INTERVISTË ME KRYETARIN E PREZENCËS SË OSBE-së NË SHQIPËRI, AMBASADORIN BERND BORCHARDT
Transmetuar më 27 shkurt 2020 Intervistoi: Ergys Gjençaj - News 24
Zoti Ambasador, klasa politike shqiptare arriti, më në fund, armëpushimin politik dhe janë ulur në tryezën e reformës zgjedhore. Për këtë qëllim është ngritur edhe Këshilli Politik për reformën zgjedhore, është miratuar metodologjia e punës, sipas së cilës, deri më 15 mars, reforma zgjedhore duhet mbyllur. Kanë pasur shumë takime, por, sipas informacioneve tona, nuk është bërë aq sa duhet. Ju si e konsideroni ecurinë?
Ambasadori Borchardt: E kemi thënë publikisht se fillimi i procesit të reformës zgjedhore me pjesëmarrjen e të gjitha forcave politike ishte një lajm shumë i mirë për ne. Puna duket sikur po shkon në një drejtim paksa të ndryshëm nga sa ishte synimi fillestar, por, në përgjithësi është bërë përparim në shumë çështje. Mund të jenë pak pas me planin, por është ende e mundshme që të arrihet një rezultat i mirë. Ka nevojë për përqendrim dhe për vullnet politik të vijueshëm për negociata, kompromis dhe për të ecur përpara.
Z. Ambasador, një ndër pikat kur mazhoranca dhe opozita jashtëparlamentare nuk bien dakord është kërkesa e opozitës së bashkuar për krijimin e një qeverie teknike 100 ditë para zgjedhjeve. Në këndvështrimin tuaj, ju jeni një njeri që e njihni shumë mirë procesin zgjedhor shqiptar dhe klimën politike shqiptare, a do ta këshillonit një formulë të tillë?
Ambasadori Borchardt: nuk është rekomandim i ardhur nga OSBE/ODIHR-i, megjithatë një qeveri teknike përara zgjedhjeve do të ishte, në parim, një zgjidhje e mundshme. Keni shembullin e Maqedonisë së Veriut, me kushte specifike edhe atë të Greqisë, pra është e mundur, por vendimet i merr politika shqiptare dhe ne nuk japim opinion as pro dhe as kundër.
Një ndër pikat e tjera të diskutimit politik për reformën zgjedhore është edhe ndarja e krimit nga politika. Sipas jush, ku duhet të përqendrohen ndryshimet ligjore për ta mundësuar një gjë të tillë?
Ambasadori Borchardt: Më lejoni t’ju jap një përgjigje në dy nivele të ndryshme: Së pari, hapi më i mirë për të rikthyer besimin te kandidatët do të ishte që partitë të paraqisnin kandidatë të pastër. Ligji i ashtuquajtur i dekriminalizimit u lejon partive që të kontrollojnë kandidatët e tyre të mundshëm, përmes prokurorisë, shumë përpara zgjedhjeve. Aspekti i dytë është se, sigurisht, duhet të trajtohen krimet elektorale. Merrni shembullin e presionit ndaj administratës publike: ODIHR-i rekomandoi fuqishëm krijimin e një strukture të pavarur për të trajtuar pretendimet e presionit mbi administratën dhe abuzimin me burimet publike në procesin zgjedhor. Reforma zgjedhore mund ta krijojë një strukturë të tillë, si edhe një procedurë me të cilën punonjësit e administratës mund të denoncojnë çdo presion politik ose abuzim të burimeve. Këta denoncues duhet të gëzojnë më pas statusin e një sinjalizuesi.
Ju e prekët pak më parë: zgjedhjet lokale të 30 qershorit treguan problematikën e disa kandidatëve për kryetarë bashkish, e kaluara e të cilëve nuk ishte shumë e pastër dhe këtë të kaluar e kishin fshehur në formularin e vetëdeklarimit. Në një takim, më 21 janar të këtij viti, ju përkrahët idenë e kalimit të të gjithë kandidatëve në një proces vettingu. A mund të na jepni një formulë se si mund të funksionojë?
Ambasadori Borchardt: Ajo që thashë ishte pak më komplekse. Në vitin 2018, ka pasur propozime në Kuvend, madje edhe një projektligj, për krijimin e një mekanizmi të efektshëm për prerjen e lidhjeve të krimit me politikën. Projektligji i propozuar nga Partia Demokratike, në fund të vitit 2018, u shqyrtua nga Komisioni i Venecias dhe u konsiderua si jopërpjestimor. Sidoqoftë, Komisioni i Venecias theksoi, në të njëjtën kohë, se e konsideronte të arsyeshëm diskutimin në parlament dhe në procesin e reformës zgjedhore për një strukturë dhe një ligj të tillë. Unë do të sugjeroja, gjithashtu, një diskutim të thellë për mënyrat e mundshme për të kufizuar ndikimin e shkelësve të ligjit apo kriminelëve në jetën politike të nivelit të lartë. Gjatë procesit të vettingut në gjyqësor, kemi parë që justifikimi dhe verifikimi i pasurisë ka luajtur një rol mbizotërues. Kjo është diçka që mund të zbatohet edhe për politikanët e nivelit të lartë
Javën e kaluar ju, z. Ambasador, patët një takim me Prokurorin e Përgjithshëm, Olsian Çela, ku mësuam se keni diskutuar mbi ndryshimet në Kodin Zgjedhor, por edhe rolin potencial që mund të ketë Prokuroria. Shitblerja e votës ka qenë një ndër momentet e evidentuara nga raportet e ODIHR-it si një ndër problemet më madhore të proceseve zgjedhore në Shqipëri. Çfarë gjykoni se duhet bërë më tepër për ta eliminuar këtë fenomen?
Ambasadori Borchardt: ODIHR-i dhe ne kemi theksuar në mënyrë të përsëritur se nevojiten përpjekje të forta për të trajtuar çështjen këmbëngulëse të blerjes së votave, si përmes fushatave ndërgjegjësuese për qytetarët, ashtu edhe përmes ndjekjes penale, ndëshkimit të shkelësve, në mënyrë që të ushqehet më shumë besim në procesin zgjedhor. Pikësëpari, zgjedhësit duhet të refuzojnë të shesin votën e tyre. Kaq shumë njerëz kanë telefon celular: ju mund ta regjistroni lehtësisht kur dikush ju afrohet dhe përpiqet të blejë votën tuaj, dhe pastaj ta dërgoni regjistrimin në prokurori si provë. Për më tepër, një refuzim publik nga politikanët për të mos pranuar mbështetje financiare nga individë me të kaluar kriminale do të ndihmonte në rritjen e besimit të publikut në integritetit e zgjedhjeve. Institucionet ligjzbatuese - kjo është pika ime kryesore e dytë - duhet të hetojnë katërçipërisht të gjitha pretendimet për shkelje zgjedhore. Ne besojmë se reforma në drejtësi është pjesë e kësaj rruge përpara. Për shembull, dhe kjo ishte diçka që e diskutuam, ngritja e një Task Force nga prokuroria gjatë periudhës zgjedhore që të jetë në gjendje të reagojë shpejt - dhe e nënvizoj fjalën shpejt - ndaj pretendimeve të besueshme për krime zgjedhore, sigurisht që do të ishte e dobishme. Kjo do të krijonte menjëherë një efekt frenues.
Një vit më parë, opozita u largua nga parlamenti dhe në terminologjinë politike shqiptare lindi togfjalëshi “opozitë parlamentare”. Pikërisht kjo opozitë parlamentare ka kushtëzuar votën e saj në parlament për reformën zgjedhore me ndryshimin e sistemit zgjedhor. Si e shikoni këtë situatë dhe a mund ta bëjë kjo më të vështirë kalimin e reformës zgjedhore?
Ambasadori Borchardt: Këtu mendoj se duhet t'ju jap një përgjigje në tri nivele. E para është që OSBE-ja dhe ODIHR-i bëjnë rekomandime për përmirësimin e kodeve zgjedhore, por ne nuk u sugjerojmë shteteve se çfarë sistemi zgjedhor të kenë. E dyta është se sistemi zgjedhor është shumë i rëndësishëm për lidhjen mes kandidatit dhe zgjedhësit, elektoratit të tij, dhe më vonë midis deputetit dhe njerëzve që votuan për të dhe partitë e tyre. Sa më të forta të jenë partitë në sistemin zgjedhor, aq më i fortë është roli i tyre në politikë. Unë personalisht - dhe kjo është pika ime e tretë – pra, unë personalisht simpatizoj një sistem që krijon një lidhje të fortë midis kandidatit dhe elektoratit të tij. Listat e hapura mund të jenë një opsion i tillë.
Mazhoranca dhe opozita jashtëparlamentare kanë vendosur, të themi, prioritetet e tyre në këtë reformë zgjedhore: teknologjia në zgjedhje është e opozitës jashtëparlamentare, ndërsa mazhoranca thekson rëndësinë e votës së shqiptarëve që jetojnë jashtë vendit. Sa mund të bëhen realitet këto dy momente për zgjedhjet e ardhshme politike?
Ambasadori Borchardt: Këto përsëri janë dy ide reforme, të cilat janë pjesë e sugjerimeve të OSBE/ODIHR-it. Të dyja, në parim, janë të ligjshme: teknologjitë e reja të votimit zbatohen nga disa prej Shteteve pjesëmarrëse të OSBE-së, ndërsa votimi jashtë vendit zbatohet nga shumica e Shteteve pjesëmarrëse. Por për të dyja sistemet duhet shumë kohë përgatitore. Pajisjet elektronike të votimit janë një angazhim shumë milionë eurosh, dhe duhet bërë një proces i plotë prokurimi. Pastaj, duhet të prodhohen makineritë, pasi nuk mund të porositen në “Amazon” apo kompani të tjera të ngjashme. Pastaj, duhen instaluar, ka nevojë për trajnim të administratorëve të zgjedhjeve dhe ka nevojë për edukimin e zgjedhësve. Gjithashtu, edhe votimi jashtë vendit është një sistem mjaft i ndërlikuar. Pra, nëse politika shqiptare i do këto, vendimi duhet marrë shumë shpejt, në mënyrë që këto sisteme – qoftë të dyja apo njëri prej tyre - të mund të ngrihen siç duhet.
Financimi i partive politike është një ndër pikat kryesore të reformës zgjedhore. Sipas jush, cilat janë ato momente që duhen prekur dhe si mund të bëhet realitet një ndryshim i tillë?
Ambasadori Borchardt: Financimi i fushatave zgjedhore dhe partive është ndoshta tema më e diskutuar e reformës. Në nëntor të vitit 2019, pra vetëm para disa javësh, ne organizuam së bashku me miqtë tanë të Këshillit të Evropës dhe Instituti Demokratik Amerikan një tryezë pune me këtë temë. Shumica e ekspertëve në atë tryezë rekomanduan një sërë çështjesh ku duhet përqendrim. Para së gjithash, kufizimet për shpenzimet e fushatës; së dyti, masat e transparencës apo si shpenzohen paratë; pastaj përjashtimi i donatorëve të partive për ca kohë nga prokurimet publike; më pas një fuqizim - dhe unë mendoj se kjo është një pikë shumë e rëndësishme - e aftësisë së auditimit të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve. KQZ-ja ka nevojë për njerëz të zotë, të cilët kushtojnë shumë, për të qenë në gjendje të verifikojë siç duhet atë që është shpenzuar dhe si justifikohet. Përndryshe, nuk do të jenë në gjendje të hetojë vërtet thellë.
Z. Ambasador, depolitizimi i administratës zgjedhore ka qenë një ndër rekomandimet e OSBE/ODIHR-it. Sa është e mundur të bëhet një gjë e tillë në kushtet e mungesës së besimit politik në Shqipëri?
Ambasadori Borchardt: Kolegët tanë të ODIHR-it, në raportet e tyre ndër vite, kanë nënvizuar si pikë thelbësore nevojën për depolitizim të administratës zgjedhore. Vendimi për këtë rekomandim do të vëzhgohet edhe nga vendet që kanë interesuar për reformën zgjedhore në Shqipëri. Për ne, fuqizimi i institucioneve është i rëndësisë kryesore – institucionet kanë rëndësi, jo partitë! Administrata zgjedhore, në këndvështrimin tonë, nuk duhet të jetë në dorë të partive për të cilat administrata zgjedhore duhet të sigurojë një garë të ndershme.
Fund
HEAD OF PRESENCE’S INTERVIEW WITH NEWS 24 TV ON ELECTORAL REFORM
Broadcast on 27 February 2020 Journalist: Ergys Gjençaj
Q: Mr. Ambassador, finally the Albanian political class has reached a political ceasefire by coming together for the electoral reform. For this aim, a Political Council was established, which is being assisted by experts of all parliamentary and extra-parliamentary parties. They have also approved the methodology in order for electoral reform to be completed by 15 March. How do you consider the pace of their work so far? To our knowledge, the parties have not advanced in accordance to the agenda.
Ambassador Borchardt: We have publicly said that the start of the electoral reform process with the participation of all major political forces was very positive news for us. Work seems to be going in a slightly different way than initially intended, but, in general, there is good progress on many issues. They may be slightly behind schedule, but it is still feasible to get to a good result. It needs focus and it needs a continued political will to negotiate, to compromise and to move forward.
Q: One of the topics on which the ruling majority and the extra-parliamentary fail to agree is the United Opposition’s request for a technical government 100 days before elections. In your opinion, as a person who knows very well the Albanian elections reality, would you suggest such a formula?
Ambassador Borchardt: This is not a recommendation which came from the OSCE/ODIHR, but a technical government before elections would be, in principle, a possible solution. You have the example in Northern Macedonia, under specific conditions in Greece, so it is possible, but the decisions lie with the Albanian politics and we do not give an opinion either pro or contra.
Q: The separation of politics from crime is another topic of discussion at the Political Council. According to you, what are the necessary legal amendments to this end?
Ambassador Borchardt: Let me give you an answer on two different levels: The first is that the best step to restore faith in candidates would be that the parties present clean candidates. The so-called Decriminalization Law allows parties to check their possible candidates through the prosecution a long time before elections. The second aspect is that electoral crimes, of course, have to be addressed. Take the example of pressure on public administration: ODIHR strongly recommended the establishment of an independent structure to deal with allegations of pressure on the administration and of abuse of public or state resources in the electoral process. The electoral reform could establish such a structure and a procedure by which administration employees may report any political pressure or abuse of resources. These people who report it should then enjoy the status of a whistle-blower. Q: 30 June local elections showed problems with several mayor candidates, who had hidden their problematic past from the self-declaration forms. In an event on 21 January, you supported the idea for a vetting process for all candidates. Could you give us a formula how to do this?
Ambassador Borchardt: What I said was a bit more complex. There were proposals in the Assembly in 2018, even a draft law, to create an effective mechanism for cutting the ties between crime and politics. The draft law from the DP in late 2018 was checked by the Venice Commission and considered as disproportionate. However, the Venice Commission underlined, at the same time, that it considered justified to discuss in parliament and in the electoral reform process such a structure and such a legislation. I would suggest also a thorough discussion about possible ways to limit the influence of offenders or criminals on high-level political life. During the vetting process of the judiciary, we have experienced that the justification and verification of assets has played a dominant role. This is something that could also apply for high-level politicians.
Q: Last week, you had a meeting with General Prosecutor Olsian Çela, where you also discussed changes to electoral code and the potential role that the prosecution office may take. ODIHR reports consider vote buying to be one of the major election-related problems in Albania. What do you estimate should be done more to eliminate this phenomenon?
Ambassador Borchardt: ODIHR and us have repeatedly underlined that robust efforts are needed to address the persistent issue of vote buying, both through civic awareness campaigns and also through prosecution, punishing of the offenders, in order to promote more confidence in the electoral process. First of all, the voters should refuse to sell their vote. So many people have a mobile phone: you can easily record when someone approaches you and tries to buy your vote, and then send the tape to the prosecution as evidence. In addition, a public refusal by politicians to accept financial support from individuals with a criminal past would help build public trust in the integrity of the elections. Law enforcement institutions – that is my second central point – should investigate all allegations of electoral violations thoroughly. We believe that the justice reform is part of this way forward. For instance, and that was something we discussed, the setting up of a Task Force of the prosecution during the electoral period which is able to react quickly – and that quickly I underline - on credible allegations of electoral crimes, would certainly be helpful. That would create already a deterrent effect.
Q: Following the departure of the opposition from parliament a year ago, we had a new parliamentary opposition whose votes are crucial for the approval of electoral reform. But they have a condition: change of electoral system. How difficult do you consider this situation to be?
Ambassador Borchardt: Here I think that I should give you a reply on three levels. The first is that the OSCE and ODIHR make recommendations on improvements of electoral codes, but we do not suggest electoral systems for countries. The second is that an electoral system has a high relevance for the relation between the candidate and the voter, the electorate, and later between the member of parliament and the people who voted for him and their parties. The stronger the parties in the electoral system, the stronger their role in politics. I personally – and that is my third point – I personally sympathize with a system that creates a strong link between the candidate and his electorate. Open lists could be such an option.
Q: Let us talk about new technologies in elections and voting of Albanians that live abroad. Do you consider it possible that these two requests of the extra-parliamentary opposition and the ruling majority be fulfilled in the next political elections?
Ambassador Borchardt: These again are two reform ideas which were not suggested by the OSCE/ODIHR. Both are, in principle, legitimate: new voting technologies are applied by some of the OSCE participating States, and out-of-country voting is applied by the broad majority of our participating States. But both systems need a lot of time to prepare. Electronic voting equipment is a multi-million Euro endeavor, and you have to do a state-of-the-art procurement process. Then these machines have to be manufactured, you don’t order them with Amazon or whomever competitor. Then, you need setting up, installation, you need training of the election administrator, and you need voter education, people have to know. Also for out-of-country voting: this is a rather complex system. So, if it is decided like that by the Albanian politics, it should be decided very soon, in order that these systems – both or one of them – can be properly established.
Q: Political party financing is one of the main topics of electoral reform. What should be the amendments?
Ambassador Borchardt: Financing of electoral campaigns and parties is probably the most discussed reform topic. In November 2019, so just weeks ago, we organized together with our friends from the Council of Europe and from the National Democratic Institute a workshop on this topic. The broad majority of the experts there recommended a number of issues to focus on. First of all, limitations for campaign spending; second, transparency measures or how the money is spent; then to exclude party donors for some time from public procurement; then a massive strengthening – and I think that this is a very central point - of the audit capacity of the Central Election Commission. They need good people, who are quite expensive, to be able to properly verify what has been spent and how it is justified. Otherwise, they will not be able to investigate really in depth.
Q: The OSCE/ODIHR has recommended the depoliticization of election administration. How possible is it, given the lack of political trust in Albania?
Ambassador Borchardt: Our colleagues from ODIHR, in their reports already over the years, have underlined as a central point the need for the de-politicization of the election administration. The decision about this recommendation will also be observed by the countries which are interested in electoral reform in Albania. For us, the strengthening of institutions is of the highest importance - institutions matter, not parties! The election administration, from our point of view, does not belong into the hands of the parties for whom the election administration should guarantee a fair competition.
Ends