рациските притисоци, давајќи приоритет на зелената во регионот на ЈИЕ. Инвестирањето инфраструктура (како што се урбаните зелени повр- во зелени вештини и партнерства би шини и садењето дрвја), спроведувањето одржливи можело да помогне во обезбедување градежни кодекси и планирањето на користењето на придобивке од зелената транзиција земјиштето, како и надградбата на основните услуги. кои се достапни за широк спектар на Развојот на капацитетите и споделувањето искуства заедници и да придонесат за инклузивен, – поддржани од меѓународни донатори, агенции за долгорочен развој. развој, организации на граѓанското општество (ОГО) и академски партнери – треба да го промовираат актив- ното учество на жените и маргинализираните групи во Затоа, од клучна важност е: урбанистичкото планирање и донесувањето одлуки, со што ќе се обезбедат мерки за урбана отпорност што Инвестирањето во образованието и обуката за зе- се инклузивни и правични. лени вештини: Институционалните власти треба да воспостават или да реформираат стручни и образовни Поддршката на бегалците и мигрантите сместени во програми ориентирани кон вештини релевантни за зе- регионот: Институционалните власти треба да рабо- лената транзиција, како што се енергетската ефикас- тат на обезбедување еднаков пристап до јавните ус- ност, обновливата енергија и приспособувањето на

- Препораки 57

климатските промени, додека активно промовираат Кој треба да дејствува? родова еднаквост и учество на жените. Ова вклучува поддршка на жените и девојките во СТЕМ и зелените Институционалните власти треба да вос- сектори, справување со пречките за напредување во постават стратегиска насока за транзи- кариерата и обезбедување наставни програми и на- ција кон зелената економија, фокуси- пори за информирање кои се инклузивни и достапни рајќи се на политиките, регулаторните за сите. Овие иницијативи треба да се спроведуваат рамки и стимулациите за зелени работни во партнерство со локалните власти, образовните ин- места и образованието. Министерствата ституции, организациите на граѓанското општество задолжени за образование, труд, еконо- (ОГО) и приватниот сектор, потпирајќи се на поддрш- мија и прашања поврзани со дијаспората ката и експертизата на регионалните и меѓународните имаат централна улога во развојот на организации. програмите за обука и поттикнување на вклучување на дијаспората. Локалните Вклучувањето на дијаспората како ресурс за развој: власти, образовните институции, граѓан- Институционалните власти треба да идентификуваат ските организации и приватниот сектор начини и да воспостават механизми за искористување треба да соработуваат и да обезбедат на експертизата, финансиските ресурси и мрежите обуки, да создадат работни места и да на дијаспората за промовирање на енергетски ефи- привлечат инвестиции. Меѓународните касни згради, одржливи деловни потфати и иновации. организации и донаторите би можеле да Ова може да вклучува создавање центри за ангажи- ја поддржат изградбата на капацитети, рање на дијаспората и олеснување на трансферот на размената на знаење и мобилизацијата дознаки за цели на локален развој. на ресурсите.

Промовирањето зелени работни места и одржливи средства за живот: Институционалните власти, при- ватниот сектор и граѓанското општество кои работат заедно на сите нивоа треба да ги охрабруваат јав- но-приватните партнерства наменети да создадат зе- лени работни места, особено во секторите критични за енергетската транзиција и климатското приспо- собување. Поддршката на хибридни и далечински модели на работа би можела да помогне во ревита- лизацијата на руралните области и намалувањето на урбано-руралните нееднаквости.

Поддршката на системски, координирани интер- венции: Сите засегнати страни, особено меѓународ- ните и регионалните организации, треба да се држат настрана од изолираните проекти и да спроведат ин- тегрирани, меѓусекторски стратегии за климата, мо- билноста и развојот, при што треба да се осигури дека инвестициите во зелена инфраструктура и работни места се инклузивни и одржливи.

- Библиографија

- Библиографија 59

Adams, H. (2024). Green Borders: Climate Change and Balkan Green Energy News (2025). “Locals Defy Lithium Business Mobility. Женева: Делоит, Деловна советодавна Mining Plans on Mount Majevica”, Balkan Green Energy News, група за миграција. Пристапено на 21 февруари 2025. 13 March 2025. Пристапено на 7 October 2025. https:// https://www.gfmd.org/sites/g/files/tmzbdl1801/files/ balkangreenenergynews.com/locals-defy-lithium-mining- documents/france2023/Green%20Borders-%20Climate%20 plans-on-mount-majevica/. Change%20and%20Business%20Mobility_WEB.pdf. Bajra, U. (2021). “The Interactive Effects of Remittances on AFP (2024). “Three Balkan Capitals Among World’s 10 Most Economic Growth and Inequality in Western Balkan Countries”, Polluted Cities”, Barron’s. Пристапено на 25 февруари 2025. Journal of Business Economics and Management 23(3): https://www.barrons.com/news/three-balkan-capitals- 757–775. Пристапено на 7 октомври 2025. https://www. among-world-s-10-most-polluted-cities-5cb2085d. researchgate.net/publication/351006334_The_interactive_ effects_of_remittances_on_economic_growth_and_inequality_ Amelung, B., and A. Moreno (2011). “Costing the Impact of in_Western_Balkan_countries. Climate Change on Tourism in Europe: Results of the PESETA Project”, Climatic Change 112: 83–100. Пристапено на 5 март BBC (2019). “South Africa: How Common Are Xenophobic 2025. https://link.springer.com/article/10.1007/s10584-011- Attacks?”, BBC News, 2 октомври 2019. Пристапено на 0341-0. 7 октомври 2025. https://www.bbc.com/news/world- africa-47800718. Antikorupcija (2024). “Bosnia and Herzegovina: Municipality & Environmentalists Oppose Opening of Lithium Mine, BCSDN (2024). “BCSDN Solidarity after the Devastating Complain about Lack of Transparency & Consultations Floods in Bosnia and Herzegovina”, BCSDN News, 8 with Local Communities”, Business & Human Rights октомври 2024. Пристапено на 7 October 2025. https:// Resource Centre. Пристапено на 15 февруари 2025. balkancsd.net/bcsdn-solidarity-after-the-devastating- https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/ floods-in-bosnia-and-herzegovina/. bosnia-and-herzegovina-municipality-environmentalists- oppose-opening-of-lithium-mine-complain-about-lack-of- Belis, D., R. Van Dingenen, Z. Klimont, and F. Dentener (2021). transparency-consultations-with-local-communities/. “Impact of Air Pollution on Health in South-East Europe”, European Journal of Public Health 31 (Issue Supplement_3), Associated Press (2024). “Bosnia Floods Death Toll Rises in ckab164.113. Пристапено на 15 февруари 2025. https://doi. Jablanica and Neretva after Heavy Rain”. Пристапено на 5 org/10.1093/eurpub/ckab164.113 февруари 2025. https://apnews.com/article/bosnia-floods- death-toll-jablanica-neretva-rain-8cb727b971aa6e3943f727 Belis, D., et al. (2024). Status of Environment and Climate f077c0bbd7 in the Western Balkans. JRC Publications Repository. Пристапено на 7 октомври 2025. https://publications.jrc. BalkanInsight (2025). “‘Lifeless’: Pollution Threatens the Drin ec.europa.eu/repository/handle/JRC140061. and its Tributaries in Three Balkan States”, Balkan Insight. Пристапено на 7 октомври 2025. https://balkaninsight. Benson, M., and K. O’Reilly (2016). “From Lifestyle Migration com/2025/02/06/lifeless-pollution-threatens-the-drin-and- to Lifestyle in Migration: Categories, Concepts and Ways of its-tributaries-in-three-balkan-states/. Thinking”, Migration Studies 4(1): 20–37. Пристапено на 1 март 2025. https://academic.oup.com/migration/article-abst Balkan Civil Society Development Network (2025). Civic ract/4/1/20/2413178?login=true. Space Report 2025: Western Balkans. ECF (European Civic Forum). Пристапено на 7 октомври 2025. https://civic- forum.eu/wp-content/uploads/2025/06/Civic-Space-Report- 2025-WesternBalkans.pdf

- 60 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Berlin Economics (2025). “Berlin Economics Supports the Commissariat for Refugees and Migration of Serbia (n.d.). Development of Kosovo’s First Voluntary NDC”. Пристапено “About Us”. Пристапено на 30 јуни2025. https://arhiva.kirs. на 18 јуни 2025. https://berlin-economics.com/en/berlin- gov.rs/articles/aboutus.php?lang=ENG. economics-supports-the-development-of-kosovos-first- voluntary-ndc/#:~:text=In%20March%202025%2C%20 Cuttitta, P., A. Pécouda, and M. Phillips (2022). “Civil Society Kosovo%20officially%20adopted%20its%20first,tackle%20 and Migration Governance across European Borderlands”, climate%20change%20through%20coordinated%20 Journal of Intercultural Studies 44(1). Пристапено на 30 јуни efforts%20by%202030. 2025. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0725686 8.2022.2160099#d1e123. Berlin Process (2025). “What Is the Berlin Process?” Пристапено на 10 октомври 2025. https://www. Cvetkovska, S., D. Ilieski, I. Nasteska, P. Holcová, and A. berlinprocess.de/. Džonlić (2021). “‘Europe’s Waste Dump’: How Dangerously Polluting Oil Ended Up Heating North Macedonia’s Hospitals”, Berlin Process (2025a). “Results of the Berlin Process”. Проект за известување за организиран криминал и Пристапено на 10 октомври 2025. https://www. корупција (OCCRP), 21 мај 2021. https://www.occrp.org/ berlinprocess.de/#results. en/investigation/europes-waste-dump-how-dangerously- polluting-oil-ended-up-heating-north-macedonias-hospitals. Biella, R., R. Hoffmann, and H. Upadhyay (2022). “Climate, Agriculture, and Migration: Exploring the Vulnerability Desai, H., and E. Forsberg (2020). Multidimensional Fragility and Outmigration Nexus in the Indian Himalayan Region”, in 2020. OECD Development Co-operation Working Papers, Mountain Research and Development 42(2): R9–R21. No. 79. Париз: Издаваштво на ОЕЦД. Пристапено на 7 Пристапено на 7 октомври 2025. https://www.jstor.org/ октомври 2025. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/ stable/48695047?seq=1. en/publications/reports/2020/09/multidimensional-fragility- in-2020_2f8fc1ee/b4fbdd27-en.pdf. Bygnes, S., and A. Flipo (2016). “Political Motivations for Intra-European Migration”, Acta Sociologica 59(2): 113–129. Digital Atlas (2024). “Advancing Medium and Long-Term Пристапено на 2 јуни 2025. https://journals.sagepub.com/ Adaptation Planning in the Republic of Serbia (NAP)”. doi/full/10.1177/0001699316659909. Пристапено на 10 октомври 2025. https://atlas-klime.eko. gov.rs/eng/about. CAN Europe (2025). “Do Final NECPs Sufficiently Address EU-level Just Transition Requirements? Just Transition Djatkov, D. (2024). Policy Report on the Green Transition Briefing”. Пристапено на 31 јануари 2025. https://1point5. in the Western Balkans, edition 2024. Пристапено на 7 caneurope.org/wp-content/uploads/2025/04/Just- октомври 2025. https://www.westernbalkans-infohub.eu/ Transition-Briefing-1.pdf. wp-content/uploads/2024/08/Report_Green-Transition_final. pdf. CDI (Cooperation and Development Institute) (2024). The EU Growth Plan for the Western Balkans: One Year After: EEA (European Environment Agency) (2024a). European Insight Paper. Тирана: Институт за соработка и развој. Climate Risk Assessment. Пристапено на 3 мај 2025. https:// Пристапено на 7 октомври 2025. https://cdinstitute.eu/wp- www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/european- content/uploads/2024/11/Insight-paper_EU-GP-for-WBs.pdf. climate-risk-assessment.

CMS (Center for Migration Studies) (2021). “What We Know EEA (European Environment Agency) (2024b). 2024 About Climate Change and Migration”. Пристапено на 25 мај European State of the Climate. Пристапено на 3 јули 2025. 2025. https://cmsny.org/wp-content/uploads/2021/02/What- https://climate.copernicus.eu/esotc/2024. We-Know-About-Climate-Change-and-Migration-Final.pdf.

- Библиографија 61

EEA (European Environment Agency) (2021). Municipal Waste European Commission (2023a). “Kosovo visa liberalisation Management in Western Balkan Countries—Country Profile: signed for entry in early 2024”, Directorate-General for North Macedonia. Copenhagen: European Environment Migration and Home Affairs, 21 април 2023. Пристапено Agency. на 25 мај 2025. https://home-affairs.ec.europa.eu/ news/kosovo-visa-liberalisation-signed-entry- EEA (European Environment Agency) (2021a). Municipal early-2024-2023-04-21_en. Waste Management in Western Balkan Countries—Country Profile: Montenegro. Copenhagen: European Environment European Commission (2023b). Communication from Agency. the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the EEA (European Environment Agency) (2021b). Municipal Committee of the Regions: New Growth Plan for the Western Waste Management in Western Balkan Countries—Country Balkans, 8 ноември 2023. Пристапено на 25 јуни 2025. Profile: Albania. Copenhagen: European Environment Agency. https://enlargement.ec.europa.eu/system/files/2023-11/ COM_2023_691_New%20Growth%20Plan%20Western%20 EEA (European Environment Agency) (2020). Western Balkans.pdf. Balkan Countries: 20 Years of Cooperation with the EEA. Copenhagen: European Environment Agency. Euronews Albania (2023). “44% of the economy in 2021 concentrated in Tirana, other districts fading”, Euronews EPC (European Policy Centre) (2021). “Open Balkan Albania, 22 мај 2023. Пристапено на 7 октомври Initiative: Less History, More Business”. Пристапено на 13 2025. https://euronews.al/en/44-of-the-economy- септември2025. https://cep.org.rs/en/blog/open-balkan- in-2021-concentrated-in-tirana-other-districts- initiative/. fading/#:~:text=On%20the%20other%20hand%2C%20 the,districts%20towards%20Tirana%20or%20abroad. EPRS (European Parliamentary Research Service) (2022). The Future of Climate Migration. Пристапено на FAO (Food and Agriculture Organization of the United 7 октомври 2025. https://www.europarl.europa.eu/RegData/ Nations) (2025). FAOSTAT Пристапено на 10 октомври 2025. etudes/ATAG/2022/729334/EPRS_ATA(2022)729334_EN.pdf. fao.org/faostat/en/#data/RL.

Ergezer, A. U., P. Balažič, and E. Kopliku (2021). Southeast Filho, W. L., G. Trbić, and M. D. Filipovic (eds.) (2019). Climate Europe 2030 Strategy. Пристапено на 7 октомври 2025. Change Adaptation in Eastern Europe: Managing Risks and https://www.rcc.int/see2030/files/SEE-2030-strategy.pdf. Building Resilience to Climate Change. Cham: Springer.

ETF (European Training Foundation) (2021). How Migration, Garip, F., and C. A. Reed (2025). “Climate Change and Human Human Capital and the Labour Market Interact in Montenegro. Mobility: Considering Context, Mechanisms, and Selectivity”, Пристапено на 29 јануари 2025. https://www.etf.europa.eu/ Population and Development Review 51(1): 449–489. en/publications-and-resources/publications/how-migration- Пристапено на 14 март 2025. https://doi.org/10.1111/ human-capital-and-labour-market-interact-3. padr.12716.

ETF (European Training Foundation) (2022). Review of Gazdar, H., and H. B. Mallah (2013). “Informality and Political National Career Development Support Systems in the Violence in Karachi”, Urban Studies 50(15): 3099–3115. Western Balkans. Пристапено на 7 октомври 2025. https:// Пристапено на 24 март 2025. https://journals.sagepub.com/ www.etf.europa.eu/sites/default/files/2022-09/ETF_WB%20 doi/abs/10.1177/0042098013487778. synthesis%20report_EN.pdf.

EU4Green (2024). “SERBIA”. Пристапено на 10 октомври 2025. https://eu4green.eu/economy/serbia/.

- 62 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Gedeshi, I., and R. King (2018). New Trends in Potential IDMC (Internal Displacement Monitoring Centre) (2014). Migration from Albania. Tirana: Friedrich-Ebert-Stiftung. “Floods Cause New Displacement in Bosnia and Herzegovina”, Пристапено на 29 јануари 2025. https://tirana.fes.de/al/ 5 септември 2014. Пристапено на 5 септември 2025. al-news-events-publications-detail/new-trends-in-potential- https://www.internal-displacement.org/expert-analysis/ migration-from-albania.html. floods-cause-new-displacement-in-bosnia-and- herzegovina/. Gemi, E., and A. Triandafyllidou (2021). Rethinking Migration and Return in Southeastern Europe. Пристапено IDMC (2025). “Country Profile: Bosnia and Herzegovina”. на 29 јаннуари 2025. https://library.oapen.org/ Пристапено на 10 октомври 2025. https://www.internal- handle/20.500.12657/102238. displacement.org/countries/bosnia-and-herzegovina/.

GFMD (Global Forum on Migration and Development) (2024). ILO (International Labour Organization) (2023). Skills for a The Impact of Climate Change on Human Mobility: Preventive Greener Future: A Global View. Пристапено на 7 октомври Action, Humanitarian Action and Development. Background 2025. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/ Paper. Женева: ГФМД. Пристапено на 29 јануари 2025. public/%40ed_emp/documents/publication/wcms_732214. https://www.gfmd.org/sites/g/files/tmzbdl1801/files/ pdf. documents/france2023/roundtables/GFMD%20GRT%20 1%20-%20Background%20paper%20Final_EN.pdf?EN. IMCCS (International Military Council on Climate and Security) (2022). The World Climate and Security Report 2022: Climate Global Forest Watch (2025). Global Forest Watch map. Security Snapshot – The Balkans. Пристапено на 29 јануари Пристапено на 25 мај 2025. https://www.globalforestwatch. 2025. https://councilonstrategicrisks.org/wp-content/ org/map/. uploads/2022/07/Climate-Security-Snapshot-The-Balkans_ World-Climate-and-Security-Report-2022.pdf Government of the Republic of Serbia (2021). Economic Migration Strategy of the Republic of Serbia for the Period IOM (International Organization for Migration) (2019). 2021–2027. Пристапено на 2 февруари 2025. https:// Glossary on Migration. Пристапено на 7 октомври 2025. www.minrzs.gov.rs/sites/default/files/2021-02/ENG_%20 https://publications.iom.int/system/files/pdf/iml_34_glossary. Strategija%20ekonomske%20migracije%202021-2027- pdf. 30_10%20%28002%29.pdf. IOM (International Organization for Migration) (2021a). Migration Hajdari, L., and J. Krasniqi (2021). “The Economic Dimension in North Macedonia: A Country Profile 2021. Пристапено на of Migration: Kosovo from 2015 to 2020”, Humanities and 29 јануари 2025. https://publications.iom.int/books/migration- Social Sciences Communications 8: 273. Пристапено на 15 north-macedonia-country-profile-2021. февруари 2025. https://doi.org/10.1057/s41599-021-00923-6.

Haxha, U. (2023). “Floods Are Taking Kosovo by Surprise: IOM (International Organization for Migration) (2021b). Climate Change, Riverbed Degradation and Too Much South-Eastern Europe, Eastern Europe and Central Concrete Threaten Unprepared Municipalities”, 19 септември Asia – Regional Strategy 2020–2024. Пристапено на 29 2023. Kosovo 2.0. Пристапено на 19 септември 2025. јануари 2025. https://publications.iom.int/books/south- https://kosovotwopointzero.com/en/floods-are-taking- eastern-europe-eastern-europe-and-central-asia-regional- kosovo-by-surprise/. strategy-2020-2024.

ICMPD (International Centre for Migration Policy Development) (2020). Geopolitical Outlook on International Migration. Пристапено на 4 февруари 2025. https://www. icmpd.org/fileadmin/ICMPD-Website/ICMPD_Geopolitical_ Outlook_on_International_Migration.pdf.

- Библиографија 63

IOM (International Organization for Migration) (2023a). IPCC (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and “Western Balkans Partners Accept Action Plan on Sustainable Vulnerability, Придонес на Работната група II кон Шестиот Migration Governance at the Third Sarajevo Migration извештај за проценка Пристапено на 5 март 2025. https:// Dialogue”, 9 јуни 2023. Пристапено на 29 јануари 2025. www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-working- https://www.iom.int/news/western-balkans-partners- group-ii/. accept-action-plan-sustainable-migration-governance-third- sarajevo-migration-dialogue. IUCN (International Union for Conservation of Nature) (2025). Vjosa Wild River National Park Mitigation Hierarchy IOM (International Organization for Migration) (2023b). Assessment for the Rural Water Supply IV Project (Lot 1) Exploring the Links between Migration, Environment and at Shushica River, Albania: Final Report, 27 јануари 2025. Climate Change in Bosnia and Herzegovina. Пристапено на Пристапено на 7 октомври 2025. https://balkanrivers. 29 јануари 2025. https://bih.iom.int/resources/exploring- net/uploads/files/shares/Studies/VWRNP_MHA_Final_ links-between-migration-environment-and-climate-change- Report_20250127_compressed.pdf. bosnia-and-herzegovina. Jakovljevic, A. (2021). “Effects of Public Policy Measures on IOM (International Organization for Migration) (2024a). Flood Combating Migration in Serbia”, Međunarodna politika 72, No. and Landslide Response Situation Report, 7 November 2024. 1183: 7–29. Пристапено на 29 јануари 2025. http://doi.fil. Пристапено на 29 јануари 2025. https://bih.iom.int/sites/g/ bg.ac.rs/pdf/journals/iipe_mp/2021-1183/iipe_mp-2021-72- files/tmzbdl1076/files/documents/2024-11/2024-flood-and- 1183-1.pdf. landslide-response-situation-report-7-november-2.pdf. Jeftic, M., D. Tošić, and T. Nikolić (2019). “Resilient Functional IOM (International Organization for Migration) (2024b). “North Urban Regions: Spatial Planning in the Light of Climate Macedonia: Mainstreaming Migration and Climate Change Change” In W. L. Filho, G. Trbić, and D. Filipovic (eds.). Perspectives into National Adaptation Plan Processes”. Climate Change Adaptation in Eastern Europe: Managing Пристапено на 29 јануари 2025. https://d-portal.org/q. Risks and Building Resilience to Climate Change. Cham: html?aid=XM-DAC-47066-NC.0143. Springer International Publishing.

IOM (International Organization for Migration) (2024c). Jovanović Popović, D., and M. Milinčić (2016). “Impact of Labour Migration and Climate Change, Information Sheet, Climate Changes, Floods and Internal Displacement in Јануари 2024. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www. Southeastern Europe”, Herald of the Geographic Society of iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/documents/2024-05/ Republic of Srpska 20: 111–122. Пристапено на 7 октомври information-sheet-labour-migration-and-climate-change.pdf. 2025. https://www.researchgate.net/publication/321344026_ IMPACT_OF_CLIMATE_CHANGES_FLOODS_AND_INTERNAL_ IOM (International Organization for Migration) (2024d). DISPLACEMENT_IN_SOUTH_EASTERN_EUROPE. Bridging Climate Change and Human Mobility: Collective Analysis for a Deeper Understanding of Climate Mobility in JRC (Joint Research Centre) (2024). Status of Environment the East and Horn of Africa. Пристапено на 7 октомври and Climate in the Western Balkans. JRC Publications 2025. https://dtm.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1461/ Repository. Пристапено на 7 октомври 2025. https:// files/reports/Bridging%20Climate%20Mobility%20 publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC140061. Hackathon%20Report_Final_V2.pdf. King, R., and I. Gedeshi (2019). “New Trends in Potential IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) (2021). Migration from Albania: The Migration Transition Postponed”, Climate Change 2021: The Physical Science Basis, Придонес Migration and Development 9(2): 131–151. Пристапено на 29 на Работната група I кон Шестиот извештај за проценка. јануари 2025. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/ Пристапено на 5 март 2025. https://www.ipcc.ch/report/ 21632324.2019.1608099. ar6/wg1/.

- 64 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Knez, S., S. Štrbac, and I. Podbregar (2022). “Climate Change Monitor (2022). “Prapavija Ekonomike e Shpopullimit te in the Western Balkans and EU Green Deal: Status, Mitigation Kukesit”, 10 декември 2022. Пристапено на 15 март 2025. and Challenges”, Energy, Sustainability and Society 12(1). https://monitor.al/prapavija-ekonomike-e-shpopullimit-te- Пристапено на 29 јануари 2025. https://doi.org/10.1186/ kukesit-2/. s13705-021-00328-y. Muttarak, R. (2021). “Demographic Perspectives in Research Kurecic, P. (2023). “Is Corruption the Driving Force of on Global Environmental Change”, Population Studies 75(2): Migration from Croatia: Evidence from a Survey”, South East 267–284. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www. European Journal of Economics and Business 18(1): 1–14. tandfonline.com/doi/full/10.1080/00324728.2021.1988684. Пристапено на 10 октомври 2025. https://reference-global. com/article/10.2478/jeb-2023-0001. Muttarak, R. (2022). “Vulnerability to Climate Change and Adaptive Capacity from a Demographic Perspective”. Low Carbon Power (2025). “Electricity in North Macedonia In: Hunter, L.M., Gray, C., Véron, J. (eds) International in 2024/2025”. Пристапено на 10 октомври 2025. https:// Handbook of Population and Environment. International lowcarbonpower.org/region/North_Macedonia. Handbooks of Population, vol 10. Springer, Cham. https://doi. org/10.1007/978-3-030-76433-3_4 Malak, M. A., and N. K. Lina (2024). “Tropical Cyclones and the Mobility of Older Persons: Insights from Coastal Montenegro Ministry of Economic Development (2022). Bangladesh”. In S. Jolly, N. Ahmad, and M. Scott (eds.). Montenegro Tourism Development Strategy 2022–2025 with Climate-Related Human Mobility in Asia and the Pacific, the Action Plan. Пристапено на 7 октомври 2025. https:// Sustainable Development Goals Series. Singapore: www.gov.me/en/documents/a4a670bc-abac-447b-bd91- Springer. Пристапено на 29 јануари 2025. https://doi. 2b9203bd95d9. org/10.1007/978-981-97-3234-0_2. Nature Returns (2025). “About the Nature Returns Project”. Martin, R., and R. Dragos (2012). “Return Migration: The Пристапено на 10 октомври 2025. https://nature-returns.eu/ Experience of Eastern Europe”, International Migration the-project/. (50)6: 109–128. Пристапено на 29 јануари 2025. https:// onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-2435.2012.00762.x. North Macedonia Ministry of Energy, Mining, and Raw Materials (2025). “The Just Energy Transition Platform is Mara, I., and M. Landesmann (2022). Use It or Lose It! How Strengthening – JETIP: Macedonia Calls on the International Do Migration, Human Capital and the Labour Market Interact Community for Partnership”. Пристапено на 3 јуни 2025. in the Western Balkans? Пристапено на 29 јануари 2025. https://energy.gov.mk/en-GB/odnosi-so-javnost/soopstenija/ https://www.etf.europa.eu/en/publications-and-resources/ se-zacvrstuva-platformata-za-pravedna-energetska- publications/use-it-or-lose-it-how-do-migration-human- tranzicija-jetip-makedonija-ja-povikuva-megjunarodnata- capital-and-labour. zaednica-na-partnerstvo.

McAreavey, R., and N. Argent (2018). New Immigration Северна Македдонија, Министерство за животна Destinations: Migrating to Rural and Peripheral Areas. средина и просторно планирање (2025), Страица на Routledge. министерството. Пристапено на 30 јуни 2025. https://www. moepp.gov.mk/en-GB/ministerstvo. Mejdini, F., and K. Amerhauser (2019). Growing Like Weeds? Rethinking Albania’s Culture of Cannabis Cultivation. OECD (2022). Labour Migration in the Western Balkans: Пристапено на 7 октомври 2025. https://globalinitiative.net/ Mapping Patterns, Addressing Challenges and Reaping wp-content/uploads/2019/12/AlbaniaCannabis.14.12.web_. Benefits. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www. pdf. oecd.org/en/publications/labour-migration-in-the-western- balkans_af3db4f9-en.html.

- Библиографија 65

OSCE (2009). The OSCE Concept of Comprehensive and Co- Ranocchiari, G. (2023). “North Macedonia: Limited operative Security: An Overview of Major Milestones. Виена: Resources for Managing Natural Park Fires”, 11 October Центар за спречување на конфликти. https://www.osce. 2023. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www. org/files/f/documents/c/0/37592.pdf balcanicaucaso.org/eng/Areas/North-Macedonia/North- Macedonia-limited-resources-for-managing-natural-park- OSCE Mission to Serbia (2024). Consolidating the fires-227448. Democratization Process in the Security Sector in Serbia. https://www.osce.org/files/f/documents/1/8/580225.pdf RCC (Regional Cooperation Council) (2020). “Compendium on Best Practices in Diaspora Engagement in the Western Panebianco, S. (2022). “Climate Change Migration Enters the Balkans”. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www.rcc. Agenda of the Wider Mediterranean: The Long Way Towards int/pubs/148/compendium-on-best-practices-in-diaspora- Global Governance”. In S. Panebianco (ed.), Border Crises engagement-in-the-western-balkans. and Human Mobility in the Mediterranean Global South, Critical Security Studies in the Global South, 145–175. Cham: RCC (2024). SecuriMeter 2024. Пристапено на 30 јуни 2025. Palgrave Macmillan. https://www.rcc.int/pubs/199/securimeter-2024.

Petrović, J. (2022). “Chapter 9: Environment, Climate RCC (2025). SecuriMeter database. Пристапено на 30 јуни Change and Depopulation in Serbia”. In D. Vuković (ed.), 2025. https://www.rcc.int/securimeter/database. National Human Development Report – Serbia 2022: Human Development in Response to Demographic Change, 206–223. REKK Foundation (2019). The Southeast European power Belgrade: UNDP Srbija. Пристапено на 10 октомври 2025. system in 2030: Flexibility challenges and benefits from https://hdr.undp.org.rs/wp-content/uploads/2023/05/ regional integration. Analysis. Пристапено на 30 јуни Chapter9-Environment-Climate-Change-and-Depopulation- 2025. https://www.agora-energiewende.org/fileadmin/ in-Serbia-e1.pdf. Projekte/2019/Southeast_European_power_system_ in_2030/154_SoutheastEuropPowerSys_WEB.pdf. Pietrapertosa, F., V. Khokhlov, M. Salvia, and C. Cosmi (2018). “Climate Change Adaptation Policies and Plans: A Survey in Reliefweb (2024). Bosnia and Herzegovina: Pluvial/Flash 11 South East European Countries”, Environmental Science & Flood 2024 – DREF Operation Appeal MDRBA017, 19 Policy 85: 24–34. Пристапено на 10 октомври 2025. https:// октомври 2024. Пристапено на 29 јануари 2025. https:// doi.org/10.1016/j.envsci.2018.03.013. reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/bosnia-and- herzegovina-pluvialflash-flood-2024-dref-operation-appeal- Popovic, S., et al. (2018). Land Degradation Caused by mdrba017. Illegal Construction in the Bjelopavlici Plain: Case Study of the Narrow Belt along the Motorway Podgorica–Danilovgrad, Reuters (2022). “Albania Dims Lights as Drought, Price Spike Montenegro. Подгорица: Сесии во зелената соба Spark Energy Crisis”, Reuters, 21 March 2022. Пристапено на 2018 Меѓународна конференција на GEA. Пристапено 7 октомври 2025. https://www.reuters.com/world/europe/ на 10 октомври 2025. https://www.researchgate.net/ albania-dims-lights-drought-price-spike-spark-energy- publication/331275515_Land_degradation_caused_by_illegal_ crisis-2022-03-21/. construction_in_the_Bjelopavlici_Plain_Case_study_of_the_ narrow_belt_along_the_motorway_Podgorica_-Danilovgrad_ Reuters (2025). “Bosnian Students Protest Government Montenegro. Inaction after Deadly Floods”, Reuters, 10 февруари 2025. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www.reuters.com/ world/europe/bosnian-students-protest-government- inaction-after-deadly-floods-2025-02-10/.

- 66 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Rosinska, A. (2024). Drivers of Migration: Dimensions and Spasić, V. (2024). “Serbia Publishes Draft Environmental Indicators. A Policy-Oriented Literature Review. Луксембург: Protection Strategy: Green Agenda 2024–2033”, Balkan Служба за публикации на Европската Унија. Пристапено Green Energy News, 11 септември 2024. Пристапено на 29 на 29 јануари 2025. https://op.europa.eu/en/publication- јануари 2025. https://balkangreenenergynews.com/serbia- detail/-/publication/3a347b71-bb6a-11ef-91ed-01aa75ed71a1/ publishes-draft-environmental-protection-strategy-green- language-en. agenda-2024-2033/.

Rüttinger, L., P. van Ackern, N. Gordon, and A. Foong (2021). Temova, A. (2017). “Internal Migration and Its Impact on Regional Assessment for South-Eastern Europe. Security Regional Development in Macedonia”, Global Journal of Implications of Climate Change. Berlin: adelphi; Виена: ОБСЕ. Human-Social Science 17(E4): 39–46. Пристапено на 29 Пристапено на 29 јануари 2025. https://www.osce.org/ Јануари 2025. https://socialscienceresearch.org/index.php/ files/f/documents/a/a/484148.pdf. GJHSS/article/view/2287.

Rüttinger, L., et al. (2023). Climate Security Risk Assessment The Peninsula (2024). “Albania Tourism Boom Sparks Methodology Guide & Tools. Пристапено на 30 јуни 2025. Fight over River’s Future”, The Peninsula, 22 јули 2024. https://weatheringrisk.org/sites/default/files/document/ Пристапено на 29 јануари 2025. https://thepeninsulaqatar. WR_Climate_Security_Risk_Assessment_Methodology_Guide_ com/article/22/07/2024/albania-tourism-boom-sparks-fight- Tools_0.pdf. over-rivers-future.

RUSI (Royal United Services Institute) (2021). “Russia is Tierolf, P., et al. (2023). “A Coupled Agent-Based Model for Weaponising Bosnia and Herzegovina’s Gas Dependence”. France for Simulating Adaptation and Migration Decisions Пристапено на 29 април 2025. https://www.rusi.org/ under Future Coastal Flood Risk”, Scientific Reports 13. explore-our-research/publications/commentary/russia- Пристапено на 29 јануари 2025. https://www.nature.com/ weaponising-bosnia-and-herzegovinas-gas-dependence. articles/s41598-023-31351-y.

Scissa, C. (2024). Migration in the Context of Climate Todorović, I. (2025). “Activists in Northeastern BiH to Obstruct and Environmental Changes in Non-EU Prague Process Majevica Lithium Mining Project”, Balkan Green Energy News, States: Exploring Vulnerabilities, Policy Gaps and Available 9 април 2025. Пристапено на 7 октомври 2025. https:// Protection Frameworks. Прага: Меѓународен центар balkangreenenergynews.com/activists-in-northeastern-bih- за развој на миграциска политика. Пристапено на 21 to-obstruct-majevica-lithium-mining-project/. февруари 2025. https://www.pragueprocess.eu/en/ news-events/news/994-migration-in-the-context-of- Trifonova, M., and A. Dangova (2023). Climate Change climate-and-environmental-changes-in-non-eu-prague- and Security Dynamics in Southeastern Europe. Potsdam- process-states-exploring-vulnerabilities-policy-gaps-and- Babelsberg: Friedrich-Naumann-Stiftung für die Freiheit. available-protection-frameworks. Пристапено на 29 јануари 2025. https://www.freiheit. org/de/consent?dest=https%3A%2F%2Fshop.freiheit. Smeltzer, S., and A. Karppi (2024). “A Region Reordered by org%2F%23!%2FPublikation%2F1471. Autocracy and Democracy”. Пристапено на 10 октомври 2025. https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2024/ UBA (2020). Migration, Environment and Climate Change: region-reordered-autocracy-and-democracy. Literature Review. Пристапено на 29 јануари 2025. https:// www.umweltbundesamt.de/sites/default/files/medien/1410/ Spasić, V. (2022). “North Macedonia First in Western Balkans publikationen/2020-03-04_texte_42-2020_migration- Adopts National Energy and Climate Plan”, Balkan Green literature-review_1.pdf. Energy News, 2 јуни 2022. Пристапено на 7 октомври 2025. https://balkangreenenergynews.com/north-macedonia-first- in-western-balkans-adopts-national-energy-and-climate- plan/.

- Библиографија 67

UN (2024). Bosnia and Herzegovina Floods Response: Vuković, A. (2018). Study on Climate Change in the Western Multi-Cluster Initial Rapid Assessment. Пристапено на 7 Balkans Region. Сараево: Секретаријат на Советот за октомври 2025. https://bosniaherzegovina.un.org/sites/ регионална соработка. Пристапено на 21 февруари 2025. default/files/2024-11/MIRA%20-%20BiH%20Floods%20 https://www.rcc.int/pubs/62/study-on-climate-change-in- Response_FINAL.pdf. the-western-balkans-region.

UNDP (2016). Risk-Proofing the Western Balkans: WHO (2014). Floods in the Balkans: Bosnia and Herzegovina, Empowering People to Prevent Disasters. Пристапено Croatia and Serbia: Situation Report No. 2, 3 June 2014. на 7 октомври 2025. https://www.adaptation-undp.org/ Пристапено на 7 октомври 2025. https://iris.who.int/items/ resources/risk-proofing-western-balkans-empowering- bb131d1f-a819-4b68-9caf-f1c57e942d6f. people-prevent-disasters. World Bank Group (2021). Subdued Recovery. Western UNDP (2023). “Development of the Environmental Protection Balkans Regular Economic Report, No. 19, Spring 2021. Strategy”. Пристапено на 25 јануари 2025. https://www. Пристапено на 31 јануари 2025. https://openknowledge. undp.org/serbia/news/development-environmental- worldbank.org/bitstream/handle/10986/35509/Subdued- protection-strategy. Recovery.pdf?sequence=1&isAllowed=y.

UNDRR (2019). A Compendium of Disaster Risk Reduction World Bank (2023). Towards Adaptive Social Protection in Practices in Cities of the Western Balkans and Turkey: A Europe and Central Asia: A Synthesis Report. Пристапено Review of Selected Cities Participating in UNISDR’s ‘Making на 3 март 2025. https://documents1.worldbank.org/curated/ Cities Resilient: My City is Getting Ready!’ Campaign. en/099052223073526504/pdf/P175926081f2a306d08c780c Пристапено на 7 октомври 2025. https://www.unisdr.org/ 0f1eac68ab2.pdf. files/39825_compendiumuploadpw.pdf. World Bank (2024). Western Balkans 6 – Country Climate UNECE (2020). Formalizing the Informal: Challenges and Development Report (English). Пристапено на 29 Opportunities of Informal Settlements in South-East Europe. јануари 2025. http://documents.worldbank.org/curated/ Пристапено на 19 јануари 2025. https://unece.org/housing- en/099071524133044083/P17920517750570c21b0f01a95ff and-land-management/publications/formalizing-informal- 7aa3fcc. challenges-and-opportunities-informal. WB Info Hub (2023). “Green Agenda for the Western Balkans”. UNESCO (2023). South-Eastern Europe Regional Synthesis: Пристапено на 1 ноември 2025. https://westernbalkans- Climate Change, Displacement and the Right to Education. infohub.eu/programmes/green-agenda-for-the-western- Paris: UNESCO. Пристапено на 29 јануари 2025. https://doi. balkans/#:~:text=The%20GAWB%20Action%20Plan%20 org/10.54675/ATXM1669. envisages%2058%20actions%20and,food%20supply%20 and%20Protection%20of%20nature%20and%20 UNFCCC (2024). Technical Guide on Integrating Human biodiversity. Mobility and Climate Change Linkages into Relevant National Climate Change Planning Processes. Пристапено на 29 јануари 2025. https://unfccc.int/sites/default/files/resource/ WIM_ExCom_human-mobility_TFD_2024.pdf.

UNHCR (United Nations High Commissioner on Refugees) (2025). UNHCR master glossary of terms. Пристапено на 10 октомври 2025. UNHCR master glossary of terms | UNHCR.

UNHCR (2025). “Operational Data Portal: South Eastern Europe”. Пристапено на 10 октомври 2025. https://data. unhcr.org/en/situations/southeasterneurope.

- Анекс 1: Методологија на студијата и нејзините ограничувања

- Анекс 1: Методологија на студијата и нејзините ограничувања 69

1.1. Методологија индиректно влијаат на човековата безбедност и претставу- ваат предизвик за мирот и стабилноста на општествата и Студијата беше спроведена со помош на пристапот на ме- регионите (Rüttinger et al. 2023). Овие системски ризици шани методи, со комбинација на канцелариско истражу- се појавуваат како резултат на сложено заемно дејство по- вање, анализа на податоци, интервјуа со експерти инфор- меѓу климатските промени и разните социјални, економски, матори и консултации со засегнатите страни со цел да се еколошки, демографски и политички фактори, кои се гру- утврдат изложеноста, ранливостите и најчестите трендови пирани и опишани преку специфичните патеки на влијание. и модели специфични за Југоисточна Европа. Во неа се Важно е што овој пристап се стреми да ги идентификува не истакнуваат можните последици за безбедноста, егзистен- само ризиците туку и степеност на издржливост кај раз- цијата, здравјето и благосостојбата. Комбинацијата од кван- личните групи и заедници. титативни и квалитативни податоци е од суштинско значење за да се опфатат сложените патеки специфични за контекстот, Понатаму, меѓусебните врски помеѓу климатските про- што ги поврзуваат влијанијата од климатските промени со мени, човечката мобилност и безбедноста беа наведени во социо-економската и безбедносната динамика (Rüttinger et Мадридската декларација за животната средина и безбед- al. 2023). На пример, кога се истражуваат последователните ност од 2007 година (MC.DOC/4/07), во која се нагласува ефекти од климатските влијанија – на пример, како влијаат сè дека деградацијата на животната средина, вклучувајќи ги почестите екстремни временски настани врз егзистенцијата, катастрофите и нивното можно влијание врз миграциските социјалната кохезија, политичката нестабилност, довербата притисоци, би можеле да бидат дополнителен фактор што во властите и родовото насилство — квалитативните по- придонесува за конфликт и дека климатските промени датоци сами по себе честопати не се доволно обемни, до- може да ги зголемат овие предизвици. Оваа врска беше дека квантитативните модели ги занемаруваат сложените истакната и во последователните одлуки на Министерскиот повратни информации и интеракциите на луѓето што ги фор- совет, вклучувајќи ја Одлуката од Атина во 2009 година за мираат безбедносните патеките од климатските ризици. Во управување со миграцијата и Одлуката од Базел во 2014 истражувањето, исто така, беше применет интерсекциски година за намалување на ризикот од катастрофи. пристап, земајќи ги предвид полот, возраста, социо-економ- скиот статус и конфликтот, за да се земат предвид диферен- Квантитативна анализа цијалните ризици и можностите за градење отпорност со кои се соочуваат различните групи во општеството. За потребите на квантитативната анализа беше спроведено обемно собирање податоци. Беа составени две примарни Применетата аналитичка рамка се темели на пристапот на збрики податоци добиени од јавно достапни извори: ОБСЕ кон безбедноста како широко, сеопфатно и коопе- ративно прашање изразено преку неговите три димензии: Збирки податоци на ниво на поединечна година: политичко-воената, економска и еколошката, и човечката комбинирајќи повеќе бранови на истражување на (ОБСЕ 2009)67. Одлуката на Министерскиот совет на ОБСЕ Балканскиот јавен барометар (ББ) со групирани ин- за зајакнување на соработката за справување со предизви- дикатори за животната средина (на пр. суши, поплави ците предизвикани од климатските промени (MC.DEC/3/21 или топлотни бранови), оваа збирка податоци го оп- од 3 декември 2021 година) нагласи дека климатските фаќа периодот 2017-2023 година и вклучува при- промени можат да ги влошат економските предизвици и ближно 40.000 набљудувања низ регионот на ЈИЕ. Тоа деградацијата на животната средина, што може негативно е урамнотежен, повторувачки сет податоци од пресек. да влијае на просперитетот, стабилноста и безбедноста во ББ, исто така, овозможува збир од 37 поголеми реги- областа на ОБСЕ. Безбедносните ризици како резултат на они, овозможувајќи анализа на регионалните модели климата ги вклучуваат оние што се предизвикани од еден во одреден период. Клучното прашање од анкетата за или повеќе климатски фактори за стрес кои директно и/или целите на овој извештај беше: „Дали би размислиле да

67 Рамката, исто така, се потпира на дефиницијата на ОЕЦД за нестабилност и кревкост, имено „комбинација од изложеноста на ризик и недоволниот капацитет за справување на државата, системот и/или заедниците за управување, апсорбирање и ублажување на тие ризици“ (Desai and Forsberg 20202020). Политичката нестабилност, (организираниот) криминал, урбаното насилство, тероризмот и конфликтите се различни начини на кои се манифестира несигурноста; сите тие се опфатени со рамката.

- 70 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

живеете и работите во странство?“ што ни овозможи вање на моделите на различни подпримероци; вклучивме да ги доловиме намерите за емиграција. водечки и заостанувачки моменти; и тестиравме алтерна- тивни спецификации на модели. Збирки податоци на ниво на општина по година: Оваа збирка податоци ги спојува мрежните со- Квалитативна анализа цио-економски индикатори (на пр., БДП, изградена површина или старосна структура на населението) и Квалитативното собирање и анализата на податоци се индикаторите за животна средина со податоци за на- состоеше од преглед на постојната база на знаење (стара селението и внатрешната миграција од Националните и рецензирана литература) за меѓусебните врски помеѓу заводи за статистика (НСО). Опфаќајќи го периодот климатските промени, мобилноста и безбедноста, со фокус 2010–2024 година, вклучува приближно 4.000 набљу- на регионот на ЈИЕ (опфатен период: 2010–2024). Исто така, дувања низ 431 поднационален регион, користејќи ја вклучуваше преглед на неодамнешните (од 2010 година па најгрануларната достапна административна единица наваму) и тековните проекти и активности што се занима- (обично општини). Ова е неурамнотежен панел-пода- ваат со врските помеѓу еколошките и климатските ризици, ток, главно затоа што временскиот период опфатен со од една страна, и мобилноста (и внатрешната и меѓународ- податоците обезбедени од НСО значително варира. ната), од друга страна. Клучните засегнати страни на минис- терско и регионално ниво кои се задолжени за човечката По собирањето и прочистувањето на податоците, беа спро- мобилност, како и за климатските и еколошките прашања ведени дескриптивни анализи за да се испита просторната беа мапирани одделно, заедно со постојните политики и и временската распределба на клучните индикатори, со што регулативи во оваа област. Исто така, беа утврдени и учес- се утврдуваа општите шеми. Резултатите беа прикажани ниците и иницијативите што се занимаваат со меѓусебните визуелно преку користење различни графикони, како што врски помеѓу овие теми на интегративен начин. Наодите се хороплетни мапи, дијаграми на акорди или столбести од анализата на канцелариски податоци беа дополнети со дијаграми, кои се вклучени во овој извештај. Односите меѓу 38 полуструктурирани интервјуа со вкупно 63 клучни екс- варијаблите беа анализирани со користење пристапи за перти, спроведени онлајн и лично за време на две посети статистичко моделирање, со фокус на тоа како социо-еко- на регионот. Интервјуата се фокусираа главно на: (а) разби- номските и еколошките фактори влијаеле врз резултатите рање како климатските и еколошките стресови ја поттикну- од миграцијата. Почнувајќи со едноставни двоваријантни ваат мобилноста во регионот (за да се надополнат клучните модели, моделите користеа прогресивно зголемена ком- трендови наведени со квантитативна анализа на податоци), плексност за да ги земат предвид дополнителните фактори. вклучувајќи ги клучните трендови специфични за полот и младите; и (б) мапирање на тековните одговори и празни- За збирките податоци на ниво на индивидуална година, ните на регионално, министерско и локално ниво. користевме двонасочен пробит модел со фиксни ефекти, (ТВФЕ) со фиксни ефекти специфични за регионот и земјата, Валидација каде што намерата за емиграција е променлива на исходот и збир на временски варијабилни регресори. Стандардните Првчните резултати од квалитативните и квантитативните грешки се групирани на регионално ниво. За збирот на по- анализи беа споделени за време на регионална работил- датоци на ниво на општина година, проценивме негативен ница во Сараево на 3 јуни 2025 година, на која беа собрани биномен модел на ТВФЕ со фиксни ефекти специфични за релевантни министерски тела, меѓународни и регионални регионот и земјата, со внатрешно броење на емиграцијата организации, граѓанското општество и академската за- како исход и збир на временски варијабилни регресори. едница од целиот регион. Настанот, исто така, обезбеди Стандардните грешки повторно се групирани на регио- платформа за размена на искуства и научени лекции, како нално ниво. За понатамошно испитување на механизмите и и за дискусија за регионален план за патна карта што се откривање хетерогени ефекти, проценивме модели со ин- однесува на меѓусебните врски помеѓу климатските про- теракциски услови, особено помеѓу нашите четири клучни мени, човечката мобилност и безбедноста, вклучувајќи ги индикатори за опасности и слабости во животната средина. и аспектите на приспособување и ублажување, осмислени Исто така, спроведовме проверки на робусноста со корис- за зајакнување на отпорноста во Југоисточна Европа. Ре- тење на алтернативни извори на податоци и со извршу- зултатите од работилницата се вклучени во оваа студија.

- Анекс 1: Методологија на студијата и нејзините ограничувања 71

1.2. Ограничувања на студијата мигранти, времетраењето на престојот или клучните демо- графски и социо-економски карактерстики. Како резултат Кратката временска рамка на студијата ги ограничи бројот на тоа, просторот за дезагрегирана анализа на двигателите и географскиот обем на спроведените интервјуа; иако ис- и последиците од внатрешната миграција останува ограни- тражувачкиот тим се обиде да обезбеди што е можно пооп- чен. фатна покриеност, некои делови од регионот беа помалку застапени во фазата на интервјуирање од други, и беше Емиграцијата се проценува првенствено преку податоци за тешко да се интервјуираат експерти надвор од главните намерите за миграција добиени од анкети спроведени од градови. Покрај тоа, и покрај напорите да се обезбеди ро- Советот за регионална соработка (РЦЦ), особено Балкан- дова рамнотежа кај учесниците во интервјуата со клучните скиот барометар и Секјуриметар. Иако ваквите податоци експерти, структурните ограничувања понекогаш го отеж- нудат вредни сознанија за перцепциите и намерите, тие не нуваа ова. го одразуваат вистинското миграциско однесување. Овие анкети исто, така, се предмет на варијабилност на земање Квантитативната анализа на човековата мобилност во Југо- примероци, потенцијални пристрасности на одговорот и источна Европа беше ограничена од неколку постојани промени во анкетните инструменти, што ја намалува спо- ограничувања на податоците и структурните празнини. редливоста со текот на времето. Понатаму, празнините во Системите за податоци за мобилност во регионот се ка- документацијата за конструкцијата на варијаблите и мето- рактеризираат со нееднаква достапност, недоследна до- дологијата на анкетирање го усложнуваат интегрирањето кументација и ограничен јавен пристап. Клучните извори на овие податоци во лонгитудиналните анализи. варираат во обемот и квалитетот, при што на многу збирки податоци им недостасуваат сеопфатни метаподатоци или Постојат неколку можности за подобрување на системите методи за собирање податоци на кои им недостасува за податоци за миграција во регионот на ЈИЕ. Подобрената транспарентност. Овие ограничувања ја попречија според- координација и усогласување на дефинициите за мобилност ливоста на податоците меѓу земјите и со текот на времето, и практиките за собирање податоци низ земјите значително со што ги попречија напорите да се направат проценки за би ги подобриле квалитетот и споредливоста на подато- мобилноста што ќе бидат релевантни за политиките. ците. Зајакнувањето на соработката меѓу НСО, меѓународ- ните организации и истражувачките институции би можело Во однос на внатрешната миграција, нашите примарни да го олесни развојот на стандардизирани индикатори и извори на податоци беа националните заводи за статис- протоколи за метаподатоци. Обезбедувањето јавен прис- тика (НСО), чии методологии значително се разликуваат тап до збирките податоци, придружено со транспарентна во однос на дефинициите, просторните класификации и документација и методолошки белешки, би промовирало фреквенцијата на собирање податоци. Овие недоследно- поригорозно и порепродуктивно истражување. Како што се сти претставуваа предизвици за тековната студија, особено прошируваат овие системи, вниманието кон етичкото упра- при обидот да се генерираат регионално споредливи ин- вување со податоци - вклучувајќи ја приватноста, инфор- дикатори. Покрај тоа, многу национални збирки податоци мираната согласност и заштитата на ранливите популации не ги опфаќаат систематски дестинациите на внатрешните - треба да остане централен водечки принцип.

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа - Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 73

2.1. Резиме на рамките сериозни последици, со што се покажува јазот помеѓу

и иницијативите за амбицијата на политиките и практичните резултати.

климатските промени Одговорности во политиката, Во последните години, постигнат е значителен напредок стратегии и иницијативи во обезбедувањето одговори на климатските промени низ Југоисточна Европа, во голема мера поттикнат од Лидерството во климатските и еколошките стратегии главната цел за пристапување во ЕУ, која продолжува да ги во Југоисточна Европа обично го обезбедуваат институ- вообликува приоритетите на политиките низ целиот регион ции на високо ниво, како што се министерства, специја- (Belis et al. 2024). Повеќето администрации во регионот лизирани агенции и политички комисии. Покажувајќи ја ратификуваа клучни меѓународни договори, вклучувајќи ги меѓусекторската природа на климатската акција, овие тела Протоколот од Кјото, УНФЦЦ и Договорот од Париз. Тие, исто често надгледуваат низа меѓусебно поврзани ресори. На така, усвоија сеопфатни стратегии коишто ги одразуваат пример, во Косово, прашањата за климата и животната сре- овие обврски, особено со фокус на развојот на стратегиите дина спаѓаат во надлежност на Министерството за животна за приспособување и ублажување на климатските промени, средина, просторно планирање и инфраструктура, додека правното усогласување и спроведувањето на проектите во Босна и Херцеговина одговорноста е на министерствата поддржани од меѓународните партнери и донатори (Petrović за животна средина на двата ентитета, како и на владите на 2022; УНЕСКО 2023). Сепак, овие случувања имаат тен- двата ентитета во однос на финансирањето на климатската денција да се фокусираат на исполнување на надвореш- агенда. Понатаму, агенциите одговорни за енергија често иг- ните барања, при што приспособувањето и ублажувањето раат значајна улога во обликувањето на политиката за кли- честопати се третираат како самостојни прашања, а не како мата и животната средина, особено во однос на стратегиите дел од поширока интегрирана агенда.68 за зелена транзиција, како што може да се види во Северна Македонија (Министерство за енергетика, рударство и суро- Приспособувањето кон климатските промени не секогаш вини на Северна Македонија 2025). Во Црна Гора, одговорно се третира како врвен приоритет, и покрај високата ран- за управување со климатските политики e Министерството ливост на регионот на климатски и еколошки опасности, за екологија, одржлив развој и развој на Северниот Регион. како што се поплави, суши и пожари (Светска банка 2024). Наместо тоа, голем дел од достапните средства се на- Со оглед на тоа што климатските промени се во содејство сочени кон декарбонизација и мерки за ублажување во со широк спектар на сектори, покрај оние со директни ман- согласност со барањата на ЕУ, оставајќи недоволен ка- дати за животна средина, во обликувањето на политиката пацитет за поширока акција за климата која се води на за климата и животната средина честопати се вклучени локално ниво.69 Ова делумно се должи на ограничената различни министерства. Министерствата одговорни за јавна свест, постојаните предизвици во спроведувањето земјоделство, економски развој, труд и социјална заштита и на политиките и ограничувањата на ресурсите.70 Покрај надворешни работи, сите придонесуваат кон напорите насо- тоа, спроведувањето на постојните стратегии честопати е чени кон зајакнување на отпорноста на климатските промени бавно или нецелосно и, таму каде што се преземаат мерки, и унапредување на еколошките цели низ цела Југоисточна приоритет им се дава на непосредните еколошки опасности Европа. На пример, во Северна Македонија, подготовката на наместо на долгорочните климатски ризици.71 Како Националниот план за енергија и клима (НПЕК) ги вклучи ми- резултат на тоа, инвестициите во намалувањето на ризикот нистерствата одговорни за енергетика, животната средина и од катастрофи остануваат ограничени, па дури и релативно економскиот развој за да се обезбеди усогласување на поли- помалите климатски или еколошки настани можат да имаат тиките за клима и енергија со стандардите на ЕУ (Spasić 2022). Меѓународните партнери, како што се Европската агенција за

68 Интервју на клучен експерт со независен советник за одржлив развој, миграција и клима/животна средина, Албанија, 7.4.2025.

69 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, онлајн, 19.2.2025.

70 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, [Босна и Херцеговина] 4.3.2025.

71 Интервју на клучен експерт со претставник на регионална организација, [Австрија] 6.3.2025.

- 74 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

животна средина и Програмата за развој на Обединетите на- вите извори на енергија во регионалниот енергетски микс до ции (УНДП) обезбедуваат техничка и финансиска поддршка за 2030 година и подобрување на подготвеноста за природни овие интегрирани напори (ЕЕА 2020). За сеопфатен список на катастрофи, како и капацитетот за ублажување на ризиците клучните учесници, видете го анексот 2.1. од катастрофи (Ergezer et al. 2021).

Покренати беа низа значајни иницијативи и стратегии за Меѓународно финансирани преточување на политичките обврски во опипливи акции за иницијативи климатските промени и отпорност во Југоисточна Европа. Тука спаѓаат националните72 планови за приспособување па Меѓународните субјекти одиграа клучна улога во под- сé до меѓусекторски проекти (видете го Анекс 2.2 за сеопфа- дршката на регионалните напори за справување со тен список). Повеќето власти во регионот - Албанија, Босна климатските и еколошките предизвици во Југоисточна и Херцеговина, Црна Гора, Северна Македонија и Србија - ги Европа. Многу иницијативи предводени од властите во поднесоа своите Национално утврдени придонеси (НДЦ) до регионот имаа полза од меѓународно финансирање и тех- УНФЦЦЦ, додека Косово, иако не е членка на УНФЦЦЦ, објави ничка помош, кое што помогна стратегиските обврски во доброволен НДЦ во март 2025 година (Berlin Economics 2025; конкретни дејства. На пример, НАП на Србија, Црна Гора УНДП 2023b). Се развиваат и националните планови за прис- и Северна Македонија добија значителна поддршка од Зе- пособување (НАП) низ цела Југоисточна Европа, обично пред- лениот климатски фонд и УНДП. Понатаму, организации, водени од министерствата за животна средина со поддршка вклучувајќи ја Германската заедница за меѓународна со- на меѓународни партнери како што се УНДП и Зелениот кли- работка (ГИЗ) и Меѓународната организација за миграција матски фонд. Сепак, степенот на усогласеност со стандардите (ИОМ), активно придонесоа за широк спектар климатски на ЕУ продолжува да варира (EEA 2021, EEA 2021a, EEA 2021б). и еколошки проекти низ целиот регион. Исто така, од 2012 година, Мисијата на ОБСЕ во Србија соработуваше со Сек- Понатаму, институционалните власти низ Југоисточна Ев- торот за управување со вонредни состојби при Министер- ропа ги здружија силите за да креираат и спроведат голем ството за внатрешни работи за подобрување на реакциите број иницијативи и стратегии на ниво на регионално ниво. во вонредни состојби на единиците на локалната само- Најзначајна е Зелената агенда за Западен Балкан - одобрена управа преку симулациски вежби на ниво на округ.73 на самитот во Софија кон крајот на 2020 година и развиена во партнерство со Советот за регионална соработка (РЦЦ) - Голем број големи иницијативи во Југоисточна Европа се има за цел да ја усогласи климатската акција на регионот со фокусираа на поттикнување на регионалната соработка Зелениот договор на ЕУ. Оваа иницијатива содржи Акциски и усогласување на политиката за климата и животната план кој се состои од седум мапи фокусирани на климатската средина со стандардите на ЕУ. Берлинскиот процес, вос- политика, одржлива енергија, одржлива мобилност, цирку- поставен во 2014 година, беше клучен за овој напор, преку ларна економија, намалување на загадувањето, одржливо промовирање соработка помеѓу регионот и ЕУ со поддршка земјоделство и снабдување со храна и заштита на природата на ГИЗ. Во рамките на својата широка рамка, Берлинскиот и биодиверзитетот (Инфо центар на Светска банка 2023). процес има унапредени климатски и еколошки цели преку Стратегијата ЈИЕ 2030 објавена од РЦЦ во 2021 година, има обезбедување насоки за спроведување на Зелената агенда за цел да го поттикне социо-економскиот развој преку зајак- и поддршка на програмите за обновлива енергија (Берлин- ната регионална соработка. Климатските и еколошките акции ски процес 2025; Берлински процес 2025a). Друг резултат се централни столбови на оваа стратегија, која вклучува ам- од процесот е Фондот за Западен Балкан, кој го става одр- бициозни цели како што се удвојување на уделот на обновли- жливиот развој во центарот на низа иницијативи и настани

72 Употребата на терминот „национален“ овде е усогласена со официјалната ознака на овие документи.

73 Преку вонбуџетскиот проект „Консолидирање на процесот на демократизација во безбедносниот сектор во Србија“, Мисијата поддржа 22 тридневни симулациски вежби кои опфаќаат 19 административни области и 74 општини и градови, а во кои учествуваа повеќе од 1.370 членови на локалните штабови за управување со вонредни состојби. Овие обуки ги подобрија вештините за намалување на ризикот од катастрофи прилагодени на локалните опасности и промовираа подобра координација помеѓу окружните и општинските тимови за управување со вонредни состојби. Учесниците постојано ги оценуваа вежбите како непроценливи за тестирање на плановите за подготвеност и подобрување на процесот на одлучување, тимската работа и меѓусекторската соработка за време на вонредни состојби (Извештаи за напредокот на Мисијата на ОБСЕ во Србија 2012–2024 за вонбуџетскиот проект Консолидирање на процесот на демократизација во безбедносниот сектор во Србија).

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 75

поврзани со соработката за климата и животната средина активно се вклучуваат во политички дијалог и се залагаат за што ги финансира. Паралелно, Планот за раст на ЕУ за Запа- посилни климатски обврски на различни нивоа, од локално ден Балкан има за цел да ја забрза економската интеграција до регионално. На пример, Центарот за животна средина е во единствениот пазар на ЕУ, да ја зголеми финансиската водечка група за застапување која водеше гласни кампањи поддршка за регионот и да поттикне реформи во клучните за заштита на животната средина и климатската политика во сектори. Централно место во планот имаат зелените ре- Босна и Херцеговина, вклучително и за теми, како што се ква- форми и реформите за дигитализација, кои се фокусираат литетот на воздухот, нелегалната сеча и одржливиот транспорт. на декарбонизација, диверзификација на енергијата и про- Слично на тоа, Македонското еколошко друштво во Северна моција на климатски неутрален и климатски паметен урбан Македонија водеше многу важни активности за да влијае врз развој (Европска комисија 2023b, ЦДИ 2024). одлуките за управување со биодиверзитетот и екосистемите. Во некои контексти, како што се Црна Гора и Северна Маке- Покрај политиките, има и неколку иницијативи кои се донија, улогата на граѓанското општество во застапувањето насочени кон иновации, зачувување и урбана отпорност. стана поизразена и поорганизирана во последниве години, со Дигиталниот климатски атлас, развиен преку партнерство успешни кампањи против мали хидроелектрани и нелегални помеѓу српските власти, УНДП и Зелениот климатски фонд еколошки активности во заштитени подрачја. како дел од НАП на Србија, е пример за иновации во управу- вањето со климатските податоци. Оваа алатка го подобрува Јавната свест и едукацијата се централни столбови на ми- нашето разбирање на основната климатска состојба во Ср- сиите на многу граѓански организации и невладини орга- бија, ги поддржува проценките за ранливост и информира за низации низ Југоисточна Европа, што покажува дека инфор- донесувањето одлуки за климатска акција, особено во урба- мираните и ангажираните граѓани се неопходни за ефикасна нистичкото планирање (Digital Atlas 2024). Се истакнуваат и климатска акција. Организации како што е Еко-свест (Се- конзервациските напори за зачувување, како што може да верна Македонија) (спроведуваат истражувања и водат јавни се види во проектот „Природата се враќа“ кој го промовира кампањи за да ги информираат луѓето за климатските ризици, управувањето со заштитените природни подрачја преку подготвеноста за катастрофи и важноста на одржливите вклучување на приватниот сектор и граѓанското општество. практики. Слично на тоа, Институтот за политика за живот- Со активности што опфаќаат неколку делови од регионот, ната средина (Албанија) работи на подигање на свеста преку вклучувајќи ги Северна Македонија и Црна Гора, проектот јавни кампањи, застапување на политики и дисеминација на го покажува значењето на соработката и вклучувањето на достапни информации за климатските промени, обновливата повеќе засегнати страни во заштитата на биодиверзитетот енергија и управувањето со отпад. Мрежата на центри на Ар- (Nature Returns 2025). Во Босна и Херцеговина, во 2016 го- хус, координирана од ОБСЕ, исто така игра значајна улога во дина беше создаден дигитален интерактивен Климатски регионот преку промовирање на пристапот до информации, атлас (во контекст на Третата национална комуникација до јавната свест и учеството во прашања поврзани со живот- УНФЦЦ со поддршка на Факултетот за природни науки и ма- ната средина, со бројни активни центри низ Југоисточна Ев- тематика на Универзитетот во Бања Лука. Атласот се сос- ропа. Посебна сила на овие организации лежи во нивниот до- тои од збирки дигитални климатолошки карти за периодот сег до помладите генерации. Ангажманот на младите стана 1961–1990 година и вклучува идни сценарија. растечки тренд во регионот на ЈИЕ, како што може да се види во иницијативи како што е програмата „Млади екологисти“ во Иницијативи предводени од Северна Македонија, која комбинира еколошко образование граѓанското општество со практични активности за да се поттикне чувство на уп- равување и активизам кај децата и учениците од училишна Организациите на граѓанското општество и невладините возраст. Во Албанија, Милиеконтакт разви проекти фокуси- организации во Југоисточна Европа играат витална и сè рани на младите кои не само што обезбедуваат едукација за повидлива улога во унапредувањето на климатските актив- климатските промени, туку и поттикнуваат активно учество ности низ целиот регион. Главна нивна задача е активизмот во локалните иницијативи за приспособување и донесување за климатските промени кај властите, при што многу групи одлуки во заедницата.74

74 Интервју со клучен експерт со претставник на граѓанска организација за одржлив развој и животна средина, Албанија, 8.4.2025 година.

- 76 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Заштитата и зачувувањето на животната средина остану- онални младински иницијативи, како што е Прозорецот за ваат во сржта на работата на многу организации, а спро- млади на Западен Балкан - исто така, обезбедуваат плат- ведувањето на локалните проекти за приспособување и форма за вкулучување на младите луѓе во програмите за градење отпорност игра сè поважна улога. Институтот отпорност и приспособување кон климатските промени. за зачувување на природата во Албанија, на пример, се фокусира на зачувување на биолошката разновидност и И покрај нивните суштински придонеси, граѓанските ор- одржливо користење на земјиштето, честопати во партнер- ганизации и невладините организации во Југоисточна ство со меѓународни донатори и регионални мрежи.75 Овие Европа се соочуваат со значителни предизвици во одр- напори често вклучуваат практични компоненти, како што жувањето и проширувањето на нивната работа околу се садење дрвја, реставрација на деградирано земјиште климатските промени. Ограниченото финансирање е по- и промоција на практики за земјоделство и управување стојана пречка, при што многу организации се потпираат со водите отпорни на климатски промени; тие исто така на краткорочни проектни грантови, наместо на стабилна, вклучуваат развој на капацитети за да се оспособат локал- долгорочна поддршка. Оваа финансиска несигурност ните заедници и мрежи да учествуваат во управувањето со може да го попречи стратегиското планирање и развојот животната средина.76 Во последниве години, невладините на трајни програми, особено кога еколошките прашања не организации и граѓанските организации во регионот, исто се врвен приоритет за донаторите или за властите.78Друг така, сè повеќе се вклучени во спроведувањето на проекти акутен предизвик е недостатокот на генерациска обнова за приспособување и градење отпорност на локално ниво, во рамките на секторот. Со оглед на тоа дека повозрасните со посебен акцент на намалување на ризикот од катастро- активисти и лидери се пензионираат, честопати се јаува не- фи.77 На пример, за време на неодамнешните поплави во достиг од млади луѓе кои се подготвени или способни да Босна и Херцеговина, граѓанските организации одиграа го заземат нивното место, главно како резултат на висо- клучна улога во мобилизацијата на заедницата и одговорот ките стапки на емиграција на младите од регионот.79 Овој на катастрофи (БЦСДН 2024). демографски тренд го загрозува континуитетот и идниот капацитет на граѓанското општество, особено во областите Регионалните мрежи на граѓанското општество, исто со високо ниво на емиграција. Способноста на граѓанските така, се во пораст, и помагаат да се засили гласот, до- организации да влијаат врз политиката може да биде огра- сегот и ефективноста на климатските активности низ ничена од институционалните бариери, недоволниот прис- Југоисточна Европа. Еден истакнат пример е Балканската тап до носителите на одлуките и сложеноста на интегри- мрежа за развој на граѓанското општество (БЦСДН), која рањето на локалното знаење во климатските стратегии.80 ги обединува граѓанските организации од целиот Западен Покрај тоа, пристапот што го преземаат институционалните Балкан за да го заштити и прошири граѓанскиот простор, да власти, кој се состои во справување со климатските про- влијае врз политиките и да го зајакне одговорот на секторот мени и човечката мобилност како целосно одделни области на предизвиците како што се климатските промени и ризи- или прашања на политиката, до одреден степен се гледа кот од катастрофи. Центарот за ресурси и животна средина кај невладините организации и граѓанските организации. во Албанија, Босна и Херцеговина и други делови од реги- И покрај овие пречки, отпорноста и иновативноста што ги онот на ЈИЕ, е уште еден релевантен учесник. Проектите покажуваат субјектите на граѓанското општество остану- на Ресурсен центар за животна средина (РЕЦ), како што се ваат клучна предност за климатската акција во Југоисточна управувањето со сливовите, намалувањето на емисиите и Европа, особено во досегот до ранливите заедници и во- еколошката правда, честопати вклучуваат регионална со- дењето на локално приспособени решенија. работка и трансфер на најдобри практики. Неколку реги-

75 Интервју на клучен експерт со претставници на организации од граѓанското општество за одржлив развој, Албанија, 4.4.2025.

76 Интервју на клучен експерт со претставници на организации од граѓанското општество за одржлив развој, Албанија, 4.4.2025.

77 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, [Босна и Херцеговина] 3.3.2025.

78 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација, Албанија, 25.03.2025.

79 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, [Босна и Херцеговина] 3.3..2025.

80 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, [Босна и Херцеговина] 3.3..2025.

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 77

2.2. Преглед на законските рамки и одговорностите за политики за климатските промени

Главно Меѓусекторска Главна законска рамка надлежно тело вклученост

Закон за климатски промени („Службен весник“ Министерството Министерството бр. 155/2020), Закон за заштита на животната за туризам и за инфраструктура средина („Службен весник“ бр. 10431/2011), Закон животна средина: и енергетика; за интегрирано управување со отпад („Службен Националната Министерството весник“ бр. 10463/2011), Закон за заштита на Албанија агенција за за земјоделство воздухот („Службен весник“ бр. 10448/2011), Закон животна средина, и рурален развој; за ратификација на Парискиот договор („Службен Националната Министерството весник“ бр. 92/2016), Закон за ратификација агенција за за финансии и на Протоколот од Кјото („Службен весник“ бр. заштитени подрачја економија 8932/2002)

Одлука за ратификација на Парискиот договор („Службен весник на БиХ“ Ia бр. 1/17), Закон за ратификација на Протоколот од Кјото („Службен весник на БиХ“ Ia бр. 3/08)

Федерација на БиХ: Закон за заштита на животната средина („Службен весник на ФБиХ“ бр. 33/03, 38/09), Закон за заштита на природата („Службен весник на ФБиХ“ бр. 66/13), Закон за заштита на воздухот („Службен весник на ФБиХ“ бр. 33/03), Закон за управување со отпад („Службен весник на ФБиХ“ бр. 33/03), Закон за енергетска ефикасност („Службен весник на ФБиХ“ бр. 22/17), Министерството за Закон за обновливи извори на енергија и ефикасна надворешна трговија когенерација („Службен весник на ФБиХ“ бр. 70/13, и економски односи; 5/14, 79/15, 24/19, 82/23) министерствата Министерството за на ентитетите финансии и трезор; Република Српска: Закон за заштита на животната (Федерација БиХ: министерства средина („Службен весник на РС“ бр. 71/12, 79/15), Министерството на ентитетите Закон за заштита на природата („Службен весник за животна (Министерство Босна и на РС“ бр. 20/14), Закон за заштита на воздухот средина и туризам; за земјоделство, Херцеговина („Службен весник на РС“ бр. 124/11), Закон за Република Српска: водостопанство управување со отпад („Службен весник“ на РС бр. Министерството и шумарство; 111/13), Закон за енергетска ефикасност („Службен за просторно Министерството весник на РС“ бр. 59/13), Закон за обновливи планирање, за енергетика, извори на енергија и ефикасна когенерација градежништво рударство и („Службен весник на РС“ бр. 39/13, 108/13, 79/15, и екологија): индустрија) 26/18, 20/21, 52/21) Фондовите за заштита на Округ Брчко БиХ: Закон за заштита на животната животната средина средина („Службен весник на Округот Брчко БиХ“ бр. 24/04, 1/05, 19/07, 9/09, 21/18), Закон за заштита на природата („Службен весник на Округот Брчко БиХ“ бр. 24/04), Закон за заштита на воздухот („Службен весник на Округот Брчко БиХ“ бр. 25/09), Закон за управување со отпад („Службен весник на Округот Брчко БиХ“ бр. 24/04), Закон за енергетска ефикасност („Службен весник на Округот Брчко БиХ“ бр. 25/22), Закон за обновливи извори на енергија и ефикасна когенерација („Службен весник на Округот Брчко БиХ“ бр. 22/22)

- 78 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Закон за климатски промени („Службен весник на Косово“ бр. 0„/L-250), Закон за шуми Министерството Министерството („Службен весник на Косово“ бр. 08/L-137), Закон за животна за економија; за енергетска ефикасност („Службен весник средина, просторно Министерството на Косово“ бр. 06/L-079), Закон за заштита на планирање и за земјоделство, Косово животната средина („Службен весник на Косово“ инфраструктура: шумарство и бр. 03/L-025), Закон за заштита на воздухот Агенцијата за рурален развој; („Службен весник на Косово“ бр. 03/L-160), Закон заштита на Министерството за за заштита на природата („Службен весник на животната средина финансии Косово“ бр. 03/L-233), Закон за води („Службен на Косово весник на Косово“ бр. 04/L-147))

Министерството Закон за животна средина („Службен весник на за земјоделство, ЦГ“ бр. 25/10, 40/11, 27/14), Закон за заштита на Министерството за шумарство и климата („Службен весник на ЦГ“ бр. 73/19), Закон екологија, одржлив водостопанство; за заштита на воздухот („Службен весник на ЦГ“ развој и развој Министерството бр. 80/05, 40/11, 47/19), Закон за управување со Црна Гора на Северниот за капитални отпад („Службен весник на ЦГ“ бр. 64/11, 39/16), Регион: Агенцијата инвестиции Закон за ратификација на Парискиот договор за заштита на (енергетика, („Службен весник на ЦГ“ бр. 1/17), Закон за животната средина транспорт); ратификација на Протоколот од Кјото („Службен Министерството за весник на ЦГ“ бр. 11/07) финансии

Министерството Закон за животна средина („Службен весник на за земјоделство, МКД“ бр. 53/05, 51/11, 44/15), Закон за климатска Министерството за шумарство и акција („Службен весник на МКД“ бр. 88/19), животна средина водостопанство; Закон за заштита на природата („Службен весник и просторно Министерството Северна на МКД“ бр. 67/04, 14/06), Закон за квалитет на планирање: за економија Македонија воздухот („Службен весник на МКД“ бр. 92/07), Државниот (енергетика); Закон за ратификација на Парискиот договор инспекторат за Министерството („Службен весник на МКД“ бр. 23/17), Закон за животна средина за финансии; ратификација на Протоколот од Кјото („Службен Министерството за весник на МКД“ бр. 49/04) транспорт и врски

Закон за климатски промени („Службен весник на РС“ бр. 26/2021), Закон за намалување на ризикот од катастрофи и управување со вонредни ситуации („Службен весник на РС“ бр. 87/2018), Закон за заштита на животната средина („Службен Министерството Министерството весник на РС“ бр. 135/2004, 36/2009), Закон за рударство за заштита на за заштита на природата („Службен весник на и енергетика; животната средина: Србија РС“ бр. 36/2009, 88/2010), Закон за заштита на Министерството Агенцијата за воздухот („Службен весник на РС“ бр. 36/2009, за земјоделство, заштита на 10/2013), Закон за управување со отпад („Службен шумарство и животната средина весник на РС“ бр. 36/2009, 88/2010), Закон за водостопанство ратификација на Парискиот договор („Службен весник на РС“ бр. 11/2017), Закон за ратификација на Протоколот од Кјото („Службен весник на РС“ бр. 88/07)

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 79

2.3. Преглед на стратегиите за политики и регионалните иницијативи за климатски промени

Албанија

Опфаќа аспекти Наслов Година Засегнати страни Опис за мобилност

Министерството за инфраструктура и енергетика; Министерството за финансии и економија; Интегрирана политичка Национален Министерството за туризам и рамка за насочување на план за енергија животна средина напорите за декарбонизација и клима на 2024 на Албанија до 2030 година Не Република Поддржано од ЕУ, и потоа, и за усогласување Албанија Германското федерално со целите на Европскиот министерство за животна зелен договор. средина, климатска акција, заштита на природата и нуклеарна безбедност (BMU))

Рамка за намалување на ризикот од катастрофи и одговор во вонредни состојби, вклучувајќи ги и опасностите поврзани Министерството за одбрана; со климата. Ги ажурира Се справува Национален Министерството за претходните планови за со ризиците од план за цивилни внатрешни работи; агенции цивилни вонредни состојби 2023 раселување, вонредни за цивилна заштита според случувањата вклучувајќи состојби поврзани со климата, евакуација и помош. Поддржано од УНДРР и ИОМ управувањето и политиката. Ги разгледува и ги планира ризиците од раселување, вклучувајќи евакуација, привремено сместување итн.

Министерството за туризам и животна средина; Министерството за финансии Четврта Четврти сеопфатен извештај и економија; Министерството национална за климатските политики, 2022 за инфраструктура и Не комуникација до активности и напредокот на енергетика УНФЦЦЦ Албанија кон УНФЦЦ. Поддржано од УНФЦЦ; УНДП; и ГЕФ

- 80 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Албанија

Опфаќа аспекти Наслов Година Засегнати страни Опис за мобилност

Министерството за туризам и животна средина; Министерството за финансии и економија; Министерството за инфраструктура Ги ажурира климатските Ревидиран и енергетика; обврски на Албанија национално Меѓуминистерскаа работна според Парискиот договор, 2021 Не утврден група за климатски промени зголемувајќи ја амбицијата придонес за намалување на емисиите Поддржано од УНФЦЦ; на стакленички гасови. УНДП; Германско федерално министерство за економска соработка и развој (БМЗ); и ГИЗ

Ги истакнува социјалните Министерството за туризам ранливости Координира и интегрира и животна средина; предизвикани приспособување кон Министерството за од нееднаквите климатските промени во земјоделство и рурален развојни процеси Национален сите сектори. Целта е да се развој; Министерството што можат да ги план за зајакне подготвеноста, да 2021 за здравство и социјална влошат ризиците приспособување се намалат ранливостите и заштита; Министерството за што произлегуваат на Албанија да се изгради долгорочна инфраструктура и енергетика од климатските климатска отпорност во промени, на согласност со упатствата на Поддржано од УНДЕП; пример, за ЕУ и УНФЦЦ. УНДП; и ГФЦ маргинализираните луѓе што живеат во нелегални населби.

Министерството за туризам и животна средина; Министерството за инфраструктура и Дава преглед на енергетика; Министерството Стратегија за долгорочната стратегија на за земјоделство и рурален климатски Албанија за ублажување развој; Министерството промени и 2020 и приспособување кон Не за здравство и социјална акциони планови климатските промени, заштита 2020–2030 вклучувајќи ги и секторските акциски планови. Поддржано од УНДП; ГЕФ; УНЕП; СИДА; ГИЗ; и Специјалниот фонд на ЕУ за климатски промени

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 81

Босна и Херцеговина

Опфаќа Наслов Година Засегнати страни Опис аспекти за мобилност

Министерството за надворешна трговија и економски односи

Министерствата на ентитетите: Министерството за енергетика, Поставува национални рударство и индустрија, цели и мерки за Интегриран Министерството за животна зголемување на уделот национален план средина и туризам (Федерација 2023 на обновливата енергија Не за енергетика и на БиХ); Министерството во енергетскиот микс, во клима за енергетика и рударство, согласност со директивите Министерството за просторно на ЕУ. планирање, градежништво и екологија (Република Српска)

Поддржано од ЕУ; ГИЗ; УНДП; и Светска банка

Министерството за надворешна трговија и економски односи

Министерствата на Ажурирање на УНФЦЦЦ за ентитетите: Министерството емисиите на стакленички за животна средина и Се споменува Четврта гасови, активностите за туризам, Министерството емиграцијата Национална ублажување и добиената 2021 за енергетика, рударство и и нејзината комникација на поддршка; вклучува индустрија (Федерација на БиХ); поврзаност со УНФЦЦЦ неодамнешни податоци и Министерството за просторно растот на БДП. напредок од последната планирање, градежништво и Национална комуникација. екологија (Република Српска)

Поддржано од УНДП и Зеленио климатски фонд (ЗКФ)

Министерството за надворешна трговија и економски односи

Министерствата на ентитетите: Министерството Стратегија за интегрирање за животна средина и на климатската Национален туризам, Министерството за Ги обработува приспособување во план за земјоделство, водостопанство и раселувањата секторските политики, приспособување 2021 шумарство (Федерација на БиХ); предизвикани проценка на климатските на Босна и Министерството за просторно од климатските ризици и предлагање Херцеговина планирање, градежништво и промени мерки за приспособување екологија, Министерството за за ранливите сектори. земјоделство, шумарство и водостопанство (Република Српска)

Поддржано од УНДП и ЗКФ

- 82 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Босна и Херцеговина

Опфаќа Наслов Година Засегнати страни Опис аспекти за мобилност

Министерството за надворешна трговија и економски односи

Министерствата на Официјалната климатска ентитетите: Министерството обврска на Босна и Ажуриран за животна средина и Херцеговина според национално туризам, Министерството Парискиот договор, во определен за енергетика, рударство и 2021 која се наведени целите Не придонес (НДЦ) за индустрија (Федерација БиХ); за намалување на периодот 2020– Министерството за просторно стакленичките гасови 2030 планирање, градежништво и приоритетите за и екологија, Министерството приспособување. за енергетика и рударство (Република Српска)

Поддржано од УНДП

Министерството за надворешна трговија и економски односи

Министерствата на ентитетите: Министерството Стратегија за Ги разгледува за животна средина и приспособување Дава нацрт стратегија ризиците од туризам, Министерството кон климатските за приспособување на раселување за енергетика, рударство и промени и климатските промени како дел од 2020 индустрија (Федерација на БиХ); развој со ниски и развој во контекст на зголемената Министерството за просторно емисии за Босна политиките и регулативите отпорност на планирање, градежништво и Херцеговина на УНФЦЦЦ и ЕУ. климатските и екологија, Министерствот 2020–2030 промени. оза енергетика и рударство (Република Српска)

Поддржано од УНДП и Зелениот финансиски инструмент (ГЕФ)

Косово

Опфаќа Име/Наслов Година Засегнати страни Опис аспекти на мобилност

Се осврнува Министерството за животна Ги утврдува амбициите, на влијанието Првиот и средина, просторно целите и активностите на на климата врз доброволен планирање и инфраструктура; Косово за ублажување движењето на национален 2025 меѓуминистерската работна и приспособување кон населението и утврден придонес група климатските промени. урбанистичкото на Косово Доброволно поднесено до планирање за Поддржано од УНДП УНФЦЦЦ мобилност.

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 83

Косово

Опфаќа Име/Наслов Година Засегнати страни Опис аспекти на мобилност

Министерството за животна средина, просторно планирање и инфраструктура; Преглед на Ги утврдува приоритетите Министерството за економија; Државната за управување со водите Министерството за земјоделство, стратегија за и приспособување на шумарство и рурален развој; 2023–2027 година 2023 Косово, со осврт на Не Меѓуминистерскиот совет за и Акцискиот план влијанијата од климатските води за води 2023–2025 промени врз водните година ресурси. Поддржано од ЕУ; ГИЗ; Светска банка; и Швајцарската агенција за развој и соработка.

Министерството за економија; Канцеларија на премиерот; Ја поставува националната Министерството за енергетска политика, финансии, труд и трансфери; Енергетска фокусирајќи се на Министерството за животна стратегија на 2022 декарбонизација, Не средина, просторно планирање и Косово 2022–2031 обновливи извори на инфраструктура енергија и отпорност на климатски промени. Поддржано од Амбасадата на Холандија.

Ги наведува мерките за подобрување на ефикасноста и одржливоста на земјоделското производство и Стратегија за управувањето со земјоделство и Министерството за земјоделство, 2021 природните ресурси. Ги Не рурален развој шумарство и рурален развој. наведува предизвиците 2022–2028 и можностите за унапредување на ублажувањето и приспособувањето кон климатските промени во земјоделскиот сектор.

Министерството за животна средина и просторно планирање; Стратегија за Министерството за економија; Ја поставува долгорочната климатски Агенција за управување со климатска политика промени 2019– 2018 вонредни состојби на Косово и мерките Не 2028 и Акциски за ублажување и план 2019–2021 Поддржано од УНДП; ЕУ; приспособување. Австриска развојна соработка; ГИЗ; и други партнери.

- 84 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Црна Гора

Опфаќа Име/Наслов Година Засегнати страни Опис аспекти на мобилност

Се осврнува на раселувањата предизвикани Стратегија за од екстремни Национален Влада на Црна Гора интегрирање временски услови план за на климатскптп и диференцираните приспособување Поддржано од УНДП и ГЦФ приспособување ранливости на кон климатските во секторските 2025 овие настани; исто промени 2025– Влада на Црна Гора политики, проценка на така, индиректно 2035; Акционен климатските ризици и Поддржано од Стратегијата се осврнува на план за периодот предлагање мерки за на УНДП и ГЦФ внатрешната 2025–2027 приспособување за миграција и ранливите сектори. последователните трендови на депопулација.

Министерството за екологија, одржлив развој и развој на Северниот Регион; Министерството за капитални Третиот документ за инвестиции; Министерствот развој на ЕУ Црна Гора Трет национално оза земјоделство, шумарство до УНФЦЦЦ, во кој се утврден придонес 2025 Не и води; Министерството за наведени ажурирани на Црна Гора енергетика; Министерството климатски цели и за економски развој; активности. Министерството за финансии

Поддржано од УНДП и ГЕФ

Првиот двогодишен Ја разгледува Четврта извештај за мобилноста, поточно национална транспарентност Министерството за екологија, внатрешната комуникација и на Црна Гора и одржлив развој и северен миграција и прв двогодишен Четвртата национална 2025 развој движењето од село извештај за комуникација до во град, во контекст транспарентност УНФЦЦЦ, во кои Поддржано од УНДП и ГЕФ на климатските на Црна Гора до се известува за и демографските УНФЦЦЦ климатските акции и промени напредокот.

Ја поставува стратегијата за одржлив Министерството за одржлив развој на Црна Гора развој и туризам; други до 2030 година, со Ги зема предвид Национална релевантни министерства ублажување на внатрешната стратегија за 2016 климатските промени миграција и одржлив развој до Поддржано од УНДП; ЕУ; и како клучно прашање, регионалните 2030 година Инвестициската рамка за заедно со енергетиката, нееднаквости Западен Балкан индустријата и заштитата на екосистемот.

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 85

Северна Македонија

Опфаќа аспекти Име/Наслов Година Засегнати страни Опис на мобилност

Министерството за економија и труд; Министерството за образование и наука; Министерството за животна средина и просторно планирање; Министерството за социјална Климатските Национална политика, демографија и Сеопфатна стратегија промени и стратегија млади; Министерството за за развој на Северна мобилноста се за развој земјоделство, шумарство и Македонија, која вклучува 2024 споменати како на Северна водоснабдување зелена трансформација клучни предизвици; Македонија како стратешки приоритетна сепак, тие не се 2024–2044 Национален совет за развој, област. интегрирани. Здружение на единиците на локалната самоуправа

Поддржано од УНЕП; Министерството за финансии на Словачка; и Меѓународен развој на Велика Британија

Министерството за животна средина и Споменува просторно планирање; сезонска и Четврта Сеопфатен извештај за Министерството за социо-економска национална емисиите, ранливостите и економија; Министерството миграција, но не ја комуникација 2023 активностите на Северна за земјоделство, шумарство поврзува директно за Северна Македонија за справување и водостопанство; други со климатските Македонија со климатските промени. релевантни министерства или еколошките фактори. Поддржано од УНДП; ГЕФ

Министерството за економија; Министерството за животна средина и Патоказ за просторно планирање; праведна Министерството за труд Водечка рамка на ЕУ за транзиција 2023 и социјална политика; праведен премин од јаглен Не во Северна Министерството за финансии кон зелена економија. Македонија Поддржано од Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) и ЕУ

Министерството за животна средина и просторно планирање; Министерството Зголемен за економија; Кабинет на национално Ажуриран почетниот вицепремиерот; Секретаријат определен национално утврден 2021 за европски прашања; Не придонес придонес; специфицира Министерството за труд и на Северна национални климатски цели. социјална политика; други Македонија релевантни министерства

Поддржано од УНДП и ЕУ

- 86 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Северна Македонија

Опфаќа аспекти Име/Наслов Година Засегнати страни Опис на мобилност

Го забележува потенцијалот Ја поставува долгорочната за миграција Министерството за животна Долгорочна визија на Северна од урбано до средина и просторно стратегија за Македонија и конкретните рурално подрачје 2021 планирање климатска акција активности за ублажување преку климатски и акционен план и приспособување кон активности за Поддржано од УНДП и ЕУ. климатските промени. ублажување на нееднаквостите меѓу овие региони.

Министерството за Ја заменува Стратегијата економија; Министерството Стратегија за енергија од 2010 за животна средина и за развој на година; се фокусира на 2019 просторно планирање Не енергетиката до декарбонизација, енергетска 2040 година ефикасност и интеграција со Поддржано од УК еид директ рамките на ЕУ. и ЕУ.

Србија

Опфаќа аспекти Име Година Засегнати страни Опис на мобилност

Ги поставува главните приоритети на политиката за животна средина За првпат, ја Нацрт-стратегија за следната деценија. препознава за заштита Се усогласува со врската помеѓу на животната Министерство тоза заштита Софиската декларација и климатските средина – на животната средина стандардите на ЕУ, кои се промени и Во тек Зелена агенда занимаваат со климатските мобилноста, за Република Поддржано од УНДП и ЕУ. промени, циркуларната како и потребата Србија 2025– економија, намалувањето од градење 2033 на загадувањето, капацитети биодиверзитетот и поврзани со тоа. одржливите прехранбени системи.

Стратегија за развој со ниски Министерството за јаглеродни Официјалната долгорочна рударство и енергетика; емисии за стратегија за развој со ниски Министерството за заштита Република емисии на ЕУ, поднесена 2024 на животната средина Не Србија за до УНФЦЦЦ. Поставува периодот 2023– патеки за декарбонизација и Поддржано од УНДП; ГЕФ; 2030 година со секторски цели. и ЕУ проекции до 2050 година

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 87

Србија

Опфаќа аспекти Име Година Засегнати страни Опис на мобилност

Споменува миграција од село во град и Сеопфатна комуникација до демографските Третата Министерството за заштита УНФЦЦЦ во која се наведени промени што национална на животната средина емисиите, ранливоста и ја зголемуваат 2024 комуникација на активностите на Србија за ранливоста од Србија Поддржано од УНДП и ГЕФ . справување со климатските влијанијата на промени. климатските промени, особено ризикот од топлина во градовите

Се фокусира на градење отпорност на климатските Програма за влијанија и е клучен приспособување Министерството за заштита стратегиски документ за на климатските на животната средина 2024 политиката на Србија за Не промени за животна средина и клима периодот 2023– Поддржано од УНДП и ГЦФ. . (поднесување до УНФЦЦЦ 2030 година како Национален план за приспособување).

Министерството за заштита Национално на животната средина; Поднесено до УНФЦЦЦ, определен Министерството за НДЦ 3.0 во кој се наведени 2025 Не придонес на рударство и енергетика, климатските цели и мерки Србија на Србија. Поддржано од ГЕФ

- 88 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Иницијативи со регионална и меѓународна поддршка

Наслов Период Засегнати страни Опис

Иницијатива за поддршка на климатското приспособување во Зелена агенда: областите на земјоделството и РЦЦ; ГИЗ; Албанија; Босна и Приспособување урбаниот транспорт; и промовирање Херцеговина; Косово; Црна Гора; кон климатските 2024–2026 на регионалната соработка, родова Северна Македонија; Србија; и други промени во еднаквост и решенија базирани партнери и донатори. Западен Балкан врз природата преку алатки за донесување одлуки, демонстрациски проекти и обука.

Економиите на Западен Балкан Ја нагласува итната потреба треба да ја зајакнат регионалните економии да отпорноста на инвестираат во отпорност на Светска банка; Албанија; Босна и климатските климатските промени, проценувајќи Херцеговина; Косово; Црна Гора; промени за да ги 2024 дека во следната деценија ќе Северна Македонија; Србија; и друг заштитат луѓето бидат потребни инвестиции од 37 партнери и донатори. и да го поттикнат милијарди долари за заштита на растот: Извештај луѓето и економиите од климатските на групацијата на влијанија Светската банка

Билатерални Овие партнерства имаат за цел да партнерства за го забрзаат спроведувањето на БМЗ; Албанија; Босна и Херцеговина; клима и развој: Зелената агенда за Западен Балкан 2023 Косово; Црна Гора; Северна Партнерство со преку билатерална соработка – (во тек) Македонија; Србија; и други партнери Западен Балкан за климатска акција, обновлива и донатори. за поамбициозна енергија, приспособување и климатска акција праведна транзиција.

Иницијативи за зелена транзиција: Проектите им помагаат на јавниот, Поддршка приватниот и граѓанскиот сектор на зелената ОЕЦД; ЕУ; РЦЦ; Албанија; Босна и во насочувањето кон еколошка транзиција Херцеговина; Косово; Црна Гора; одржливост со фокусирање на 2022–2026 преку патокази Северна Македонија; Србија; и други ублажување на климатските за циркуларна партнери и донатори. промени, чиста енергија, ефикасност економија на ресурсите и заштита на екосистемот. Зелена транзиција во Западен Балкан

Регионална иницијатива од 13 РЦЦ; Албанија; Босна и Херцеговина; економии од ЈИЕ за забрзување на Бугарија; Хрватска; Грција; Косово; напредокот кон Целите за одржлив Стратегијата на Молдавија; Црна Гора; Северна 2021–2030 развој на ООН преку соработка и ЈИЕ 2030 Македонија; Романија; Србија; координирана акција во економските, Словенија; Турција; и други партнери социјалните и еколошките области и донатори (вклучувајќи климатска акција).

- Анекс 2: Климатски актери, рамки и иницијативи во Југоисточна Европа 89

Иницијативи со регионална и меѓународна поддршка

Наслов Период Засегнати страни Опис

Регионална иницијатива за зајакнување на отпорноста на Платформа за климатските промени преку УНЕП; Австриска агенција за развој; климатска заштита создавање платформа за заштита на 2021 – Албанија; Босна и Херцеговина; за одржлив развој климатските промени што им помага (во тек) Косово; Црна Гора; Северна во Западен Балкан на властите и засегнатите страни да Македонија; и Србија (ВБ-ЦПП) го интегрираат знаењето за климата во процесот на донесување одлуки и инвестиции.

Регионална иницијатива за забрзување на зелената транзиција и усогласување со Зелениот РЦЦ; Албанија; Босна и Херцеговина; договор на ЕУ преку соработка во Зелена агенда за Косово; Црна Гора; Северна врска со климатските активности, 2020–2030 Западен Балкан Македонија; Србија; и други партнери циркуларната економија, и донатори намалувањето на загадувањето, заштитата на биодиверзитетот и одржливиот развој на храната и руралниот развој.

Регионална иницијатива за Платформа на забрзување на активностите против Југоисточна УНЕП; Италијанско Министерство за загадувањето во Југоисточна Европа Европа за 2019 – животна средина; Албанија; Босна преку поддршка на спроведувањето борба против (во тек) и Херцеговина; Косово; Црна Гора; на Планот за имплементација на загадувањето Северна Македонија; и Србија загадувањето на УНЕА и Целите за (СЕЕПП) одржлив развој.

Светска метеоролошка организација; Развивање на ДППИ; Метеоролошки и хидролошки Регионален советодавен систем за систем за рано служби на 18 економии од ЈИЕ, подобрување на прогнозирањето и предупредување вклучувајќи ги Албанија; Босна и предупредувањето за метеоролошки 2016 – за повеќекратни Херцеговина; Косово; Црна Гора; и хидролошки опасности преку (во тек) опасности во Северна Македонија; Србија; зајакнување на капацитетот Југоисточна Европски центар за среднорочни за размена на податоци и Европа временски прогнози; и други предвидување. партнери и донатори.

Платформа за соработка на високо ниво чија цел е зајакнување ЕУ; Албанија; Босна и Херцеговина; 2014 – на регионалната соработка Берлински процес Косово; Црна Гора; Северна (во тек) (вклучително и во климатските Македонија; и Србија активности), поврзаноста и процесот на интеграција во ЕУ.

ЕУ; Албанија; Босна и Херцеговина; 2001 – Исланд; Молдавија; Црна Гора; Иницијатива за зајакнување на Механизам за (во тек, Северна Македонија; Норвешка; соработката и координацијата во цивилна заштита варира во Србија; Турција; Украина; Агенции за спречувањето, подготвеноста и на ЕУ зависност од цивилна заштита; министерства; и одговорот при катастрофи. земјата) други партнери

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност 91

3.1. Резиме на рамки и За подобрување на координацијата, формирани се не-

иницијативи за мобилност колку меѓуминистерски тела, како што е Координациското тело за миграција и азил во Босна и Херцеговина (ОЕЦД 2022). Меѓусекторските пристапи што ја поврзуваат мобилноста Во Србија, независниот Комесаријат за бегалци и миграција со климатските промени и развојот и понатаму се ретки, не само што управува со сместувањето и интеграцијата на а во доминантните стратегии сè уште во голема мера от- бегалците и мигрантите туку делува и како централно тело суствува сложената интеракција помеѓу овие динамики. за координација и следење на миграциската политика (Ко- Одговорите за мобилност претежно го нагласуваат упра- месаријат за бегалци и миграција на Србија и сл.). Подато- вувањето и контролата во транзитната зона, покажувајќи ците за миграција генерално ги собираат министерствата за ја позицијата на регионот како клучен транзитен коридор, внатрешни работи и надворешни работи, заедно со другите но и влијанието на миграциската политика на ЕУ. Иако во институции кои се занимаваат со азил и работни дозволи. Во последно време неодамна имаше интензивирање на ак- Албанија, Косово и Северна Македонија, статистичките за- тивностите за вклучување на дијаспората и олеснување води имаат позначајна улога, додека во Босна и Херцеговина на повратната миграција, овие иницијативи остануваат ре- и Србија, годишните профили за мобилност ги објавуваат на- лативно ограничени и по обем и по амбиција. Во суштина, длежните министерства (ОЕЦД 2022). За сеопфатен список вниманието што се посветува на основните двигатели на на клучните учесници, видете го анексот 3.1. мобилноста не е одржливо — особено на оние поврзани со климатските промени и притисоците врз животната средина. За управување со миграцијата низ Југоисточна Европа потребна е цврста правна и стратегиска рамка. Сите Одговорности, стратегии власти на ЈИЕ донесоа сеопфатни закони за миграција кои и иницијативи поврзани со ја воспоставуваат правната основа за регулирање на стран-

политиките ските резиденти, азилот, емиграцијата заради вработување и поширокото управување со миграцијата во согласност со меѓународните и, најмногу, стандардите на ЕУ (ОЕЦД Во Југоисточна Европа, со оглед на меѓусекторската 2022). Врз основа на ова, властите развија повеќегодишни природа на мобилноста, се вклучени низа министерства, стратегии и акциски планови за мобилност — честопати со вклучувајќи ги и оние одговорни за надворешни работи, поддршка на меѓународните организации, како што е ИОМ. труд, здравство и социјални работи и образование (ОЕЦД Овие стратегии се однесуваат на низа приоритети, како што 2022). Управувањето со имиграцијата обично го надгле- се спречувањето на нерегуларната миграција, социо-еко- дуваат министерствата за внатрешни работи, кои често номската интеграција на имигрантите и економската ре- за оваа намена имаат посебни оддели или агенции (ОЕЦД интеграција на вратените мигранти (ИОМ 2021б). Во Ал- 2022). На пример, Министерството за внатрешни работи на банија, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија, Косово го има Одделот за државјанство, азил и миграција, посебен акцент се става на привлекување квалификувани додека во Министерството за внатрешни работи на Црна имигранти за да се пополни недостигот од работна сила, Гора постои Оддел за миграција и реадмисија. Во Албанија, додека во Северна Македонија, Србија и Босна и Херце- Министерството за труд и социјални работи игра важна говина, намалувањето на емиграцијата и справувањето улога, особено во прашањата за миграција на работната со основните фактори коишто ја придвижуваат, остануваат сила и интеграција. Имено, ниеден орган во регионот на централни политички цели.81 ЈИЕ во моментов не им доделува никакви задачи околу од- говорностите поврзани со мобилноста на министерствата Покрај овие напори, во последниве години како клучен за животна средина, ниту пак ги вклучува климатските и приоритет се покажа ангажирањето на дијаспората. Пре- еколошките аспекти во миграциската политика. познавајќи го потенцијалот на дијаспората да придонесе за националниот развој, властите низ регионот сè повеќе се стремат да привлечат инвестиции од дијаспората и да

81 За сеопфатен список на клучни стратегии и акциски планови, видете го анексот 2.2.

- 92 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

поттикнат отварање висококвалитетни работни места, што вештините, реформа на пазарот на трудот и поттикнување барат висок степен на знаења и вештини.82 Оваа промена на регионалните иновации. Паралелно, Иницијативата „От- се рефлектира во развојот на наменски стратегии за дијас- ворен Балкан“, која ја започнаа Албанија, Северна Македо- пората во Босна и Херцеговина, Црна Гора и Северна Ма- нија и Србија во јули 2021 година, има за цел да воспостави кедонија, како и во воспоставувањето специјализирани заедничка економска област како чекор кон членство во агенции за ангажирање на дијаспората во Албанија, Косово ЕУ.83 Во однос на мобилноста, иницијативата особено ја и Србија (РЦЦ 2020). Овие иницијативи не само што имаат нагласува мобилноста на работната сила, олеснувањето за цел да ги зајакнат економските врски со мигрантите во на слободното движење на работниците и ублажувањето странство туку и да ги искористат вештините и експерти- на административните бариери за вработување низ целиот зата на дијаспората за одржлив развој и иновации дома. регион. Заедно, овие регионални иницијативи покажуваат растечка посветеност за координирано управување со миг- Регионалната соработка во областа на мобилноста ста- рацијата и економска интеграција низ Југоисточна Европа. нува сè поизразена во Југоисточна Европа, во голема мера поттикната од заедничката цел за пристапување во ЕУ Меѓународно финансирани и признавањето на прекуграничната динамика на мобил- иницијативи носта. Една пресвртница во овој колаборативен пристап е Декларацијата од Скопје, усвоена во ноември 2022 година, Европската Унија е клучниот учесник, која ги концен- која ја нагласи потребата од цврстоо и одржливо управу- трира своите напори за управување со миграцијата преку вање со миграцијата во тесна врска со долгорочниот раз- зајакнување на интегрираните контроли на транзитните вој и на заедниците домаќини и на транзитните заедници зони, подобрување на системите за азил и подобрување (ИОМ 2023a). Врз основа на оваа посветеност, властите во на процесите на враќање и реадмисија како дел од поши- регионот го одобрија Акцискиот план за одржливо упра- роката рамка за проширување на ЕУ. Акцискиот план на ЕУ вување со миграцијата (2023–2025), рамка дизајнирана да за Западен Балкан утврдува 20 оперативни мерки низ пет се справи со клучните предизвици (како што се трговијата столба — почнувајќи од управување со транзитните зони со луѓе и шверцот), да воспостави одржливи патишта за до усогласување на визните политики — дизајнирани да им враќање и да обезбеди соодветна заштита за оние кои не помогнат на властите на ЈИЕ да се приспособат на развој- можат да се вратат. Овој план е тесно усогласен со Акци- ните трендови на мобилност и да ги исполнат барањата за скиот план на ЕУ за Западен Балкан од 2022 година, и ги пристапување кон ЕУ. Пактот на ЕУ за миграција и азил од одразува тековните напори на регионот за усогласување на 2020 година, исто така, воведе алатки како што се Партнер- политиките и практиките за миграција. ства за таленти, кои комбинираат модели на мобилност на работници со поддршка за изградба на капацитети во об- Овие иницијативи фокусирани на управувањето се допол- ластите од каде што потекнуваат мигрантите, вклучително нување на пошироките напори за регионална интеграција. и во Југоисточна Европа. Договорите за либерализација на Акциските планови за заеднички регионален пазар (2021– визите меѓу ЕУ и властите на ЈИЕ дополнително ја олеснија 2025 и 2025–2028), започнати на Самитот во Софија во 2020 мобилноста, овозможувајќи краткорочни патувања во Шен- година и координирани од Регионалниот совет за соработка ген-зоната без виза (Европска комисија 2023а). (РЦЦ) имаат за цел да создадат обединета трговска област, со слободно движење на стоки, услуги, капитал и луѓе. Вто- Меѓународните организации играат централна улога за рата фаза од оваа иницијатива става посебен акцент на раз- моделите на управувањето со мобилноста и поддршката војот на човечкиот капитал, подобрувањето на пристапот до за властите низ Југоисточна Европа. Меѓународната орга- високото образование, надминувањето на недостатоците во низација за миграција, ИОМ, особено, е клучниот чинител

82 Интервју на клучен експерт со претставник на регионална организација, 6.3.2025.

83 Иницијативата „Отворен Балкан“ беше покрената во 2019 година од страна на лидерите на Албанија, Северна Македонија и Србија. Првично наречена „мини Шенген“, официјално беше преименувана во Иницијатива „Отворен Балкан“ на Економскиот форум за регионална соработка што се одржа во Скопјe на 29 јуни 2021 година. Сепак, другите делови од регионот досега се двоумеа целосно да учествуваат поради политички спорови и поради загриженоста дека иницијативата би можела да се преклопи со други тековни напори за интеграција (на пр. Берлинскиот процес предводен од ЕУ и постојниот Заеднички регионален пазар) и, со тоа, да создаде поделби во регионот (ЕПЦ 2021; ОЕЦД 2022).

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност 93

кога станува збор за теми поврзани со мобилноста во ре- регионалната иницијатива за подобрување на политиките гионот. Нејзиното ангажирање се води според Стратегијата за миграција на работната сила во Албанија, Косово, Црна на ИОМ во Западен Балкан (2022–2025) и посветен Акциски Гора и Северна Македонија, која ги хармонизира стандар- план за одржливо управување со миграцијата во Западен дите и ја подобрува заштитата на работниците мигранти, и Балкан.84 Иницијативите на ИОМ се однесуваат на широк Програмата Миграција и дијаспора (ПМД), која има за цел спектар приоритети за мобилност, од зајакнување на упра- да ги максимизира придобивките од регуларната миграција вувањето со транзитните области и спречување на нерегу- и ангажманот на дијаспората низ целиот регион. Во меѓу- ларната миграција до поддршка на миграцијата на работна време, УНИЦЕФ ја насочува својата работа за мобилност во сила, ангажирање на дијаспората и социо-економскиот Југоисточна Европа кон заштита на децата и семејствата: развој. На пример, во Северна Македонија, ИОМ ја подобри давајќи приоритет на правата на децата без придружба идентификацијата и регистрацијата на мешаните текови на и разделените деца, пристапот до образование и здрав- движење, олеснувајќи ја врската со информациските сис- ствена заштита, психосоцијалната поддршка и заштитата теми на ЕУ и подобрувајќи го управувањето со границите и од насилство и експлоатација. Меѓународниот центар за заштитата на човековите права.85 Во Србија, ИОМ им обез- развој на миграциска политика (ИЦМПД) ги олеснува пре- беди поддршка на локалните власти со планирање на вна- куграничните проекти, градењето капацитети и дијалогот трешната миграција на младите86, додека во Албанија, има меѓу властите и граѓанското општество. напредно родово сензитивно ангажирање на дијаспората засновано на права и миграциски политики усогласени со Иницијативи предводени од стандардите на ЕУ и меѓународните стандарди.87 граѓанското општество

Значаен придонес во управувањето и заштитата на мо- Граѓанските организации и невладините организации билноста во регионот на ЈИЕ даваат и други меѓународни играат витална улога во решавањето на проблемите со организации, надополнувајќи ги и зајакнувајќи ги постој- мобилноста во Југоисточна Европа, работејќи во низа ните стратегии. Работата на УНДП во регионот се фокусира приоритетни области. Нивните активности се движат од на основните причини за мобилност, поддржувајќи го ло- обезбедување итна хуманитарна помош, како што се храна, калниот развој за да се намали потребата од нерегуларна засолниште и медицинска помош, до посложена поддршка, миграција и промовирајќи го позитивниот потенцијал на како правно советување, психосоцијална грижа и услуги мобилноста за развојот. На пример, во Северна Македонија, за интеграција за мигранти и бегалци (Cuttitta et al. 2022). УНДП соработуваше со локалните партнери за да им по- Многу организации, како што се Групата 484 во Србија и могне на повратниците Роми да се реинтегрираат во своите Македонското здружение на млади правници, се фокуси- заедници преку обезбедување поддршка за вработување, раат на обезбедување пристап до права и правна заштита обука за вештини и пристап до социјални услуги (УНДП Ев- за мигрантите, барателите на азил и ранливите групи. Други, роазија 2023). Спротивно на тоа, Високиот комесар на Обе- како Terre des Hommes, им даваат приоритет на потребите динетите нации за бегалци (УНХЦР) става поголем акцент на децата и младите, нудејќи психосоцијална поддршка, на задоволување на хуманитарните и заштитните потреби заштита на децата и услуги за реинтеграција, особено во на луѓето во движење, вклучувајќи ги барателите на азил контекст на трговија со луѓе или небезбедна миграција. По- и внатрешно раселените лица.88 Германското здружение крај тоа, граѓанските организации и невладините организа- за меѓународна соработка (ГИЗ) се концентрира на про- ции во регионот се вклучени во застапување, следење на мовирање на регуларната миграција на работната сила, човековите права и политички дијалог со цел да влијаат врз зајакнување на управувањето и поттикнување на ангажма- управувањето со миграцијата и да промовираат политики нот на дијаспората. Како значајни проекти ги вклучуваме и засновани на докази.

84 Покрај тоа, ИОМ разви специфични стратегии за Албанија, Босна и Херцеговина, Косово и Северна Македонија.

85 Интервју со клучен експерт со претставник на меѓународна организација за миграција, Северна Македонија, 27.3.2025 година.

86 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција, Србија, 6.3.2025 година.

87 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за миграција, Албанија, 25.3.2025 година

88 Интервју на клучен експерт со претставници на меѓународна организација за миграција, Србија, 6.3.2025

- 94 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Во Југоисточна Европа, организациите на граѓанското честопати e ограничено и непредвидливо, особено за ор- општество честопати соработуваат во разни мрежи во ганизациите кои работат вон кризи од висок профил или во кои споделуваат експертиза, ги координираат своите од- области кои за донаторите или владите не се приоритетни.90 говори и заеднички се залагаат, со што се истакнува важ- Политичката нестабилност и слабите институционални носта на регионалната соработка. На пример, Мрежата за рамки дополнително ја комплицираат нивната работа. Во миграција на Западен Балкан (ВБ - МИГНЕТ) ги обединува некои делови од регионот, граѓанското општество се со- истражувачите и практичарите од целиот регион за да ги очува со бирократски пречки или, дури, на него се гледа со анализираат трендовите на мобилноста и да го поддржат сомнеж од страна на властите, што може да ги ограничи на- развојот на политиките.89 Хуманитарните организации, порите за застапување (Smeltzer et al. 2024; БЦСДН 2025). како што е Каритас, иако најчесто работат преку локални Згора на тоа, недостатокот на посеопфатни податоци за ограноци, се исто така дел од пошироки мрежи; ова овоз- човечката мобилност - особено за раселувањето предиз- можува брза мобилизација и споделување на најдобри викано од климата и повратниците - го попречува ефикас- практики, особено за време на кризи на мобилност. ното планирање и одговор.91 Интензивирањето на успеш- ните локални иницијативи е уште една постојана тешкотија, И покрај нивниот важен придонес, граѓанските органи- честопати поради недоволната институционална поддршка зации и невладините организации во Југоисточна Европа или механизмите за координација.92 се соочуваат со значителни предизвици. Финансирањето

89 Интервју на клучен експерт со претставник на меѓународна организација за миграција, Босна и Херцеговина, 04.03.2025 година.

90 Интервју на клучен експерт со претставници на регионална организација, [Босна и Херцеговина] 19.2.2025.

91 Информации собрани за време на регионалната работилница за климатските промени, човечката мобилност и безбедноста одржана во Сараево, 3.6.2025.

92 Информации собрани за време на регионалната работилница за климатските промени, човечката мобилност и безбедноста одржана во Сараево, 3.6.2025.

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност 95

3.2. Преглед на законските рамки и одговорностите на политиките за мобилност

Главна правна рамка Главно надлежно тело

Министерство за внатрешни работи: Оддел Закон за странци (бр. 79/2021, го заменува за граници и миграција, Дирекција за азил, бр. 108/2013), Закон за азил (бр. 10/2021), Дирекција за борба против трговијата со луѓе и Закон за емиграција (бр. 9668/2006), Закон миграција, Национална комисија за бегалци Албанија за државјанство (бр. 8389/1998, изменет), Закон за интеграција на странци (бр. Собирање и известување за миграциски 121/2014) податоци: Завод за статистика (ИНСТАТ), Министерство за внатрешни работи

Министерство за човекови права и бегалци; Министерство за безбедност: Сектор за азил, Закон за странци (Службен весник на БиХ, Гранична полиција на БиХ, министерства на бр. 88/15, 34/21), Закон за азил (Службен Босна и ниво на ентитет за раселени лица и бегалци весник на БиХ, бр. 11/16), Закон за гранична Херцеговина контрола (Службен весник на БиХ, бр. 53/09, Собирање и известување за миграциски 54/10, 47/14, 40/20) податоци: Министерство за безбедност, Комесаријат за бегалци и миграција

Министерство за внатрешни работи: Оддел за државјанство, азил и миграција; Закон за странци (бр. 04/L-219, изменет Национален координатор за миграција; со бр. 08/L-296, 2023), Закон за азил (бр. Управа за миграција; Дирекција за миграција Косово 04/L-217, 2013), Закон за државјанство (бр. и странци (Косовска полиција) 04/L-215, 2013), Закон за контрола и надзор на државната граница (бр. 04/L-072) Собирање и известување за миграциски податоци: Косовска агенција за статистика

Министерство за внатрешни работи: Закон за странци („Службен весник на Канцеларија за азил ЦГ“ бр. 12/18, 3/19, 34/21, 37/22), Закон за меѓународна и привремена заштита на Вклученост на министерствата за Црна Гора странци („Службен весник на ЦГ“ бр. 2/17, надворешни работи, финансии и социјална 34/21), Закон за државјанство („Службен грижа и економски развој весник на ЦГ“ бр. 13/08, 40/10, 28/11, 46/11, 14/12, 61/13) Собирање и известување за миграциските податоци: Државен завод за статистика

Закон за странци („Службен весник“ бр. Министерство за внатрешни работи: 35/06, 66/07, 117/08, 92/09, 156/10, 158/11, Координативно тело за миграциска политика 84/12, 13/13, 147/15, 217/15, 25/16, 11/18, 140/18, (за развој/мониторинг на политиките) Северна 101/19), Закон за азил и привремена заштита Локални власти задолжени за сместување Македонија („Службен весник“ бр. 49/03, 66/07, 142/08, на бегалци 51/11, 54/13, 71/16, 64/18), Закон за граничен надзор („Службен весник“ бр. 171/10, 158/11, Собирање и известување за миграциски 13/13, 164/13, 44/15, 177/14, 31/16, 64/18, 101/19) податоци: Државен завод за статистика

Министерство за внатрешни работи; Закон за странци („Службен весник на РС“ бр. Комесаријат за бегалци и миграција (исто 24/18, 31/19, 62/23), Закон за вработување на така и координативно тело за миграциска странци „Службен весник на РС“ бр. 128/14, политика) Србија 113/17, 50/18, 31/19, 62/23), Закон за азил и привремена заштита („Службен весник на Собирање и известување за миграциски РС“ бр. 24/18), Закон за гранична контрола податоци: Комесаријат за бегалци и („Службен весник на РС“ бр. 24/18) миграција

- 96 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

3.3. Преглед на стратегиите на политиките и регионалните иницијативи за мобилност

Албанија

Опфаќа аспекти за климата Наслов Година Засегнати страни Опис и животната средина

Не се споменуваат Министерството за внатрешни климата, животната работи; Министерството Меѓусекторски пристап средина, зелените за финансии и економија; Национална кон управувањето со прашања, Министерството за здравство стратегија за миграцијата за справување отпорноста или и социјална заштита; миграција и 2019 со предизвиците и шумарството. Министерството за Европа и Акциски план максимизирање на Земјоделството надворешни работи; и други 2019–2022 влијанието на мобилноста и туризмот се релевантни министерства врз развојот на земјата. споменати како инвестициски Поддржано од ИОМ сектори.

Министерството за внатрешни работи; со Министерството за Европа и надворешни работи; Ја споменува Министерството за финансии Поставува сеопфатна, климата само и економија; Министерството меѓусекторска рамка за Национална еднаш (забележува за образование и спорт; управување со мобилноста, стратегија недостаток на Министерството за заштитата на правата на за миграција поврзаност); 2024 здравство и социјална мигрантите и промовирање 2024–2030 и споменува заштита; Министерството за на социо-економски развој Акциски план раселување, но не правда; Министерството за преку координирани 2024/2026 суштински; нема одбрана; Министерството за политички мерки и зелени/еколошки земјоделство и рурален развој; меѓународна соработка. аспекти. и други министерски субјекти

Поддржано од ИОМ.

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност 97

Босна и Херцеговина

Опфаќа аспекти за климата Наслов Година Засегнати страни Опис и животната средина

Министерството за безбедност; Министерството за надворешни работи; Министерството за човекови права и бегалци; Структуриран пристап Министерството за внатрешни кон управувањето со работи на Република Српска; Без споменување Стратегија во мобилноста и азилот што Министерството за внатрешни на климата, областа на има за цел да ги зајакне работи на Федерацијата на животната средина, миграцијата институциите, да се 2016 Босна и Херцеговина; Владата зелените прашања, и азилот и усогласи со европските на Округот Брчко; Граничната отпорноста, Акциски план стандарди и да се полиција; Службата за работи на шумарството или 2016–2020 справи со предизвиците странци; и други министерски земјоделството. и на регуларната и на субјекти нерегуларната миграција. Поддржано од Швајцарија и Лихтенштајн преку Партнерството за миграција и од ИОМ.

Министерството за безбедност; Министерството за надворешни работи; Министерството за човекови права и бегалци; Министерството за внатрешни работи на Република Српска; Воспоставува рамка Владата на Округот Брчко; за управување со Не се споменуваат Федералната администрација за мобилноста и азилот што климата, животната Стратегија за цивилна заштита, Службата за има за цел да се усогласи средина, зелените миграција и странци; Граничната полиција; и 2021 со стандардите на ЕУ, да прашања, азил 2021– други министерски субјекти се зајакнат институциите и отпорноста, 2025 да се обезбеди ефикасно шумарството или Поддржано од Женевскиот центар и хумано управување со земјоделството. за управување со безбедносниот миграцијата. сектор (ДКАФ); Хилсферк интернешенел, со партнерската организација ХАЈДЕ; Миграција и интеграција (АМИФ); Министерството за внатрешни работи на Австрија; и ИОМ.

- 98 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Косово

Опфаќа аспекти за климата Наслов Година Засегнати страни Опис и животната средина

Министерствотото за внатрешни работи; Министерство за надворешни работи и дијаспора; Министерството Обезбедува за финансии, труд и сеопфатна рамка трансфери; Министерството Обезбедува сеопфатна за управување за образование, наука, рамка за управување со со мобилноста, технологија и иновации; мобилноста, фокусирајќи фокусирајќи се Министерството за здравство; се на безбедна и уредна на безбедна и Стратегија Министерството за правда; миграција, реинтеграција на уредна миграција, за миграција 2021 и други релевантни повратниците, усогласување реинтеграција 2021 - 2025 министерства со стандардите на на повратниците, ЕУ и зајакнување на усогласување со Поддржано од ИОМ; институционалниот стандардите на ЕУ Меѓународниот центар за капацитет. и зајакнување на развој на миграциска политика институционалниот (ИЦМПД); Швајцарскиот капацитет. државен секретаријат за миграција; ГИЗ; и други меѓународни партнери и донатори

Црна Гора

Опфаќа аспекти за климата Наслов Година Засегнати страни Опис и животната средина

Министерството за внатрешни работи; Министерството Воспоставува сеопфатен Нема споменување за надворешни работи; пристап кон управувањето на климата, Стратегија за Министерството за економски со мобилноста и животната средина, миграција и развој; Министерството поддршката на одржливата зелените прашања, реинтеграција за труд и социјална реинтеграција на отпорноста, на повратници грижа; Министерството за повратниците, усогласувајќи шумарството или 2021 2021–2025, со образование; Министерството ја националната политика земјоделството. Акциски план за финансии и социјална со стандардите на ЕУ, а Раселувањето за 2021 и 2022 грижа; и други релевантни воедно фокусирајќи се се споменува година министерства на институционално само во контекст зајакнување и подобрена на бегалците од Поддржано од ИОМ; УНХЦР; и испорака на услуги. Југославија. Агенцијата на ЕУ за азил (ЕУАА)

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност 99

Северна Македонија

Опфаќа аспекти за климата Наслов Година Засегнати страни Опис и животната средина

Нема споменување Министерството за внатрешни на климата, Ги истакнува приоритетите работи; Министерството за животната средина, за управување со труд и социјална политика; зелените прашања, мобилноста во согласност Резолуција за Министерството за јавна отпорноста или со стандардите на миграциска администрација; Заводот за шумарството. 2021 ЕУ, справување со политика статистика; и други релевантни Земјоделството легалната миграција, 2021–2025 министерства се споменува азилот, интеграцијата и само во врска ефективната реинтеграција Поддржано од ИОМ и други со трансферот на повратниците. агенции на ОН на знаење од дијаспората.

Србија

Опфаќа аспекти за климата Наслов Година Засегнати страни Опис и животната средина

Министерството за труд, Се повикува на вработување, ветерани Поставува стратегиски Стратегијата за и социјални работи; цели за управување со земјоделство и Министерството за внатрешни економската миграција рурален развој, работи; Министерството преку намалување која ги препознава Стратегија за за образование, наука на одливот на мозоци, климатските економска и технолошки развој; привлекување повратници 2021 промени како миграција Министерството за и странски таленти и големо влијание. 2021–2027 финансии; Министерството поттикнување трансфер Инаку, нема за надворешни работи; на знаења и вештини за суштинско Националната служба за поддршка на националниот споменување вработување развој и усогласување со на климата или стандардите на ЕУ. животната средина. Поддржано од ИОМ и ЕУ.

- 100 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Иницијативи со регионална и меѓународна поддршка

Наслов Период Засегнати страни Опис

Рамка за справување со клучните предизвици, Акциски план Албанија; Босна и како што се трговијата со луѓе и шверцувањето, за одржливо Херцеговина; Косово; воспоставување одржливи патишта за враќање и управување со 2023–2025 Црна Гора; Северна обезбедување соодветна заштита за оние коишто миграцијата Македонија; Србија; ЕУ; не можат да се вратат. Овој план ги одразува (2023–2025) ИОМ; и други партнери тековните напори на регионот за усогласување на политиките и практиките за миграција со ЕУ.

Албанија; Босна и Ја нагласува потребата од цврсто и одржливо Херцеговина; Косово; Декларацијата управување со миграцијата, тесно поврзано со 2022 Црна Гора; Северна од Скопје долгорочниот развој и на заедниците домаќини и Македонија; Србија; ЕУ; на транзитните заедници. ИОМ; и други партнери

Целта е да се создаде обединета трговска област што вклучува слободно движење на стоки, услуги, Заеднички план капитал и луѓе; започната на Самитот во Софија за акција на РЦЦ; Албанија; Босна и 2020 година и координирана од РЦЦ регионалниот 2021–2025 Херцеговина; Косово; пазар 2021–2025 Црна Гора; Северна Втората фаза од оваа иницијатива става посебен Македонија; Србија; ЕУ; и акцент на развојот на човечкиот капитал, Заеднички план други партнери. подобрувањето на пристапот до високото за акција на 2025–2028 образование, затворањето на јазот во вештините, регионалниот реформата на пазарот на трудот и поттикнувањето пазар 2021–2025 на регионалните иновации.

Хилсверк интернешенел; Иницијативата нуди практична поддршка на Зајакнување Заедничка координативна властите на ЈИЕ за управување со враќањето на процесите платформа; Албанија; и азилот, зајакнувајќи го нивниот капацитет и за управување Босна и Херцеговина; промовирајќи регионална соработка. Нејзината со миграцијата, 2023–2025 Косово; Црна Гора; главна цел е да го намали притисокот врз азил и враќање Северна Македонија; мобилноста на ЕУ преку тоа што процесите на азил во Западен Србија; ЕУ; и други и враќање во регионот ќе бидат поефикасни и Балкан партнери. побазирани на права.

Стратегија на ИОМ во Западен Иницијативите на ИОМ се однесуваат на широк Балкан (2022– ИОМ; Албанија; Босна спектар миграциски приоритети, од зајакнување на 2025) и Херцеговина; Косово; управувањето со транзитните зони и спречување 2022–2025 Црна Гора; Северна на нерегуларната миграција до поддршка на Акционен план Македонија; Србија; ЕУ; и миграцијата на работна сила, ангажирање на за одржлива други партнери дијаспората и социо-економскиот развој. миграција во Западен Балкан

- Анекс 3: Учесници, рамки и иницијативи за мобилност 101

Иницијативи со регионална и меѓународна поддршка

Наслов Период Засегнати страни Опис

Утврдува 20 оперативни мерки низ пет столба, ЕУ; Албанија; Босна и почнувајќи од управување со транзитната зона до Акциски план на Херцеговина; Косово; усогласување на визните политики, со цел да им ЕУ за Западен 2022–2025 Црна Гора; Северна се помогне на властите на ЈИЕ да се приспособат Балкан Македонија; Србија; и на развојните трендови на мобилност и да ги други партнери. исполнат барањата за пристапување во ЕУ.

Се стреми да воспостави заедничка економска област како чекор кон членство во ЕУ. Иницијативата особено ја нагласува мобилноста Иницијатива за 2021 – Албанија; Северна на работната сила, дозволувајќи им на луѓето да отворен Балкан (во тек) Македонија; Србија живеат и да работат насекаде во регионот на ЈИЕ без потреба од дополнителни дозволи за престој или работа.

Збир од нови правила за создавање фер и ефикасен систем за управување со мобилноста ЕУ; Албанија; Босна и и азилот низ цела Европа преку воспоставување Херцеговина; Косово; заеднички процедури и стандарди за заштита, Пакт на ЕУ за 2020–2026 Црна Гора; Северна прием и солидарност. Воведува алатки, како што миграција и азил Македонија; Србија; и се партнерства за таленти, кои комбинираат шеми други економии за мобилност на работната сила со поддршка за градење капацитети во областите од кои потекнува миграцијата, вклучително и во Југоисточна Европа.

- Анекс 4: Интегрирани иницијативи за климата и мобилноста во Југоисточна Европа

- Анекс 4: Интегрирани иницијативи за климата и мобилноста во Југоисточна Европа 103

4.1. Преглед на интегрираните иницијативи за клима и мобилност

Албанија

Засегнати Наслов Година Опис страни

Обезбедува мапа на патот за одржлив модел на раст отпорен на климатските промени, препорачувајќи итни инвестиции во отпорностa, приспособувањето и Извештај за Светска банка; обновливата енергија за намалување на ризиците од климата и развојот министерствата 2024 катастрофи и поддршка на долгорочниот развој. на земјата – на Албанија; и Албанија други партнери. Ја разгледува мобилноста во однос на долгорочното намалување на населението како последица на стареењето и миграцијата.

Стратегијата ги испитува управувањето со имиграцијата и транзитните зони, спречувањето на нерегуларната миграција, управувањето со мешаните текови на движење, миграцијата на работна сила, реинтеграцијата ИОМ; Стратегија на ИОМ на албанските повратници, ангажирањето на дијаспората, министерствата за Албанија (2022– 2022–2025 борбата против трговијата со луѓе и спречувањето на на Албанија; и 2025) насилниот екстремизам. други партнери. Климатските промени се наведени како еден контекстуален фактор што индиректно придонесува за мобилноста.

Bosnia and Herzegovina

Засегнати Наслов Година Опис страни

Ги анализира главните климатски ризици, препорачува итни инвестиции во отпорност и приспособување и Светска банка; ги истакнува патеките за одржлив, инклузивен раст Извештај за министерствата во услови на климатски промени. Намалувањето климата и развојот 2024 во Босна и на работната сила, како резултат на стареењето на земјата – Босна и Херцеговина; и на населението и емиграцијата, се споменува како Херцеговина други партнери ограничувачки фактор за овој потфат, поради што инвестициите во човечки капитал се клучни за климатската акција.

Истражување на Во извештајот се анализира како деградацијата на врските помеѓу ИОМ; животната средина и климатските промени се поврзуваат миграцијата, министерствата со моделите на мобилност во Босна и Херцеговина, животната средина 2024 на Босна и истакнувајќи ја потребата од интегрирани политики за и климатските Херцеговина; и справување со предизвиците и можностите на пресекот промени во Босна и други партнери. на мобилноста, животната средина и отпорноста. Херцеговина

- 104 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Bosnia and Herzegovina

Засегнати Наслов Година Опис страни

Проектот се фокусира на прашања што непропорционално влијаат на младите, вклучувајќи ја и поврзаноста на економската, еколошката и социјалната Вклучување нестабилност што придонесува за лишување на младите ИОМ; на младите од правото на глас и неодржлива емиграција; особено ги министерствата во еколошки и таргетира новите еколошки двигатели на мобилноста. 2023–2025 на Босна и социо-економски Херцеговина; и одржливи Целта е да ги оспособи младите луѓе да се ангажираат во други партнери. иницијативи активности во заедницата и да учествуваат во еколошки и социо-економски активности што ја поттикнуваат отпорноста на климатските промени, социјалната кохезија и одржливиот развој.

Стратегијата ги анализира мешаните миграциски текови, човековата мобилност, социјалната кохезија и отпорноста.

Во главата за приспособување на климатските промени Национална ИОМ; и намалување на ризикот од катастрофи БиХ се стратегија на министерствата идентификува како јурисдикција во регионот на ЈИЕ со ИОМ за Босна 2022–2025 на Босна и највисока изложеност на природни опасности, со индекс и Херцеговина Херцеговина; и на ризик од 3,7/10 и посебна ранливост на поплави. (2022–2025) други партнери. Ги истакнува предностите на добро управуваната, безбедна, одговорна и редовна миграција во контекст на климатските промени, деградацијата на животната средина и катастрофите што произлегуваат од природни опасности.

Косово

Засегнати Наслов Година Опис страни

Обезбедува анализа на климатските ризици и економските предизвици, препорачувајќи итни инвестиции во приспособување, отпорност и енергетска Светска банка; транзиција за да се обезбеди одржлив инклузивен раст. Извештај за министерствата климата и развојот 2024 на Косово; и Зелената транзиција се нагласува како можност за на земјата – Косово други партнери. привлекување висококвалификувани мигранти или за враќање на членови на дијаспората за да ги исполнат новите зелени можности. И oбратно, емиграцијата има потенцијал да ја забави зелената транзиција.

Целта е да се оспособат мигрантите и заедниците, да се обезбедат безбедни и редовни придобивки од миграцијата за општеството и бизнисот и да ИОМ; се промовира силно, кохерентно управување со Стратегија на ИОМ министерствата миграцијата. за Косово (2022– 2022–2025 на Косово; и 2025) други партнери. Факторите на животната средина, како што се загадувањето и другите еколошки опасности, се сметаат за тесно поврзани со други фактори што влијаат на мобилноста.

- Анекс 4: Интегрирани иницијативи за климата и мобилноста во Југоисточна Европа 105

Црна Гора

Засегнати Наслов Година Опис страни

Анализира главните климатски ризици и препорачува насочени инвестиции во отпорност и приспособување за поддршка на одржлив економски раст и заштита на заедниците.

Извештај за Светска банка; Го нагласува поврзувањето помеѓу климатските климата и развојот министерства на промени, здравјето и мобилноста, истакнувајќи дека 2024 на земјата – Црна Косово; и други здравствените системи мора да бидат подготвени да Гора партнери. ги поддржат луѓето што мигрираат поради климатските промени, бидејќи овие лица може да имаат ограничен пристап до здравствени услуги; затоа, агилната и адаптивна здравствена заштита е од суштинско значење и за зелената транзиција и за мобилноста поврзана со климата.

Северна Македонија

Засегнати Наслов Година Опис страни

Ги анализира климатските ризици, препорачува големи инвестиции во приспособувањето и енергетската транзиција и ги истакнува патеките за одржлив, отпорен Извештај за Светска банка; економски раст. климата и министерствата развојот на 2024 на Северна Нагласува дека здравствените системи мора да бидат земјата – Северна Македонија; и флексибилни и подготвени да ги задоволат потребите на Македонија други партнери. луѓето што мигрираат поради климатските промени, со што ќе се обезбеди пристап до здравствена заштита и ќе се прилагоди на предизвиците на зелената транзиција

Вклучување на Проектот има за цел да ги интегрира размислувањата перспективите ИОМ; за мобилноста и климатските промени во процесите на за миграција и министерствата Националниот план за адаптација на Северна Македонија, климатските 2024–2025 на Северна осигурувајќи дека политиките за приспособување ги промени во Македонија; и опфаќаат врските помеѓу мобилноста и промените во процесите на други партнери. животната средина за поотпорна и инклузивна климатска Националниот план акција. за адаптација

ИОМ; Проектот се фокусира на искористување на дознаките од Центар за зелени министерствата странство и придонесите од дијаспората за финансирање финансиски 2022–2025 на Северна на климатските активности, покажувајќи како може да се средства Македонија; и искористи мобилноста за позитивен развој и отпорност други партнери. на климатските промени.

Стратегијата се фокусира на хуманитарна помош и квалитетни услуги за населението погодено од криза, Национална истовремено зголемувајќи ја отпорноста на мигрантите стратегија на преку зајакнување на институционалните капацитети и ИОМ за Северна 2022–2025 ИОМ отпорноста на заедницата кон насилниот екстремизам. Македонија (2022– Таа става акцент на поддршката за луѓето принудени 2025) да мигрираат поради сиромаштија, експлоатација, недостаток на можности, климатски промени или еколошки предизвици.

- 106 ПОВРЗАНОСТА МЕЃУ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ, ЧОВЕЧКАТА МОБИЛНОСТ И БЕЗБЕДНОСТА ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА

Србија

Засегнати Наслов Година Опис страни

Ги анализира климатските ризици, препорачува големи инвестиции во приспособувањето и енергетската транзиција и ги истакнува патеките за одржлив, отпорен Светска банка; Извештај за економски раст. министерствата климата и развојот 2024 на Србија; и на земјата – Србија Нагласува дека здравствените системи мора да бидат други партнери. флексибилни и подготвени да обезбедат пристап до грижа за луѓето што мигрираат поради климатските промени или зелената транзиција.

Зелени центри за мигранти во Србија и развој на политиките Проектот има за цел да ја подобри одржливоста и за интегрирање ИОМ; енергетската ефикасност во центрите за мигранти во поврзани со 2022– министерствата Србија, истовремено градејќи капацитети за национална врската за 2025 на Србија; и политика за решавање на врските помеѓу мобилноста, миграција, други партнери климатските промени, животната средина и енергијата. климатските промени, животната средина и енергија

Иницијативи со регионална и меѓународна поддршка

Засегнати Наслов Година Опис страни

Глобална програма насочена кон искористување Миграцијата на на миграцијата на работна сила како стратегија за работна сила како 2024–во ИОМ; Албанија; и приспособување кон климатските промени, користејќи приспособување на тек други економии холистички пристап којшто е базиран врз правата и е климата родово сензитивен.

Ги охрабрува економиите во регионот да ја зајакнат Светска банка; отпорноста на климатските промени за да ги заштитат Албанија; Босна Регионален луѓето и да го поттикнат економскиот раст. и Херцеговина; извештај за Косово; Црна климата и развојот 2024 Се очекува емиграцијата и демографскиот пад, особено Гора; Северна на земјите од во однос на ранливите рурални области, да се влошат Македонија; Западен Балкан бидејќи климатските промени ги засилуваат постојните Србија; и други притисоци во Југоисточна Европа, заради што се партнери неопходни интегрираните политики за климата и развојот.

ЕУ; соседни региони; Ги охрабрува засегнатите страни во ЕУ и соседните Воведен документ: Истражувачка региони, како што е Југоисточна Европа, да ги земат Иднината на 2022 служба на предвид влијанијата на климатските промени врз климатската Европскиот мобилноста, со цел намалување на ранливоста и миграција парламент поттикнување на отпорноста кај засегнатите популации. (EПРС)

- Анекс 4: Интегрирани иницијативи за климата и мобилноста во Југоисточна Европа 107

Иницијативи со регионална и меѓународна поддршка

Засегнати Наслов Година Опис страни

Ги истакнува деградацијата на животната средина Стратегија за и природните опасности како клучни двигатели на Западен Балкан ИОМ; Албанија, мобилноста и раселувањето во Југоисточна Европа и 2022– Босна и (2022–2025) повикува на поголема координација и размена на знаења 2025 Херцеговина; меѓу засегнатите страни во регионот. Институционална Косово; Црна стратегија на ИОМ Гора; Северна Воспоставува сеопфатен пристап базиран врз докази за за миграциска Македонија; да им помогне на луѓето да се движат, да останат или 2021– средина и Србија; членки да се приспособат во услови на климатски и еколошки 2030 климатски промени на ОН предизвици, поддржувајќи ги државите и заедниците 2021–2030 со решенија засновани врз права, заштита и градење капацитети.

- Follow OSCE OSCE Secretariat Office of the Co-ordinator of OSCE Economic and Environmental Activities (OCEEA) Wallnerstrasse 6 1010 Vienna, Austria

Climate@osce.org https://www.osce.org/oceea

Informations clés

Organisation Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe (OSCE)

Type de document report

Date d'adoption 18 novembre 2025

Source OSCE