Վարշավա, 5 նոյեմբերի 2025թ. Կարծիք թիվ.: FOE-ARM/549/2025 [NR] ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՎԱՐՔԱԳԾԻ ԿԱՆՈՆՆԵՐԻ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ԱՐՏԱՀԱՅՏՄԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՉԱՓՈՐՈՇԻՉՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐ ՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ Սույն ուսումնասիրության մշակմանը մասնակցել են մեդիայի, մտավոր սեփականության և ՏՏ իրավունքի ոլորտում մասնագիտացած փաստաբան տիկին Նևենա Կրիվոկապիչ Մարտինովիչը և Բրիմինգհեմի համալսարանի դոցենտ դոկտոր Լիդիա Մորգանը: Աշխատանքը գրախոսել է ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի գլխավոր խորհրդական Անտոնինա Չերևկոն: ԵԱՀԿ Ժողովրդավարական հաստատությունների և մարդու իրավունքների գրասենյակ Ul. Miodowa 10, PL-00-251 Warsaw Office: +48 22 520 06 00, Fax: +48 22 520 0605 www.legislationline.org
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 2 ՍԵՂՄԱԳԻՐ Սույն Համեմատական ուսումնասիրությունը կենտրոնանում է հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց արտահայտման ազատության թեմայի և այն իրավիճակների վրա, որոնցում այս ազատության իրացումը կարող է առաջ բերել հավանական խախտումներ նրանց այն պարտականությունների մասով, որոնք վերաբերում են հանրային պաշտոն զբաղեցնողների համար մշակված վարքագծի կանոններում ընդհանրապես կարգավորվող արտահայտություններին և հայտարարություններին: Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և քաղաքացիական ծառայողների` ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի ներքո արտահայտման ազատության իրավունքներն ընդհանուր առմամբ ենթակա են անկողմնակալության, հայեցողության և քաղաքական չեզոքության պահպանման պարտականություններին, որոնք հավանաբար բխում են նրանց վարքագծի կանոններից կամ համապատասխան օրենսդրությունից: Արտահայտությունների որոշ տեսակներ, ինչպիսիք են` ատելության խոսքը, միջազգային չափորոշիչների համաձայն, կարող են նաև սահմանափակումների ենթարկվել, հատկապես այն դեպքերում, երբ այդ խոսքը հանգեցնում է զրպարտության, ապատեղեկատվ ության և այնպիսի վարքի, որը կարող է խաթարել հաստատութենական բարեվարքությունը կամ հանրային վստահությունը: Վարքագծի կանոնները պետք է ամրագրեն էթիկական չափորոշիչները՝ չկաշկանդելով ժողովրդավարական բանավեճը կամ խթանելով համապատասխանությունը։ Դրանք պետք է անկախ մտածողության, ստեղծագործականության և կառավարության քաղաքականության նկատմամբ իրավաչափ քննադատության հնարավորություն ստեղծեն։ Նման կանոնագրքերը պետք է խուսափեն չափազանց լայն մեկնաբանություններից, որոնք կարող են ճնշել սեփական տեսակետների կամ այլախոհության իրավաչափ արտահայտումը։ Սահմանափակումները պետք է վերաբերեն կոնկրետ դեպքերի և դիտարկեն այնպիսի գործոնները, ինչպիսիք են պաշտոնատար անձի պաշտոնը, համատեքստը, միջոցը (օրինակ` սոցիալական ցանցեր), տոնը և ժամանակը: Միևնույն ժամանակ հանրային շահին վերաբերող հարցերի վերաբերմամբ բարեխճորեն գործող ազդարարները պետք է օգտվեն պաշտպանությունից: Սահմանված քաղաքականության շրջանակները պետք է հավասարակշռեն իրավունքներն ու պատասխանատվություններ ը և կիրառեն սահմանափակումները միայն այն ժամանակ, երբ դրանք օրինական են, անհրաժեշտ, համաչափ և երբ դրանք իրավաչափ նպատակ են հետապնդում: Հարկ է խուսափել լայն ձևակերպումներ ունեցող սահմանափակումներից կամ
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 3 «զրոյական հանդուրժողականության» մոտեցումներից` ի նպաստ նրբերանգները հաշվի առնող, համաչափ միջոցառումների, հատկապես հաշվի առնելով սոցիալական ցանցերի ներմուծած բարդությունները, որոնց պատճառով անձնական և մասնագիտական սահմանները կորցնում են իրենց հստակ բաժանարարությունը: Թեև հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք դեռևս օժտված են իրավունքներով` որպես մասնավոր քաղաքացիներ, այդ իրավունքները պետք է իրացվեն այնպես, որ հանրային հաստատությունների նկատմամբ վստահությունը չտուժի առանց հիմնավոր պատճառների և դա անելու համար պատշաճ արդարացումների: Սոցիալական ցանցերը ուժգնացնում են հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց ձայնը և թուլացնում անձնական և մասնագիտական ինքնության միջև ընկած սահմանները: Որպես այդպիսին, վարքագծի կանոնները պետք է զարգանան այնպես, որ արտացոլեն այս իրականությունը` ապահովելով դրանց տրամադրած ուղղորդման հստակությունը, արդարացիությունը և մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակին և գործող չափորոշիչներին համապատասխանությունը : Վարքագծի կանոնագրքի և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց մասնագիտական վարքի նկատմամբ կիրառելի այլ կարգավորող շրջանակների գոյությունը չպետք է խանգարի նրանց` հանրային բանավեճին ազնիվ և իմաստալից կերպով մասնակցությանը: Պետական մարմինները պետք է մշակեն քաղաքականություններ, որոնք հարգում են արտահայտվելու ազատության հիմնարար իրավունքը` միևնույն ժամանակ ապահովելով հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի կողմից բարեվարք և անկողմնակալ գործունեությունը և նրանց պաշտոնի նկատմամբ ակնկալվող վստահության ամրապնդումը: Գերակա նպատակն է ապահովել արտահայտվելու ազատությունը` միևնույն ժամանակ ապահովելով պետական հաստատությունների նկատմամբ հանրային վստահությունը հստակ, արդարացի և մարդու իրավունքներին համապատասխան չափորոշիչների միջոցով: ԵԱՀԿ մասնակից պետություններին ԵԱՀԿ մարդկային չափմանը վերաբերող հանձնառությունները կատարելու հարցում աջակցության տրամադրման իր մանդատի շրջանակներում, ԺՀՄԻԳ-ը, համապատասխան խնդրանքի դեպքում, ուսումնասիրում է օրենքների նախագծերը և գործող օրենքները՝ գնահատելու դրանց համապատասխանությունը մարդու իրավունքների միջազգային չափորոշիչներին և ԵԱՀԿ հանձնառություններին և տրամադրում է բարելավման կոնկրետ առաջարկություններ։
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 4
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 5 ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ I. INTRODUCTION ....................... ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED . II. SCOPE OF THE NOTE............................................................... 6 III. LEGAL ANALYSIS ................................................................... 8 1. Relevant International Human Rights Standards and OSCE Human Dimension Commitments ............................................................................................................. 8 2. Relevant Domestic Law - Code of Conduct of Certain State Officials ..................... 14 3. The Scope of Free Speech for Public Officials .......................................................... 15 3.1. Public Officials and Limitations to their Right to Free Speech ........................ 15 3.1.1. Incitement to Discrimination, Hostility or Violence ...................................... 16 3.2. When Speech Can Become Misconduct ........................................................... 18 3.2.1. Capacity and Context ....................................................................................... 22 3.2.2. Form and Content of Speech ........................................................................... 24 3.2.3. Facts and Opinions .......................................................................................... 27 3.2.4. Matters of Public Interest ................................................................................ 28 4. Social Media and Modern Communication Challenges ............................................ 30 5. Whistle-blowers ............................................................ Error! Bookmark not defined. 6. Assessment of Breaches of Codes of Conduct ........................................................... 36 7. Comparative Jurisdictional Analysis ......................................................................... 38 8. Conclusion ..................................................................... Error! Bookmark not defined.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 6 I. ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ 1. 2025 թվականի հունիսի 10-ին Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի նախագահի պարտականությունները կատարողը ԵԱՀԿ ժողովրդավարական հաստատությունների և մարդու իրավունքների գրասենյակ (այսուհետ՝ «ԺՀՄԻԳ») ուղարկեց «Պետական պաշտոնյաների կողմից Վարքագծի կանոնների խախտումների նկատմամբ արտահայտման ազատության միջազգային չափորոշիչների կիրառման համեմատական ուսումնասիրություն» կատարելու խնդրանք: Հաշվի առնելով թեման՝ ԺՀՄԻԳ- ը հրավիրեց Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի գրասենյակին՝ իրավական շրջանակների սույն ուսումնասիրությունը գրախոսելու: 2. 2025 թվականի հունիսի 13-ին ԺՀՄԻԳ-ը պատասխանեց այս խնդրանքին՝ հաստատելով գրասենյակի պատրաստակամությունը՝ կատարելու մի հետազոտություն, որը կներկայացնի մարդու իրավունքների համապատասխան միջազգային չափորոշիչների և ԵԱՀԿ մարդկային չափման ներքո հանձնառությունների ու աշխատակարգերի ամփոփ նկարագիրը ԵԱՀԿ տարածաշրջանում: 3. Սույն Հետազոտությունը պատրաստվել է վերը նշված խնդրանքին ի պատասխան: ԺՀՄԻԳ-ն այս գնահատումն իրականացրել է իր մանդատի շրջանակներում՝ ԵԱՀԿ մասնակից պետություններին ԵԱՀԿ-ի առջև ստանձնած հանձնառությունների իրականացման գործում աջակցելու նպատակով: II. ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐ ՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿԸ 4. Սույն Ուսումնասիրությունը քննում է պետական պաշտոնյաների (այսուհետ՝ «հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և քաղաքացիական ծառայողների) արտահայտման ազատության շրջանակը և սահմանում է այն պայմանները, որոնց դեպքում նման արտահայտությունները կարող են ենթարկվել ուսումնասիրության՝ վարքականոնի կիրառելի դրույթներին համապատասխանության ապահովման համար: Հետազոտությունն առանցքային հարցեր է բարձրացնում և ի ցույց է դնում մտահոգիչ ոլորտները: Իրավական սույն ուսումնասիրությունը հիմնված է մարդու իրավունքների և իրավունքի գերակայության միջազգային և տարածաշրջանային չափորոշիչների, նորմերի և առաջարկությունների, ինչպես նաև ԵԱՀԿ մարդկային չափման ներքո համապատասխան պարտավորությունների վրա: Ուսումնասիրությունը նաև, ըստ անհրաժեշտության, ընդգծում է ԵԱՀԿ մասնակից այլ պետությունների լավագույն փորձն այս ոլորտում: Դրա հիմնական նպատակն է ներկայացնել այս հարցի վերաբերյալ ԵԱՀԿ
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 7 տարածաշրջանում մարդու իրավունքների համապատասխան միջազգային չափորոշիչների և առաջարկությունների, ԵԱՀԿ հանձնառությունների և համեմատական աշխատակարգերի ամփոփ նկարագիրը: 5. Ներպետական օրենսդրությանը հղում անելիս ԺՀՄԻԳ-ը չի ջատագովում որևէ կոնկրետ երկրի մոդել, այլ կենտրոնանում է կիրառելի միջազգային չափորոշիչների վերաբերյալ հստակ տեղեկատվություն տրամադրելու վրա՝ միաժամանակ ցույց տալով, թե ինչպես են դրանք գործնականում կիրառվում որոշակի ներպետական օրենսդրության շրջանակներում: Որևէ երկրի օրինակին հարկ է միշտ մոտենալ զգուշությամբ, քանի որ պարտադիր չէ, որ դրա կրկնօրինակումը մեկ այլ երկրում հնարավոր լինի, ուստի միշտ հարկ է այն դիտարկել ավելի լայն ներպետական հաստատութենական և իրավական շրջանակի, ինչպես նաև երկրի համատեքստի և քաղաքական մշակույթի լույսի ներքո: 6. Ուսումնասիրության նպատակը հարցին ընդհանրական մակարդակի պատասխան տալն է և, հետևաբար, Հայաստանի հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կամ քաղաքացիական ծառայողներին վերաբերող ավելի լայն իրավական և հաստատութենական շրջանակների, ինչպես նաև կարգավորումների համապարփակ վերլուծություն չէ: Այնուամենայնիվ, ըստ անհրաժեշտության և կիրառելիության, Ուսումնասիրությունը կարող է նաև հղում կատարել Հայաստանի իրավական շրջանակին՝ սույն իրավական վերլուծությունը երկրի համատեքստին և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց իրավիճակին հարմարեցնելու նպատակով: Սույն Ուսումնասիրությունն առանցքային հարցեր է բարձրացնում և ձգտում է տրամադրել ընդհանուր ուղենշային սկզբունքներ, որոնք հիմք կհանդիսանան հնարավոր օրենսդրական կամ քաղաքականության ուղեցույցի համար: 7. Ավելին, «Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին» կոնվենցիայի 1 (այսուհետ՝ «CEDAW») և 2004 թվականի «ԵԱՀԿ գենդերային հավասարության խթանման գործողությունների ծրագրի» 2 համաձայն, ինչպես նաև ԵԱՀԿ գործունեությունում, ծրագրերում և նախագծերում գենդերային բաղադրիչի ներառման պարտավորություններին համապատասխան , Ուսումնասիրությունը, ըստ նպատակահարմարության , ներառում է նաև գենդերային և բազմազանության դիտանկյունը: 8. Ուսումնասիրության` այլ լեզվով թարգմանության դեպքում գերակա կհամարվի անգլերեն տարբերակը։ Հաշվի առնելով վերը նշվածը՝ ԺՀՄԻԳ-ը ցանկանում է ընդգծել, որ այս Ուսումնասիրությունը խոչընդոտ չէ ԺՀՄԻԳ-ի համար` Հայաստանում համապատասխան հարցերի վերաբերյալ 1 ՄԱԿ-ի «Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին» կոնվենցիա (այսուհետ՝ «CEDAW»), որն ընդունվել է Գլխավոր ասամբլեայի 34/180 բանաձևով 1979 թվականի դեկտեմբերի 18-ին: Ուկրաինան այս կոնվենցիայի վավերացման իր փաստաթուղթը ներկայացրել է 1981 թվականի մարտի 12 -ին: 2 Տե՛ս՝ ԵԱՀԿ-ի գենդերային հավասարության խթանման գործողությունների ծրագիրը , որն ընդունվել է թիվ 14/04 որոշմամբ, MC.DEC/14/04 (2004), պարբերություն 32:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 8 հետագայում լրացուցիչ գրավոր կամ բանավոր առաջարկություններով կամ մեկնաբանություններով հանդես գալու առումով։ III. ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ 1. ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՎԵՐԱԲԵՐԵԼԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՉԱՓՈՐՈՇԻՉՆԵՐԸ ԵՎ ԵԱՀԿ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՉԱՓՄԱՆ ՆԵՐՔՈ ՀԱՆՁՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 9. Արտահայտվելու ազատության իրավունքը, ներառյալ տեղեկատվություն փնտրելու, ստանալու և տարածելու իրավունքը, մարդու իրավունք է, որն էական է ժողովրդավարության գործառնման համար և կենտրոնական դեր ունի այլ մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների իրացման գործում: Այս իրավունքի լիարժեք իրացումը ազատ, ժողովրդավարական, հանդուրժող և բազմակարծ այնպիսի հասարակության հիմքերից է, որտեղ տարբեր ծագում և համոզմունքներ ունեցող անհատներն ու խմբերը կարող են արտահայտել իրենց կարծիքը և որտեղ միևնույն ժամանակ տեսանելիություն է ապահովվում մարգինալացված կամ թերներկայացված խմբերի համար: 10. Արտահայտման ազատության և տեղեկատվություն ստանալու ու տարածելու իրավունքը ամրագրված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (ՄԻՀՀ) 19-րդ հոդվածում: 3 Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի (ՔՔԻՄԴ) 19-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի անարգել կերպով հավատարիմ մնալ իր կարծիքներին:» և որ «Յուրաքանչյուր մարդ ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք. այդ իրավունքն ընդգրկում է, անկախ պետական սահմաններից, բանավոր, գրավոր կամ մամուլի միջոցով կամ էլ գեղարվեստական ձևով արտահայտված կամ մի այլ ձևով սեփական ընտրությամբ ամեն տեսակի ինֆորմացիա ու գաղափարներ որոնելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը»: 4 ՔՔԻՄԴ-ի 19-րդ հոդվածը սահմանում է միջոցի չեզոքության սկզբունքը՝ նշելով, որ այս իրավունքները կարող են իրականացվել անկախ օգտագործվող միջոցից: ՔՔԻՄԴ-ի 19-րդ հոդվածի վերաբերյալ թիվ 34 ընդհանուր մեկնաբանության մեջ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն լրացուցիչ ընդգծում է ազատ, չգրաքննված և անխոչընդոտ գործող մամուլի կամ այլ լրատվամիջոցի էական դերը որպես ժողովրդավարական հասարակության անկյունաքար: Այն նաև հանձնարարականներ է մշակում զանգվածային լրատվամիջոցների 3 Տե՛ս` Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը (ՄԻՀՀ), Միավորված ազգերի կամակերպության Գլխավոր ասամբլեայի 217 Ա բանաձևը, որն ընդունվել է 1948 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, 19-րդ հոդված: 4 Տե՛ս՝ «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը», որն ընդունվել է ՄԱԿ -ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1966 թվականի դեկտեմբերի 16 -ի 2200A (XXI) բանաձևով։ Հայաստանը Դաշնագրին է միացել 1993 թվականի հունիսի 23-ին։
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 9 կարգավորման համար օրենսդրական և վարչական շրջանակների վերաբերյալ: 5 11. Արտահայտվելու ազատության իրավունքը բացարձակ չէ և կարող է սահմանափակվել որոշակի հանգամանքներում: Այնուամենայնիվ, արտահայտվելու ազատության իրավունքի սահմանափակումները պետք է համատեղելի լինեն ՔՔԻՄԴ-ի 19-րդ հոդվածի 3-րդ կետում սահմանված խիստ պահանջների հետ: Նշենք, որ դրանք պետք է նախատեսված լինեն օրենքով (օրինականության պահանջ), հետապնդեն 19-րդ հոդվածի 3-րդ կետի տեքստում սպառիչ ցանկով թվարկված օրինական նպատակներից մեկը (իրավաչափության պահանջ), 6 լինեն անհրաժեշտ և համաչափ և լինեն սահմանված նպատակին հասնելու համար բավականաչափ արդյունավետ միջոցներից նվազագույն ներխուժող միջոցը (անհրաժեշտության և համաչափության պահանջ): Արտահայտվելու ազատության սահմանափակումների ` օրենքով նախատեսված լինելու պահանջը նշանակում է ոչ միայն այն, որ սահմանափակումները պետք է հիմնված լինեն օրենքի վրա, այլև այն, որ այդ օրենքը պետք է լինի ճշգրիտ, պարզ և կանխատեսելի: Օրենքները պետք է ձևակերպվեն բավարար ճշգրտությամբ, որպեսզի անձը կարողանա համապատասխանաբար կարգավորել իր վարքագիծը: 7 Սահմանափակումները պետք է կիրառվեն միայն դրանց համար նախանշված նպատակներով և պետք է ուղղակիորեն կապված լինեն դրանց հետապնդած կոնկրետ նպատակ(ներ)ի հետ: Բացի այդ, ՔՔԻՄԴ-ի 26-րդ հոդվածի համաձայն, սահմանափակումները չպետք է խտրական լինեն: Ավելին, ՔՔԻՄԴ-ի 20-րդ հոդվածի 2-րդ կետը նշում է, որ «ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության օգտին որևէ ելույթ, որը խտրականության, թշնամանքի կամ բռնության սադրանք է, պետք է արգելվի օրենքով»։ 5 ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտե, «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածի՝ «Կարծիքի և արտահայտ վելու ազատությունների» վերաբերյալ թիվ 34 ընդհանուր մեկնաբանություն», CCPR/C/GC/34, 2011 թվականի սեպտեմբերի 12, մասնավորապես՝ պարբերություններ 13 -18 և 39-42: 6 Այսինքն՝ (ա) ուրիշների իրավունքները կամ հեղինակությունը հարգելու համար, (բ) ազգային անվտանգության կամ հասարակական կարգի (ordre public) կամ հանրային առողջության կամ բարոյականության պաշտպանության համար։ 7 Տե՛ս` ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտե, «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածի՝ «Կարծիքի և արտահայտվելու ազատությունների» վերաբերյալ թիվ 34 ընդհանուր մեկնաբանություն», CCPR/C/GC/34, 2011 թվականի սեպտեմբերի 12, պարբերություն 25, որտեղ նշվում է. «Նորմը, որը բնութագրվում է որպես «օրենք», պետք է ձևակերպված լինի բավարար ճշգրտությամբ, որպեսզի անհատը հնարավորություն ստանա համապատասխանաբար կարգավորել իր վարքագիծը, և այն պետք է հասանելի լինի հանրությանը: Օրենքը չի կարող այն կիրարկողներին անսահմանափակ հայեցողություն տալ ` արտահայտվելու ազատությունը սահմանափակելու համար: Օրենքները պետք է բավարար ուղղորդում տրամադրեն դրանց կիրարկման համար պատասխանատու անձանց, որպեսզի վերջիններս կարողանան որոշարկել, թե արտահայտման որ տեսակներն են պատշաճ կերպով սահմանափակվում, և որոնք՝ ոչ»: Տե՛ս նաև, օրինակ՝ ԺՀՄԻԳ, «Ժողովրդավարական օրենսդրական գործունեության ուղեցույցներ ` հանուն ավելի լավ օրենքների», ԺՀՄԻԳ, 2024 թվականի հունվարի 16, պարբերություն 12 և սկզբունք 16, և Վենետիկի հանձնաժողով, «Իրավունքի գերակայության ստուգաթերթիկ», CDL-AD(2016)007, 2016 թվականի մարտի 18, պարբերություն 58 : Բացի այդ, համեմատության և տարածաշրջանային լավագույն փորձի օրինակը տե՛ս այստեղ` Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ), The Sunday Times-ը ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (թիվ 1), թիվ 6538/74, 26 ապրիլի 1979թ., որտեղ Դատարանը որոշել է, որ «օրենքը պետք է ձևակերպվի բավարար ճշգրտությամբ, որպեսզի քաղաքացուն հնարավորություն տրվի կարգավորել իր վարքագիծը, քանի որ նա կկարողանա կանխատեսել, թե ինչն է ողջամիտ և ինչպիսի հետևանքներ կարող է առաջացնել գործողությունը»։
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 10 12. Էլ ավելի մեծ վերաբերելիություն ունի ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան (UNCAC), 8 որը կենսական դեր է խաղում հանրային կառավարման ոլորտում բարեվարքության, թափանցիկության և հաշվետվողականության խթանման գործում: UNCAC-ի 8-րդ հոդվածը կոչ է անում մասնակից պետություններին իրականացնել միջոցառումներ, որոնք խթանում են բարեվարքությունը և կանխում կոռուպցիան հանրային պաշտոններ զբաղեցնող անձանց շրջանում, այդ թվում՝ վարքագծի կանոնագրքերի, շահերի բախման վերաբերյալ կանոնների և ակտիվների հայտարարագրման միջոցով: Թեև UNCAC-ը շեշտը դնում է էթիկական վարքագծի և թափանցիկության վրա, այն արտահայտվելու ազատության սահմանափակումներ չի պարտադրում: Փոխարենը, այն պահանջում է, որ որևէ նմանօրինակ չափորոշիչ կամ սահմանափակում լինի հստակ, համաչափ և համապատասխանի այլ միջազգային պարտավորություններին, մասնավորապես՝ ՔՔԻՄԴ-ի 19-րդ հոդվածով նախատեսված արտահայտվելու ազատության իրավունքին: Որպես այդպիսին, UNCAC-ին համապատասխան մշակված վարքագծի կանոնագրքերը պետք է ջանասիրությամբ այնպես մշակվեն, որ պաշտպանեն հանրային բարեվարքությունը՝ չխաթարելով հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց արտահայտվելու ազատության իրավունքը, հատկապես հանրային շահերին կամ չարաշահումներին վերաբերող հարցերում: Այս համատեքստում, ազդարարների պաշտպանությունը և հաշվեհարդարի միտում ունեցող պատժամիջոցներից պաշտպանությունը կարևոր են՝ բարեվարքության համակարգերի համատեղելիությունը հիմնարար իրավունքների հետ ապահովելու համար: 13. Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին եվրոպական կոնվենցիայի (ՄԻԵԿ) 10-րդ հոդվածը, 9 Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի` (ՄԻԵԴ) արտահայտվելու ազատության և լրատվամիջոցների ազատության ոլորտում նախադեպային որոշումները, Եվրոպայի խորհրդի (ԵԽ) այլ փաստաթղթեր, ինչպես նաև դրանց հետ կապված փաստաթղթեր, ինչպիսիք են ԵԽ-ի` «Ժողովրդավարություն` իրավունքի միջոցով» եվրոպական հանձնաժողովի (Վենետիկի հանձնաժողով) կարծիքները, նույնպես համեմատական տեսանկյունից վերաբերելի են և օգտակար։ 10 14. Նախարարների կոմիտեի` անդամ պետություններին ուղղված «Հանրային պաշտոնյաների վարքագծի կանոնակարգերի մասին» թիվ R(2000)10 հանձնարարականը Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետություններում հանրային պաշտոնյաների վարքագծի կանոնագրքերի մշակման և իրականացման համար հիմնարար շրջանակ է ապահովում: Այն ընդգծում է հանրային կառավարման ոլորտում բարեվարքության, թափանցիկության, հաշվետվողականության և էթիկական բարձր չափորոշիչների խթանման կարևորությունը և կենտրոնանում է կոռուպցիայի դեմ պայքարի 8 Հայաստանը Կոնվենցիան վավերացրել է 2007 թվականի մարտի 8-ին։ 9 Տե՛ս՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա (ՄԻԵԿ) , Եվրոպայի խորհուրդ, ուժի մեջ է մտել 1953 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, 10-րդ հոդված: 10 Տես փաստաթղթերը, որոնք հասանելի են հետևյալ հասցեով՝ <https://www.coe.int/en/web/freedom-expression/media>:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 11 միջոցառումների վրա: Ավելի կարևոր է այն, որ հանձնարարականը հատուկ սահմանափակումներ չի ներմուծում կամ չի պարտադրում հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց արտահայտվելու ազատության նկատմամբ, սակայն այն ազգային մակարդակում ընդունվող վարքագծի կանոնագրքի մոդել է տրամադրում: Սա, թերևս, նշանակում է, որ այս առումով հարկ է հաշվի առնել ընդհանուր սահմանափակումները , իսկ վարքագծի կանոնագիրքը պետք է մշակվի՝ հաշվի առնելով մարդու ավելի լայն իրավունքներն ու պարտականությունները, ներառյալ արտահայտվելու ազատության ընդհանուր դրույթների շրջանակներում վերը նշված բոլոր չափորոշիչները: 15. Անդամ պետություններին «Ատելության խոսքի դեմ պայքարի մասին» Նախարարների կոմիտեի CM/Rec(2022)16 հանձնարարականի 3-րդ բաժնում ներկայացված են հանձնարարականներ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց, ընտրված մարմինների և կուսակցությունների համար: Այստեղ հստակ նշված է, որ ատելության խոսքի լուրջ ձևերը պաշտպանված խոսք չեն համարվում և դուրս են մնում մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակի ներքո արտահայտվելու ազատության պաշտպանությունից: Այս հանձնարարականն ընդգծում է հանրային պաշտոնյաների և քաղաքական ներկայացուցիչների պատասխանատվությունը՝ հստակ և հրապարակայնորեն դատապարտելու ատելության խոսքը և ձեռնպահ մնալու նման արտահայտություններ կիրառելուց կամ դրանք լեգիտիմացնելուց: Սույն հանձնարարականը համապատասխանում է վերը նշված չափորոշիչներին, որոնք թույլ են տալիս սահմանափակումներ կիրառել ատելություն, խտրականություն և/կամ բռնություն հրահրող խոսքի նկատմամբ: Որպես այդպիսին, այս սահմանափակումները ոչ միայն իրավաչափ են, այլև անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում, իսկ հանձնարարականը համապատասխանաբար կոչ է անում կոշտ դիրքորոշում որդեգրել ատելության խոսքի դեմ՝ առանց արտահայտվելու ազատությունը խաթարելու: 16. ԵԱՀԿ մակարդակում արտահայտվելու ազատության, տեղեկատվության հասանելիության և լրատվամիջոցների ազատության ոլորտում մի շարք հանձնառություններ կան: Մասնավորապես , 1990 թվականի ԵԱՀԽ-ի` մարդկային չափմանը վերաբերող խորհրդաժողովի Կոպենհագենի խորհրդակցության փաստաթուղթը (1990 թվականի Կոպենհագենի փաստաթուղթ) հռչակում է յուրաքանչյուրի արտահայտվելու ազատության իրավունքը, ներառյալ` կարծիք ունենալու և տեղեկատվություն ու գաղափարներ ստանալու ու տարածելու ազատությունը՝ առանց պետական մարմինների միջամտության և անկախ սահմաններից: Այս իրավունքի իրացման սահմանափակումները հնարավոր են միայն այն դեպքում, երբ դրանք նախատեսված են օրենքով և համապատասխանում են միջազգային չափորոշիչներին: 11 ԵԱՀԿ մասնակից պետությունները նաև վերահաստատել 11 Տե՛ս՝ ԵԱՀԽ-ի մարդկային չափման վերաբերյալ խորհրդաժողովի Կոպենհագենի խորհրդակցության փաստաթուղթը (Կոպենհագենի փաստաթուղթ), ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ, 1990 թվականի հունիսի 29, պարբերություն 9.1:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 12 են «արտահայտվելու ազատության իրավունքը, ներառյալ հաղորդակցության իրավունքը և լրատվամիջոցների՝ տեղեկատվություն, նորություններ և կարծիքներ հավաքելու, հաղորդելու և տարածելու իրավունքը» ԵԱՀԽ-ի մարդկային չափմանը վերաբերող խորհրդաժողովի Մոսկվայի խորհրդակցության փաստաթղթի (1991 թվականի Մոսկվայի փաստաթուղթ) 26-րդ կետում: 12 Ավելին, 1994 թվականին Բուդապեշտում ԵԱՀԿ մասնակից պետությունները վերահաստատեցին , որ «արտահայտվելու ազատությունը մարդու հիմնարար իրավունք է և ժողովրդավարական հասարակության հիմնական բաղադրիչ»` պարտավորվելով «այս իրավունքի պաշտպանությունը որդեգրել որպես իրենց համար ուղենիշային սկզբունք» և այս առումով ընդգծելով, որ «անկախ և բազմակարծ լրատվամիջոցները կարևոր են ազատ և բաց հասարակության և կառավարման հաշվետվողական համակարգերի համար»։ 13 17. ԵԱՀԿ-ի մասնակից պետությունների կողմից խտրականության և «ատելության շարժառիթով կատարված հանցագործությունների» դեմ պայքարին են վերաբերում նաև ԵԱՀԿ մասնակից պետությունների բազմաթիվ պարտավորություններ, 14 մասնավորապես՝ «Ատելության շարժառիթով կատարված հանցագործությունների դեմ պայքարի մասին» Նախարարների խորհրդի թիվ 9/09 որոշումը, որը կոչ է անում ԵԱՀԿ մասնակից պետություններին «ըստ անհրաժեշտության, ատելության շարժառիթով կատարված հանցագործությունների դեմ պայքարելու համար ընդունել հատուկ, հարմարեցված օրենսդրություն, որը նախատեսում է արդյունավետ պատժամիջոցներ, որոնք հաշվի են առնում նման հանցագործությունների ծանրությունը»: 15 18. 2018 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ընդունված իր 3/18 որոշմամբ ԵԱՀԿ Նախարարների խորհուրդը կոչ արեց ԵԱՀԿ մասնակից պետություններին լիովին կատարել արտահայտվելու ազատությանը և լրատվամիջոցների ազատությանը վերաբերող ԵԱՀԿ առջև ստանձնած բոլոր հանձնառությունները և միջազգային պարտավորությունները, ինչպես նաև լրատվամիջոցների ազատությանը վերաբերող իրենց օրենքները, քաղաքականությունները և գործելակերպերը լիովին համապատասխանեցնել իրենց միջազգային պարտավորություններին: Մասնավորապես , Որոշման մեջ նշվում էր, որ անհրաժեշտության դեպքում Պետությունները պետք է 12 Տե՛ս՝ ԵԱՀԽ-ի մարդկային չափման վերաբերյալ խորհրդաժողովի Մոսկվայի խորհրդակցության փաստաթուղթը (Մոսկվայի փաստաթուղթ), ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ, 1991 թվականի հոկտեմբերի 3, պարբերություն 26: 13 Տե՛ս՝ ԵԱՀԽ Բուդապեշտի 1994 թվականի փաստաթուղթը, «Դեպի իսկական գործընկերություն նոր դարաշրջանում» (Բուդապեշտի փաստաթուղթ), ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ, 1994 թվականի դեկտեմբերի 21, գլուխ VIII, պարբերություն 36: 14 Տես, օրինակ՝ ԵԱՀԿ Նախարարների խորհրդի 2003 թվականի դեկտեմբերի 2 -ի թիվ 4/03 որոշումը, պարբերություն 8; ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի 2004 թվականի հուլիսի 29 -ի թիվ 621 որոշումը՝ «Հանդուրժողականության և խտրականության, օտարատյացության և խտրականության դեմ պայքարի մասին », պարբերություն 1; և ԵԱՀԿ տարածքում ռոմաների և սինտիների իրավիճակի բարելավման գործողությունների ծրագրի վերաբերյալ թիվ 3/03 որոշման հավելվածը, MC.DEC/3/03, 2003 թվականի դեկտեմբերի 2, պարբերություն 9, հասանելի է այստեղ` http://www.osce.org/odihr/17554?download=true, որը հանձնարարում է «ավելի խիստ պատիժների կիրառում ինչպես մասնավոր անձանց, այնպես էլ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կողմից ռասայական շարժառիթներով կատարված հանցագործությունների համար»։ 15 Տե՛ս ԵԱՀԿ-ի նախարարական խորհրդի թիվ 9/09 որոշումը ատելության շարժառիթով կատարված հանցագործությունների դեմ պայքարի մասին, 2 դեկտեմբերի 2009թ., պարբերություն 9:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 13 վերանայեն, չեղյալ հայտարարեն կամ փոփոխեն նման օրենքները, քաղաքականությունը կամ գործելակերպը, «որպեսզի դրանք չսահմանափակեն լրագրողների՝ իրենց աշխատանքը անկախ և առանց անհարկի միջամտության կատարելու կարողությունը (…)»: 16 19. Քաղաքական գործիչների, հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և միջազգային մանդատով օժտվածների կողմից արտահայտվելու ազատության վերաբերյալ 2021 թվականի Համատեղ հռչակագրում նախատեսվել է, որ պետությունները պետք է որոշակի չափորոշիչներ ընդունեն ապատեղեկատվության և կեղծ լուրերի վերաբերյալ, այդ թվում՝ «որդեգրելով քաղաքականություններ, որոնք նախատեսում են կարգապահական միջոցների կիրառում այն հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց նկատմամբ, ովքեր, ի պաշտոնե գործելով կամ որպես պաշտոնական անձ ընկալվելով, անում, հովանավորում, խրախուսում կամ տարածում են այնպիսի հայտարարություններ, որոնց կեղծ լինելու մասին նրանք տեղյակ են կամ պետք է ողջամտորեն տեղյակ լինեին, և «... ապահովել պետական իշխանությունների կողմից բոլոր ջանքերի գործադրումը՝ ճշգրիտ և հուսալի տեղեկատվություն տարածելու համար, այդ թվում՝ իրենց գործունեության և հանրային շահին առնչվող հարցերի վերաբերյալ»։ 17 Համատեղ հռչակագրում նաև հանձնարարականներ են տրվում կուսակցությունների, քաղաքական գործիչների և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կողմից այսպես կոչված ատելության խոսքի դեմ պայքարի վերաբերյալ, որում ներառվում է նաև վարքագծի կանոնների ընդունումը։ 18 16 Տե՛ս ԵԱՀԿ-ի նախարարական խորհրդի թիվ 3/18 որոշում, «Լրագրողների անվտանգությունը», 12 դեկտեմբերի 2018թ., էջ 3: 17 Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) Կարծիքի և արտահայտման ազատության պաշտպանության և խթանման հարցերով հատուկ զեկուցողի, Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի, Ամերիկյան պետությունների կազմակերպության ( ԱՊԿ) արտահայտման ազատության հարցերով հատուկ զեկուցողի և Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան հանձնաժողովի (ՄԺԻԱՀ) արտահայտման ազատության և տեղեկատվության հասանելիության հարցերով հատուկ զեկուցողի համատեղ հռչակագիր քաղաքական գործիչների, հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և արտահայտման ազատության վերաբերյալ, 2021թ.: Հասանելի է այստեղ: 501697.pdf 18 Համատեղ հռչակագիրը նախատեսում է. ե. «Ատելության խոսք» […] 3 . Հանձնարարականներ կուսակցություններին, քաղաքական գործիչներին և բարձրաստիճան հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց. i. Կուսակցությունները պետք է ընդունեն և ձեռնարկեն միջոցառումներ, ինչպիսիք են` վարքագծի կանոնագրքերը, որոնք սահմանում են իրենց պաշտոնյաների և ընտրովի պաշտոնների համար թեկնածուների վարքագծի նվազագույն չափորոշիչներ, այդ թվում՝ անհանդուրժողականություն, խտրականություն կամ ատելություն խթանող կամ արտահայտվելու ազատությունը կամ այլ մարդու իրավունքները սահմանափակող ապատեղեկատվություն պարունակող խոսքի դեմ պայքարելու համար։ ii. Կուսակցությունները պետք է քննարկեն միջկուսակցական նախաձեռնությունների ներդրումը կամ դրանց մասնակցությունը՝ ուղղված անհանդուրժողականության, խտրականության և ապատեղեկատվության դեմ պայքարին, ինչպես նաև միջմշակութային փոխըմբռնմանը, սոցիալական ներառմանը և բազմազանության նկատմամբ հարգանքին։ iii. Քաղաքական գործիչները և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք չպետք է անեն հայտարարություններ, որոնք, հավանաբար, կխթանեն անհանդուրժողականությունը, խտրականությունը կամ ապատեղեկատվությունը, և փոխարենը պետք է օգտագործեն իրենց ղեկավար պաշտոնները՝ այդ սոցիալական վնասներ ին հակազդելու և միջմշակութային փոխըմբռնումը և բազմազանության նկատմամբ հարգանքը խթանելու համար։ iv. Մամուլի ասուլիսներ անցկացնելիս քաղաքական գործիչները և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք պետք է հարգանքով վերաբերվեն մասնակիցներին և ապահովեն նրանց` հարցեր տալու հավասար հնարավորություն ը։
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 14 20. Հաջորդիվ ներկայացրած բաժիններում, անհրաժեշտության դեպքում, հղումներ կարվեն նաև այլ պարտադիր իրավական ուժ չունեցող փաստաթղթերի, որոնք մշակվել են տարբեր միջազգային և տարածաշրջանային ֆորումներում և կարող են օգտակար լինել, քանի որ դրանք ավելի մանրամասն տեղեկություններ են պարունակում այն մասին, թե ինչպես է պետք մեկնաբանել միջազգային չափորոշիչները` ներկայացնելով նաև լավագույն փորձի օրինակներ։ 19 2. ՎԵՐԱԲԵՐԵԼԻ ՆԵՐՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ . ՈՐՈՇԱԿԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԻ ՎԱՐՔԱԳԾԻ ԿԱՆՈՆԱԳԻՐՔԸ 21. Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովն ընդունել է պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց (բացառությամբ պատգամավորների , դատավորների, Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամների, դատախազների և քննիչների), ինչպես նաև համայնքների ղեկավարների և նրանց տեղակալների, Երևան քաղաքի վարչական շրջանների ղեկավարների համար ՀՀ վարքագծի կանոնագիրքը, որն ուժի մեջ է մտել 2024 թվականի ապրիլի 1-ին և ունի պարտադիր իրավական ուժ։ Դրա իրավական հիմքը «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի 28-րդ հոդվածն է, որը հստակ պահանջ է սահմանում առ այն, որ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց վարքագծի կանոնները սահմանվում են Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից ընդունված վարքագծի կանոնագրքով։ Վարքագծի կանոնագիրքն ունի մի շարք դրույթներ, որոնք վերաբերում են արտահայտվելու ազատությանը։ Դրանք ներառում են, մասնավորապես, քաղաքավարության և հարգալիրության սկզբունքի վերաբերյալ 36-37 հոդվածները և սոցիալական ցանցերի օգտագործման վերաբերյալ 46-51 հոդվածները (4-րդ բաժին, գլուխ 1)։ Այս դրույթներում բարձրացված հարցերը կվերլուծվեն հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց իրավունքների և պարտականությունների ավելի լայն համատեքստում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով նրան, թե արդյոք կիրառվող սահմանափակումները համապատասխանում են մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակին և արտահայտվելու ազատության վերաբերյալ համապատասխան չափորոշիչներին։ v. Քաղաքական գործիչները և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք չպետք է դիտավոր ությամբ կեղծ հայտարարություններ անեն, որոնք հարձակվում են լրագրողների, լրատվամիջոցների աշխատողների կամ մարդու իրավունքների պաշտպանների ազնվության վրա։ 19 Դրանց թվում են, օրինակ՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեի կարծիքի և արտահայտման ազատությունների վերաբերյալ թիվ 34 ընդհանուր մեկնաբանությունը (2011թ.), կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության վերաբերյալ ՄԱԿ -ի հատուկ զեկուցողի (այսուհետ՝ «ՄԱԿ-ի կարծիքի և արտահայտման ազատության հարցերով հատուկ զեկուցող») և մարդու իրավունքներով զբաղվելու մանդատ ունեցող այլ ինստիտւոտների զեկույցները (հասանելի է այստեղ՝ <https://www.ohchr.org/EN/Issues/FreedomOpinion/Pages/Annual.aspx>), լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի (հասանելի է այստեղ՝ <https://www.osce.org/resources/documents/?filters=+im_taxonomy_vid_1:(27)&solrsort=score%20desc&rows=10>) և ազգային փոքրամասնությունների հարցերով ԵԱՀԿ գերագույն հանձնակատարի կողմից կողմից հրապարա կված փաստաթղթերն ու ուղեցույցները (հասանելի է՝ <https://www.osce.org/hcnm/thematic -recommendations-and-guidelines>) և ՄԱԿ -ի հեռահաղորդակցության միջազգային միության թվային ներառման վերաբերյալ բանաձևերը (ՀՄՄ, Ուզբեկստանի Հանրապետությունը միացել է ՀՄՄ-ին՝ ՄԱԿ-ի տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների մասնագիտացված գործակալությանը, 1992 թվականի հուլիսի 10-ին):
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 15 3. ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՊԱՇՏՈՆ ԶԲԱՂԵՑՆՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ՀԱՄԱՐ ԱԶԱՏ ԽՈՍՔԻ ՇՐՋԱՆԱԿԸ 3.1. Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք և նրանց ազատ խոսքի սահմանափակումները 22. Ի սկզբանե հարկ է նշել, որ ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածը վերաբերում է նաև մասնագիտական այն միջավայրերին, որոնք ներառում են պետության և պետական մարմինների աշխատողներին: Այսպիսով, հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք ունեն արտահայտվելու ազատության իրավունք, որը կարող է սահմանափակվել միայն որոշակի պայմաններում և վերոնշյալ եռակողմ թեստի պահանջներին համապատասխան : Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կամ քաղաքացիական ծառայողների ազատ խոսքի կոնկրետ համատեքստում ի հայտ է գալիս որոշակի բարդություն, քանի որ նրանք և՛ քաղաքացիներ են, և՛ պետության ներկայացուցիչներ: Ինչպես բոլոր քաղաքացիները, նրանք պետք է ունենան արտահայտվելու ազատության իրավունք, քանի որ ժողովրդավարությունը պահանջում է ակտիվ մասնակցություն: Միևնույն ժամանակ, կառավարության գործունեությանը մոտ լինելով` նրանք դառնում են տեղեկատվության կարևոր աղբյուրներ, և հանրային հարցեր քննարկելու կամ խախտումները բացահայտելու նրանց կարողությունը կարևոր է հակակշիռների և զսպումների պահպանման համար: Այնուամենայնիվ, իրենց աշխատանքի բնույթից ելնելով՝ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք ունեն իրենց արտահայտվելու ազատության հետ կապված որոշակի պարտականություններ և պատասխանատվությ ուն: Հետևաբար, հավասարակշռման կարիք ունեցող գործոնները հետևյալն են. մի կողմից` ժողովրդավարության սկզբունքները, որոնք ներառում են ազատ խոսքը, և մյուս կողմից՝ հանրային ծառայության բարեվարքությունը և քաղաքականապես չեզոք հանրային կառավարման վարչակազմ ապահովելու անհրաժեշտությունը: 23. Ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ քաղաքական խոսքը հատկապես բարձր մակարդակի պաշտպանության է արժանանում: Մարդու իրավունքների կոմիտեն իր` 2011 թվականի Արտահայտվելու ազատության մասին 34-րդ ընդհանուր մեկնաբանության մեջ ընդգծել է, որ մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակում հատկապես բարձր մակարդակի պաշտպանության են արժանանում հանրային շահին վերաբերող հարցերին առնչվող արտահայտությունները, ներառյալ` կառավարությունների և քաղաքական առաջնորդների հասցեին ուղղված քննադատությունը, ինչպես նաև քաղաքական գործիչների և այլ հասարակական գործիչների ելույթները: 20 Ընդհանուր առմամբ, խոսքի պաշտպանության այս դեպքերը համարվում են ընդգրկուն և չեն սահմանափակվում միայն «բարենպաստ կերպով ընդունվող կամ որպես ոչ վիրավորական համարվող» արտահայտություններով, այլ ներառում են նաև «պետությանը կամ բնակչության որևէ շերտին վիրավորող, ցնցող կամ 20 Մարդու իրավունքների կոմիտե, Ընդհանուր մեկնաբանություն թիվ 34 (Հոդված 19. Կարծիքի և արտահայտման ազատություններ), CCPR/C/GC/34, 2011 թվականի սեպտեմբերի 12, պարբերություն 38։
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 16 անհանգստացնող» արտահայտություններ: 21 Արտահայտման ազատության իրավունքը բացարձակ չէ և կարող է սահմանափակվել որոշակի հանգամանքներում: 24. Միևնույն ժամանակ, քաղաքական գործիչներն ու հանրային պաշտոններ զբաղեցնող անձինք մեծ պատասխանատվություն են կրում իրենց արտահայտվելու վարքագծի համար, քանի որ իրենց հանրային դիրքորոշման և հասանելիության շնորհիվ նրանց խոսքը կարող է ավելի լայն և ինտենսիվ ազդեցություն ունենալ լսարանի վրա` այդպիսով հավանաբար հանգեցնելով վնասակար և/կամ անօրինական հետևանքների։ 3.1.1. Խտրականության, թշնամանքի կամ բռնության հրահրումը 25. Մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակը ճանաչում է բովանդակության կամ արտահայտման սահմանափակ թվով տեսակներ, որոնք Պետությունները պետք է արգելեն կամ պատժեն (օրենքով), պայմանով, որ իրավական դրույթները հստակ սահմանված և խստորեն մեկնաբանված լինեն արտահայտման ազատության միջազգային չափորոշիչներին համապատասխան , հատկապես, երբ խոսքը բռնության գործողությունների «հրահրման» մասին է: Այս առումով, 20-րդ հոդվածի 1-ին կետը սահմանում է, որ պատերազմի քարոզչությունը պետք է արգելվի օրենքով. սա տարածվում է քարոզչության բոլոր ձևերի վրա, որոնք սպառնում կամ հանգեցնում են ագրեսիայի կամ խաղաղության խախտման արարքի, ինչը հակասում է ՄԱԿ- ի կանոնադրությանը: 22 Խտրականության, թշնամանքի կամ բռնության (կամ «ատելության խոսքի» լուրջ ձևերի) հրահրումն արգելվում է ՔՔԻՄԴ-ի 20-րդ հոդվածի 2-րդ կետով, որը նշում է, որ «Ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության օգտին որևէ ելույթ, որ խտրականության, թշնամանքի կամ բռնության սադրանք է, պետք է արգելվի օրենքով»: Ավելին, Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայի 4- րդ հոդվածի «ա» կետի համաձայն՝ 23 օրենքով պատժելի հանցանք են համարվում «ռասայական գերազանցության կամ ռասայական ատելության վրա հիմնված գաղափարների տարածումը, ռասայական խտրականության հրահրումը, ինչպես նաև ցանկացած ռասայի կամ մաշկի այլ գույն կամ էթնիկական այլ ծագում ունեցող անձանց խմբի դեմ ուղղված բռնության գործողությունները կամ դրանց հրահրումը»: ՔՔԻՄԴ-ի 20-րդ հոդվածի 2-րդ մասով և Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի «ա» կետով նախատեսված արգելքները նույնպես ենթակա են ՔՔԻՄԴ-ի 19-րդ հոդվածի 3-րդ մասի՝ 21 ՄԻԵԴ, Հենդիսայդն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (Handyside v. the United Kingdom) (ՄԻԵԴ 1976թ.) դիմում թիվ 5493/71, պարբ. 49: 22 ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտե, Ընդհանուր մեկնաբանություն թիվ 11. Հոդված 20. Պատերազմի քարոզչության և ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության հրահրման արգելք, հուլիսի 29 , 1983թ. 23 Հայաստանը միացել է այս Կոնվենցիային 1993 թվականի հունիսի 23-ին։
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 17 արտահայտման ազատության սահմանափակումների վերաբերյալ խիստ պահանջներին, 24 ինչպես ընդգծված է վերը: 26. Մասնավորապես , բռնության ուղղակի և անմիջական հրահրման քրեական հետապնդումը թույլատրելի է, 25 եթե հանցագործության նյութական և մտավոր տարրերը հստակ սահմանված և սահմանափակված են օրենքով, և որևէ միջամտություն անհրաժեշտ և համաչափ է: Այսպիսի հրահրումը արգելվելու և օրենքով պատժվելու է միայն այն դեպքում, եթե այն պարունակում է ուղղակի և անմիջական հրահրման իմաստ, եթե՝ 1) արտահայտությունը նախատեսված է անխուսափելի բռնություն հրահրելու համար և 2) այն հավանաբար հրահրելու է նման բռնություն և 3) գոյություն ունի ուղղակի և անմիջական կապ արտահայտության և նման բռնության հավանականության կամ դրա տեղի ունենալու միջև. հարկ է հաշվի առնել մի շարք գործոններ՝ որոշելու, թե արդյոք արտահայտությունը բավականաչափ լուրջ է սահմանափակող իրավական միջոցների կիրառումը թույլատրելու համար, ներառյալ` համատեքստը, խոսողը (ներառյալ անհատի կամ կազմակերպության դիրքը աստիճանակարգությունում), մտադրությունը, բովանդակությունը կամ ձևը, խոսքի ծավալը և վնասի հավանականությունը (ներառյալ անխուսափելիությունը): 26 27. Համանմանորեն, ՄԻԵԴ-ը, ժողովրդավարական հասարակությունում արտահայտման ազատության իրացմանը քրեական վարույթի արդյունքում մեղադրական դատավճռի տեսքով միջամտության անհրաժեշտությունը գնահատելիս, հաշվի է առել մի շարք գործոններ, որոնք ներառում են հետևյալը՝ արդյոք հայտարարություններն արվել են լարված քաղաքական կամ սոցիալական ֆոնին, արդյոք նման հայտարարությունները, 24 Տե՛ս ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեի ՔՔԻՄԴ -ի 19-րդ հոդվածի վերաբերյալ թիվ 34 ընդհանուր մեկնաբանությունը, CCPR/C/GC/34, սեպտեմբերի 12, 2011թ., պարբերություն 11, և Ռասայական խտրականության վերացման կոմիտեի (ՌԽՎԿ) թիվ 35 ընդհանուր առաջարկությունը ռասիստական ատելության խոսքի դեմ պայքարի վերաբերյալ (2013), պարբերություններ 19-20: 25 Տես, օրինակ՝ ՄԻԵԴ, Ինջալն ընդդեմ Թուրքիայի (Incal v. Turkey [GC]), թիվ 22678/93, 9 հունիսի 1998թ., պարբերություն 54, որտեղ նշվում է, որ «իրավասու պետական մարմինները, որպես հասարակական կարգի երաշխավորներ, կարող են ձեռնարկել միջոցառումներ, որոնք անգամ քրեական իրավունքի բնույթ կարող են ունենալ և նախատեսված են նման դիտողություններին պատշաճ կերպով և համաչափորեն արձագանքելու համար»։ ՄԻԵԴ, Սյուրեքը և Օզդեմիրն ընդդեմ Թուրքիայի (Sürek and Özdemir v. Turkey (թիվ 2)), թիվ 23927/94 24277/94, 8 հուլիսի 1999թ., պարբերություն 34, որտեղ նշվում է, որ պետություններն ունեն ավելի լայն հայեցողության շրջանակ՝ արտահայտման ազատությունը սահմանափակելու համար այն դեպքերում, երբ դիտողությունները բռնություն են հրահրում։ Ֆաթուլլաևն ընդդեմ Ադրբեջանի (Fatullayev v. Azerbaijan), թիվ 40984/07, 22 ապրիլի 2010թ., պարբերություն 116, որտեղ նշվում է, որ եթե հրապարակումը չի հրահրում բռնություն էթնիկ ատելության հողի վրա, կառավարությունը չպետք է քրեական վարույթ հարուցի լրատվամիջոցների դեմ։ Մյուդուր Դումանն ընդդեմ Թուրքիայի (Müdür Duman v. Turkey), թիվ 15450/03, 6 հոկտեմբերի 2015թ., պարբերություն 33, որով միջամտությունն անվավեր է ճանաչվել, քանի որ համապատասխան նյութերը, որոնց տիրապետման համար դիմո ղը դատապարտվել էր, բռնություն չէին քարոզում: 26 Տե՛ս, օրինակ՝ Ռասայական խտրականության վերացման կոմիտե , Ընդհանուր հանձնարարական թիվ 35 (2013), պարբերություններ 13-16, տե՛ս նաև Ռաբաթի գործողությունների ծրագիրը՝ խտրականություն, թշնամանք կամ բռնություն հրահրող ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության քարոզչության արգելքի մասին է, Ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության հրահրման արգելքի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի զեկույցում, ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեա, 2013 թվականի հունվարի 11, Հավելված, պարբերություն 29 , և Կարծիքի և արտահայտման ազատության հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցող, Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցիչ, Արտահայտման ազատության և տեղեկատվության հասանելիության հարցերով ԱՊԿ հատուկ զեկուցող և Աֆրիկյան հանձնաժողովի հատուկ զեկուցող (այսուհետ՝ «Արտահայտման ազատության վերաբերյալ միջազգային մանդատ ունեցող մարմիններ»), Արտահայտման ազատության և բռնի ծայրահեղականության դեմ պայքարի մասին համատեղ հռչակագիր (2016), պարբերություն 2(դ):
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 18 արդարացիորեն մեկնաբանվելով և իրենց անմիջական կամ ավելի լայն համատեքստում դիտարկվելով, կարող են դիտվել որպես բռնության ուղղակի կամ անուղղակի կոչ կամ բռնության արդարացում, ինչպես նաև հայտարարություններն անելու եղանակը, դրանց՝ վնասակար հետևանքների հանգեցնելու ուղղակի կամ անուղղակի կարողությունը, և պատժամիջոցների համաչափությունը։ 27 28. ՄԻԵԴ-ի նախադեպային որոշումների վրա հիմնվելով՝ Ատելության խոսքի դեմ պայքարի մասին Եվրոպայի խորհրդի CM/Rec(2022)16 հանձնարարականը տարբերակում է հետևյալը` 1) քրեական օրենսդրությամբ արգելված «ատելության խոսքը», 2) քրեական պատասխանատվության համար պահանջվող ծանրության մակարդակին չհասնող «ատելության խոսքը», որը, սակայն, ենթակա է քաղաքացիական կամ վարչական իրավունքի նորմերին, և 3) վիրավորական կամ վնասակար արտահայտությունների տեսակները, որոնք ՄԻԵԿ-ով իրավաչափորեն սահմանափակվելու համար բավականաչափ ծանր չեն, սակայն, պահանջում են այլընտրանքային (ոչ օրենսդրական) արձագանքներ: 28 Արտահայտության ծանրությունը և պատասխանատվության տեսակը գնահատելու համար Հանձնարարականը հղում է անում հետևյալ գործոններին՝ արտահայտության բովանդակությանը, արտահայտությունն անելու պահին քաղաքական և սոցիալական համատեքստին, խոսողի մտադրությանը, խոսողի` հասարակությունում ունեցած դերին և դիրքին, արտահայտության տարածման կամ ուժգնացման եղանակին, արտահայտության` վնասակար հետևանքների հանգեցնելու կարողությանը, ներառյալ նման հետևանքների անխուսափելիությանը, լսարանի բնույթին և չափին, ինչպես նաև թիրախային խմբի բնութագրերին: 29 3.2. Երբ խոսքը կարող է զանցանք դառնալ 29. Յուրաքանչյուր աշխատանքային իրավիճակում աշխատողները որոշակի պարտականություններ և պատասխանատվություն ունեն իրենց գործատուի նկատմամբ: Հանրային պաշտոնյաներին վերաբերող համատեքստում այս պատասխանատվությունը բխում է, ի թիվս այլոց, հավատարմության, զսպվածության, հայեցողության, քաղաքավարության, հարգալիրության և քաղաքական չեզոքության պարտավորություններից: Ներդաշնակ աշխատանքային միջավայր ունենալու, կազմակերպության բարեվարքությունն ու հեղինակությունն ապահովելու անհրաժեշտությամբ գուցե պահանջվի, որ հանրային պաշտոնյաները հարեն տարբեր շահերի, 27 Տե՛ս ՄԻԵԴ, Իբրագիմ Իբրագիմովը և այլք ընդդեմ Ռուսաստանի (Ibragim Ibragimov and Others v. Russia), թիվ 1413/08 և 28621/11, օգոստոսի 28, 2018թ., մասնավորապես՝ պարբերություններ 98-99 և 115-124, իսկ այսպես կոչված «ծայրահեղական» հայտարարությունների վերաբերյալ՝ ՄԻԵԴ, Ստոմախինն ընդդեմ Ռուսաստանի (Stomakhin v. Russia), թիվ 52273/07, մայիսի 9, 2018թ.։ 28 ԵԽ Նախարարների կոմիտե ի Հանձնարարական CM/Rec(2022)16 Ա տելության խոսքի դեմ պայքարի մասին, 20 մայիսի 2022թ., CM/Rec(2022)16), պարբերություն 3։ 29 Նույն տեղում, Ատելության խոսքի դեմ պայքարի մասին CM/Rec(2022)16 հանձնարարական , պարբերություն 4, տե՛ս նաև պարբերություն 11, որը մանրամասնորեն ներկայացնում է ատելության խոսքի արտահայտությունները:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 19 որոնք էլ, թերևս, ձևավորեն ազատորեն արտահայտվելու նրանց կարողությունը: 30. Ինչպես նշել է ՄԻԵԴ-ը Ահմեդը և այլք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության և Դե Դիեգո Նաֆրիան ընդդեմ Իսպանիայի գործերում, 30 թեև քաղաքացիական ծառայողները պարտավոր են իրենց գործատուի նկատմամբ հավատարմություն, զսպվածություն և հայեցողություն ցուցաբերել, այդ պարտականությունը անսահման չէ, հատկապես այն պատճառով, որ քաղաքացիական ծառայողները կարող են իրենց աշխատանքի ընթացքում ծանոթանալ կամ տիրապետել տեղեկատվության, այդ թվում՝ գաղտնի տեղեկատվության, որի հրապարակումը կամ հանրայնացումը մեծապես հանրային շահերից է բխում: Հստակեցվեց, որ երբ գործատուն չի արձագանքում անօրինական գործելակերպին, չնայած աշխատողի կողմից դրա մասին իրեն հաղորդված տեղեկությանը, վերջինս այլևս պարտավոր չէ ցուցաբերել պայմանական հավատարմություն, զսպվածություն և հայեցողություն: 31 Նմանապես, Լանգներն ընդդեմ Գերմանիայի գործում հաշվի է առնվել աշխատանքային հարցերի վերաբերյալ կարծիք հայտնելը, մասնավորապես՝ աշխատանքային պայմանների, ղեկավարների և գործընկերների քննադատությունը: Նշվեց, որ այս արտահայտությունները պետք է թույլատրելի լինեն աշխատանքային իրավահարաբերությունները ձևավորելու համար, բայց կան այնպիսի սահմանափակումներ , ըստ որոնց աշխատողը պետք է շրջահայաց լինի և բնույթով աշխատանքային հանդիպման ժամանակ հանդես չգա անհիմն մեղադրանքներով, որոնք կարող են վնաս հասցնել գործատուի հեղինակությանը և խաթարել փոխադարձ վստահությունը, մասնավորապես` արտաքին կողմերի ներկայությամբ: 32 31. Հավատարմության և հայեցողության առումով կարևոր է, որ քաղաքացիական ծառայողները չանեն հայտարարություններ, որոնք կարող են խաթարել այն պետական մարմինների հեղինակությունը, որտեղ իրենք աշխատում են կամ ազդել այդ պետական մարմինների նկատմամբ հարգանքի վրա: Այս առումով մեկ այլ տարր է նրանց` ժողովրդավարական սկզբունքները, պետության սահմանադրական կարգը և իրավունքի գերակայությունը հարգելու պարտականությունը: Հետևաբար, կարելի է նրանց արտահայտություններում որոշակի չափավորություն ակնկալել: Այնուամենայնիվ, նման պարտավորությունները չեն կարող հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց արտահայտման ազատության անհամաչափ սահմանափակումների հանգեցնել: Մեկ այլ հայեցակերպ, որը կարող է սահմանափակել Հանրային պաշտոնյայի ազատ արտահայտումը, քաղաքական չեզոքության պահանջն է: 30 ՄԻԵԴ, Ահմեդը և այլք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (Ahmed and Others v. the United Kingdom), դիմում թիվ 65/1997/849/1056, 2 սեպտեմբերի 1998թ., պարբերություն 56; ՄԻԵԴ, Դե Դիեգո Նաֆրիան ընդդեմ Իսպանիայի (De Diego Nafría v. Spain), դիմում թիվ 46833/9, 2002, պարբերություն 37: 31 ՄԻԵԴ, Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի (Heinisch v. Germany), դիմում թիվ 28274/08, 21 հուլիսի 2011, պարբերություն 73: 32 ՄԻԵԴ, Լանգներն ընդդեմ Գերմանիայի (Langner v. Germany), դիմում թիվ 14464/11, 17 սեպտեմբերի 2015թ., պարբ. 51, տե՛ս նաև` ՄԻԵԴ, Պալոմո Սանչեսը և այլք ընդդեմ Իսպանիայի (Palomo Sánchez and others v. Spain), դիմում թիվ 28955/06, 28957/06, 28959/06 and 28964/06, 12 սեպտեմբերի, 2011թ., պարբերություն 73, ՄԻԵԴ, Ռայչինովն ընդդեմ Բուլղարիայի (Raichinov v. Bulgaria), 47579/99, 20 ապրիլի 2006թ., պարբ. 48–51, ՄԻԵԴ, Ֆուենտես Բոբոն ընդդեմ Իսպանիայի (Fuentes Bobo v. Spain), դիմում թիվ 39293/98, 29 փետրվարի 2000թ., պարբերություններ 47–48:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 20 Սա, ըստ էության, նշանակում է, որ հանրային պաշտոնյաները ձեռնպահ են մնում քաղաքական բնույթի այնպիսի տեսակետներ արտահայտելուց, որոնք կարող են խաթարել հանրային վարչակազմի նկատմամբ հանրային վստահությունը: Ահմեդը և այլք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ «հանրության անդամները նաև իրավունք ունեն ակնկալելու, որ իրենց քվեով ընտրովի պաշտոններ զբաղեցրած անձինք կկատարեն իրենց լիազորությունները ընտրարշավի ընթացքում ստանձնած պարտավորություններին համապատասխան, և որ այդ մանդատի իրականացումը չի խաթարվի` հանդիպելով այդ անդամների աշխատակազմերի քաղաքական ընդդիմությանը։ Հարկ է նաև նշել, որ հանրության անդամները հավասարապես իրավունք ունեն ակնկալելու, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ իրենց շփումներում նրանք գործ կունենան քաղաքականապես չեզոք պաշտոնյաների հետ, որոնք անմասն են քաղաքական պայքարից»։ 33 32. ՄԻԵԴ-ի նախադեպային որոշումները, ընդհանուր առմամբ, սահմանում են, որ անխուսափելիորեն և գիտակցաբար մանրակրկիտ քննության առարկա դառնալով` քաղաքական գործիչները պետք է ավելի մեծ հանդուրժողականություն ցուցաբերեն քննադատության հանդեպ, ի տարբերություն մասնավոր անձանց: Այս մոտեցումը ընդլայնվել և կիրառվել է նաև քաղաքացիական ծառայողների նկատմամբ: Օրինակ՝ Յանովսկին ընդդեմ Լեհաստանի գործում 34 ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ ինչպես և քաղաքական գործիչների դեպքում, ի պաշտոնե հանդես եկող քաղաքացիական ծառայողների համար ընդունելի քննադատության սահմաններն ավելի լայն են, թեև նրանց նկատմամբ վերաբերմունքը չպետք է հավասարապես նույնական լինի: Լը Պենն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործում ՄԻԵԴ-ը նաև հաստատել է, որ հանրային քննարկմանը մասնակցող անձինք կարող են դիմել որոշակի չափազանցության կամ նույնիսկ սադրանքի: Մամերն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործում Դատարանը նշել է, որ չնայած չի կարելի ասել, որ քաղաքացիական ծառայողները գիտակցաբար ենթարկվում են յուրաքանչյուր խոսքի և գործի մանրակրկիտ քննության նույնչափ, որքան քաղաքական գործիչները, որոշակի դեպքերում ի պաշտոնե գործող քաղաքացիական ծառայողները ենթարկվում են քննադատության, որի ընդունելի սահմաններն ավելի լայն են, քան սովորական քաղաքացիների դեպքում: Այնուամենայնիվ, այս մոտեցումը չի տարածվում պետական մարմիններում որևէ պաշտոնեկան դիրքում աշխատող բոլոր անձանց վրա, և նշվում է, որ քաղաքացիական ծառայողներին տրամադրվող պաշտպանության պահանջները պետք է գնահատվեն մամուլի ազատության կամ հանրային շահին վերաբերող հարցերի շուրջ բաց քննարկման շահերի համատեքստում։ 35 Միևնույն ժամանակ, քաղաքացիական ծառայողները պետք է հանրային վստահություն 33 ՄԻԵԴ, Ահմեդը և այլք ընդդեմ Միացյալ թագավորության (Ahmed and Others v. the United Kingdom), դիմում թիվ 65/1997/849/1056, 2 սեպտեմբերի 1998թ., պարբերություն 53: Տե՛ս նաև` ՄԻԵԴ, Ռեկվենյին ընդդեմ Հունգարիայի ( Rekvényi v.. Hungary [GC]), դիմում թիվ 25390/94, պարբերություն 41, որը վերաբերում է ոստիկանության ծառայողներին: 34 ՄԻԵԴ, Յանովսկին ընդդեմ Լեհաստանի (Janowski v. Poland), դիմում թիվ 25716/94, 21 հունվարի 1999թ.: 35 ՄԻԵԴ, Մամերն ընդդեմ Ֆրանսիայի (Mamere v France), դիմում թիվ 12697/03, 7 նոյեմբերի 2006թ., պարբերություն 27:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 21 վայելեն՝ անհարկի խաթարումներից զերծ պայմաններում, եթե նրանք պետք է հաջողությամբ կատարեն իրենց պարտականությունները, և, հետևաբար, գուցե անհրաժեշտ լինի նրանց պաշտպանել իրենց պարտականությունների կատարման ընթացքում վիրավորական և հարձակողական խոսքային հարձակումներից։ Նույն կերպ, քաղաքացիական ծառայողները պետք է նաև պաշտպանված լինեն վիրավորական պարսավումներից։ 36 33. Թեև արտահայտման ազատությունը սովորաբար երաշխավորվում է կանոնադրական իրավունքով և Սահմանադրություններով, հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և քաղաքացիական ծառայողների վարքագիծն ու խոսքը կարող են կարգավորվել վարքագծի կանոնագրքերով կամ էթիկական չափորոշիչներով: Վարքագծի կանոնագրքերի հետ կապված սկզբունքների կիրառումը որոշակի իրավիճակում պետք է որոշվի մի շարք գործոններով, այդ թվում՝ նրանով, թե արդյոք հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձը գործել է այդ դիրքից և ներկայացել է որպես մեկը, ով գործում է ի պաշտոնե, և արդյոք նա օբյեկտիվորեն կարող է ընկալվել որպես մեկը, ով գործում է հանրային պաշտոն զբաղեցնողի դիրքից (օրինակ՝ սոցիալական ցանցերում պետական մարմնին վերաբերող հարցերի մասին գրառումներ անելիս կամ այնպիսի միջոցառման մասնակցելիս, ուր հրավիրվել է որպես հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձ): Հետևաբար, կարևոր է, որ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք ունենան իրենց վարքագծին և խոսքին վերաբերող ուղեցույցներ, չնայած յուրաքանչյուր իրավիճակում հարկ է հավասարակշռություն ապահովել այն դեպքերում, երբ նման վարքագիծը կամ խոսքը կարող են բավականաչափ կոպիտ լինել, որպեսզի զանցանք որակվեն: 34. ՄԻԵԴ-ի նախադեպային որոշումներից կարելի է առանձնացնել մի քանի հայեցակերպեր, որոնք կարևոր է դիտարկել, երբ վարքագծի կանոնագիրքը կիրառվում է դրա` ենթադրյալ խախտում թույլ տված հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց գործածած արտահայտությունների նկատմամբ: Ի սկզբանե պարզ է, որ ընտրված պաշտոնյաների խոսքն օգտվում է ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանությունից՝ ժողովրդավարական խոսույթում վերջիններիս ունեցած դերի պատճառով, ինչպես կարելի է տեսնել Կաստելսն ընդդեմ Իսպանիայի 37 և Լինգենսն ընդդեմ Ավստրիայի 38 գործերում: Այս պաշտպանությունը տրամադրվում է նաև քաղաքացիական ծառայողներին, չնայած նրանց ունեցած կոնկրետ պատասխանատվությ ամբ ու պարտականություններով պայմանավորված` գուցե նրանց արտահայտություններում ավելի մեծ սահմանափակումներ ի պահանջ առաջադրվի: ՄԻԵԴ-ը, իր քննության շրջանակներում, հաշվի է առնում այն հանգամանքները և ընդհանուր նախապատմությունը, որոնց համատեքստում արվել են արտահայտությունները: Վիճարկվող միջամտությունը Դատարանը 36 ՄԻԵԴ, Վոյչիկն ընդդեմ Լեհաստանի (Wojczyk v. Poland), դիմում թիվ 52969/13, 9 դեկտեմբերի 2021թ., պարբերություն 96: 37 ՄԻԵԴ, Կաստելսն ընդդեմ Իսպանիայի (Castells v. Spain), դիմում թիվ 11798/85, 23 ապրիլի 1992թ., շարք Ա թիվ 23: Տե՛ս նաև ՄԻԵԴ, Կարաչսոնին և այլք ընդդեմ Հունգարիայի (Karácsony and Others v. Hungary [GC]), դիմումներ թիվ 42461/13 և 44357/13, 17 մայիսի 2016թ., պարբերություններ 133 –137, որոնք վերաբերում էին Խորհրդարանում բողոքի ցույցի համար կարգապահական տույժի ենթարկված պատգամավորներին. ընտրված ներկայացուցիչների համար ուժեղացված հատուկ պաշտպանություն: 38 ՄԻԵԴ, Լինգենսն ընդդեմ Ավստրիայի (Lingens v Austria), դիմում թիվ 9815/82 (ՄԻԵԴ 1986) շարք Ա թիվ 103:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 22 դիտարկում է ամբողջ գործի լույսի ներքո՝ հատուկ կարևորություն տալով դիմողների զբաղեցրած պաշտոնին, նրանց հայտարարությունների ձևին և բովանդակությանը, և, մասնավորապես, այն համատեքստին, որում դրանք արվել են: 3.2.1. Դիրք և համատեքստ 35. Ընդհանուր առմամբ, ինչպես կրկնել է ՄԻԵԴ-ը Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի գործում՝ «...10-րդ հոդվածը վերաբերում է նաև աշխատավայրին և նրան, որ քաղաքացիական ծառայողները […] օգտվում են արտահայտման ազատության իրավունքից […]: Միևնույն ժամանակ, Դատարանը հաշվի է առնում, որ աշխատողները պարտավոր են հավատարմություն, զսպվածություն և հայեցողություն ցուցաբերել իրենց գործատուի նկատմամբ: Սա հատկապես վերաբերելի է քաղաքացիական ծառայողներին, քանի որ քաղաքացիական ծառայության բնույթն ինքնին պահանջում է, որ քաղաքացիական ծառայողի համար պարտադիր լինի հավատարմության և հայեցողության պարտականությունը […]: Քանի որ ժողովրդավարական հասարակությունում քաղաքացիական ծառայողների առաքելությունն է օգնել կառավարությանը իր գործառույթների կատարման գործում, և քանի որ հանրությունն իրավունք ունի ակնկալել, որ նրանք կօգնեն և ոչ թե կխոչընդոտեն ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարությանը, հավատարմության և զսպվածության պարտականությունը նրանց համար հատուկ նշանակություն է ստանում […]: Բացի այդ, հաշվի առնելով իրենց պաշտոնի բնույթը, քաղաքացիական ծառայողները հաճախ հասանելիություն են ունենում այն տեղեկատվությանը, որը կառավարությունը, տարբեր իրավաչափ պատճառներով, գուցե շահագրգիռ լինի պահել խորհրդապահական ռեժիմում կամ գաղտնի: Հետևաբար, քաղաքացիական ծառայողների համար պարտադիր հայեցողության պարտականությունը նույնպես ընդհանուր առմամբ խիստ պահանջ կլինի»: 39 36. Այսպիսով, կարևոր է, թե արդյոք հայտարարությունն արվել է պաշտոնական կամ մասնագիտական դիրքից, թե՞ մասնավոր դիրքից, ընդ որում վերջինս ավելի լայն պաշտպանության է արժանում, եթե այն ակնհայտորեն չի խաթարում պաշտոնական պարտականությունները: Այս պաշտպանությունը կարող է նաև տարբեր մակարդակի լինել՝ կախված յուրաքանչյուր գործառույթից և պաշտոնից, և նրանից, թե որքանով կարող են արտահայտությունները համատեղվել քաղաքացիական ծառայողի կամ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի գործառույթի հետ: Բացի այդ, որոշ քաղաքացիական ծառայողներ պետական վարչակազմի ներկայացուցիչներ են և, հետևաբար, գուցե ավելի հաճախ շփվեն արտաքին կողմերի հետ, քան այլ քաղաքացիական ծառայողներ, հետևաբար, նախորդները կարող են ավելի 39 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի(Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություններ 70-71:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 23 բարձր պատասխանատվություն կրել իրենց արտահայտման ազատությունն իրացնելիս: 37. Ռեկվենյին ընդդեմ Հունգարիայի գործում ՄԻԵԴ-ը քննարկել է ոստիկանների համար կուսակցություններին անդամակցելու կամ քաղաքական գործունեությամբ զբաղվելու արգելքը: Այստեղ Դատարանը ճանաչել է, որ հանրային ծառայությունում պաշտոն, հատկապես բարձրաստիճան պաշտոն զբաղեցնելը գործառույթների կատարման ընթացքում հանրային ծառայողների և պետության միջև վստահության և հավատարմության հատուկ կապի որոշակի ակնկալիքներ, ինչպես նաև քաղաքական չեզոքության իրավաչափ պահանջ է ենթադրում: 40 Դատարանը հատուկ ուշադրություն է դարձրել երկրի պատմական համատեքստին: 38. Ինչպես նշվեց, կարևոր է նաև այն համատեքստը կամ նախապատմությունը, որի ֆոնին արվել են հայտարարություններն ու արտահայտությունները: Բական ընդդեմ Հունգարիայի գործում Դատարանը նկատել է, որ դիմողը, որը իրավական բարեփոխումներից հետո Գերագույն դատարանի նախագահի պաշտոնից վաղաժամկետ հեռացված դատավոր էր, իր տեսակետներն ու քննադատություններն էր հայտնել դատական համակարգի վրա ազդող սահմանադրական և օրենսդրական բարեփոխումների, դատական համակարգի գործունեության և բարեփոխումների, դատավորների անկախության և անփոփոխելիության, ինչպես նաև դատավորների կենսաթոշակային տարիքի իջեցման վերաբերյալ, որոնք բոլորն էլ հանրային շահին վերաբերող հարցեր են, և եզրակացրել է, որ նրա հայտարարությունները ոչ ավելին են, քան զուտ մասնագիտական տեսանկյունից քննադատությունը: 41 39. Այնուամենայնիվ, կարևոր է, որ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձ լինելու հանգամանքը չպարտադրվի անձին որպես իր միակ կերպարը, և, հետևաբար, որպես այդպիսին փաստացիորեն չկարողանա զրկել նրան ազատ արտահայտվելու իրավունքից: Յուրաքանչյուր ոք պետք է ունենա իր մասնագիտական պաշտոնից դուրս և ոչ միայն իր տան կամ ընտանիքի սահմաններում, այլև հանրության մեջ ապրելու և անհատականությունը դրսևորելու հնարավորություն: Հետևաբար, չնայած հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք կարող են ավելի մեծ սահմանափակումների տակ լինել իրենց պաշտոնական դիրքում/դերում իրենց ասելիքի առումով, նման սահմանափակումները չպետք է անհարկիորեն խանգարեն նրանց՝ աշխատավայրից դուրս սեփական կարծիք ունենալու և արտահայտվելու կարողությանը: Հակառակ դեպքում, դա կխաթարի նրանց արտահայտման ազատության իրավունքի բուն էությունը և, գուցե խաթարի նրանց անձնական կյանքի իրավունքը, որը պաշտպանված է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածով: Աշխատավայրից դուրս քաղաքական 40 ՄԻԵԴ, Ռեկվենյին ընդդեմ Հունգարիայի (Rekvényi v. Hungary), դիմում թիվ 25390/94, 20 մայիսի 1999թ., պարբերություններ 44, 47-48 41 ՄԻԵԴ, Բական ընդդեմ Հունգարիայի (Baka v. Hungary [GC]), դիմում թիվ 20261/12, 23 հունիսի 2016թ., պարբերություններ 170-173:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 24 հայացքների արտահայտմանը միջամտության ծավալները գնահատելիս հարկ է հաշվի առնել նաև քաղաքացիական ծառայողի կոչումը և պաշտոնը և այն, թե արդյոք նման հայտարարությունները կարող են վնաս հասցնել պետական կառավարման համակարգի բարեվարքությանը: 3.2.2. Խոսքի ձևը և բովանդակությունը 40. Ազատ արտահայտման մեջ միջամտությունը կարող է արդարացված լինել այլոց իրավունքները, այդ թվում՝ վերջիններիս հեղինակությունը պաշտպանելու նպատակով: ՄԻԵԴ-ի նախադեպային որոշումներից կարելի է հասկանալ, որ բարձրաստիճան պաշտոնյաներին, քաղաքական գործիչներին և քաղաքացիական ծառայողներին ուղղված վիրավորանքի կամ զրպարտության դեպքում պաշտպանության ավելի ցածր մակարդակ է տրամադրվում՝ այլ անձանց հետ համեմատությամբ: Դատարանը հստակ նշել է, որ եվրոպական տարածքում բարոյականության միատեսակ ընկալում չկա, որը թույլ կտար պետություններին ավելի լավ դիրքից դատողություններ անել բարոյականության սահմանների վերաբերյալ, 42 բարոյականության պաշտպանությունը սահմաններ ունի: 43 Ավելին, չնայած մասնագիտական վարքագծի կանոնագրքերը կարող են նաև պարունակել հասարակական նորմերն առաջ մղելու և այլ կերպ խթանելու համար նախատեսված տարրեր, կիրառելի որևէ պարտավորության սահմանումը կասկածելի է, և հարկ է ուշադրության առնել մտահոգությունն այն հավանական կաշկանդող ազդեցության մասին, որը կարող է բխել բարոյական սահմանների ձևակերպումից, հանրային պաշտոններ զբաղեցնող անձանց խոսքի կարգավորումից և անհատի ինքնավարությանը միջամտելու ներուժից: 41. Կարևոր է նշել, որ ՄԻԵԴ-ը համարում է, որ հեղինակության պաշտպանությունն ավելի մեծ կշիռ ունի անհատների, քան «իրավաբանական անձանց» համար, քանի որ միայն անհատներն ունեն պահանջվող արժանապատվությունը , և այսպիսի պաշտպանությունն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի պետական մարմինների առնչությամբ: 44 Հավանական է, որ պաշտպանության այսքան բարձր մակարդակը պայմանավորված է հանրային շահի մասին բանավեճերին մասնակցությանը վերագրվող հատուկ կարևորությամբ և քաղաքական ելույթներին վերապահված բարձր մակարդակի պաշտպանությամբ: 45 42 ՄԻԵԴ, Հենդիսայդ ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (Handyside v. the United Kingdom) (ՄԻԵԴ 1976) դիմում թիվ 5493/71, պարբերություն 48; ՄԻԵԴ, Օտտո-Պրեմինգեր-Ինստիտուտ ընդդեմ Ավստրիայի (Otto-Preminger-Institut v. Austria), դիմում թիվ 13470/87, 20 սեպտեմբերի 1994թ., պարբերություն 56 43 ՄԻԵԴ, Հենդիսայդն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (Handyside v. the United Kingdom) (ՄԻԵԴ 1976) դիմում թիվ 5493/71, պարբերություն 48, ՄԻԵԴ, Նորրիսն ընդդեմ Իռլանդիայի (Norris v Ireland), դիմում թիվ 10581/83, 26 հոկտեմբերի 1988թ., պարբերություն 45, ՄԻԵԴ Open Door and Dublin Well Woma- ընդդեմ Իռլանդիայի (Open Door and Dublin Well Woman v. Ireland), պարբերություն 70 44 ՄԻԵԴ, Ֆրեյթաս Ռանգելն ընդդեմ Պորտուգալիայի (Freitas Rangel v. Portugal), դիմում թիվ 78873/13, 11 հունվարի 2022թ., պարբերություն 53 45 ՄԻԵԴ, Կաստելզն ընդդեմ Իսպանիայի (Castells v. Spain), դիմում թիվ 11798/85, 23 ապրիլի 1992թ., Շարք Ա թիվ 23, պարբերություն 43, Ուինգրոուվն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (Wingrove v. the United Kingdom), դիմում թիվ 17419/90, 25 նոյեմբերի 1996թ., պարբերություն 58
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 25 42. Մամերն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործում 46 ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ չնայած հանուրի շահի վերաբերյալ հանրային քննարկումներին մասնակցող անձինք չպետք է անցնեն որոշակի սահմաններ, մասնավորապես՝ ուրիշների հեղինակության և իրավունքների նկատմամբ հարգանքի առումով, որոշակի չափով չափազանցությունը կամ նույնիսկ սադրանքը թույլատրելի է: Քաղաքացիական ծառայողներին պաշտպանելու պահանջը պետք է համեմատվի մամուլի ազատության կամ հանրային շահին վերաբերող հարցերի շուրջ բաց քննարկման շահերի հետ: Դատարանը այս գործում նշել է, որ դիմողի կողմից արված հայտարարությունները հանրային շահն էին ներկայացնում, դիմողն այս հայտարարություններն արել է որպես ընտրված ներկայացուցիչ, ուստի դրանք ենթակա են եղել ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանության: Դատարանը նաև նշել է, որ հանրային շահին վերաբերող հարցի շուրջ հանրային բանավեճի մասնակիցները ունեն որոշ չափով անզուսպ հայտարարություններ անելու իրավունք, և որ այս իրավիճակում մեկնաբանությունները եղել են սարկաստիկ, բայց մնացել են ընդունելի չափազանցման կամ սադրանքի սահմաններում: Հետևաբար, Դատարանը դրանք չի համարել ակնհայտորեն վիրավորական, հատկապես այն պատճառով, որ վիրավորական հայտարարությունները պետք է դրվեին հեռուստատեսային ծրագրի ընթացքում կարծիքների փոխանակման համատեքստի մեջ, ընդ որում, հեռուստատեսային ծրագիրն ավելի շատ ժամանցային էր, քան լրատվական: Ի վերջո, Դատարանը նաև հաշվի է առել այն փաստը, որ քննադատության ենթարկված անձը հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձ էր, չնայած այն բանին, որ նա այլևս չէր աշխատում: Դատարանը շեշտեց, որ քաղաքացիական ծառայողները պետք է անհարկի խաթարումներից զերծ պայմաններում վայելեն հանրային վստահություն, եթե ակնկալվում է, որ նրանք պետք է հաջողությամբ կատարեն իրենց պարտականությունները: Հնարավոր է ծառայության ընթացքում նրանց վիրավորական խոսքային հարձակումներից պաշտպանելու անհրաժեշտություն առաջանա։ Սա նաև վերաբերում է պարտականությունների կատարման ընթացքում արված գործողությունների մասին զրպարտչական մեղադրանքներին։ Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում, որ քաղաքացիական ծառայողների` իրենց պարտականությունների կատարման հետ կապված բոլոր քննադատությունների համար պատիժը համատեղելի է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի հետ։ Յանովսկուն հղում անելով՝ Դատարանը նշեց, որ որոշ դեպքերում պաշտոնեական դիրքից գործող քաղաքացիական ծառայողների վերաբերմամբ ընդունելի քննադատության սահմաններն ավելի լայն են, քան սովորական քաղաքացիների վերաբերմամբ։ 43. Ընդհանուր առմամբ, Դատարանը տարբերակում է խոսքի այն տեսակները, որոնցում քաղաքական խոսքին տրվում է ավելի մեծ պաշտպանություն՝ արհմիության նախագահին վերաբերող Ջեյլանն ընդդեմ Թուրքիայի գործի 46 ՄԻԵԴ, Մամերն ընդդեմ Ֆրանսիայի (Mamere v France), դիմում թիվ 12697/03, 7 նոյեմբերի 2006թ., պարբերություն 39
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 26 հիմքով: 47 Քաղաքական համատեքստում հանդուրժվում է ոչ չափավոր, վիրավորական, ցնցող, անհանգստացնող, չափազանցված, սադրիչ, բանավեճային, գունեղ, զգացմունքային, ոչ ռացիոնալ և ագրեսիվ խոսքի որոշակի աստիճան, որը ընդունելի չէր լինի այդ համատեքստից դուրս: ՄԻԵԴ- ը նշել է, որ ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածը պաշտպանում է արտահայտման բոլոր ձևերը, բայց տեղեկատվության տարածման միջոցները նշանակություն կարող են ունենալ՝ որոշելու համար, թե արդյոք իրավասու մարմնի կողմից արտահայտման ազատությունը սահմանափակելու համար ձեռնարկված միջոցները համաչափ են հետապնդվող իրավաչափ նպատակին, թե ոչ: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ եթե մեկնաբանություններն արվում են հանրային շահին վերաբերող հարցի շուրջ ծավալված բանավեճի շրջանակներում, արտահայտման ազատության իրավունքը սահմանափակվում է, երբ վտանգված է անհատի հեղինակությունը: 48 Քաղաքավարությունը, հարգալիրությունը, նրբանկատությունը և զսպվածությունը կարող են ներառվել «հանրային բարոյականություն» հասկացության մեջ, եթե հիմք ընդունվի հայեցողության լայն շրջանակը, ինչպես Raëlien շվեյցարական շարժումն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործում: 49 Բուսուիոկն ընդդեմ Մոլդովայի գործում, որտեղ խոսքը վերաբերում էր մամուլի աշխատակցի կողմից պետության կամ պետական ընկերություններում աշխատող անձանց մասին տեղեկատվության հրապարակմանը , ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ նույնիսկ եթե մեկնաբանություններն արվում են հանրային շահին վերաբերող հարցի շուրջ ծավալված բանավեճի շրջանակներում, արտահայտման ազատության իրավունքը սահմանափակումներ ի է ենթարկվում, եթե վտանգված է անհատի հեղինակությունը։ 50 44. Երբ խոսքը գնում է զրպարտության մասին, սովորաբար ՄԻԵԿ-ի 10-րդ և 8-րդ հոդվածների միջև փոխազդեցություն և որոշակի լարվածություն է ի հայտ գալիս: Օրինակ՝ Axel Springer AG ընդդեմ Գերմանիայի գործում 51 «ծանրության շեմը» գերազանցվել է այնպես, որ վնաս է հասցվում ենթադրաբար զրպարտված անձի` անձնական կյանքի նկատմամբ հարգանքի իրավունքից օգտվելուն: Մյուս գործերի մեծ մասն այնուհետ կքննարկվի դեպք առ դեպք՝ ՄԻԵԿ-ի 8-րդ և 10-րդ հոդվածների միջև «իրավունքների հավասարակշռման » միջոցով, 52 և ՄԻԵԴ-ի կողմից դիտարկումը կախված կլինի նրանից, թե արդյոք ներպետական դատարանը ձգտել է հավասարակշռություն հաստատել, թե 47 ՄԻԵԴ, Ջեյլանն ընդդեմ Թուրքիայի (Ceylan v. Turkey [GC]), դիմում թիվ 23556/94, 8 հուլիսի 1999թ., պարբերություն 34 48 4.7; ՄԻԵԴ, Բուսուիոկն ընդդեմ Մոլդովայի (Busuioc v Moldova), դիմում թիվ 61513/00, 21 սեպտեմբերի 2004թ., պարբերություն 42 49 ՄԻԵԴ, Raëlien շվեյցարական շարժումն ընդդեմ Շվեյցարիայի (Mouvement Raëlien suisse v. Switzerland [GC]), դիմում թիվ 16354/06, 13 հուլիսի 2012թ., պարբերություն 76 50 ՄԻԵԴ, Բուսուիոկն ընդդեմ Մոլդովայի (Busuioc v Moldova), դիմում թիվ 61513/00, 21 սեպտեմբերի 2004թ., պարբերություն 69 51 ՄԻԵԴ, Springer AG ընդդեմ Գերմանիայի (Springer AG v. Germany [GC]), դիմում թիվ 39954/08, 7 փետրվարի 2012թ., պարբերություն 83 52 ՄԻԵԴ, Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի (Perinçek v. Switzerland [GC]), դիմում թիվ 27510/08, 15 հոկտեմբերի 2015թ., պարբերություն 198
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 27 ոչ: 53 ՄԻԵԴ-ը իր սեփական գնահատումը ձեռնարկում է միայն դրա համար լուրջ հիմքերի առկայության դեպքում: 54 45. Արտահայտման ազատության իրավունքն անձնական կյանքի իրավունքի հետ հավասարակշռելու համար Դատարանը Ակսել Սփրինգերի գործում սահմանված վեց չափանիշներ է գործածում՝ հանրային շահին առնչվող հարցի քննարկմանը բերած ներդրումը, տուժած անձի վարկաբեկման աստիճանը, լրատվական հաղորդման առարկան, տվյալ անձի` նախկինում դրսևորած վարքագիծը, հրապարակման բովանդակությունը, ձևը և հետևանքները, և, անհրաժեշտության դեպքում, լուսանկարներն անելու հանգամանքները: Դատարանը յուրաքանչյուր դեպքում քննարկում է, թե արդյոք այսպես սահմանված չափանիշները կարող են կիրառվել խնդրո առարկա գործում, չնայած որոշակի չափանիշներ կարող են ավելի կամ պակաս վերաբերելի լինել՝ հաշվի առնելով գործի կոնկրետ հանգամանքները: 3.2.3. Փաստեր և կարծիքներ 46. Զրպարտության գործերով գնահատվող ամենակարևոր հայեցակերպերից մեկը տեղեկատվության (փաստերի) և կարծիքների (գնահատողական դատողությունների) տարբերակումն է: Կարծիքները, քննադատությունը և ենթադրությունները նույնպես պաշտպանված են ՄԻԵԿ 10-րդ հոդվածով, նույնիսկ եթե դրանց իսկությունը չի կարող ապացուցվել: Մասնավորապես , գնահատողական դատողությունները, հատկապես քաղաքական խոսույթում, ստանում են հատուկ պաշտպանություն, քանի որ դրանք կարևոր են կարծիքների բազմազանությունն ապահովելու համար, ինչը հիմնարար նշանակություն ունի ժողովրդավարական հասարակությունում: Փաստերի և կարծիքների միջև տարբերակումը և վերջիններիս համար ճշմարտության ապացույց պահանջելու արգելքը գնալով ավելի մեծ նշանակալիություն են ստանում իրավական համակարգերում, որտեղ ճշմարտությունն ապացուցելը դեռևս պահանջվում է «վիրավորանքի» դեպքերում՝ մեղադրանք, որը սովորաբար վերաբերում է անձնական տեսակետների և կարծիքների արտահայտմանը: 55 Հաշվի առնելով ՄԻԵԴ-ի կողմից կարծիքի և փաստերի տարբերակումը` ապացույց չպետք է պահանջվի, երբ արտահայտությունը կարծիքին է վերաբերում: 47. Երուսաղեմն ընդդեմ Ավստրիայի գործում ՄԻԵԴ-ը տարբերակեց այս երկուսը՝ նշելով, որ «...փաստերի առկայությունը կարելի է ապացուցել, մինչդեռ գնահատողական դատողությունների ճշմարտացիությունը ապացուցման ենթակա չէ»: 56 Գնահատողական դատողության ճշմարտացիությունն ապացուցելու պահանջը անհնար է կատարել և խախտում է կարծիքի 53 ՄԻԵԴ, MGN Limited ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (MGN Limited v. the United Kingdom), դիմում թիվ 39401/04, 18 հունվարի 2011, պարբերություն 150 54 ՄԻԵԴ, Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի (Perinçek v. Switzerland [GC]), դիմում թիվ 27510/08, 15 հոկտեմբերի 2015թ., պարբերություններ 274-279 55 Եվրոպայի խորհուրդ, Արտահայտման ազատության իրավունքի պաշտպանություն , էջեր 78-79 56 ՄԻԵԴ, Երուսաղեմն ընդդեմ Ավստրիա (Jerusalem v. Austria), դիմում թիվ 26958/95, 27 փետրվարի 2001թ., պարբերություն 42
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 28 ազատությունն ինքնին, որը ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածով ապահովված իրավունքի հիմնարար մասն է կազմում: Լոմբարդոն ընդդեմ Մալթայի 57 գործում ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ իրավասու ազգային մարմիններին պետք է տրվի հայեցողության շատ նեղ շրջանակ՝ հանրային շահին առնչվող հարցերի շուրջ քննարկումները սահմանափակելու համար: Քաղաքական համատեքստում մեկնաբանությունները, որոնք համարժեք են գնահատողական դատողությունների, հանդուրժվում են, նույնիսկ եթե դրանք ճշմարիտ չեն, քանի դեռ դրանց համար որոշակի կամ որևէ փաստական հիմք կա: Նույնիսկ փաստին վերաբերող հայտարարությունը թույլատրելի կհամարվի, եթե արտահայտվածն ասվել է բարեխղճորեն, և կա որոշակի ողջամիտ (անգամ սխալ) փաստական հիմք` այն ասելու համար: Այն հատկանշական կերպով պատճառաբանել է, որ փաստին վերաբերող հայտարարության և գնահատողական դատողության միջև տարբերությունը պակաս կարևոր է, եթե հայտարարությունները արվել են աշխույժ քաղաքական բանավեճի ընթացքում: 58 3.2.4. Հանրային շահին առնչվող հարցեր 48. Ինչպես նշվեց վերը, ՄԻԵԴ-ի նախադեպային որոշումները ցույց են տալիս հիմնարար կոնսենսուս այն մասին, որ հանրային ծառայողների արտահայտվելու ազատության սահմանը կորոշվի տարբեր գործոնների հիման վրա, թեև ամենաակնառու գործոններից մեկն այն է, թե արդյոք խնդրո առարկա հարցը մեծ նշանակություն ունի հանրային շահի տեսանկյունից, թե ոչ: Կոշտ կամ մեծ լարվածություն պարունակող ձևակերպումները դեռևս կարող են ներառվել պաշտպանության տակ գտնվող արտահայտման շրջանակի մեջ. թե մինչև ուր է հասնում այդ պաշտպանությունը, կախված է ինչպես միջավայրից, այնպես էլ դիտողությունների նպատակից: Երբ բանավեճը կենտրոնանում է հանրային շահին առնչվող հարցերի վրա, հատկապես քաղաքական քննարկումների, ընտրարշավների կամ կառավարությունների, քաղաքական գործիչների կամ պետական մարմինների հասցեին ուղղված քննադատության թեժ պահին, ելույթ ունեցողներին ավելի մեծ ազատություն է տրվում` սուր կամ խայթող բառեր օգտագործելու համար: 49. Ինչ վերաբերում է քաղաքացիական ծառայողների՝ հանրային ըմբռնմանը և հաշվետվողականությանը նպաստելու կարողությանը, նրանց արտահայտման անհարկի լայն սահմանափակումները կխաթարեն արտահայտման ազատության իրավունքի բուն էությունը: ՄԻԵԴ-ը համարել է, որ քաղաքացիական ծառայողները կարող են արժեքավոր ներդրում ունենալ հանրային ըմբռնման գործում և քննարկումներում, քանի որ նրանք ունեն 57 ՄԻԵԴ, Լոմբարդոն և այլք ընդդեմ Մալթայի (Lombardo and others v Malta), դիմում թիվ 7333/06, 24 ապրիլի 2007թ., պարբերություններ 55-58 58 ՄԻԵԴ, Լոմբարդոն և այլք ընդդեմ Մալթայի (Lombardo and others v Malta), դիմում թիվ 7333/06, 24 ապրիլի 2007թ., պարբերություններ 55-58
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 29 գիտելիք և փորձ, որոնք կարող են հիմք հանդիսանալ հանրային քննարկումների համար և հարստացնել դրանք: Քաղաքացիական ծառայողների հայտարարությունները, եթե դրանք վերաբերում են հանրային շահին առնչվող հարցերին, կարող են օգտվել բարձր մակարդակի պաշտպանությունից: 59 50. Կուդեշկինան ընդդեմ Ռուսաստանի գործում ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ հրապարակային քննադատության պատճառով դատավորի` պաշտոնից ազատումը նրա արտահայտման ազատության խախտում է։ Դատարանը որոշել է, որ «նա հանրային շահին առնչվող շատ կարևոր հարց է բարձրացրել, որը պետք է բաց լինի ժողովրդավարական հասարակությունում ազատ քննարկման համար»։ 60 Նմանատիպ պատճառաբանություն է տրվել նաև Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի գործում, որտեղ հաստատվել է, որ պետական մասնակցությամբ ընկերությունում տարեցների համար ինստիտուցիոնալ խնամքի ապահովման վերաբերյալ հրապարակային քննադատության պատճառով ծերանոցի բուժքրոջ ազատումը հավասարազոր է նրա արտահայտման ազատության իրավունքի խախտմանը։ Վճռվել է, որ «պետական մասնակցությամբ ընկերության կողմից տարեցների համար ինստիտուցիոնալ խնամքի տրամադրման թերությունների մասին տեղեկացված լինելու հանրային շահն այնքան կարևոր է ժողովրդավարական հասարակությունում, որ այն գերազանցում է վերջինիս գործարար համբավը և շահերը պաշտպանելու շահը»։ 61 Նույնիսկ Բուքուրը և Թոման ընդդեմ Ռումինիայի գործում որոշվել է, որ Ռումինիայի հետախուզական ծառայության և դրա անօրինական գործունեության վերաբերյալ գերգաղտնի տեղեկատվության բացահայտումը «այնքան կարևոր [էր] ժողովրդավարական հասարակությունում, որ գերազանցում է այդ հաստատության նկատմամբ հանրության վստահությունը պահպանելու շահը»։ 62 51. Այս առումով կարևոր է, թե արդյոք բարձրացված հարցը վերաբերում է հանրային շահի կարևոր հարցի և դուրս է գալիս մասնավոր բնույթի հարցի սահմաններից: Սա կարող է վերաբերել «… այնպիսի հարցերի, որոնք ազդում են հանրության վրա այնքանով, որ վերջինս կարող է իրավաչափ կերպով հետաքրքրվել դրանցով` ուշագրավ կամ էականորեն վերաբերելի հանգամանքի բերումով, հատկապես որովհետև այդ հարցերն ազդում են քաղաքացիների բարեկեցության կամ համայնքի կյանքի վրա: Նույնը վերաբերում է նաև այն հարցերին, որոնք կարող են զգալի հակասություններ առաջ բերել և վերաբերում են կարևոր սոցիալական խնդրի կամ ներառում են այնպիսի խնդիր, որի մասին տեղեկացվածությունը կբխեր հանրության 59 ՄԻԵԴ, Նիլսենը և Ջոնսենն ընդդեմ Նորվեգիայի (Nilsen and Johnsen v. Norway), դիմում թիվ 23118/93, 25 նոյեմբերի 1999թ., պարբերություն 47 60 ՄԻԵԴ, Կուդեշկինան ընդդեմ Ռուսաստանի (Kudeshkina v. Russia), դիմում թիվ 29492/05, 26 փետրվարի 2009թ., պարբերություն 94 61 ՄԻԵԴ, Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի (Heinisch v. Germany), դիմում թիվ 28274/08, 21 հուլիսի 2011թ., պարբերություն 90 62 ՄԻԵԴ, Բուքուրը և Թոման ընդդեմ Ռումինիայի (Bucur and Toma v. Romania), դիմում թիվ 40238/02), 8 հունվարի 2013թ., պարբերություն 115
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 30 շահից…»: 63 Կարևոր է նաև հաշվի առնել բացահայտման կամ արտահայտման պատճառները` արդյոք դա բացառապես կոշտ քննադատություն էր, 64 թե անհիմն անձնական հարձակում: 65 52. Թեև հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի կողմից իր պարտականությունների վերաբերյալ արտահայտության ցանկացած գնահատական կարող է որոշվել միայն յուրաքանչյուր գործի հանգամանքների հիման վրա, կարևոր է, որ այդ պարտականությունների կիրառումը չհանգեցնի նրան, որ պետական հատվածի նկատմամբ որևէ քննադատություն որակվի որպես պարտականությունների խախտում: Հանրային ծառայողները կարող են տիրապետել որոշակի տեղեկատվության, որը կարող է մեծ նշանակություն ունենալ հանրության համար, բայց կաշկանդված լինել պետական հատվածի հեղինակությունը պաշտպանելու պարտականությամբ: Ծանր իրավիճակներում, երբ անհրաժեշտ է անհապաղ գործել, հանրային ծառայողները պետք է ունենան հնարավորինս արագ համապատասխան տեղեկատվությունը տրամադրելու կարողությունը: 4. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԸ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԸ 53. Ներկայիս տեխնոլոգիական զարգացումների շնորհիվ սոցիալական ցանցերի հարթակները կարող են, ի տարբերություն ավանդական լրատվամիջոցների, ասելիքի բովանդակության համար ավելի մեծ տարածում ապահովել: Սոցիալական ցանցերի օգտագործումը ազատ արտահայտման և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց պարտականությունների հատկապես բազմաբարդ խաչմերուկ է: Թեև հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք պահպանում են իրենց արտահայտման ազատության իրավունքը, նրանց առցանց գործունեությունը, հատկապես նրանց պաշտոնեական պարտականությունների հետ առնչությամբ, կարող է ենթարկվել սովորական անձանց գործունեությանը վերաբերողներից տարբերվող իրավական նկատառումների: Առցանց տարածքը տեղեկատվական և հաղորդակցական գործիք է, որը հատկապես տարբերվում է տպագիր լրատվամիջոցներից` հատկապես տեղեկատվությունը պահպանելու և փոխանցելու հնարավորության առումով: 54. 2022 թվականին Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների խորհուրդը հանձնարարականներ է ներկայացրել ատելության խոսքի դեմ պայքարի վերաբերյալ: Այդ հանձնարարականները հանրային պաշտոն զբաղեցնող 63 ՄԻԵԴ, Բալասկասն ընդդեմ Հունաստանի (Balaskas v. Greece), դիմում թիվ 73087/17, 5 նոյեմբերի 2020թ., պարբերություն 44 64 ՄԻԵԴ-ում Պրեդոտան ընդդեմ Ավստրիայի (Predota v. Austria), դիմում թիվ 28962/95 գործում Դատարանը դիտարկում է այն հարցը, թե արդյոք դիմողի` աշխատանքից ազատմանը հանգեցրած հավատարմության խախտում ն անհարկիորեն խոչընդոտել է դիմողի ազատ արտահայտման իրավունքին և նշել է, որ Ավստրիայի ազգային երկաթուղու աշխատակցի՝ դիմողի կողմից արված հայտարարությունները խստորեն և հրապարակայնորեն քննադատել են իր գործատուի ծառայություններն ու աշխատանքը այնպես, որ դա կարող էր վնասել վերջինիս հեղինակությանը հաճախորդների աչքում։ 65 ՄԻԵԴ, Պալոմո Սանչեսը և այլք ընդդեմ Իսպանիայի (Palomo Sánchez and others v. Spain), դիմում թիվ 28955/06, 28957/06, 28959/06 և 28964/06, 12 սեպտեմբերի 2011թ., պարբերություն 73
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 31 անձանց խոսքին վերաբերող բաժիններ են պարունակում: Հատկանշական է, որ հանձնարարականները վերաբերում են ոչ միայն մասնագիտական հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց, այլև օրենսդիր մարմինների, կառավարության, դատական համակարգի և այլ պետական մարմիններում աշխատող քաղաքական գործիչների: 28-րդ և 29-րդ կետերը նշում են, որ այս պաշտոնյաները պետք է «խուսափեն ատելության խոսքին մասնակցությունից, դրան հավանություն տալուց կամ այն տարածելուց… [և] պետք է հրապարակայնորեն խթանեն մարդու իրավունքների մշակույթը և վճռականորեն և անհապաղ դատապարտեն ատելության խոսքը՝ հարգելով խոսքի և տեղեկատվության ազատությունը, ներառյալ քննադատությունը և տեղեկատվությունը, որը կարող է վիրավորել, ցնցել կամ անհանգստացնել պետությանը կամ բնակչության որևէ հատվածի»: 66 29-րդ կետը խրախուսում է վարքագծի կանոնագրքի ներդրումը՝ ներքին բողոքարկման և տույժերի ընթացակարգով խորհրդարանների, այլ ընտրովի մարմինների և քաղաքական կուսակցությունների համար: Բացատրագիրն ուշադրություն է հրավիրում մասնավորապես Հենդիսայդի գործի վրա, 67 ինչպես նաև անհանդուրժողականությունը խթանող կամ խրախուսող քաղաքական ելույթներից զերծ մնալու կարևորության վրա, մասնավորապես՝ ընտրությունների ժամանակահատվածում : 68 55. Նմանապես, ՄԻԵԴ-ի նախադեպային որոշումները, միաժամանակ ընդունելով համացանցի առավելությունները, ճանաչում են, որ դրանք ուղեկցվում են մի շարք մարտահրավերներով այն առումով, որ ակնհայտ անօրինական խոսքը, ներառյալ` զրպարտչական դիտարկումները, ատելության խոսքը և բռնություն հրահրող խոսքը կարող են աննախադեպ կերպով տարածվել ամբողջ աշխարհում, վայրկյանների ընթացքում, և երբեմն մշտապես հասանելի մնալ առցանց: 69 Այն ընդունել է, որ էլեկտրոնային ցանցը, որը սպասարկում է աշխարհի բոլոր հատվածներում գտնվող միլիարդավոր օգտատերերի, չի ենթարկվում և հնարավոր է երբեք էլ չենթարկվի նույն կարգավորումներին և վերահսկողությանը, և որ տպագիր լրատվամիջոցներից և ինտերնետից նյութերի վերարտադրությունը կարգավորող կարգերը կարող են տարբեր լինել: Հետևաբար, վերջիններիս նկատմամբ կիրառվող կանոններն անհերքելիորեն պետք է ճշգրտվեն այս տեխնոլոգիայի առանձնահատկություններին համապատասխան՝ հիմնարար իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությունն ու խթանումն ապահովելու համար: 70 Թեև յուրաքանչյուր իրավիճակի համար, անկախ օգտագործվող միջոցից, 66 Եվրոպայի խորհուրդ, Նախարարների կոմիտե, CM/Rec(2022)16 - Ատելության խոսքի դեմ պայքարի մասին Նախարարների կոմիտեի հանձնարարականը անդամ պետություններին, 20 մայիսի 2022թ. 67 Եվրոպայի խորհուրդ, Ատելության խոսքի դեմ պայքարի մասին Նախարարների կոմիտեի CM/Rec(2022)16 հանձնարարականը անդամ պետություններին, պարբերություն 116 68 CM/Rec(2022)16, պարբերություններ 118-119 69 ՄԻԵԴ, Delfi AS-ը ընդդեմ Էստոնիայի (Delfi AS v. Estonia [GC]), դիմում թիվ 64569/09, 16 հունիսի 2015թ., պարբերություն 110, ՄԻԵԴ, Աննենը ընդդեմ Գերմանիայի (Annen v. Germany), դիմում թիվ 2373/07 և 2396/07, 30 մարտի 2010թ., պարբերություն 67 70 ՄԻԵԴ, Պրավոյե դելոյի խմբագրակազմը և Շտեկելն ընդդեմ Ուկրաինայի (Editorial Board of Pravoye Delo and Shtekel v. Ukraine), դիմում թիվ 33014/05, 5 մայիսի 2011թ., պարբերություն 63
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 32 որոշակի արտահայտության պաշտպանվածությունը կամ չպաշտպանվածությունը որոշելու համար տարբեր գործոնների գնահատում է պահանջվում, ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված պաշտպանությունը չի տարածվում ռասայական խտրականություն և ատելություն հրահրող հայտարարությունների վրա: 56. Սոցիալական ցանցերի պատճառով հանրային և քաղաքական խոսույթի առջև ծառացած հիմնական մարտահրավերներից մեկը դրանց օգտագործումն է ապատեղեկատվության տարածման նպատակով: Ապատեղեկատվությունը կեղծ տեղեկատվություն է, որը միտումնավոր ստեղծվել է անձին, սոցիալական խմբին, կազմակերպությանը կամ երկրին վնասելու համար: 71 Հաճախ շեշտը դրվել է Covid-19 համավարակի ընթացքում ապատեղեկատվության հետ կապված վնասի վրա, բայց վերջին տարիներին այն նաև վերաբերում է պետական պաշտոնյաների տեսակետների ճնշմանը աստվածանարգության և ցեղասպանության ժխտման հետ կապված թեմաներով: 72 Իր զեկույցում ՄԱԿ- ի կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցողը նշել է, որ «չափազանց մեծ հայեցողություն նախատեսող և որոշակիության բարձր մակարդակ չունեցող օրենքները, կարող են հանգեցնել կամայական որոշումների կայացման և անհամատեղելի են Դաշնագրի 19-րդ հոդվածի 3-րդ կետի հետ», 73 և որ «խոսքի և վնասի միջև պատճառահետևանքային կապի ուղղակիությունը, ինչպես նաև վնասի ծանրությունն ու անհապաղությունը հիմնական նկատառումներ են՝ գնահատելու, թե արդյոք սահմանափակումը անհրաժեշտ է», և որ «սա չի նշանակում, որ քաղաքական խոսքի համատեքստում ապատեղեկատվությունը երբեք չի կարող սահմանափակվել, բայց նման որևէ սահմանափակում պահանջում է օրինականության, իրավաչափության, անհրաժեշտության և համաչափության բարձր շեմ»: 74 Այնուամենայնիվ, ՄԱԿ- ի հատուկ զեկուցողը նաև նշեց, որ կեղծ տեղեկատվության արգելքն ինքնին իրավաչափ նպատակ չէ մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակի համաձայն։ 75 57. 2025 թվականի մեկ այլ զեկույցում ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողն անդրադառնում է ապատեղեկատվության առնչությամբ կուսակցությունների ունեցած դերին, 71 Տե՛ս, օրինակ, ԵԽ, Եվրոպայի խորհրդի 2017թ. զեկույց. Տեղեկատվական անկարգություն. Հետազոտության և քաղաքականության մշակման համար միջոլորտային շրջանակին ընդառաջ , պարբերություն 20 72 Միավորված ազգերի կազմակերպություն, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցող, Զեկույց, Արտահայտման ազատությանը Գազայում հակամարտությունից բխող գլոբալ սպառնալիքները, 2024թ., A/79/319 73 Միավորված ազգերի կազմակերպություն , Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցող , Զեկույց, Ապատեղեկատվություն և կարծիքի և արտահայտման ազատություն, 2021թ., A/HRC/47/25, պարբերություն 40 74 Միավորված ազգերի կազմակերպություն, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցող, Զեկույց, Ապատեղեկատվություն և կարծիքի և արտահայտման ազատություն, 2021թ., A/HRC/47/25, պարբերություն 76 75 Միավորված ազգերի կազմակերպություն, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցող, Զեկույց, Ապատեղեկատվություն և կարծիքի և արտահայտման ազատություն, 2021թ., A/HRC/47/25, պարբերություն 40
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 33 և այն դեպքերին, երբ կուսակցության պաշտոնյաները, թեկնածուները, անդամները կամ աշխատողները զբաղվում են ընտրություններին վերաբերող ապատեղեկատվությամբ , լրատվամիջոցների վրա հարձակումներով՝ ձգտելով վարկաբեկել և խաթարել տեղեկատվության ազատ հոսքը և արտահայտման ազատության իրացումը: Օրինակ, Զեկուցողը կոչ արեց առ այն, որ «Կուսակցությունները պետք է ընդունեն և կիրառեն վարքագծի կանոններ, որոնք սահմանում են իրենց թեկնածուների, պաշտոնյաների, անդամների և աշխատողների համար վարքագծի և հաշվետվողականության նվազագույն չափանիշները՝ խրախուսելով արտահայտման ազատության նկատմամբ հարգանքը և արգելելով առցանց կամ անցանց բռնությունը կամ կանանց, խոցելի կամ մարգինալացված խմբերի, լրագրողների, մարդու իրավունքների պաշտպանների, ընտրված պաշտոնյաների և ընտրությունների դիտորդների նկատմամբ բռնության, ատելության և խտրականության հրահրումը: Թեկնածուներն ու կուսակցությունները պետք է թափանցիկ լինեն սոցիալական ցանցերում ինֆլուենսերների (հասարակական ազդեցություն ունեցող անձանց) հետ իրենց գործարքային հարաբերությունների հարցում և զերծ մնան ինֆլուենսերներին կամ այլ պրոքսիներին` որպես վնասակար խոսքի և ապատեղեկատվության «սուրոգատներ» օգտագործելուց կամ նման բովանդակությունը վերահրապարակելուց և առաջ մղելուց»: 76 58. Հետևաբար, կարելի է դիտարկել այնպիսի քաղաքականության որդեգրումը, որը նախատեսում է կարգապահական միջոցների կիրառում այն հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց նկատմամբ, ովքեր ի պաշտոնե գործելիս կամ պաշտոնեական դիրքում ընկալվելով, անում, հովանավորում, խրախուսում կամ տարածում են այնպիսի հայտարարություններ, որոնց կեղծ լինելու մասին իրենք տեղյակ են կամ պետք է ողջամտորեն տեղյակ լինեին, և որոնք ապահովում են պետական մարմինների կողմից ճշգրիտ և հուսալի, այդ թվում՝ իրենց գործունեության և հանրային շահին վերաբերող հարցերի մասին տեղեկատվություն տարածելուն ուղղված բոլոր ջանքերի գործադրումը: 5. ԱԶԴԱՐԱՐՆԵՐ 59. Քանի որ արտահայտման ազատությունը կարող է նաև հատվել «թաքնված չարաշահումների» բացահայտման հետ, երբ անհատները փորձում են բացահայտել վատ կառավարումը, իրավական դրույթների խախտումները և պետական կառավարման ոլորտում այլ չարաշահումները, փոխկապակցվածություն կա այս իրավունքի և ազդարարաների պաշտպանության միջոցների միջև: 77 Միջազգային չափորոշիչները ճանաչել են ազդարարների պաշտպանության մասին օրենքների կարևորությունը՝ 76 Միավորված ազգերի կազմակերպություն, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցող, Արտահայտման ազատությունը և ընտրությունները թվանշային դարաշրջանում, 2025թ., A/HRC/59/50, պարբերություններ 106-107 77 ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեա, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցողի զեկույց, 2015թ., A/70/361, պարբերություն 26
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 34 որպես արդյունավետ հակակոռուպցիոն շրջանակի մի տարր: Օրինակ, ազդարարների պաշտպանության պահանջները ներառվել են ՄԱԿ-ի «Կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին» կոնվենցիայում, Միջազգային գործարար գործարքներում օտարերկրյա հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կաշառակերության դեմ հետագա պայքարի հարցերով խորհրդի 2021 թվականի հանձնարարականում 78 («Կաշառակերության դեմ հանձնարարական ») և Եվրոպայի խորհրդի` Կոռուպցիայի մասին քաղաքացիական իրավունքի և քրեական իրավունքի կոնվենցիաներում (1999թ.): 79 60. Ինչպես նշել է Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը, պետական պրակտիկան այս ոլորտում ակնհայտորեն անհավասար է. անհատները «ենթարկվում են ոտնձգությունների, ահաբեկումների, գործով քննությունների, քրեական հետապնդման և հաշվեհարդարի այլ տեսակների: Պետություններն ու կազմակերպությունները պաշտպանությունն իրականացնում են միայն մասամբ կամ պատասխանատվության չեն ենթարկում նրանց, ովքեր հաշվեհարդար են տեսնում ազդարարների հետ»: 80 ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը նաև նշել է, որ «օրենքները պետք է նպաստեն, հանրային շահերից ելնելով, տեղեկատվության բացահայտմանը», բնավ ոչ այն պատճառով, որ պետական գործիչներն «ունեն լիազորությունների առավել մեծ շրջանակ՝ վախեցնելու, քննություն անցկացնելու, քրեական հետապնդում իրականացնելու առումով», կարճ ասած, նրանց համար ազդեցության շրջանակը լայն է, մինչդեռ ազդարարները և այլք պաշտպանության ընդամենն ավելի փոքր հնարավորություն ունեն: 81 61. Ազդարարումն, ընդհանուր առմամբ, հարկ է տարբերակել պետական պաշտոնյաների և քաղաքացիական ծառայողների կողմից կատարված խախտումների մասին հաղորդումներից: 82 Ազդարարների դեպքում ենթադրվում է մասնագիտական աշխատանքային հարաբերությունների առկայությունը, որոնք հատվում են հավատարմության, զսպվածության և այն հայեցողության հետ, որ աշխատակիցները պարտավոր են ունենալ իրենց գործատուների նկատմամբ: Ի տարբերություն դրա, խախտումների մասին հաղորդելը չի պահանջում նույն մասնագիտական հարաբերությունների առկայությունը, բայց, ընդհանուր առմամբ, պաշտպանություն է տրամադրվում միայն պաշտոնյաների դեմ հաղորդումների դեպքում: 83 78 ՏՀԶԿ իրավական փաստաթղթեր 79 Քրեական իրավունք, Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան հասանելի է այստեղ` CETS 173 – Քրեական իրավունք. Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիա, Քաղաքացիական իրավունք. Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան հասանելի է այստեղ` CETS 174 – Քաղաքացիական իրավունք. Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիա 80 ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեա, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցողի զեկույց, 2015թ., A/70/361, պարբերություն 26 81 ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեա, Կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցողի զեկույց, 2015թ., A/70/361, պարբերություն 58 82 ՄԻԵԴ, Բրչկոյի իսլամական համայնքի մեջլիսն ընդդեմ Բոսնիա և Հերցեգովինայի (Medžlis Islamske Zajednice Brčko and Others v. Bosnia and Herzegovina [GC]), դիմում թիվ 17224/11, 27 հունիսի 2017թ., պարբերություն 80-84 83 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի (Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություն 70
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 35 Արտահայտման ազատության իրավունքին պետության կողմից հնարավոր միջամտության համապատասխան հիմնավորումները տարբեր են այս երկու կատեգորիաների համար. առաջինը, ընդհանուր առմամբ, հղում է կատարում խորհրդապահական նյութերի բացահայտման կանխարգելմանը, իսկ երկրորդը՝ ուրիշների իրավունքների պաշտպանությանը: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը ճանաչել է սա Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի գործում: 84 Հետևաբար, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի համաձայն հատուկ պաշտպանություն է տրամադրում նրանց, ովքեր ահազանգում են իրենց գործատուի ենթադրյալ անօրինական արարքի մասին: 85 62. Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի գործում Դատարանը հստակ նշեց, որ զրպարտչական դիտողությունների թիրախի կարգավիճակը կներառվի վերլուծությունում, ընդ որում հանրային անձանց վերաբերյալ ընդունելի քննադատության տիրույթն ավելի լայն է, քան մասնավոր անձանց դեպքում: Այդ վերլուծությանն աջակցելու համար Մեծ պալատը նույնականացրեց վեց չափանիշ, որոնք վերաբերում են ազդարարների արտահայտման ազատության համաչափության թեստին. 86 1. Այդ բացահայտումը նախևառաջ կատարվել է անձի վերադասի մոտ կամ այլ իրավասու կառույցում կամ մարմնում, ինչը ցույց է տալիս չարաշահումը վերացնելու համար այլ միջոցների, օրինակ` պաշտոնական ընթացակարգերի վերաբերելիությունը։ 87 2. Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել բացահայտված տեղեկատվության հետ կապված հանրային շահին։ 88 3. Բացահայտված տեղեկատվության իսկությունը։ 89 84 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի (Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություն 72, ՄԻԵԴ, Մառչենկոն ընդդեմ Ուկրաինայի (Marchenko v. Ukraine), դիմում թիվ 4063/04, 2009թ., պարբերություն 46, ՄԻԵԴ, Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի (Heinisch v. Germany), դիմում թիվ 28274/08, 21 հուլիսի 2011թ., պարբերություն 63, ՄԻԵԴ, Գորյայնովան ընդդեմ Ուկրաինայի (Goryaynova v. Ukraine) դիմում թիվ 41752/09, 8 հոկտեմբերի 2020թ., պարբերություն 50 85 ՄԻԵԴ, Լանգներն ընդդեմ Գերմանիայի (Langner v. Germany), դիմում թիվ 14464/11, 17 սեպտեմբերի 2015թ., պարբերություն 47, ՄԻԵԴ, Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի (Heinisch v. Germany), դիմում թիվ 28274/08, 21 հուլիսի 2011թ., պարբերություն 43 86 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի (Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություններ 74-78 87 Հեյզլդինն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության, (Haseldine v. the United Kingdom), Հանձնաժողովի որոշում, դիմում թիվ 18957/91; ՄԻԵԴ, Բուքուրը և Թոման ընդդեմ Ռումինիայի (Bucur and Toma v. Romania), դիմում թիվ 40238/02, 8 հունվարի 2013թ., ՄԻԵԴ, Մաթուզն ընդդեմ Հունգարիայի (Matúz v. Hungary) դիմում թիվ 73571/10, 21 հոկտեմբերի 2014թ., և Սորսն ընդդեմ Պորտուգալիայի (Soares v. Portugal), դիմում թիվ 79972/12, 21 հունիս 2016թ., պարբերություն 48 88 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի (Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություն 74; մտահոգություններ` կապված հանրային ֆինանսական միջոցների յուրացման հետ (Մառչենկոն ընդդեմ Ուկրաինայի Marchenko v. Ukraine, դիմում թիվ 4063/04, 19 փետրվարի 2009թ., պարբերություն 10) և բարձրաստիճան պաշտոնյաների` պետության ժողովրդավարական հիմքերը վնասող վարքը կամ Կառավարության` ոստիկանության կողմից բիրտ ուժի կիրառման նկատմամբ վերաբերմունքը (Բուքուրը և Թոման ընդդեմ (Ռումինիայի Bucur and Toma v. Romania), դիմում թիվ 40238/02, 8 հունվարի 2013թ., para 103) պաշտպանության են արժանացել: 89 Այստեղ անհրաժեշտ է հնարավորինս ուշադիր ստուգել բացահայտված տեղեկատվությ ան ճշգրտությունն ու հուսալիությունը։ (Բլադետ Թրոմսոն և Ստենսաասն ընդդեմ Նորվեգիայի (Bladet Tromsø and Stensaas v. Norway [GC]), դիմում թիվ 21980/03, 20 մայիսի 1999թ.):
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 36 4. Անհրաժեշտությունը` կշռելու հնարավոր վնասը, որ կարող է կրել պետական մարմինը, տեղեկատվությունը բացահայտելու շահի հետ համեմատությամբ։ 90 5. Հաղորդումը տվող աշխատակցի շարժառիթը պետք է լինի այնպիսին, որ հնարավոր լինի համարել, որ այս անձը գործել է բերախղճորեն, քանի որ անհատն ունեցել է ողջամիտ հիմքեր կարծելու, որ տեղեկատվությունը ճշմարիտ է և չի հետապնդել որևէ անօրինական կամ ոչ էթիկական նպատակ։ 91 Անձնական դժգոհությունը կամ անձնական կոնֆլիկտը կամ առավելության հասնելու ակնկալիքը կուռ պաշտպանության չեն արժանանա։ 6. Անհատի նկատմամբ կիրառված պատժի և դրա հետևանքների ուշադիր վերլուծություն։ 92 63. Գուջայի գործով ազդարարման համատեքստից դուրս, խոսքի համատեքստը կարևոր է համարվում փաստերին վերաբերող հայտարարությունների և գնահատողական դատողությունների գնահատման/տարբերակման համար: Աշխույժ քաղաքական բանավեճերի դեպքում համարվում է, որ ընտրված պաշտոնյաներն ու լրագրողները մեծ ազատություն ունեն` քննադատելու թե՛ տեղական, թե՛ ազգային հանրային մարմիններին, նույնիսկ եթե փաստական հիմքերի վերաբերյալ հստակությունն ավելի քիչ է (տե՛ս 3.2.3 ենթաբաժինը վերը): 93 6. ՎԱՐՔԱԳԾԻ ԿԱՆՈՆԱԳՐՔԻ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 64. Վարքագծի գործող կանոնագրքերի տեսանկյունից որոշակի խոսքի կամ արտահայտությունների համար վերլուծության անհրաժեշտությունը գնահատելիս կարևոր է որոշել, թե ինչ դիրքից է արվել տվյալ հայտարարությունը: Հաճախ պաշտոնեական կամ մասնագիտական դիրքում արված հայտարարությունները կարելի է բերել վարքագծի կանոնագրքերի դաշտ, մինչդեռ մասնավոր դիրքից արված հայտարարությունները, հավանաբար, այս շրջանակից դուրս կընկնեն: Միևնույն ժամանակ, համապատասխան հանգամանքները կարող են հանգեցնել այն եզրակացության, որ որոշակի մասնավոր վարքագիծ դեռևս կարող է դիտարկվել հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի վարքագիծը կարգավորող վարքագծի կանոնագրքի շրջանակներում: Օրինակ, սա կախված կլինի հրապարակայնորեն տարածվող արտահայտության կամ տեղեկատվության 90 Այստեղ սովորաբար մեջբերվում է ազգային անվտանգությունը, սակայն երբ խախտումը վերաբերում է նման ծառայություններին կամ երբ զինված ուժերի գործելակերպերում հակասություն է լինում, հանրային շահը գերակշռում է հանրային վստահությունը պահպանելու անհրաժեշտությանը, եթե թեստի նախորդ քայլերը կատարված են։ 91 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի (Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություն 77, հիմնվելով ՄԻԵԴ, Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի (Heinisch v. Germany), դիմում թիվ 28274/08, 21 հուլիսի 2011թ. և Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի 1729 (2010) բանաձևի վրա: 92 ՄԻԵԴ, Գուջան ընդդեմ Մոլդովայի (Guja v. Moldova [GC]), դիմում թիվ 14277/04, 12 փետրվարի 2008թ., պարբերություն 78, Ֆուենտես Բոբոն ընդդեմ Իսպանիայի (Fuentes Bobo v. Spain), դիմում թիվ 39293/98, 29 փետրվարի 2000թ., պարբերություն 49, ՄԻԵԴ, Գոլիքն ընդդեմ Լիխտենշտեյնի (Gawlik v. Liechtenstein), դիմում թիվ 23922/19, 16 փետրվարի 2021թ., պարբերություն 85, ՄԻԵԴ, Հայնիշն ընդդեմ Գերմանիայի (Heinisch v. Germany), դիմում թիվ 28274/08, 21 հուլիսի 2011թ., պարբերություն 91, ՄԻԵԴ, Մառչենկոն ընդդեմ Ուկրաինայի (Marchenko v. Ukraine), դիմում թիվ 4063/04, 2009թ., պարբերություններ 52-53 93 ՄԻԵԴ, Լոմբարդոն և այլք ընդդեմ Մալթայի (Lombardo and Others v. Malta), պարբերություն 60, ՄԻԵԴ, Դյուլդինը և Կիսլովն ընդդեմ Ռուսաստանի (Dyuldin and Kislov v. Russia), պարբերություն 49
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 37 բնույթից, ինչպես նաև այն ընկալումից, թե արդյոք խնդրո առարկա արտահայտությունը արվել է պաշտոնեական դիրքից և արդյոք այն հիմնված է եղել ի պաշտոնե վերապահված արտոնությունների շնորհիվ հասանելի տեղեկատվության վրա: Կարևոր է նաև հաշվի առնել քաղաքացիական ծառայողի կոչումն ու պաշտոնը և այն, թե արդյոք նման արտահայտությունները կարող են ստվերել պետական կառավարման բարեվարքությունը: Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի կողմից մասնավոր դիրքից արված զրպարտչական կամ վիրավորական հրապարակային արտահայտության դեպքում դա կարող է հանգեցնել այդ արտահայտության գնահատմանը` ըստ վարքագծի կանոնագրքի: 65. Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց վարքագիծը կարգավորող վարքագծի կանոնների հնարավոր խախտումները գնահատելու համար պատասխանատու մարմինը պետք է հաստատված կամ ընդունված փաստերի հիման վրա որոշի, թե արդյոք պատասխանողը խախտել է համապատասխան վարքագծի կանոնագրքի որևէ դրույթ, թե ոչ: Եթե ապացուցման այս չափանիշի հիման վրա մարմինը նման խախտում չի գտնում, այն հրապարակում է իր որոշումը, բացատրում իր պատճառաբանությունը և փակում լսումները: Սակայն, եթե մարմինը եզրակացնի, որ ամենայն հավանականությամբ խախտումը տեղի է ունեցել, ապա վերջնական որոշում կայացնելուց առաջ պետք է անցնի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի հետևանքների քննարկմանը: 66. Հաջորդ քայլով, այս մարմինը պետք է քննի, թե արդյոք խախտման վերաբերյալ իր նախնական եզրակացությունը կսահմանափակի պաշտոնյայի 10-րդ հոդվածով նախատեսված արտահայտման ազատության իրավունքը: Այս ընթացքում մարմինը պետք է, ի թիվս այլոց, հաշվի առնի, թե արդյոք վիճարկվող հայտարարությունները կամ գործողությունները տեղի են ունեցել քաղաքական համատեքստում, օրինակ՝ հանրային շահին վերաբերող հարցերի շուրջ քննարկման ժամանակ: Եթե այո, ապա մարմինը պետք է ընդունի, որ նման արտահայտությունները, հավանաբար, ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանություն կապահովեն, նույնիսկ տեղական մակարդակում: Ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանության կիրառման դեպքում սահմանափակումներ ի հիմքում պետք է հստակ և բավարար հիմնավորումներ լինեն: Մարմինը պետք է գնահատի, թե արդյոք միջամտության պատճառները, օրինակ՝ ուրիշների իրավունքների և հեղինակության պաշտպանությունը կամ հասարակական կարգի պահպանումը կամ ազգային անվտանգությունը, իրավաչափ են, և արդյոք այդ միջամտությունն անհրաժեշտ է և համաչափ: Համաչափությունը գնահատելիս կարևոր է հաշվի առնել, թե ինչը կարող է լինել ցանկալի նպատակին հասնելու նվազագույն սահմանափակող միջոցը: Մարմինը պետք է նաև կշռի, թե արդյոք սահմանափակումը կարող է անհարկիորեն սահմանափակել հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի՝ քաղաքական քննարկումներին նպաստելու կամ թափանցիկ կերպով վերահսկողության գործառույթներ կատարելու կարողությունը: Գաղտնիության ենթադրյալ խախտումների դեպքում
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 38 մարմինը պետք է գնահատի, թե արդյոք նույն նպատակին կարելի էր հասնել առանց այս գաղտնի տեղեկատվության հրապարակային բացահայտման: 67. Արարքի ծանրությունը նույնպես կարևոր է գնահատել. որքան նվազ վիրավորական կամ ցնցող է վարքագիծը, այնքան դժվար է արդարացնել միջամտությունը, մասնավորապես, երբ ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանություն է կիրառվում: Ընդհանուր առմամբ, իր գնահատման ընթացքում մարմինը պետք է գնահատի, թե արդյոք իր որոշումից բխող արտահայտման ազատության որևէ սահմանափակում կարող է արդարացվել ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն: Սա ենթադրում է եռակողմ թեստի տրամաբանությամբ առաջնորդվելը և գնահատելը, թե արդյոք տվյալ սահմանափակումը համապատասխա նում է հետևյալ երեք պահանջներին. արդյոք այն` ա) նախատեսված է օրենքով, բ) հետապնդում է իրավաչափ նպատակ և գ) համաչափ է և անհրաժեշտ ժողովրդավարական հասարակությունում: 68. Ընդհանուր առմամբ, մարմինը, որը պետք է գործի անկախ, անաչառ, օբյեկտիվ և արագ, պետք է վարույթն իրականացնի այն ենթադրությամբ, որ վարքագծի կիրառելի կանոնագիրքը նպատակ ունի պահպանել հանրային կյանքի համար ընդունելի չափորոշիչները, կանխել այնպիսի վարքագիծը, որը հանգեցնում է կաշկանդող ազդեցության և խեղդում է հանրային բանավեճը, և պաշտպանել ուրիշներին վիրավորական, հարձակողական կամ զրպարտչական դիտողություններից: Ընդունելով, որ յուրաքանչյուր դեպք պետք է լուծվի դրա կոնկրետ հանգամանքների հիման վրա, կարևոր է, որ կիրառելի կանոնների ընթացակարգերն ու մեկնաբանությունները չհանգեցնեն հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց աշխատանքի անհարկի խաթարմանը, և պահպանեն պաշտոնատար անձանց և հանրության միջև փոխադարձ վստահությունը, պաշտպանեն գաղտնի տեղեկատվությունը, ինչպես նաև այն կազմակերպությունների հեղինակությունը, որոնցում աշխատում են հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք և կանխեն այնպիսի գործողությունները, որոնք կարող են խաթարել լավ կառավարումը կամ ժողովրդավարության նկատմամբ հանրային վստահությունը: 7. ՏԱՐԲԵՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ 69. ԵԱՀԿ տարածաշրջանում մասնակից պետությունները տարբեր մոտեցումներ ունեն հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց վարքագիծը կարգավորելու հարցում: 70. Բուլղարիայի` 2020 թվականին ընդունված «Քաղաքացիական ծառայողների վարքագծի կանոնագիրքը» ընդլայնում է պետական կառավարման ոլորտում քաղաքացիական ծառայողների վարքագծի սկզբունքների ցանկը և իրավական սահմանում է տալիս յուրաքանչյուր սկզբունքի՝ դրանց
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 39 մեկնաբանությունն ու կիրառումը դյուրացնելու համար: 94 Կանոնագիրքը սահմանում է, որ ի պաշտոնե իրենց պարտականությունները կատարելիս և հասարակական կյանքում, այդ թվում՝ տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների օգտագործման ժամանակ, պետական կառավարման ոլորտի աշխատակիցները պետք է հետևեն այնպիսի վարքագծի, որը չի խաթարի քաղաքացիական ծառայության հեղինակությունը: 71. Կանադան ընդունել է «Հանրային հատվածի արժեքների և էթիկայի կանոնագիրքը», 95 որը մի շարք արժեքներ է պարունակում հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց համար: Այս կանոնագիրքը ներկայացնում է ընդհանուր դրույթների համադրություն, քանի որ այն սահմանում է կանոնագրքի նպատակները և արժեքները, որոնք պետք է պահպանվեն բավականին ընդհանրացված ձևով, ինչպես նաև տրամադրում է համառոտ և ընդհանրացված տեղեկատվություն հանրային ծառայողներից սպասվող վարքագծի մասին: Այնուամենայնիվ, այս կանոնագիրքը պարտադիր գործիք է, քանի որ այն սահմանում է, որ «այս արժեքների կամ վարքագծերի խախտումը կարող է հանգեցնել կարգապահական միջոցների կիրառման, ընդհուպ մինչև և ներառյալ աշխատանքի դադարեցումը»: 96 Կանոնագրքի հավելվածը ավելի մանրամասն բացատրություններ է տրամադրում հանրային ծառայողների պարտականությունների վերաբերյալ, սակայն դրանք նույնպես ընդհանուր բնույթի են: Հանրային ծառայողների կոնկրետ պարտավորությունների մասին ավելի մանրամասն տեղեկատվություն տրամադրվում է ուղեկցող ուղեցույցների միջոցով, ինչպիսիք են՝ «Հանրային ծառայողների համար սոցիալական ցանցերի անձնական օգտագործման ուղեցույցը»: 97 Այնտեղ նշվում է, որ «պրոֆեսիոնալ, անկուսակցական և անաչառ դաշնային հանրային ծառայությունը մեր ժողովրդավարության անբաժանելի մասն է»: 98 Հետևաբար, թեև հանրային ծառայողներն ունեն արտահայտման ազատության իրավունք, կարևոր է նաև, որ նրանք իրենց պահեն անկուսակցականի նման, որպեսզի չշեղվեն հավատարմության պարտականությունից և չխաթարեն հանրային հատվածի հեղինակությունը։ Նշվում է, որ հավատարմության պարտականությունը «[…] արդարացիորեն սահմանափակում է հանրային ծառայողների արտահայտման ազատությունը, 94 Բուլղարիան ընդունել է Պետական կառավարման ոլորտում քաղաքացիական ծառայողների վարքագծի նոր կանոնագիրքը, Lex.bg – Օրենքներ, կարգավորումներ, Սահմանադրություն, օրենսգրքեր, պետական տեղեկագիր, ենթաօրենսդրական ակտեր (հասանելի է բուլղարերենով): 95 Կանադայի հանրային հատվածի արժեքների և էթիկայի կանոնագիրք , 2011, https://www.tbs-sct.canada.ca/pol-cont/25049- eng.pdf. 96 Կանադայի հանրային հատվածի արժեքների և էթիկայի կանոնագիրք , 2011, https://www.tbs-sct.canada.ca/pol-cont/25049- eng.pdf. 97 Հանրային ծառայողների համար սոցիալական ցանցերի անձնական օգտագործման ուղեցույց, Կանադայի գանձապետարանի խորհրդի քարտուղարություն , https://www.canada.ca/en/treasury-board-secretariat/topics/values- ethics/guidance-for-public-servants-personal-use-of-social-media.html 98 Հանրային ծառայողների համար սոցիալական ցանցերի անձնական օգտագործման ուղեցույց, Կանադայի գանձապետարանի խորհրդի քարտուղարություն, ապրիլի 6, 2025թ., https://www.canada.ca/en/treasury-board- secretariat/topics/values-ethics/guidance-for-public-servants-personal-use-of-social-media.html
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 40 մասնավորապես, երբ նրանց հրապարակային հայտարարությունները կարող են վնասել Կանադայի կառավարության հեղինակությանը»։ 99 72. Այնուամենայնիվ, հանրային ծառայողների արտահայտման ազատության հստակ սահմանափակում դնելուց բացի, այս ուղեցույցները նաև նախատեսում են, որ հավատարմության այս պարտականությունը պետք է հավասարակշռվի պետական ծառայողների արտահայտվելու ազատության հետ: Ուղեցույցը նշում է երեք իրավիճակ, երբ այս շահերի հավասարակշռումը, հավանաբար, կհանգեցնի հավատարմության պարտականությունից ազատման. այն դեպքերում, երբ կառավարությունը ներգրավված է անօրինական գործողություններում, կառավարության քաղաքականությունը վտանգում է կյանքը, առողջությունը կամ անվտանգությունը, և հանրային ծառայողի քննադատությունը որևէ ազդեցություն չունի հանրային ծառայողի պարտականություններն արդյունավետ կատարելու նրա ունակության կամ այդ ունակության հանրային ընկալման վրա: Այն նաև նշում է, որ սոցիալական ցանցերը չպետք է օգտագործվեն հանրային ծառայությունում չարաշահումների մասին մեղադրանքները բացահայտելու համար, այլ որ դա պետք է արվի այս նպատակով մշակված կառուցակարգերի միջոցով: 73. Խորվաթիայի` «Հանրային ծառայողների և աշխատողների էթիկայի կանոնագիրքը» սահմանում է, որ պետական մարմինը ներկայացնելիս պաշտոնական հաղորդակցության միջոցներից և սոցիալական ցանցերում հաղորդակցության բոլոր ձևերից օգտվելու ընթացքում, քաղաքացիական ծառայողը պարտավոր է բարձր պահել իր անձնական հեղինակությունը և պետական մարմնի աշխատանքի և հեղինակության նկատմամբ հանրային վստահությունը: Սոցիալական ցանցերի մասնավոր օգտագործման վերաբերյալ կանոնագիրքը սահմանում է, որ քաղաքացիական ծառայողը պետք է հարգի անձնական տվյալների պաշտպանության մասին օրենքները և գործի այնպես, որ իր անձնական տեսակետներն ու դրանց վերաբերող հայտարարությունները չկապվեն պաշտոնական պարտականությունների կատարման հետ: 100 74. Ֆրանսիայում քաղաքացիական ծառայողները համարվում են հանրային ծառայության ոլորտի աշխատակիցներ և պետության ներկայացուցիչներ, ինչը ենթադրում է հատուկ իրավունքներ և պարտականություններ՝ նրանց աշխատանքային պարտականությունների շրջանակներում և դրանից դուրս: Կարգապահական տույժերը կարող են ներառել նախազգուշացումները, բացառումները, կարիերայի առաջխաղացման սահմանափակումները և հարկադիր թոշակի անցնելը: Ինչպես և Եվրոպայի խորհրդի և ԵՄ այլ անդամ պետությունների դեպքում, Ֆրանսիայի քաղաքացիական ծառայողների 99 Հանրային ծառայողների համար սոցիալական ցանցերի անձնական օգտագործման ուղեցույց, Կանադայի գանձապետարանի խորհրդի քարտուղարություն, ապրիլի 6, 2025թ., https://www.canada.ca/en/treasury-board- secretariat/topics/values-ethics/guidance-for-public-servants-personal-use-of-social-media.html 100 Էթիկայի կանոնագիրք քաղաքացիական ծառայողների և աշխատակիցների համար (Narodne novine no. 8/2025), հասանելի է այստեղ` Էթիկայի կանոնագիրք քաղաքացիական ծառայողների և աշխատակիցների համար (Narodne novine no. 8/2025) | Խորվաթիայի խորհրդարան
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 41 համար երաշխավորված է կարծիքի ազատությունը, 101 սակայն դա պետք է տարբերակել այդ կարծիքների արտահայտման ազատությունից: 75. Ֆրանսիայի քաղաքացիական ծառայության ընդհանուր օրենսգիրքը նշում է աշխատավայրում արտահայտվելու ազատության վերաբերյալ կիրառելի հետևյալ ոլորտները, որոնք ներառում են չեզոքության, մասնագիտական հայեցողության, մասնագիտական գաղտնիքի և ազդարարների հետ կապված պարտավորությունները: Այս պարտավորությունների խախտումները կարող են քննվել կարգապահական վարույթում և հանգեցնել համապատասխան տույժերի կիրառման, սակայն կան մի շարք ընթացակարգային պաշտպանություններ, այդ թվում՝ անձնական գործերին հասանելիություն ստանալու և իրենց ընտրած փաստաբանի աջակցությունից օգտվելու իրավունքը: Չեզոքության պարտավորությունը, 102 որը կապված է հանրային ծառայության առջև բոլորի հավասարության ֆրանսիական սկզբունքի հետ, արգելում է Ֆրանսիայի հանրային ծառայության աշխատակիցներին իրենց աշխատանքի ընթացքում որևէ կերպ անձնական կարծիքներ արտահայտելը (բառերի, հագուստի կամ վարքագծի միջոցով): 103 76. Մասնագիտական գաղտնիքը պահելու պարտավորությունը պահանջում է, որ պետական ծառայողները պահպանեն մասնագիտական գաղտնիքը՝ օրենսգրքի 121-րդ հոդվածի 7-րդ մասով սահմանվածի համաձայն: 104 Այն վերաբերում է բոլոր փաստերին, ողջ տեղեկատվությանը և բոլոր փաստաթղթերին, որոնց մասին քաղաքացիական ծառայողն իրազեկվում է իր աշխատանքի ողջ ընթացքում, ինչն առաջնայնորեն սահմանափակում է այդ տեղեկատվության հրապարակային բացահայտման հնարավորությունը, չնայած այն բանին, որ ազդարարների համար պաշտպանություն է նախատեսված: 105 Օրենսգրքի այս տարրը գործում է քաղաքացիական ծառայողների` մասնագիտական գաղտնիքի պահպանման պարտավորության հետ համատեղ, երբ նրանց տիրապետած տեղեկատվությունը մակնշված է որպես այդպիսին: 106 Ֆրանսիայում քաղաքացիական ծառայողը կարող է խախտել մասնագիտական հայեցողության և գաղտնիության կանոնները, երբ բացահայտում է հանցագործություններ, օրենքի լուրջ խախտումներ կամ հանրային շահերին սպառնացող վտանգներ (օրենսգրքի L. 135-րդ հոդվածի 4-րդ մասով և Թափանցիկության, կոռուպցիայի դեմ պայքարի և տնտեսական կյանքի արդիականացման մասին թիվ 2016-1691 օրենքով ազդարարների համար սահմանված պաշտպանություն): 107 Աշխատավայրից դուրս կիրառվում է 101 Քաղաքացիական ծառայության ընդհանուր օրենսգիրք , ուժի մեջ է մտել 1 մարտի 2022թ., L. 111-1, L. 113-1, L. 114-1 հոդվածներ, Մարդու և քաղաքացիական իրավունքների հռչակագիր (1789թ.), 10-րդ հոդված 102 Քաղաքացիական ծառայության ընդհանուր օրենսգիրք , ուժի մեջ է մտել 1 մարտի 2022թ., L 121-2 հոդված 103 Ֆրանսիա, Գործ թիվ 244428 M. Odent, Պետական խորհուրդ, 15 հոկտեմբերի 2003թ. 104 Քաղաքացիական ծառայության ընդհանուր օրենսգիրք, ուժի մեջ է մտել 1 մարտի 2022թ., L 121-7 հոդված 105 Ֆրանսիա, Գործ թիվ 393320, Պետական խորհուրդ, 20 մարտի 2017թ. 106 Քաղաքացիական ծառայության ընդհանուր օրենսգիրք , ուժի մեջ է մտել 1 մարտի 2022թ., L 121-6 հոդված 107 Ֆրանսիա, Օրենք թիվ 2016-1691 թափանցիկության, կոռուպցիայի դեմ պայքարի և տնտեսական կյանքի արդիականացման մասին (2016թ.)
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 42 զսպվածության պարտականությունը (devoir de reserve), որը քաղաքացիական ծառայողներից պահանջում է չափավորություն ցուցաբերել անձնական կարծիքի հրապարակային արտահայտման հարցում: Պարտականության չափը տատանվում է՝ կախված մի քանի չափանիշներից՝ պաշտոնի մակարդակը, արտահայտման հանգամանքները, հրապարակայնության աստիճանը և արտահայտման ձևը: 108 77. Հունաստանում «Պետական հատվածի աշխատողների էթիկայի և մասնագիտական վարքագծի կանոնագիրքը» ուղղորդում է պետական հատվածի աշխատողներին արտահայտման ազատության առնչությամբ: Այն հիմնված է ընդամենը մեկ պարտավորության վրա՝ հանրային շահերի սպասարկում, որը պահանջում է մասնագիտական վարքագծի չափորոշիչների պահպանում, հանրային կառավարման մեջ էթիկայի մշակույթի ձևավորում, քաղաքացիների շրջանում պետական կառավարման հաստատությունների բարեվարքության նկատմամբ վստահության բարձրացում: Մի քանի բացառություններով, ինչպիսիք են զինվորականները, դասախոսական կազմը և այլն, կանոնագիրքը վերաբերում է պետական հատվածի բոլոր աշխատողներին՝ անկախ կոչումից և պարտականություններից: 109 Ինչ վերաբերում է մասնավորապես սոցիալական ցանցերին, այն, ի թիվս այլոց, հրահանգում է, որ աշխատակիցները պետք է օգտագործեն սոցիալական ցանցերը և համացանցն այնպես, որ չվնասեն իրենց կազմակերպության շահերին, և պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնեն կարծիքների և անձնական համոզմունքների արտահայտմանը, որպեսզի որևէ կերպ չստեղծվի այնպիսի տպավորություն, որ դրանք արտացոլում են իրենց գործատուի տեսակետները կամ ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կապված են նրա հետ: 78. Շոտլանդիայում Խորհրդարանը հաստատել է «Տեղական խորհուրդների անդամների վարքագծի կանոնագիրքը» (2021թ.), որը կիրառելի է տեղական ինքնակառավարման մարմինների համար: Այն հիմնված է 2000 թվականի «Հանրային կյանքում էթիկական չափորոշիչների և այլնի մասին» (Շոտլանդիա) օրենքի վրա: Օրենքը ներմուծել է էթիկական շրջանակ, որը Շոտլանդիայի նախարարներից պահանջում է Տեղական խորհուրդների վարքագծի կանոնագրքի և ապակենտրոնացման ենթարկված պետական մարմինների անդամների օրինակելի վարքագծի կանոնագրքի հրապարակում: Չափորոշիչների հանձնաժողովը Վարքագծի կանոնագրքի դրույթները մեկնաբանելու համար տեղական խորհուրդների անդամների համար ուղեցույց է հրապարակում: Տեղական խորհուրդների անդամների վարքագծի կանոնագրքի 2025 թվականի ուղեցույցի տարբերակում հատուկ անդրադարձ է արվում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10- 108 Ֆրանսիա, նախարարների արձագանք թիվ 48 699 Ազգային ժողովի պաշտոնական ամսագիր (23 դեկտեմբերի 1991թ.), Ուղեցույց քաղաքացիական ծառայողների զսպվածության պարտականության և արտահայտման ազատության մասին, Մեր հանրային ծառայությունները, հուլիս 2021թ.: Տե՛ս նաև` Հանրային ծառայությունում զսպվածության, հայեցողության, չեզոքության և հանրային ծառայությունում մասնագիտական գաղտնիության պարտականությունները |Service-Public.fr. 109 Հանրային հատվածի աշխատողների էթիկայի և մասնագիտական վարքագծի կանոնագիրք , 2022թ.: Հասանալի է այստեղ` Code-final.cdr.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 43 րդ հոդվածի հարցին: 110 Այնտեղ նշվում է, որ տեղական խորհուրդների անդամները պետք է նշեն, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով նախատեսված պաշտպանությունը բացարձակ չէ և չի տարածվում կամ չի արդարացնում ատելության խոսքը կամ ակնհայտ վիրավորական և հարձակողական անձնական թիրախումները: Այն հաշվի է առնում տարբեր գործոններ, այդ թվում՝ արդյոք մեկնաբանությունները կարող են վարկաբեկել ձեր պաշտոնը կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինը. արդյոք վերաբերմունքը քաղաքավարի, հարգալից և ուշադիր է. արդյոք ասելիքը ձևակերպվում է հարգալից և կառուցողական կերպով, ինչը կարող է ավելի մեծ ազդեցություն ունենալ` ուրիշների վրա ազդելու առումով. այն փաստը, որ մեկնաբանությունների կամ գրառումների «հավանումը», դրանց վերահրապարակումը կամ այլ կայքերի հղումների հրապարակումը, հավանաբար, կընկալվի որպես բնագրի կարծիքի, մեկնաբանության կամ տեղեկատվության, ներառյալ այլ կայքերում տեղադրված տեղեկատվության հավանություն. արդյոք թույլատրել անհամաձայնություն սոցիալական ցանցերի ձեր էջերում. արդյոք հումորը, հեգնանքը և սարկազմը կընկալվեն որպես փաստ, և այդ տոնը գուցե ավելի դժվար լինի փոխանցել առցանց. արդյոք անհրաժեշտ է պատասխան և/կամ արդյոք դա նպատակահարմար է կամ օգտակար. ընտրությունների հրապարակայնության նկատմամբ կիրառվող ավելի խիստ կանոնները. արդյոք տեղադրված որևէ բան կարող է համարվել անպարկեշտ: 111 Չափորոշիչների հանձնաժողովը նաև խորհրդատվական ծանոթագրություններ է մշակել` անդրադառնալով վարքագծի կանոնագրքի լույսի ներքո ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի կիրառմանը և տեղական խորհուրդների անդամների կողմից սոցիալական ցանցերի օգտագործմանը: 112 79. Սերբիայի «Հանրային ծառայողների վարքագծի կանոնագիրքը» 113 հանրային ծառայողների կողմից պարտադիր կատարման ենթակա պարտականություններ է սահմանում: Սերբիան նաև ընդունել է «Ինքնավար մարզերում և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում աշխատողների մասին» օրենքը, որը նույնպես հանրային ծառայողների համար որոշակի պարտականություններ է ներառում: Այն նաև սահմանում է, որ հանրային ծառայողները պարտավոր են գործել անաչառ և քաղաքականապես չեզոք կերպով: 114 Ավելին, նախատեսվում է, որ դա չկատարելը 110 Տե՛ս Տեղական խորհուրդների անդամների վարքագծի կանոնագրքի ուղեցույց , 2025թ., էջ 12, հասանելի է այստեղ` 1743158220250328GuidanceonCouncillorsCode2025v2.pdf 111 Տե՛ս` Տեղական խորհուրդների անդամների վարքագծի կանոնագրքի ուղեցույց , 2025, էջ 12, հասանելի է այստեղ` 1743158220250328GuidanceonCouncillorsCode2025v2.pdf 112 Տե՛ս «Արտահայտման ազատություն. Խորհրդատվական ցուցում ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի կիրառման և տեղական խորհուրդների անդամների վարքագծի կանոնագրքի վերաբերյալ » և «Տեղական խորհուրդների անդամների համար սոցիալական ցանցերի օգտագործման մասին խորհրդատվական ցուցում», որոնք հասանելի են հետևյալ հասցեով՝ Խորհրդատվական ցուցումներ| Շոտլանդիայի ստանդարտների հանձնաժողով 113 Սերբիայի Հանրային ծառայողների վարքագծի կանոնագիրքը , https://www.paragraf.rs/propisi/kodeks-ponasanja-drzavnih- sluzbenika-republike-srbije.html 114 Ինքնավար մարզերում և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում աշխատողների մասին օրենք , 16-րդ հոդված, https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_zaposlenima_u_autonomnim_pokrajinama_i_jedinicama_lokalne_samouprave.html
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 44 պարտականությունների լուրջ խախտում է: 115 Այնուամենայնիվ, նախադեպային իրավունքը սահմանում է, որ հանրային ծառայողները չեն կարող պատասխանատվության ենթարկվել պարտականությունների ընդհանրական չկատարման համար: Նշվում է, որ յուրաքանչյուր առանձին դեպքում պետք է որոշվի, թե կոնկրետ ինչ պարտականություն չի կատարվել, և որ պետք է ճշգրիտ նշվի աշխատողի` անօրինական գործունեությամբ խախտված կարգավորումը: 116 80. Շվեդիայի հանրային ծառայության ոլորտը ներառում է երեք տարբեր կատեգորիաներ՝ նախարարություններ, պետական գրասենյակներ և ազգային մակարդակի պետական գերատեսչություններ, համայնքներ և շրջաններ: «Մամուլի ազատության մասին» օրենքը և «Արտահայտման ազատության մասին» հիմնարար օրենքը պարունակում են արտահայտման ազատությունը երաշխավորող հատուկ կանոններ, մասնավորապես՝ տպագիր լրատվամիջոցների, ինչպես նաև հեռուստատեսային հեռարձակման միջոցով: 117 Առաջինը պարունակում է բաց լինելու սկզբունքը, որի համաձայն նամակագրության և փաստաթղթերի մեծ մասը կարող է տրամադրվել նրանց, ովքեր հայցում են այն: 118 Չնայած այս լայն պաշտպանություններին, կան նաև սահմանափակումներ , օրինակ` Շվեդիայի «Հանրային հատվածում զբաղվածության մասին» օրենքը, որը կարգավորում է քաղաքացիական ծառայողների գործունեությունն իրենց մասնագիտական գործունեությունից դուրս: 119 Մասնավորապես , 7-րդ բաժինը արգելում է քաղաքացիական ծառայողներին զբաղվել այնպիսի գործունեությամբ, որը կարող է ազդել նրանց անաչառության նկատմամբ վստահության վրա կամ վնասել պետական մարմնի հեղինակությանը: 120 81. Ուկրաինան ընդունել է «Քաղաքացիական ծառայողների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնատար անձանց էթիկական վարքագծի ընդհանուր կանոնները»: 121 Օրենսգիրքը պարունակում է ստանդարտ էթիկական ուղեցույցներ, օրինակ` հայհոյանքի, խտրական դիտողությունների և ոտնձգությունների արգելք: Արտահայտման ազատության համար հատկապես կարևոր է այն դրույթը, որը պարտավորեցնում է հանրային պաշտոնատար անձանց զերծ մնալ տեղեկատվություն տարածելուց, այդ թվում՝ կայքերում և սոցիալական 115 Ինքնավար մարզերում և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում աշխատողների մասին օրենք , 138-րդ հոդված, https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_zaposlenima_u_autonomnim_pokrajinama_i_jedinicama_lokalne_samouprave.html. 116 Վարչական դատարանի վճիռ, U 13796/20, 12 հունվարի 2022թ. 117 Մամուլի ազատության մասին օրենք (Tryckfrihetsförordningen; SFS 1949:105); www.riksdagen.se/sv/dokument- lagar/dokument/svensk-forfattningssamling/tryckfrihetsforordning-1949105_sfs-1949-105; Արտահայտման ազատության մասին հիմնարար օրենք (Yttrandefrihetsgrundlagen; SFS 1991:1469) , www.riksdagen.se/sv/dokument-lagar/dokument/svensk- forfattningssamling/yttrandefrihetsgrundlag-19911469_sfs-1991-1469: 118 Մամուլի ազատության մասին օրենքի 2-րդ գլուխ 119 Հանրային հատվածում զբաղվածության մասին Շվեդիայի օրենքը, 1994:260 120 Հանրային հատվածում զբաղվածության մասին Շվեդիայի օրենքը, 1994:260 7-րդ հոդված 121 Քաղաքացիական ծառայողների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնատար անձանց էթիկական վարքագծի ընդհանուր կանոններ ը, որոնք սկզբնապես հաստատվել են Ուկրաինայի քաղաքացիական ծառայության ազգային գործակալության 2016 թվականի օգոստոսի 5-ի թիվ 158 հրամանով, վերջին անգամ փոփոխվել են 2023 թվականին։ https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1203-16#Text
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 45 ցանցերում անգամ աշխատանքային ժամերից դուրս այնպիսի մեկնաբանություններ տեղադրելուց, որոնք կարող են վնասել պետական մարմինների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների հեղինակությանը: 82. Միացյալ Թագավորությունը տարբերակում է դնում քաղաքական պաշտոն ունեցող (ընտրված և նշանակված) անձանց և վարչական ու քաղաքացիական ծառայության պաշտոններ ունեցողների միջև: Ընդհանուր առմամբ, Միացյալ Թագավորությունը տարբերակում է իր քաղաքացիական ծառայության դերերը՝ ըստ այն բանի, թե արդյոք անձնակազմը զբաղվում է ոլորտային քաղաքականությունների անմիջական գործառնական իրականացմա՞մբ, նախարարներին ոլորտային քաղաքականության վերաբերյալ խորհրդատվության և աջակցության տրամադրմա՞մբ, թե՞ պատասխանատու է ծրագրերի և նախագծերի իրականացման համար, թե՞ զբաղվում է վերը նշվածների որևէ համադրությամբ: Հաշվետվողականության ուղին ուրվագծված է Քաղաքացիական ծառայության օրենսգրքում, 122 որտեղ նշվում է, որ Քաղաքացիական ծառայությունը Միացյալ Թագավորության կառավարության անբաժանելի և կարևոր մասն է: Այն աջակցում է կառավարությանն իր քաղաքականությունների մշակման և իրականացման, ինչպես նաև հանրային ծառայությունների մատուցման գործում: Քաղաքացիական ծառայողները հաշվետու են նախարարներին, որոնք էլ իրենց հերթին հաշվետու են խորհրդարանին: 123 83. Քաղաքացիական ծառայության օրենսգիրքը համապատասխան իրավական ակտով ընդունվել է 2010 թվականին: 124 Այն սահմանում է քաղաքացիական ծառայության հիմնական արժեքները՝ բարեվարքություն (հանրային ծառայության պարտավորությունները անձնական շահերից վեր դասելը), ազնվություն (ճշմարտացի և բաց լինելը), օբյեկտիվություն (խորհրդատվությունն ու որոշումները հիմնել ապացույցների խիստ վերլուծության վրա) և անաչառություն (գործել բացառապես գործի էության համաձայն և հավասարապես լավ ծառայել տարբեր քաղաքական համոզմունքների տեր կառավարություններին): Օրենսգիրքը անընդունելի է համարում հետևյալ վարքագիծը՝ անձի կողմից սեփական պաշտոնեական դերի չարաշահումը, Խորհրդարանին խաբելը կամ գիտակցաբար մոլորեցնելը, քաղաքականության իրականացմանը խոչընդոտելը: 125 Քաղաքացիական ծառայողների համար արտահայտման ազատության վերաբերյալ հստակ պաշտպանություններ չկան, չնայած «Հանրային շահերի բացահայտման մասին» 1998 թվականի օրենքում առկա են ազդարարների համար նախատեսված պաշտպանության կառուցակարգեր, որոնք պաշտպանում են քաղաքացիական ծառայողներին աշխատանքից հեռացնելուց, եթե նրանք, օգտվելով պաշտպանությունից, բացահայտում են մասնագիտական 122 https://www.gov.uk/government/publications/civil-service-code/the-civil-service-code 123 Քաղաքացիական ծառայություն, «Քաղաքացիական ծառայության օրենսգիրք» (Լոնդոն, 2015թ.) 124 Սահմանադրական բարեփոխման և կառավարման մասին օրենք, 2010թ. 125 Քաղաքացիական ծառայություն, «Քաղաքացիական ծառայության օրենսգիրք» (Լոնդոն, 2015թ.) https://www.gov.uk/government/publications/civil-service-code/the-civil-service-code
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 46 անփութության կամ հանցավորության հանգամանքները: Օրենսգրքի խախտումները համապատասխան գերատեսչության իրավասության տակ գտնվող կարգապահական հարցեր են, ուստի խախտումների մասին հաղորդվում է վերադաս պաշտոնյաներին: Եթե գերատեսչության կողմից խախտման գնահատականը կամ համապատասխան եզրակացությունը բավարար չէ, այն կարող է ուղարկվել Քաղաքացիական ծառայության հանձնաժողովին, 126 որը կարող է դրա հիման վրա հանձնարարական տալ: Հանրային հատվածի աշխատողներն անմիջականորեն օգտվում են 1998 թվականի «Մարդու իրավունքների մասին» օրենքի 6-րդ հոդվածից, որը պետական մարմինների համար անօրինական է դարձնում ՄԻԵԿ-ում ամրագրվածիմ իրավունքներին անհամատեղելի գործողությունները։ 8. ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 84. Հանրային պաշտոնյաները՝ թե՛ ընտրված, թե՛ քաղաքացիական ծառայողները, օգտվում են ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածով և ՔՔԻՄԴ 19-րդ հոդվածով նախատեսված իրավունքներից, սակայն այս անձինք ունեն որոշակի սահմանափակումներ` պայմանավորված մասնագիտական պարտականություններով, զսպվածությամբ, անաչառությամբ և հայեցողությամբ, ինչպես նաև հարգանքով և քաղաքական չեզոքությամբ: Ընդհանուր սահմանափակումներ են կիրառվում զրպարտության և, այսպես կոչված, ատելության խոսքի համար, մինչդեռ ՔՔԻՄԴ 20-րդ հոդվածի 1-ին մասը հստակորեն արգելում է պատերազմի քարոզչությունը: Այս առումով, հանրային պաշտոն ունեցող անձինք ունեն ավելի մեծ պատասխանատվություն՝ իրենց դիրքի և հնարավոր ավելի ուժեղ ազդեցության ու ավելի լայն հասանելիության հնարավորությունների պատճառով, և, հետևաբար, պետք է հատուկ զգոնություն ցուցաբերեն՝ բացասական կարծրատիպերի հարատևումը չապահովելու և/կամ իրենց լսարանի շրջանում անհանդուրժողականություն, ատելություն, խտրականություն կամ բռնություն չհրահրելու համար: 85. Երբ արտահայտությունները վերաբերում են վիրավորանքներին կամ այլ հավանաբար վնասակար արտահայտություններին, հանրային պաշտոնյաները պետք է զսպվածությամբ և հարգանքով գործեն մասնագիտական վարքագծի կանոնագրքով սահմանված արժեքների և նորմերի նկատմամբ: Այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր իրավիճակ պետք է որոշվի գործի հանգամանքներով` տարբեր գործոնների հաշվառմամբ: Այս գործոնները ներառում են հետևյալը՝ պաշտոնյայի պաշտոնը (երբ ավելի 126 Հանձնաժողովը 2021 թվականից ի վեր կանոնավոր կերպով չի հրապարակել բողոքների արդյունքները, չնայած որոշ տեղեկություններ տրամադրված են տարեկան հաշվետվություններում: Բողոքների ճնշող մեծամասնությունը համարվել է Հանձնաժողովի իրավասության շրջանակներից դուրս: Տե՛ս` բողոքների քննության արդյունքների վեբ էջ: 2021 թվականի դրությամբ հասանելի տվյալները ցույց են տալիս, որ քննություն է նախաձեռնվում հետևյալ դեպքերում՝ 2021 թվականի մայիս - Արտաքին գործերի, համագործակցության և զարգացման գրասենյակ. Քաղաքացիական ծառայողի վարքագիծը սոցիալական ցանցերում (Արդյունքը փակ է. բողոքաբերի ց պատասխան չի ստացվել). 2021 թվականի հուլիս - Ներքին գործերի նախարարության ներքին հաղորդակցություններում օգտագործված տերմինաբանություն: Արդյունք. Հետ ուղարկվել է նախարարություն. 2021 թվականի դեկտեմբեր - Պաշտպանության նախարարության քաղաքացիական ծառայողի վարքագիծը սոցիալական ցանցերում: Արդյունք. Հետ ուղարկվել է նախարարություն:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 47 բարձր կամ քաղաքականապես զգայուն պաշտոնները գուցե ավելի խիստ ստուգման կարիք ունենան). հաղորդակցության միջոցը (երբ սոցիալական ցանցերի հարթակների օգտագործումը կարող է մեծացնել հեղինակությանը վնաս հասցնելու կամ այլ բացասական հետևանքների ռիսկը՝ հանրության շրջանում ավելի լայն տարածման և դրա արագության պատճառով). պաշտոնյայի դիրքը, որով նա գործել է (անձնական կամ պաշտոնական/մասնագիտական). արտահայտության բովանդակությունը և տոնայնությունը (երգիծական կամ հումորային գրառումները կարող են ընկալվել և այլ վերաբերմունքի արժանանալ, քան թշնամական կամ սադրիչ գրառումները). և արտահայտությունն անելու ժամանակը և հանգամանքները (քաղաքականապես զգայուն ժամանակահատվածում կամ ճգնաժամի ընթացքում ելույթը կարող է նշանակալիորեն ավելի լուրջ հետևանքների հանգեցնել): Նմանատիպ նկատառումներ են կիրառվում նաև ապատեղեկատվության նկատմամբ, որի դեպքում հանրային պաշտոնյաները պետք է ավելի մեծ պարտավորություն կրեն՝ ցանկացած պահի և հնարավորինս ստուգված և հուսալի տեղեկատվություն տրամադրելու համար: Ավելին, կարելի է ակնկալել, որ քաղաքացիական ծառայողները զգուշություն կցուցաբերեն իրենց պաշտոնեական դիրքից համապատասխան պետական մարմինների պաշտոնապես հայտարարած քաղաքականության կամ հարցերի մասին տեսակետներ արտահայտելիս։ Միևնույն ժամանակ, հանրային պաշտոնյաները կարող են իրավունք կամ նույնիսկ պարտականություն ունենալ` բարձրաձայնելու հանրային շահին վերաբերելի մեծ նշանակություն ունեցող հարցերի մասին, մինչդեռ ազդարարները պետք է պաշտպանված լինեն, երբ գործում են հանրային շահերից ելնելով և բարեխղճորեն (օրինակ՝ առանց չարամիտ շարժառիթների)։ 86. Ցանկացած վիճելի դեպքում հարկ է հաշվի առնել հետևյալ հայեցակերպերը, մասնավորապես՝ 1) որոնք էին հանրային պաշտոնյայի` վիճարկվող վարքագծի/խոսքի շարժառիթները և 2) արդյոք դա վերաբերում է հանրային շահին առնչվող հարցի: Հանրային պաշտոններ զբաղեցնող անձանց մասնագիտական վարքագծին վերաբերող վարքագծի կանոնագրքի կամ այլ կարգավորող շրջանակների գոյությունը չպետք է խոչընդոտի հանրային բանավեճին նրանց ազնիվ և իմաստալից մասնակցությանը: Միևնույն ժամանակ, հանրային պաշտոն ունեցող անձինք ունեն սեփական անհատականության իրավունք, որն անջատ և տարբերակելի է նրանց մասնագիտական կերպարից և աշխատավայրից: Հնարավոր չէ իրավաչափ կերպով ակնկալել, որ նրանց տեսակետները, կարծիքները և արտահայտությունները լիովին կհամապատասխանեն պաշտոնական դիրքորոշմանը: Հակառակ դեպքում, կխաթարվի նրանց արտահայտման ազատության իրավունքների բուն էությունը: Վարքագծի կանոնագրքերը չպետք է սնուցեն և խրախուսեն կոնֆորմիզմը: Փոխարենը, դրանք պետք է թույլ տան բավարար աստիճանի ազատություն՝ շեղվելու մեծամասնության կարծիքից և պետք է խրախուսեն ստեղծագործական մտածողությունը և խնդիրների լուծումը:
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 48 87. Իրենց բնույթի շնորհիվ վարքագծի կանոնագրքերը էթիկական, հավակնոտ շրջանակներ են և, հետևաբար, կարող են ձևակերպվել այնպես, որ այլ պարագայում գուցե անհամատեղելի լինեն օրենքներին վերաբերող իրավական որոշակիության սկզբունքների հետ: Հարկ է ընդգծել, որ վարքագծի կանոնագրքերը պետք է արտացոլեն համաչափ կիրառումը՝ առանց ժողովրդավարական խոսույթը խեղդելու: Էթիկայի/վարքագծի կանոնագրքերը սովորաբար հղումներ են պարունակում տվյալ պետության և նրա բնակչության համար կարևոր հիմնարար սկզբունքներին և արժեքներին, որոնք, ընդհանուր առմամբ, նաև միավորող գործառույթ ունեն: Այնուամենայնիվ, երբ նման սկզբունքներն ընդգրկուն են և կարող են տարբեր մեկնաբանությունների արժանանալ, դրանք չպետք է չարաշահվեն որպես արտահայտման ազատության իրավունքը չափազանց սահմանափակելու հիմք, օրինակ՝ կանխելու համար կառավարությանը կամ նրա քաղաքականությանը քննադատող կարծիքի կամ քաղաքական հայացքների արտահայտումը, կամ կարող են ենթադրել երկրի ինքնավարության, վարչական կամ տարածքային կազմակերպման քննարկում: 88. Պետական մարմինները պետք է մշակեն քաղաքականություն, որը հարգում է արտահայտման ազատության հիմնարար իրավունքը՝ միաժամանակ ապահովելով այն, որ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք գործեն իրենց պաշտոնից ակնկալվող ազնվությամբ, անաչառությամբ և ամրապնդեն վստահությունը: Հավասարակշռված քաղաքականության շրջանակը պետք է ճանաչի, որ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք չեն զրկվում իրենց այն իրավունքներից, որոնցով օժտված են որպես մասնավոր քաղաքացիներ. ճանաչի կառավարության գործողությունների մասին բաց բանավեճի և քննադատության նկատմամբ իրավաչափ հանրային շահը. և դնի հստակ սահմաններ, թե որ պահին է խոսքը խաթարում ինստիտուցիոնալ բարեվարքությունը կամ հանրային վստահությունը: Ցանկացած սահմանափակում պետք է համապատասխանի եռակողմ թեստին՝ իրավաչափություն (օրինական նպատակ հետապնդելը), օրինականություն (օրենքով կամ այս դեպքում՝ օրենքից բխող վարքագծի կանոնագրքերով սահմանված լինելը), անհրաժեշտություն (կա նման սահմանափակման իրական անհրաժեշտություն) և համաչափություն (միջոցառումը ցանկալի նպատակին հասնելու նվազագույն ներխուժող տարբերակն է): 89. Գործող ցանկացած քաղաքականություն չպետք է հարի «զրոյական հանդուրժողականության» մոտեցմանը, այլ փոխարենը պետք է խթանի հավասարակշռված, լավ հաշվարկված, կոնկրետ դեպքի համար նախատեսված արձագանքներ, որոնք պատշաճ կերպով հաշվի են առնում հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձի իրավունքներն ու պարտականությունները և ճանաչում են հանրային շահի ընդհանուր գերակայությունը: Պետք է նաև ընդունել, որ արտահայտման ազատության և հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց վարքագծի կանոնների հատման կետը սոցիալական ցանցերի դարաշրջանում խնդիրն ավելի ու ավելի է բարդացնում, ինչի արդյունքում, ի թիվս այլ հետևանքների, թուլանում է մասնավոր և հանրային հատվածների միջև եղած բաժանարար գիծը: Թեև
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 49 հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք պահպանում են իրենց` որպես մասնավոր քաղաքացիներ ունեցած իրավունքները, այդ իրավունքները պետք է իրացվեն այնպես, որ չխաթարվի պետական հաստատությունների նկատմամբ վստահությունը՝ առանց վավեր պատճառների և դրա համար պատշաճ հիմնավորման: Սոցիալական ցանցերն ուժգնացնում են հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց ձայները և թուլացնում անձնական և մասնագիտական ինքնության միջև ընկած սահմանի հստակությունը: Հետևաբար, վարքագծի կանոնագրքերը պետք է զարգանան՝ արտացոլելու այս իրականությունը՝ ապահովելով դրանց տրամադրած ուղղորդման հստակություն, արդարություն և համապատասխան ություն մարդու իրավունքների միջազգային իրավական շրջանակին և կիրառելի չափորոշիչներին: 90. Վերջնական նպատակը հանրային պաշտոն զբաղեցնողերին լռեցնելը չէ, այլ կարգավորող և/կամ քաղաքականության միջավայր ստեղծելը, որտեղ արտահայտման ազատությունը պահպանվում է էթիկական պատասխանատվության շրջանակներում: Լավ մտածված քաղաքականության մշակման, հստակ ակնկալիքների, մարդու իրավունքների և սահմանադրական պաշտպանության նկատմամբ հարգանքի միջոցով պետական հաստատությունները կարող են կողմնորոշվել այս զարգացող և հարափոփոխ տարածքում՝ առանց ժողովրդավարական արժեքները կամ հաստատութենական բարեվարքությունը վտանգելու: [ՏԵՔՍՏԻ ՎԵՐՋԸ]
Warsaw, 5 November 2025 Opinion-Nr.: FOE-ARM/549/2025 [NR] COMPARATIVE NOTE ON THE APPLICATION OF INTERNATIONAL FREEDOM OF EXPRESSION STANDARDS IN RELATION TO BREACHES OF CODES OF CONDUCT BY STATE OFFICIALS ARMENIA This Note has benefited from contributions made by Ms. Nevena Krivokapić Martinović, Attorney at Law specialized on media, intellectual property and IT law; Dr. Lydia Morgan, Associate Professor, University of Birmingham; and was peer reviewed by Antonina Cherevko, Senior Adviser to the OSCE Representative on Freedom of the Media. OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights Ul. Miodowa 10, PL-00-251 Warsaw Office: +48 22 520 06 00, Fax: +48 22 520 0605 www.legislationline.org
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 2 EXECUTIVE SUMMARY This Comparative Note focuses on the topic of freedom of expression of public officials and the situations in which the exercise of this freedom can prompt potential violations of their duties that apply to expressions and statements as generally regulated in codes of conduct for public officials. The rights to freedom of expression under Article 10 ECHR of public officials and civil servants, is generally subject to duties of impartiality, discretion, and political neutrality potentially stemming from their codes of conduct or relevant legislation. Certain type of expressions, such as hate speech may be also subject to restriction in accordance to international standards, especially where speech results in defamation, disinformation, and conduct that may undermine institutional integrity or public trust. Codes of conduct should uphold ethical standards without stifling democratic debate or fostering conformity. They must allow for independent thought, creativity, and legitimate criticism of government policy. Such codes should avoid overly broad interpretations that could suppress legitimate expression of one’s views or of dissent. Limitations must be case-specific and consider factors such as the official’s position, context, medium (e.g., social media), tone, and timing. At the same time, whistleblowers acting in good faith on matters of public interest must be protected. Policy frameworks must balance rights and responsibilities and apply restrictions only when lawful, necessary, proportionate, and pursuing a legitimate aim. Broadly formulated restrictions or “zero tolerance” approaches should be avoided in favor of nuanced, proportional measures, especially given the complexities introduced by social media, which blur personal and professional boundaries. While public officials retain their rights as private citizens, those rights must be exercised in a way that does not undermine the trust placed in public institutions without valid reasons and proper justification for doing so. Social media amplify the voices of public officials and blur the line between personal and professional identity. As such, codes of conduct must evolve to reflect this reality, ensuring that their guidance is clear, fair, and aligned with international human rights law and applicable standards. The existence of a code of conduct or other regulatory frameworks applicable to the professional conduct of public officials should not preclude them from contributing to public debate in an honest and meaningful way. Public bodies must develop policies that respect the fundamental right to freedom of expression while ensuring that public officials uphold the integrity, impartiality, and trust expected of their office. The overarching goal is to protect freedom of expression while ensuring public confidence in state institutions through clear, fair, and human-rights-compliant standards.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 3 As part of its mandate to assist OSCE participating States in implementing their OSCE human dimension commitments, ODIHR reviews, upon request, draft and existing laws to assess their compliance with international human rights standards and OSCE commitments and provides concrete recommendations for improvement.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 4 TABLE OF CONTENTS I. INTRODUCTION ...................................................................... 5 II. SCOPE OF THE NOTE .............................................................. 5 III. LEGAL ANALYSIS ................................................................... 6 1. Relevant International Human Rights Standards and OSCE Human Dimension Commitments .................................................................................................................. 6 2. Relevant Domestic Law - Code of Conduct of Certain State Officials .................... 10 3. The Scope of Free Speech for Public Officials ........................................................... 10 3.1. Public Officials and Limitations to their Right to Free Speech.......................... 10 3.1.1. Incitement to Discrimination, Hostility or Violence ........................................... 11 3.2. When Speech Can Become Misconduct .............................................................. 12 3.2.1. Capacity and Context ........................................................................................... 14 3.2.2. Form and Content of Speech ............................................................................... 16 3.2.3. Facts and Opinions .............................................................................................. 17 3.2.4. Matters of Public Interest .................................................................................... 18 4. Social Media and Modern Communication Challenges............................................ 19 5. Whistle-blowers ............................................................................................................ 21 6. Assessment of Breaches of Codes of Conduct ............................................................ 23 7. Comparative Jurisdictional Analysis .......................................................................... 25 8. Conclusion ..................................................................................................................... 29
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 5 I. INTRODUCTION 1. On 10 June 2025, the Acting Chairperson Corruption Prevention Commission sent to the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (hereinafter “ODIHR”) a request for a Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials. In light of the subject-matter, ODIHR invited the Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media to peer review this legal review. 2. On 13 June 2025, ODIHR responded to this request, confirming the Office’s readiness to prepare the Note providing an overview of relevant international human rights standards and OSCE human dimension commitments and practices in the OSCE region. 3. This Note was prepared in response to the above request. ODIHR conducted this assessment within its mandate to assist the OSCE participating States in the implementation of their OSCE. II. SCOPE OF THE NOTE 4. This Note examines the scope of state officials’ freedom of expression (hereinafter referred to as public officials and civil servants) and delineates the conditions under which such expressions may be subject to scrutiny for compliance with the applicable code of conduct provisions. The Note raises key issues and provides indications of areas of concern. The ensuing legal analysis is based on international and regional human rights and rule of law standards, norms and recommendations as well as relevant OSCE human dimension commitments. The Note also highlights, as appropriate, good practices from other OSCE participating States in this field. Its main objective is to provide an overview of relevant international human rights standards and recommendations, OSCE commitments and comparative practices within the OSCE region related to this issue. 5. When referring to national legislation, ODIHR does not advocate for any specific country model; it rather focuses on providing clear information about applicable international standards while illustrating how they are implemented in practice in certain national laws. Any country example should always be approached with caution since it cannot necessarily be replicated in another country and has always to be considered in light of the broader national institutional and legal framework, as well as country context and political culture. 6. The Note aims to answer a question in abstracto and thus does not offer a comprehensive analysis of the broader legal and institutional frameworks nor of the regulations pertaining to public officials or civil servants in Armenia. However, where needed and as applicable, the Note may also refer to the Armenian legal framework with a view to tailor the present legal analysis to the country context and the situation of public officials in the country. This Note raises key issues and seeks to provide general guiding principles to inform potential legislative or policy guidance.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 6 7. Moreover, in accordance with the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women 1 (hereinafter “CEDAW”) and the 2004 OSCE Action Plan for the Promotion of Gender Equality 2 and commitments to mainstream gender into OSCE activities, programmes and projects, the Note integrates, as appropriate, a gender and diversity perspective. 8. Should the Note be translated in another language, the English version shall prevail. In view of the above, ODIHR would like to stress that this Note does not prevent ODIHR from formulating additional written or oral recommendations or comments on respective subject matters in Armenia in the future. III. LEGAL ANALYSIS 1. RELEVANT INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS STANDARDS AND OSCE HUMAN DIMENSION COMMITMENTS 9. The right to freedom of expression, including the right to seek, receive and impart information, is a human right crucial to the functioning of a democracy and is central to achieving other human rights and fundamental freedoms. The full enjoyment of this right is one of the foundations of a free, democratic, tolerant and pluralist society in which individuals and groups with different backgrounds and beliefs can voice their opinions, while bringing visibility to marginalized or underrepresented groups. 10. The right to freedom of expression and to receive and impart information is enshrined in Article 19 of the Universal Declaration of Human Rights (UDHR). 3 Article 19 of the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) 4 provides that “everyone shall have the right to hold opinions without interference” and that “everyone shall have the right to freedom of expression; this right shall include freedom to seek, receive and impart information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in writing or in print, in the form of art, or through any other media of his choice.” Article 19 of the ICCPR establishes the principle of medium neutrality by noting that these rights can be exercised regardless of the medium used. In General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, the UN Human Rights Committee further underlines the essential role of a free, uncensored and unhindered press or other media as a cornerstone of a democratic society, also elaborating recommendations pertaining to legislative and administrative frameworks for the regulation of the mass media. 5 11. The right to freedom of expression is not absolute and can be limited under specific circumstances. Restrictions on the right to freedom of expression must, however, be compatible with the strict requirements set out in Article 19 (3) of the ICCPR. Notably, they must be provided by law (requirement of legality), pursue one of the legitimate aims 1 UN Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (hereinafter “CEDAW”), adopted by General Assembly resolution 34/180 on 18 December 1979. Ukraine deposited its instrument of ratification of this Convention on 12 March 1981. 2 See OSCE Action Plan for the Promotion of Gender Equality, adopted by Decision No. 14/04, MC.DEC/14/04 (2004), par 32. 3 See the Universal Declaration of Human Rights (UDHR), United Nations, General Assembly resolution 217 A. adopted 10 December 1948, Article 19. 4 See International Covenant on Civil and Political Rights adopted by the UN General Assembly by resolution 2200A (XXI) of 16 December 1966. Armenia acceded to the Covenant on 23 June 1993. 5 UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 “on Article 19 Freedoms of Opinion and Expression of the ICCPR”, CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, in particular paras. 13-18 and 39-42.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 7 listed exhaustively in the text of Article 19 (3) 6 (requirement of legitimacy), be necessary and proportionate, and constitute the least intrusive measure among those effective enough to reach the designated objective (requirement of necessity and proportionality). The requirement that restrictions to freedom of expression need to be provided by law means not only that restrictions need to be based on a law, but such law must also be precise, clear and foreseeable. Laws need to be formulated with sufficient precision to enable an individual to regulate his or her conduct accordingly. 7 Restrictions must be applied only for those purposes for which they were prescribed and must be directly related to the specific aim(s) they are pursuing. In addition, pursuant to Article 26 of the ICCPR, restrictions shall not be discriminatory. Further, Article 20 (2) of the ICCPR states that “[a]ny advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence shall be prohibited by law”. 12. Of further relevance is the United Nations Convention against Corruption (UNCAC) 8 which plays a vital role in promoting integrity, transparency, and accountability in public administration. Article 8 of the UNCAC calls on its States Parties to implement measures that promote integrity and prevent corruption among public officials, including through the adoption of codes of conduct, rules on conflicts of interest, and asset disclosure. While UNCAC emphasizes ethical behaviour and transparency, it does not mandate restrictions on freedom of expression. Rather, it requires that any of such standards or restrictions be clear, proportionate, and consistent with other international obligations, most notably, the right to freedom of expression under Article 19 of the ICCPR. As such, codes of conduct developed in line with UNCAC should be carefully designed to support public integrity without undermining public officials’ rights to freedom of expression, especially on matters of public interest or wrongdoing. In this context, whistleblower protections and safeguards against retaliatory sanctions are essential to ensuring that integrity systems remain compatible with fundamental rights. 13. Article 10 of the European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR), 9 the case law of the European Court of Human Rights (ECtHR) in the field of freedom of expression and freedom of the media, and other Council of Europe (CoE) instruments, as well as related documents such as opinions of the European Commission for Democracy through Law of the CoE (Venice Commission) are also relevant, and useful from a comparative perspective. 10 14. Recommendation No. R (2000) 10 of the Committee of Ministers to Member States on Codes of Conduct for Public Officials provides a framework for the development and implementation of codes of conduct for public officials in Council of Europe member 6 i.e., (a) for respect of the rights or reputations of others; (b) for the protection of national security or of public order (ordre public), or of public health or morals. 7 See UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 “on Article 19 Freedoms of Opinion and Expression of the ICCPR”, CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, para. 25, which states: “a norm, to be characterized as a ‘law’, must be formulated with sufficient precision to enable an individual to regulate his or her conduct accordingly and it must be made accessible to the public. A law may not confer unfettered discretion for the restriction of freedom of expression on those charged with its execution. Laws must provide sufficient guidance to those charged with their execution to enable them to ascertain what sorts of expression are properly restricted and what sorts are not.” See also, e.g., ODIHR, Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws, ODIHR, 16 January 2024, para. 12 and Principle 16; and Venice Commission, Rule of Law Checklist, CDL-AD(2016)007, 18 March 2016, para. 58. In addition, see, for the purpose of comparison and example of good regional practice, European Court of Human Rights (ECtHR), The Sunday Times v. the United Kingdom (No. 1), no. 6538/74, 26 April 1979, where the Court ruled that “the law must be formulated with sufficient precision to enable the citizen to regulate his conduct, by being able to foresee what is reasonable and what type of consequences an action may cause.” 8 Armenia ratified the Convention on 8 March 2007. 9 See European Convention on Human Rights (ECHR), Council of Europe, entered into force on 3 September 1953, Article 10. 10 See documents available at <https://www.coe.int/en/web/freedom-expression/media>.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 8 states. It emphasizes the importance of promoting integrity, transparency, accountability, and high ethical standards within the public administration and focuses on measures against corruption. More importantly, the Recommendation does not introduce or mandate specific restrictions on freedom of expression of public officials, though, it provides a model of the code of conduct to be adopted on a national level. Having said that, it means that in regard to this, general restrictions should be taken into account and code of conduct should be designed with broader human rights and obligations in mind, including all above mentioned standards under the general provisions of freedom of expression. 15. The Recommendation CM/Rec(2022)16 of the Committee of Ministers to member States on combating hate speech, in section 3 outlines recommendations for public officials, elected bodies, and political parties and clearly states that serious forms of hate speech are not protected speech and fall outside of the protection of freedom of expression under international human rights law. This Recommendation emphasizes the responsibility of public officials and political representatives to clearly and publicly condemn hate speech, and to refrain from engaging in or legitimizing such expression themselves. This kind of recommendation is aligned with the standards mentioned above that permit restrictions on speech that incites hate, discrimination and/or violence. As such, these restrictions are not only legitimate but necessary in a democratic society, and the Recommendation appropriately calls for a strong stance against hate speech without undermining freedom of expression. 16. At the OSCE level, there are a number of commitments in the area of freedom of expression, access to information and freedom of the media. In particular, the Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE in 1990 (1990 Copenhagen Document) proclaims the right of everyone to freedom of expression, including the freedom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and regardless of frontiers. Restrictions to the exercise of this right are only possible if they are prescribed by law and consistent with international standards. 11 OSCE participating States also reaffirmed “the right to freedom of expression, including the right to communication and the right of the media to collect, report and disseminate information, news and opinion” in paragraph 26 of the Document of the Moscow Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE (1991 Moscow Document). 12 Moreover, in 1994, in Budapest, OSCE participating States reiterated that “freedom of expression is a fundamental human right and a basic component of a democratic society” committing to “take as their guiding principle that they will safeguard this right” and emphasizing in this respect, that “independent and pluralistic media are essential to a free and open society and accountable systems of government”. 13 17. Numerous OSCE commitments also concern OSCE participating States’ fight against discrimination and “hate crimes”, 14 notably Ministerial Council Decision No. 9/09 on 11 See Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE (Copenhagen Document), CSCE/OSCE, 29 June 1990), para. 9.1. 12 See Document of the Moscow Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE, (Moscow Document), CSCE/OSCE, 3 October, 1991, para. 26. 13 See CSCE Budapest Document 1994, Towards a Genuine Partnership in a New Era (Budapest Document), CSCE/OSCE, 21 December 1994, Chapter VIII, para. 36. 14 See e.g., OSCE Ministerial Council Decision No. 4/03 of 2 December 2003, para. 8; OSCE Permanent Council Decision No. 621 on Tolerance and the Fight against Discrimination, Xenophobia and Discrimination of 29 July 2004, para. 1; and Annex to Decision No. 3/03 on the Action Plan on Improving the Situation of Roma and Sinti within the OSCE Area, MC.DEC/3/03 of 2 December 2003,
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 9 Combating Hate Crimes which calls upon OSCE participating States to “[e]nact, where appropriate, specific, tailored legislation to combat hate crimes, providing for effective penalties that take into account the gravity of such crimes”. 15 18. In its Decision 3/18, adopted on 7 December 2018, the OSCE Ministerial Council called upon the OSCE participating States to fully implement all OSCE commitments and international obligations related to freedom of expression and media freedom and to make their laws, policies and practices pertaining to media freedom fully compliant with their international obligations. In particular, the Decision noted that, where necessary, States should review, repeal or amend such laws, policies or practices “so that they do not limit the ability of journalists to perform their work independently and without undue interference (…).” 16 19. In a 2021 Joint Declaration on politicians and public officials and freedom of expression by international mandate-holders, it was provided that states should adopt certain standards in relation to disinformation and false news, including to “[a]dopt policies which provide for disciplinary measures to be imposed on public officials who, when acting or perceived to be acting in an official capacity, make, sponsor, encourage or further disseminate statements which they know or should reasonably know to be false.; and to “… [e]nsure that public authorities make every effort to disseminate accurate and reliable information, including about their activities and matters of public interest.” 17 The Joint Declaration also provides recommendations to tackle so-called hate speech by political parties, politicians and public officials, which includes adoption of codes of conduct. 18 20. The ensuing sections will also make reference, as appropriate, to other documents of a non-binding nature, which have been elaborated in various international and regional fora para.9, available at <http://www.osce.org/odihr/17554?download=true>, which recommends the “[i]mposition of heavier sentences for racially motivated crimes by both private individuals and public officials”. 15 See OSCE Ministerial Council Decision No. 9/09 on Combating Hate Crimes, 2 December 2009, para. 9. 16 See OSCE Ministerial Council Decision No. 3/18, “Safety of Journalists”, 12 December 2018, p. 3. 17 Joint Declaration on politicians and public officials and freedom of expression by the United Nations (UN) Special Rapporteur on the Protection and Promotion of Freedom of Opinion and Expression, the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Representative on Freedom of the Media, the Organization of American States (OAS) Special Rapporteur on Freedom of Expression and the African Commission on Human and Peoples’ Rights, (ACHPR) Special Rapporteur on Freedom of Expression and Access to Information, 2021. Available at : 501697.pdf 18 The Joint Declaration provides: e. “Hate Speech” […] 3. Recommendations for Political Parties, Politicians and Senior Public Officials i. Political parties should adopt and enforce measures, such as codes of conduct. which set minimum standards of behaviour for their officials and candidates for elected office, including to address speech that promotes intolerance, discrimination or hatred, or constitutes disinformation which is designed to limit freedom of expression or other human rights ii. Political parties should consider introducing or participating in cross-party initiatives aimed at countering intolerance, discrimination and dis/misinformation, and promoting intercultural understanding, social inclusion and respect for diversity. iii. Politicians and public officials should not make statements that are likely to promote intolerance, discrimination or dis/misinformation and should, instead, take advantage of their leadership positions to counter these social harms and to promote intercultural understanding and respect for diversity. iv. When conducting press conferences, politicians and public officials should treat participants with respect and ensure that they have an equitable opportunity to pose questions. v. Politicians and public officials should not intentionally make false statements attacking the integrity of journalists, media workers or human rights defenders.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 10 and may prove useful as they contain a higher level of details as to how international standards should be interpreted and examples of good practices. 19 2. RELEVANT DOMESTIC LAW - CODE OF CONDUCT OF CERTAIN STATE OFFICIALS 21. The Armenian Code of Conduct for persons holding state positions (except for members of parliament, judges, members of the Supreme Judicial Council, prosecutors, and investigators), as well as for heads of communities and their deputies, and heads of administrative districts of Yerevan community was adopted by the Corruption Prevention Commission, and entered into force on 1 April 2024 and is legally binding. Its legal basis lies in Article 28 of the Law “On Public Service”, which explicitly mandates that the rules of conduct for public officials shall be defined by a Code of Conduct adopted by the Corruption Prevention Commission. The Code of Conduct has several provisions that concern freedom of expression. These include, in particular, Articles 36-37 on the principle of courtesy and respect and Articles 46–51 on the use of social media (Section 4, Chapter 1). The issues raised in these provisions will be analyzed in the broader context of public officials’ rights and obligations, with particular attention to whether the restrictions imposed are consistent with international human rights law and relevant standards on freedom of expression. 3. THE SCOPE OF FREE SPEECH FOR PUBLIC OFFICIALS 3.1.Public Officials and Limitations to their Right to Free Speech 22. At the outset it must be noted that Article 10 ECHR also applies to professional environments, which includes those employed by the state and state authorities. Thus, public officials have the right to freedom of expression, which may be restricted only under certain conditions and in line with the requirements of the aforementioned tripartite test. In the particular context of free speech of public officials or civil servants, a certain complexity presents itself as they are both citizens and representatives of the state. Like all citizens, they should enjoy the right to freedom of expression, as democracy requires active participation. At the same time, their proximity to government operations makes them vital sources of information, and their ability to discuss public issues or expose irregularities is essential for maintaining checks and balances. Yet, due to the very nature of their work public officials have certain duties and responsibilities with respect to their freedom of expression. Therefore, the factors that need to be balanced are on the one hand the tenets of democracy, which include free speech, and on the other hand the need to ensure the integrity of the public service and a public administration that is politically neutral. 19 These include, e.g., the General Comment no. 34 of the UN Human Rights Committee on the freedoms of opinion and expression (2011); the reports of the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression (hereafter “UN Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression”) and of other human rights mandate -holders (available at: <https://www.ohchr.org/EN/Issues/FreedomOpinion/Pages/Annual.aspx>); the documents and guidelines published by the OSCE Representative on Freedom of the Media (available at: <https://www.osce.org/resources/documents/?filters=+im_taxonomy_vid_1:(27)&solrsort=score%20desc&rows=10>) and by the OSCE High Commissioner on National Minorities (available at: <https://www.osce.org/hcnm/thematic-recommendations-and-guidelines>); and the digital inclusion resolutions of the UN International Telecommunication Union (ITU; the Republic of Uzbekistan joined the ITU, the United Nations specialized agency for information and communication technologies, on 10 July 1992).
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 11 23. In general, political speech is regarded as receiving especially high protection. The Human Rights Committee in its 2011 General Comment 34 on freedom of expression underscored that particularly strong protection is given in international human rights law to expressions on matters of public interest, including criticism of Governments and political leaders and speech by politicians and other public figures. 20 Generally, these speech protections are regarded as expansive, not limited to expressions “favourably received or regarded as inoffensive” but also covering expressions “that offend, shock or disturb the State or any sector of the population”. 21 The right to freedom of expression is not absolute and it can be limited under specific circumstances. 24. At the same time, politicians and public officials bear a high level of responsibility for their expressive conduct since due to their public position and outreach, their speech can have broader and more intense impact on their audiences, thus, potentially resulting in harmful and/or illegal consequences. 3.1.1. Incitement to Discrimination, Hostility or Violence 25. International human rights law recognizes a limited number of types of content or expression which States must prohibit or render punishable (by law), providing that the legal provisions are clearly defined and strictly interpreted in accordance with international freedom of expression standards, especially when dealing with “incitement” to acts of violence. In this regard, Article 20 (1) provides that propaganda for war is to be prohibited by law; this extends to all forms of propaganda threatening or resulting in an act of aggression or breach of the peace contrary to the Charter of the United Nations. 22 Incitement to discrimination, hostility or violence (or serious forms of “hate speech”) is prohibited by Article 20 (2) of the ICCPR which states that “[a]ny advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence shall be prohibited by law”. Moreover, pursuant to Article 4 (a) of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination 23 (ICERD), “all dissemination of ideas based on racial superiority or hatred, incitement to racial discrimination, as well as all acts of violence or incitement to such acts against any race or group of persons of another colour or ethnic origin” shall be considered offences punishable by law. The prohibitions provided by Articles 20 (2) of the ICCPR and 4 (a) of the ICERD are also subject to the strict requirements of Article 19 (3) of the ICCPR on restrictions to freedom of expression 24 as underlined above. 26. In particular, the prosecution of direct and immediate incitement to violence is permissible 25 provided the material and mental elements of the offence are clearly defined 20 Human Rights Committee, General Comment No. 34 (Article 19: Freedoms of opinion and expression), CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, para. 38. 21 ECtHR, Handyside v. the United Kingdom (ECtHR 1976) application no 5493/71, para 49. 22 UN Human Rights Committee,General Comment No. 11: Article 20 Prohibition of propaganda for war and inciting national, racial or religious hatred, 29 July 1983 23 Armenia acceded to this Convention on 23 June 1993. 24 See UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, para. 11; and Committee on the Elimination of Racial Discrimination (CERD), General recommendation No. 35 on combating racist hate speech (2013), paras. 19-20. 25 See e.g., ECtHR, Incal v. Turkey [GC], no. 22678/93, 9 June 1998, para. 54, which states that “it remains open to the competent State authorities to adopt, in their capacity as guarantors of public order, measures, even of a criminal-law nature, intended to react appropriately and without excess to such remarks”; ECtHR, Sürek and Özdemir v. Turkey (No. 2), nos. 23927/94 24277/94, 8 July 1999, para. 34, indicating that States enjoy a wider margin of appreciation for curtailing freedom of expression when remarks incite to violence; Fatullayev v. Azerbaijan, no. 40984/07, 22 April 2010, para. 116, finding that unless a publication incites violence on ethnic hatred, the government should not bring criminal law proceedings again the media; Müdür Duman v. Turkey, no.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 12 and limited in law, and any interference is necessary and proportionate. Such incitement would only be prohibited and punishable by law if they constitute direct and immediate incitement meaning when: (1) the expression is intended to incite imminent violence; and (2) it is likely to incite such violence; and (3) there is a direct and immediate connection between the expression and the likelihood or occurrence of such violence; a number of factors should be taken into account to determine whether the expression is serious enough to warrant restrictive legal measures including the context, speaker (including the individual’s or organization’s standing), intent, content or form, extent of the speech, and likelihood of harm (including imminence). 26 27. Similarly, factors considered by the ECtHR when assessing whether an interference with the exercise of freedom of expression in the form of criminal conviction is necessary in a democratic society include the following: whether the statements were made against a tense political or social background; whether such statements, being fairly construed and seen in their immediate or wider context, could be seen as a direct or indirect call for violence or as a justification of violence; the manner in which the statements were made; their capacity – direct or indirect – to lead to harmful consequences; and the proportionality of sanctions. 27 28. Building on the case-law of the ECtHR, the Council of Europe Recommendation CM/Rec(2022)16 on Combating Hate Speech distinguishes between (1) “hate speech” that is prohibited under criminal law; (2) “hate speech” that does not attain the level of severity required for criminal liability, but is nevertheless subject to civil or administrative law; and (3) offensive or harmful types of expression which are not sufficiently severe to be legitimately restricted under the ECHR, but nevertheless call for alternative (non-legislative) responses. 28 To assess the severity of an expression and which type of liability should be incurred, the Recommendation refers to the following factors: the content of the expression; the political and social context at the time of the expression; the intent of the speaker; the speaker’s role and status in society; how the expression is disseminated or amplified; the capacity of the expression to lead to harmful consequences, including the imminence of such consequences; the nature and size of the audience, and the characteristics of the targeted group. 29 3.2. When Speech Can Become Misconduct 29. In every employment situation, employees have certain duties and responsibilities towards their employer. In the context of public officials these responsibilities stem from obligations of loyalty, reserve, discretion, courtesy, respect and political neutrality among 15450/03, 6 October 2015, para. 33, finding an invalid interference as the relevant materials which the applicant was convicted for possessing did not advocate violence. 26 See e.g., CERD, General recommendation No. 35 (2013), paras. 13-16; see also the Rabat Plan of Action on the prohibition of advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence, in the Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the prohibition of incitement to national, racial or religious hatred, United Nations General Assembly, 11 January 2013, Appendix, para. 29; and UN Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, OSCE Representative on Freedom of the Media, OAS Special Rapporteur and the African Commission Special Rapporteur on Freedom of Expression and Access to Information (hereinafter “International Mandate-Holders on Freedom of Expression”), Joint Declaration on Freedom of Expression and Countering Violent Extremism (2016), para. 2(d). 27 See ECtHR, Ibragim Ibragimov and Others v. Russia, nos. 1413/08 and 28621/11, 28 August 2018, especially paras. 98-99 and 115-124; and regarding so- called “extremist” statements, ECtHR, Stomakhin v. Russia, no. 52273/07, 9 May 2018. 28 CoE Committee of Ministers, Recommendation CM/Rec(2022)16 on Combating Hate Speech, 20 May 2022, CM/Rec(2022)16), para. 3. 29 Ibid. Recommendation CM/Rec(2022)16 on Combating Hate Speech, para. 4; see also paragraph 11, which elaborates the types of expressions of hate speech that are subject to criminal liability.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 13 others. The need to maintain a harmonious workplace, ensure the integrity and credibility of the organisation can require that public officials are subject to different interests that can shape their ability to freely express themselves. 30. As was indicated by the ECtHR in Ahmed and Others v. the United Kingdom and De Diego Nafría v. Spain, 30 while civil servants owe their employer a duty of loyalty, reserve and discretion, that duty is not without limits, particularly since civil servants may become aware of or have knowledge of information in the course of their work, including secret information, which carries with it a strong public interest in its publication or divulgation. It was made clear that where an employer fails to address an unlawful practice despite being made aware of it by an employee, the latter may no longer be required to show qualified loyalty, reserve and discretion. 31 Similarly, in Langner v. Germany, consideration was given to expressing opinions on work related issues, particularly criticism of working conditions, supervisors and co-workers. It was noted that in order to shape the labour relationship, these expressions must be allowable but that there are limits such that the employee needs to be circumspect and not to make unfounded allegations during a work-related meeting that can damage the employer’s reputation and destroy mutual trust, particularly where there are external parties present. 32 31. With regard to loyalty and discretion, it is important that civil servants do not make statements that could undermine the authority of the public bodies they work for or affect the respect for these public bodies. Another element in this regards is their duty to respect democratic principles, the state’s constitutional order and rule of law. Therefore certain moderation may be expected in their expressions. Yet, such obligations cannot lead to disproportionate limitations to freedom of expression of public officials. Another aspect that can restrict a public official’s free expression, is the requirement of political neutrality. This essentially means that public officials refrain expressing views of political nature that may undermine the public trust of the public administration. In Ahmed and Others v. the United Kingdom the ECtHR noted that “[m]embers of the public also have a right to expect that the members whom they voted into office will discharge their mandate in accordance with the commitments they made during an electoral campaign and that the pursuit of that mandate will not founder on the political opposition of their members’ own advisers; it is also to be noted that members of the public are equally entitled to expect that in their own dealings with local government departments they will be advised by politically neutral officers who are detached from the political fray.” 33 32. The ECtHR case-law generally holds that by inevitably and knowingly laying themselves open to scrutiny, politicians must display a greater degree of tolerance in case of criticism than private individuals. This approach has been expanded and applied to civil servants as well. For example, in Janowski v. Poland, 34 the ECtHR noted that civil servants acting in an official capacity are, like politicians, subject to the wider limits of acceptable criticism, although they should not be treated on equal footing. In Le Pen v. France, the 30 ECtHR, Ahmed and Others v. the United Kingdom, application nos 65/1997/849/1056, 2 September 1998, para 56; ECtHR,De Diego Nafría v. Spain, application no. 46833/9, 2002, para 37. 31 ECtHR, Heinisch v. Germany, application no. 28274/08, 21 July 2011,para. 73 32 ECtHR, Langner v. Germany, application no. 14464/11, 17 September 2015, para. 51; see also ECtHR, Palomo Sánchez and others v. Spain, application nos. 28955/06, 28957/06, 28959/06 and 28964/06, 12 September 2011, para. 73; ECtHR, Raichinov v. Bulgaria, 47579/99, 20 April 2006, paras. 48–51; ECtHR, Fuentes Bobo v. Spain, application no. 39293/98, 29 February 2000, paras. 47–48 33 ECtHR, Ahmed and Others v. the United Kingdom, application nos 65/1997/849/1056, 2 September 1998, para 53. See also: ECtHR, Rekvényi v.. Hungary [GC], application no. 25390/94, para. 41 with respect to police officers. 34 ECtHR, Janowski v. Poland, application no. 25716/94, 21 January 1999.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 14 ECtHR also confirmed that individuals engaging in a public debate may resort to a certain amount of exaggeration, or even provocation. It Mamere v. France, the Court noted while it cannot be said that civil servants knowingly lay themselves open to close scrutiny of their every word and deed to the extent to which politicians do, in certain cases civil servants acting in an official capacity are subject to wider limits of acceptable criticism than ordinary citizens. Yet, it does not go as far to extend this approach to all persons who are employed by the State, in any capacity whatsoever and noted that the requirements of protecting civil servants have to be weighed against the interests of freedom of the press or of open discussion of matters of public concern. 35 At the same time, civil servants must enjoy public confidence in conditions free of undue perturbation if they are to be successful in performing their tasks and it may therefore prove necessary to protect them from offensive and abusive verbal attacks in the course of their duties. By the same token, civil servants should also be protected against abusive denunciations. 36 33. Whilst the freedom of expression would normally be guaranteed in statutory law and Constitutions, the conduct and speech of public officials and civil servants may be regulated through codes of conduct or ethical standards. Whether codes of conduct related principles apply in a certain situation, should be determined by several factors including if the public official was acting as such and has identified themself as acting in official capacity, and whether they could objectively be perceived to be acting in their capacity of public official (for example, when posting about public body-related matters on social media, or when attending an event to which one has been invited as a public official). Therefore, it is important for public officials to have guidance for their behaviour and speech, though in each situation a balance has to be struck where such behaviour or speech may be egregious enough for it to be classified as misconduct. 34. From the case-law of the ECtHR several aspects can be discerned that are relevant to consider in applying the code of conduct to public official’s alleged breaches thereof in the relation to expressions made by those officials. At the outset it is clear that higher protections are afforded to the speech of elected officials due to their role in democratic discourse as can be seen in Castells v Spain 37 and Lingens v Austria. 38 This protection is also afforded to civil servants, though their specific responsibilities and duties may warrant more limitations in their expressions. The ECtHR, in its examination, takes account of the circumstances and the overall background against which statements were made. It looks at the impugned interference in the light of the case as a whole, attaching particular importance to the office held by the applicants, the form and content of their statements and, in particular, the context in which they were made. 3.2.1. Capacity and Context 35. In general, as the ECtHR reiterated in Guja v. Moldova “…Article 10 applies also to the workplace, and that civil servants […] enjoy the right to freedom of expression […]. At the same time, the Court is mindful that employees have a duty of loyalty, reserve and discretion to their employer. This is particularly so in the case of civil servants since the very nature of civil service requires that a civil servant is bound by a duty of loyalty and 35 ECtHR, Mamere v France, application no. 12697/03, 7 November 2006, para 27. 36 ECtHR, Wojczyk v. Poland, application no. 52969/13, 9 December 2021, para 96. 37 ECtHR, Castells v. Spain, application no. 11798/85, 23 April 1992, Series A no. 23. See also ECtHR,Karácsony and Others v. Hungary [GC], applications nos. 42461/13 and 44357/13, 17 May 2016, paras 133–137 –which concerned MPs sanctioned for protest in parliament; reinforced special protection for elected representatives. 38 ECtHR, Lingens v Austria, application no 9815/82 (ECtHR 1986) Series A no. 103.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 15 discretion [… ] Since the mission of civil servants in a democratic society is to assist the government in discharging its functions and since the public has a right to expect that they will help and not hinder the democratically elected government, the duty of loyalty and reserve assumes special significance for them […]. In addition, in view of the very nature of their position, civil servants often have access to information which the government, for various legitimate reasons, may have an interest in keeping confidential or secret. Therefore, the duty of discretion owed by civil servants will also generally be a strong one”. 39 36. Thus, it matters if a statement was made in official or professional capacity or in private capacity, where the latter receives broader protection, unless it clearly undermines official duties. This protection may also vary depending on each function and position and the extent to which those expressions may be reconciled with function of civil servant or public official. In addition, certain civil servants are representatives of the public administration and therefore may interact with external parties more frequently than other civil servants, therefore the former may carry a higher responsibility in exercising their freedom of expression. 37. In the case of Rekvényi v. Hungary the ECtHR dealt with the prohibition for the police officers from joining political parties or engaging in political activities. Here, the Court recognized that occupying a position in public service, especially a high-ranking one, comes with certain expectations of a special bond of trust and loyalty between public servants and the State in the performance of their functions and a legitimate requirement of political neutrality. 40 The Court paid particular attention to the historical context of the country. 38. As noted, the context or background against which the statements and expressions were made matter too. In Baka v. Hungary the Court observed that the applicant, a judge who was prematurely removed as the President of the Supreme Court following legal reforms, had expressed his views and criticisms on constitutional and legislative reforms affecting the judiciary, on issues related to the functioning and reform of the judicial system, the independence and irremovability of judges, and the lowering of the retirement age for judges, all of which are questions of public interest and concluded that his statements did not go beyond mere criticism from a strictly professional perspective. 41 39. It is however important that being a public official should not be imposed as the only personality a person can have, and thus as such cannot de facto negate their right to free expression. Every person should have a possibility to have life and personality beyond his or her professional position and not only within the borders of one’s home or family but also in public. Hence, while public officials could be more limited in terms of what they can say in their official capacity/role, such limitations should not unduly interfere with their ability to have their own opinions and expressions beyond their workplace. Otherwise, it would undermine the mere essence of their right to freedom of expression and potentially undermine their right to private life protected by Article 8 ECHR. In assessing the extent to which an interference in expression of political views outside of the workplace is deemed necessary, should also factor in the rank and position of the civil servant and whether such statements could undermine the integrity of public administration. 39 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, paras 70-71. 40 ECtHR, Rekvényi v. Hungary, application no 25390/94, 20 May 1999, paras 44, 47-48 41 ECtHR, Baka v. Hungary [GC], application no. 20261/12, 23 June 2016, paras. 170-173.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 16 3.2.2. Form and Content of Speech 40. Interference to free expression may be justified to protect the rights of others, including their reputation. From the ECtHR case-law it can be discerned that a lesser level of protection is granted towards insult or defamation of high-ranking officials, politicians and civil servants compared to other people. The Court has been explicit that there is no uniform conception of morals within the European arena such that States are in a better place to judge on morality boundaries, 42 the protection of morals has limits. 43 Moreover, while professional codes of conduct may well contain elements intended to nudge and otherwise promote societal norms, the imposition of any enforceable obligation is doubtful and concern should be noted about the potential chilling effect that could stem from phrasing of moral boundaries and regulating of speech of public officials and the potential for interference with individual autonomy. 41. Importantly, the ECtHR considers reputational protection to carry more weight for individuals rather than ‘legal entities’ since only the former carries the requisite dignity and such protection has particular consideration in relation to public authorities. 44 It is likely that such strength of protection arises because of the particular importance attached to contributions to debates of public interest and strong protection for political speech. 45 42. In Mamere v France 46 the ECtHR noted that while individuals taking part in public debates on matters of general concern must not overstep certain limits, particularly with regard to respect of the reputation and rights of others, a degree of exaggeration or even provocation is permitted. The requirement to protect civil servants had to be weighed against the interests of freedom of the press or of open discussion on matters of public concern. The Court noted in this case that the statements made by the applicant were of general interest and made by him as an elected representative and therefore a higher protection was applied. It further noted that those taking part in a public debate on a matter of general concern were entitled to make somewhat immoderate statements and that in this situation the comments had been sarcastic but had remained within the limits of acceptable exaggeration or provocation. Therefore, the Court did not regard them as manifestly insulting, especially as the offending statements had to be placed in the context of an exchange of views during a television programme that was concerned more with entertainment than with news. Lastly, the Court also considered the fact that the person criticized was a public official, even though the person was no longer employed. The Court stressed that civil servants must enjoy public confidence in conditions free of undue perturbation if they are to be successful in performing their tasks and it may prove necessary to protect them from offensive verbal attacks when on duty; this also applies to defamatory allegations concerning acts performed in the exercise of their duties. Yet, that does not mean that the punishment of all criticism of civil servants related to the performance of their duties is compatible with Article 10 ECHR. Referring to Janowski, 42 ECtHR, Handyside v. the United Kingdom (ECtHR 1976) application no 5493/71, para 48; ECtHR; ECtHR, Otto-Preminger-Institut v. Austria, application no. 13470/87, 20 September 1994, para 56. 43 ECtHR, Handyside v. the United Kingdom (ECtHR 1976) application no 5493/71, para 48; ECtHR, Norris v Ireland, application no. 10581/83, 26 October 1988, para 45; ECtHR, Open Door and Dublin Well Woman v. Ireland, para 70. 44 ECtHR, Freitas Rangel v. Portugal, application no. 78873/13, 11 January 2022, para 53. 45 ECtHR, Castells v. Spain, application no. 11798/85, 23 April 1992, Series A no. 23, para 43; Wingrove v. the United Kingdom, application no.17419/90, 25 November 1996, para 58. 46 ECtHR, Mamere v France, application no. 12697/03, 7 November 2006, para 39.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 17 it noted that in certain cases civil servants acting in an official capacity are subject to wider limits of acceptable criticism than ordinary citizens. 43. Generally, the Court distinguishes types of speech with greater protection given to political speech, following Ceylan v. Turkey, which concerned a labour union president. 47 In a political context, a degree of the immoderate, offensive, shocking, disturbing, exaggerated, provocative, polemical, colourful, emotive, non-rational and aggressive speech, which would not be acceptable outside that context, is tolerated. The ECtHR noted that Article 10 ECHR protects all modes of expression but that the means of disseminating information can be of significance in determining whether measures taken by a competent authority to restrict freedom of expression were proportionate to the legitimate aim being pursued. However, even if comments are made as part of a debate on an issue of public interest, there are limits to the right to freedom of expression where an individual’s reputation is at stake. 48 Politeness, courtesy, tact and restraint might be coverable by the concept of ‘public morals’, if the wide margin of appreciation is followed as in the case of Mouvement raëlien suisse v. Switzerland. 49 In Busuioc v. Moldova, where it concerned publication of information about persons working for the state or state-owned companies by a member of the press, the ECtHR noted that even if comments are made as part of a debate on an issue of public interest, there are limits to the right to freedom of expression where an individual’s reputation is at stake. 50 44. Where it concerns defamation, there is normally an interaction and certain tension between Article 10 and Article 8 ECHR. For instance, in the case of Axel Springer AG v. Germany, 51 the ‘threshold of seriousness’ has been exceeded and in a manner that prejudices the allegedly defamed person’s enjoyment of their right to respect for private life. Most other cases would then be approached on a case-by-case approach through the ‘balancing of rights’ between Articles 8 and 10 ECHR, 52 and ECtHR consideration would depend on whether the national court had undertaken a balancing exercise or not. 53 The ECtHR will only undertake its own assessment where there are serious grounds for doing so. 54 45. In order to balance the right to freedom of expression against the right to private life, the Court uses six criteria established in the case of Axel Springer; the contribution to a debate of public interest ; the degree of notoriety of the person affected ; the subject of the news report ; the prior conduct of the person concerned ; the content, form and consequences of the publication ; and, where appropriate, the circumstances in which the photographs were taken. The Court considers in each case whether the criteria thus defined may be transposed to the case in question, although certain criteria may have more or less relevance given the particular circumstances of the case. 3.2.3. Facts and Opinions 47 ECtHR, Ceylan v. Turkey [GC], application no. 23556/94, 8 July 1999, para 34. 48 4.7; ECtHR, Busuioc v Moldova, application no. 61513/00, 21 September 2004, para 42. 49 ECtHR, Mouvement raëlien suisse v. Switzerland [GC], application no. 16354/06, 13 July 2012, para 76. 50 ECtHR, ECtHR, Busuioc v Moldova, application no. 61513/00, 21 September 2004, para 69. 51 ECtHR, Springer AG v. Germany [GC], application no. 39954/08 , 7 February 2012, para 83. 52 ECtHR, Perinçek v. Switzerland [GC] , application no. 27510/08, 15 October 2015, para 198. 53 ECtHR, MGN Limited v. the United Kingdom, application no. 39401/04, 18 January 2011, para 150. 54 ECtHR, Perinçek v. Switzerland [GC] , application no. 27510/08, 15 October 2015, paras 274-279.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 18 46. One of the most important aspects that should be assessed in defamation cases is the distinction between information (facts) and opinions (value judgments). Opinions, criticism, and speculation are also protected under Article 10 ECHR, even if they cannot themselves be proven true. In particular, value judgments, especially in the realm of political discourse, receive special protection as they are essential to ensuring a diversity of opinions, which is fundamental in a democratic society. The distinction between facts and opinions, and the prohibition of requiring proof of truth for the latter, has become increasingly significant in legal systems where proving the truth is still required in cases of "insult"—a charge that typically relates to the expression of personal views and opinions. 55 Considering the ECtHR’s distinction between opinion and facts, proof should not be requested where the expression concerns the former. 47. In Jerusalem v. Austria, the ECtHR distinguished these two by noting that the “…existence of facts can be demonstrated, whereas the truth of value judgments is not susceptible of proof.” 56 The requirement to prove the truth of a value judgment is impossible to fulfil and infringes freedom of opinion itself, which is a fundamental part of the right secured by Article 10 ECHR. In Lombardo v Malta 57 the ECtHR stated that a very narrow margin of appreciation must be afforded to competent national authorities to restrict discussions on matters of public interest. Comments in the political context, which amount to value judgements, are tolerated even if untrue, as long as they have some or any factual basis. Even a statement of fact will be would be considered permissible if what was expressed was said in good faith and there is some reasonable (even if incorrect) factual basis for saying it. It noticeably reasoned that the distinction between statement of fact and value judgment was less important where the statements had been made in the course of a lively political debate. 58 3.2.4. Matters of Public Interest 48. As noted above, the case-law of the ECtHR shows an underlying consensus that the limit of freedom of expression of public servants will be determined based on different factors, though one of the most prominent ones is whether the issue at hand is of great importance to the public interest. Robust or highly charged language can still fall under the umbrella of protected expression; how far that protection reaches depends on both the setting and the purpose behind the remarks. When debate centers on matters of public concern— especially in the heat of political discussion, election campaigns, or criticism aimed at governments, politicians, or public bodies— speakers are afforded more leeway to use forceful or biting words. 49. In relation to civil servants’ ability to contribute to public understanding and accountability, unduly broad limitations on their expression would undermine the very essence of the right to freedom of expression. The ECtHR has regarded that civil servants can have a valuable contribution to public understanding and debates as they possess knowledge and expertise that can inform and enrich public discussions. Civil servants’ statements, if they relate to matters of public interest, can benefit from a high level of protection. 59 55 Council of Europe, Protecting the right to freedom of expression, pp. 78-79. 56 ECtHR, Jerusalem v. Austria, application no. 26958/95, 27 February 2001, para 42. 57 ECtHR, Lombardo and others v Malta, application no. 7333/06, 24 April 2007, para s 55-58. 58 ECtHR, Lombardo and others v Malta, application no. 7333/06, 24 April 2007, para 60. 59 ECtHR, Nilsen and Johnsen v. Norway, application no. 23118/93, 25 November 1999, para. 47
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 19 50. In the case of Kudeshkina v. Russia the ECtHR stated that the dismissal of the judge from her position because of her public criticism was a violation of her freedom of expression. The Court determined that “she raised a very important matter of public interest, which should be open to free debate in a democratic society.” 60 Similar reasoning was given in the case of Heinisch v. Germany, where there was established that the dismissal of a geriatric nurse because of her public criticism on the provision of institutional care for the elderly in a state-owned company amounted to violation of her right to freedom of expression. It was found “that the public interest in being informed about shortcomings in the provision of institutional care for the elderly by a State-owned company was so important in a democratic society that it outweighed the interest in protecting the latter’s business reputation and interests.” 61 Even in the case of Bucur and Toma v. Romania, it was determined that revealing top secret information regarding Romanian Intelligence Service and its illegal activities “[was] so important in a democratic society that it outweighs the interest in maintaining public confidence in that institution.” 62 51. In this regard, it matters if the issue raised concerns an important question of public interest and goes beyond the confinements of an issue of private nature. This could relate to “… matters which affect the public to such an extent that it may legitimately take an interest in them, which attract its attention or which concern it to a significant degree, especially in that they affect the well-being of citizens or the life of the community. This is also the case with regard to matters which are capable of giving rise to considerable controversy, which concern an important social issue, or which involve a problem that the public would have an interest in being informed about…” 63 It is also important to factor in the reasons for the disclosure or expression whether it was purely intended as harsh criticism 64 or gratuitous personal attacks. 65 52. While any assessment of expression by a public official with respect to their responsibilities can solely be determined on the basis of the circumstances of each case, it is important that the application of those responsibilities does not result in that any critique of the public sector is qualified as a breach of duty. Public servants may be privy to certain information that can be of great importance to the public but being tied by the duty to protect the reputation of the public sector. When the situation is dire and the need to act is prompt, public servants need to be able to provide the relevant information as quickly as possible. 4. SOCIAL MEDIA AND MODERN COMMUNICATION CHALLENGES 53. With the current technological developments, social media platforms could amplify the content of the message in a manner that is more impactful than when this speech is disseminated using more traditional media. The use of social media represents an especially complex intersection of free expression and the responsibilities of public officials. While public officials retain their right to freedom of expression, their online 60 ECtHR, Kudeshkina v. Russia, application no. 29492/05, 26 February 2009, para 94. 61 ECtHR, Heinisch v. Germany, application no. 28274/08, 21 July 2011, para. 90. 62 ECtHR, Bucur and Toma v. Romania, application no.40238/02), 8 January 2013, para 115. 63 ECtHR, Balaskas v. Greece, application no. 73087/17, 5 November 2020 , para 44. 64 In ECtHR, Predota v. Austria, application no. 28962/95 the Court considered the question whether the breach of loyalty leading to the applicant’s dismissal unduly interfered with the applicant’s freedom expression and noted that the statements made by the applicant, an employee of the national railway of Austria, harshly and publicly criticised the services and performance of his employer in terms which were likely to harm the latter’s reputation in the eyes of its customers. 65 EtHR, Palomo Sánchez and others v. Spain, application nos. 28955/06, 28957/06, 28959/06 and 28964/06, 12 September 2011, para. 73
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 20 activities, especially when related to their official duties, can be subject to different legal considerations than those of ordinary persons. Online space is an information and communication tool particularly distinct from printed media, especially as regards the capacity to store and transmit information. 54. In 2022, the Council of Ministers of the Council of Europe offered recommendations on combating hate speech which contained sections relevant to the speech of public officials. Notably, these recommendations apply not only to professional public officials, but also to politicians in legislatures, the government, the judiciary and other public authorities. Paragraphs 28 and 29 indicate that these officials should “avoid engaging in, endorsing or disseminating hate speech… [and] should publicly promote a culture of human rights and should condemn hate speech firmly and promptly, while respecting freedom of expression and information, including criticism and information that may offend, shock or disturb the State or any sector of the population.” 66 Paragraph 29 encourages introduction of a code of conduct with an internal complaint and sanction procedure for parliaments, other elected bodies and political parties. The explanatory memorandum draws attention to Handyside case in particular, 67 as well as the importance of refraining from political speeches that foster or encourage intolerance, particularly during election periods. 68 55. Similarly, the case-law of the ECtHR, while acknowledging the benefits of the Internet, recognises that these are accompanied by a number of challenges in a sense that clearly unlawful speech, including defamatory remarks, hate speech and speech inciting violence, can be disseminated as never before, worldwide, in a matter of seconds, and sometimes remain persistently available online. 69 It has acknowledged that the electronic network, serving billions of users worldwide, is not and potentially will never be subject to the same regulations and control, and that the policies governing reproduction of material from the printed media and the Internet may differ. Therefore, the rules that apply to the latter undeniably have to be adjusted according to this technology’s specific features in order to secure the protection and promotion of fundamental rights and freedoms. 70 While each situation will require an assessment of various factors as to whether a certain expression is protected or not, whatever the medium used, statements, which incite to racial discrimination and hatred, do not enjoy the protection offered by Article 10 (2) ECHR. 56. One of the major challenges posed by social media to public and political discourse is their use for the spread of disinformation. Disinformation is information that is false and deliberately created to harm a person, social group, organization or country. 71 Emphasis has often been made on the harm related to disinformation during the Covid-19 pandemic, but in more recent years, it also relates to suppression of state officials’ views on topics such as blasphemy and genocide denial. 72 In her report, the UN Special Rapporteur on 66 Council of Europe, Committee of Minsiters, CM/Rec(2022)16 - Recommendation of the Committee of Ministers to member States on combating hate speech, 20 May 2022. 67 Council of Europe, Recommendation of the Committee of Ministers to member States on combating hate speech, CM/Rec(2022)16, para 116. 68 CM/Rec(2022)16, paras 118-119. 69 ECtHR, Delfi AS v. Estonia [GC], a pplication no. 64569/09, 16 June 2015, para 110; ECtHR, ECtHR, Annen v. Germany, application no. 2373/07 and 2396/07, 30 March 2010, para 67. 70 ECtHR, Editorial Board of Pravoye Delo and Shtekel v. Ukraine, application no. 33014/05, 5 May 2011, para 63. 71 See e.g., CoE Council of Europe’s 2017 Report Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making, para 20 72 United Nations, Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report, Global threats to freedom of expression arising from the conflict in Gaza, 2024, A/79/319.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 21 the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression noted that “vague laws that confer excessive discretion can lead to arbitrary decision-making and are incompatible with article 19 (3) of the Covenant” 73 and that “[t]he directness of the causal relationship between the speech and the harm, and the severity and immediacy of the harm, are key considerations in assessing whether [a] restriction is necessary” and that “[t]his does not mean that disinformation in the context of political speech can never be restricted, but that any such restriction requires a high threshold of legality, legitimacy, necessity and proportionality”. 74 However, the UNSR also noted that the prohibition of false information is not in itself a legitimate aim under international human rights law. 75 57. In another report in 2025, the UNSR refers to the role of political parties with respect to disinformation, and where party officials, candidates or members or workers, engage in electoral disinformation, attacks on the media, seeking to discredit and undermine the free flow of information and engagement in freedom of expression. For example, the Rapporteur urged that “Political parties should adopt and enforce codes of conduct that set minimum standards of behaviour and accountability for their candidates, officials, members and workers, encouraging respect for freedom of expression and prohibiting online or offline violence or incitement to violence, hatred and discrimination against women, vulnerable or marginalized groups, journalists, human rights defenders, electoral officials and election observers. Candidates and parties must be transparent regarding their transactional relationships with social media influencers and refrain from utilizing influencers or other proxies as surrogates for harmful speech and disinformation or from resharing and promoting such content.” 76 58. Therefore, it could be considered to adopt policies, which provide for disciplinary measures to be imposed on public officials who, when acting or perceived to be acting in an official capacity, make, sponsor, encourage or further disseminate statements which they know or should reasonably know to be false; and ensure that public authorities make every effort to disseminate accurate and reliable information, including about their activities and matters of public interest. 5. WHISTLE-BLOWERS 59. As freedom of expression can also intersect with exposure of ‘hidden wrongdoing’ where individuals seek to identify maladministration, breaches of legal provisions and other misconduct in public administration, there is an interrelationship between this right and protections for whistleblowers. 77 International standards have recognised the importance of whistleblower protection laws as part of an effective anti-corruption framework. For instance, whistleblower protection requirements have been introduced in the UNCAC, 73 United Nations, Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report, Disinformation and freedom of opinion and expression, 2021, A/HRC/47/25, para 40. 74 United Nations, Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report, Disinformation and freedom of opinion and expression, 2021, A/HRC/47/25, para 76. 75 United Nations, Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report, Disinformation and freedom of opinion and expression, 2021, A/HRC/47/25, para 40. 76 UN Special Rapporteur, Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression,: Freedom of expression and elections in the digital age, 2025, A/HRC/59/50, paras 106-107 77 UNGA, Report of the Special Rapporteur on the Promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, 2015, A/70/361, para 26.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 22 the 2021 OECD Recommendation of the Council for Further Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions 78 (“Anti-Bribery Recommendation”) and the Council of Europe Civil and Criminal Law Conventions on Corruption 79 (1999). 60. As noted by the UN Special Rapporteur on the promotion and the protection of the right to freedom of opinion and expression, state practice in this area is distinctly uneven with individuals being “subjected to harassment, intimidation, investigation, prosecution and other forms of retaliation. States and organizations implement the protections only in part or fail to hold accountable those who retaliate against whistle-blowers”. 80 The UN Special Rapporteur, further noted that, “laws should favour disclosures of information in the public interest’, not least because State actors ‘have most of the power— the power to intimidate, to investigate, to prosecute,” in short, they have broad access where whistle-blowers and others have only a smaller window. 81 61. Whistleblowing generally must be distinguished from the reporting of irregularities of state officials and civil servants. 82 Whistle-blowers imply a professional work-based relationship, intersecting with loyalty, reserve and the discretion employees owe to their employers. In contrast, reporting irregularities does not require the existence of the same professional relationship but generally protection is only afforded to reporting on officials. 83 The relevant justifications for possible state interference with the right to freedom of expression differ between these two categories, with the former generally making reference to preventing disclosure of confidential material and the latter being concerned with protecting the rights of others. The ECtHR recognized this in Guja v. Moldova. 84 The ECtHR therefore offers special protection under Article 10 ECHR to those who are raising alarm at alleged unlawful conduct of his or her employer. 85 62. In Guja v Moldova the Court was clear that the status of the target of defamatory remarks will form part of the analysis, with public individuals facing wider limits to acceptable criticism than private individuals. To assist with that analysis, the Grand Chamber identified six criteria relevant to the proportionality test for whistleblowers’ freedom of expression: 86 78 OECD Legal Instruments 79 The Criminal Law Convention on Corruption is available at: CETS 173 - Criminal Law Convention on Corruption; the Civil Law Convention on Corruption is available at: CETS 174 - Civil Law Convention on Corruption. 80 UNGA, Report of the Special Rapporteur, Promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, 2015 A/70/361 para 26. 81 UNGA, Report of the Special Rapporteur, Promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, 2015 A/70/361, para 58. 82 ECtHR, Medžlis Islamske Zajednice Brčko and Others v. Bosnia and Herzegovina [GC], application no 17224/11, 27 June 2017, paras 80-84. 83 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, para 70. 84 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, para 72; ECtHR, Marchenko v. Ukraine, application no. 4063/04, 2009 para 46; ECtHR, Heinisch v. Germany, application no. 28274/08, 21 July 2011, para 63; ECtHR, Goryaynova v. Ukraine application no. 41752/09, 8 October 2020, para 50. 85 ECtHR, Langner v. Germany, application no. 14464/11, 17 September 2015, para 47; ECtHR, Heinisch v. Germany, application no. 28274/08, 21 July 2011, para 43 86 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, paras 74-78
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 23 1. That disclosure was made in the first place to the person’s superior or other competent authority or body, indicating the relevance of other means to remedy wrongdoing such as official procedures. 87 2. The public interest involved in the disclosed information must be paid particular attention. 88 3. The disclosed information’s authenticity. 89 4. The need to weigh the potential damage that the public authority would suffer against the interest in disclosing the information. 90 5. The motive of the reporting employee should be such that they could be regarded as having acted in good faith where the individual has reasonable grounds to believe the information was true and did not pursue any unlawful or unethical objectives. 91 Personal grievance or antagonism or expectation of advantage would not receive strong protection. 6. Careful analysis of the imposed penalty on the individual and its consequences. 92 63. Beyond the whistleblowing context of Guja, the context of the speech is regarded as important in the assessment of/differentiating between statements of fact and value judgements. Where there is lively political debate, elected officials and journalists are considered to be given wide freedom to criticise public bodies, both local and national, even if there is less clarity with regard as to the factual basis (see sub-Section 3.2.3 above). 93 6. ASSESSMENT OF BREACHES OF CODES OF CONDUCT 64. When assessing if certain speech or expressions warrant an analysis from the perspective of the applicable codes of conduct, it is important to determine in what capacity the statement was made. Often statements made in an official or professional capacity would be brought within the scope of codes of conduct, whereas statements made in private capacity will likely fall outside this scope. At the same time, relevant circumstances may lead to the conclusion that certain private conduct could still be brought within the scope of the code of conduct regulating public officials’ behaviour. For example, this would 87 Haseldine v. the United Kingdom, Commission decision, application no. 18957/91; ECtHR, Bucur and Toma v. Romania, application no. 40238/02, 8 January 2013; ECtHR, Matúz v. Hungary application no. 73571/10, 21 October 2014; and Soares v. Portugal, application no., application no.79972/12, 21 June 2016, para 48. 88 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, para 74; concerns over embezzlement of public funds (Marchenko v. Ukraine, application no. 4063/04, 19 February 2009, para 10) and high-ranking officials’ conduct prejudicial the State’s democratic foundations or the Government’s attitude towards police brutality ((Bucur and Toma v. Romania, application no. 40238/02, 8 January 2013, para 103) have received protection. 89 Here the need to carefully verify as far as possible that the disclosed information is accurate and reliable ((Bladet Tromsø and Stensaas v. Norway [GC], application no. 21980/03, 20 May 1999). 90 National security is commonly cited here but where the wrongdoing relates to such services or where there is controversy in the armed force’s practices the public interest will outweigh the need to maintain public confidence if the prior steps in the test are fulfilled 91 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, para 77; drawing on ECtHR, Heinisch v. German, application no. 28274/08, 21 July 2011; and in Resolution 1729 (2010) of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe. 92 ECtHR, Guja v. Moldova [GC], application no. 14277/04, 12 February 2008, para 78; Fuentes Bobo v. Spain, application no. 39293/98, 29 February 2000, para 49; ECtHR, Gawlik v. Liechtenstein, application no. 23922/19, 16 February 2021, para 85; ECtHR, Heinisch v. Germany, application no. 28274/08, 21 July 2011, para 91; ECtHR, Marchenko v. Ukraine, application no. 4063/04, 2009, paras 52-53. 93ECtHR, Lombardo and Others v. Malta, para 60; ECtHR, Dyuldin and Kislov v. Russia, para 49.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 24 depend on the nature of the expression or information shared publicly, as well as the perception as to whether the expression in question was made in official capacity and whether it was based on information available due official privileges. It is also important to take into account the rank and position of the civil servant and whether such expressions could undermine the integrity of public administration. In case of publicly made defamatory or insulting expression made in a private capacity by a public office holder, this could lead to this expression being reviewed under the code of conduct. 65. A body in charge of reviewing potential breaches of codes of conduct regulating the behaviour of public officials, needs to decide, based on the facts established or accepted, whether the respondent has breached any provision of the relevant code of conduct or not. If the body finds no such breach on this standard of proof, it will issue its decision, explain its reasoning, and close the hearing. If, however, the body concludes that a breach is likely to have occurred, it must then go on to consider the implications of Article 10 ECHR before making a final determination. 66. As a next step, this body should examine whether its preliminary finding of a breach would limit the official’s right to freedom of expression under Article 10. In doing so, it should inter alia consider whether the impugned statements or actions occurred in a political context, such as during a debate on matters of public concern. If so, the body should acknowledge that such expression is likely to attract a higher level of protection, even at the local level. Where enhanced protection applies, restrictions must be supported by clear and sufficient justification. The body should assess whether the reasons for interference are legitimate, such as protecting the rights and reputation of others or maintaining public order or national security and whether they are necessary and proportionate. In assessing proportionality, it is important to consider what could be the least restrictive measure to achieve a desired objective. The body should also weigh in whether the restriction could unduly limit the ability of a public official to contribute to political discussion or carry out scrutiny functions transparently. For alleged confidentiality breaches, the body should assess whether the same purpose could have been achieved without public disclosure of this confidential information. 67. The seriousness of the conduct is also relevant to the assessment: the less offensive or shocking the conduct is, the harder it is to justify interference – particularly, where enhanced protection applies. Overall, in its assessment, the body should evaluate whether any restriction of freedom of expression that flows from its decision could be justified under Article 10 (2) ECHR. This involves following the logic of tripartite test and assessing whether a given restriction meets the following three requirements: whether it is a) prescribed by law, b) pursues legitimate aim and c) is proportionate and necessary in a democratic society. 68. Overall, the body, which should act independently, impartially and objectively and expeditiously, should conduct the proceedings on the premise that the applicable code of conduct aims to uphold acceptable standards in public life, prevent conduct that leads to a chilling effect and stifle public debate, and protect others from offensive, abusive, or defamatory remarks. While acknowledging that each case is to be determined based on its specific circumstances, it is important that the procedures and interpretations of the applicable rules do not lead to an undue disruption of public officials’ work, and maintain mutual trust between officials and the general public, safeguard confidential information, maintain reputation of the entities the public officials work for, and prevent actions that could undermine good governance or public confidence in democracy.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 25 7. COMPARATIVE JURISDICTIONAL ANALYSIS 69. Within the OSCE region participating States have different approaches to regulating the conduct of public officials. 70. Bulgaria’s 2020 Code of Conduct of Civil Servants in the State Administration expands the catalogue of principles for the conduct of civil servants in the state administration and gives legal definition to each principle in order to facilitate their interpretation and application. 94 The code provides that in the performance of their official duties and in their public life, including in the use of information and communication technologies, the employees in the state administration shall follow behavior that does not undermine the prestige of the civil service. 71. Canada has adopted the Values And Ethics Code For The Public Sector 95 , which contain a set of values for persons holding a public position. This code represents something of a mix between general statements, as it provides objectives of the code and values that are to be adhered in a fairly generalized manner, and also provides brief and generalized information about expected behavior of the public servants. However, this code represents a mandatory instrument, as it provides that “[a] breach of these values or behaviours may result in disciplinary measures being taken, up to and including termination of employment.” 96 The code’s appendix provides a more elaborate explanations to the duties that public servants need to adhere to, however these are also general in nature. More detailed information about particular obligations of the public servants are provided through accompanying guidelines, such as Guidance for Public Servants on their Personal Use of Social Media. 97 In it, it is observed that “a professional, non-partisan, and impartial federal public service is integral to our democracy.” 98 Therefore, even though public servants are entitled to their freedom of expression, it is also imperative that they conduct themselves in a non-partisan manner in order to adhere to their duty of loyalty so as not to deteriorate reputation of the public sector. It is stated that duty of loyalty “[…] justifiably limits public servants’ freedom of expression, particularly when their public statements could damage the reputation of the Government of Canada.” 99 72. However, apart from setting a clear limit to the freedom of expression of public servants these guidelines also provide that this duty of loyalty must be balanced with public servants’ freedom of expression. The guidance identifies three situations in which the balancing of these interests is likely to result in an exception to the duty of loyalty are where, including when the Government is engaged in illegal acts; the Government policies jeopardize life, health or safety; the public servant’s criticism has no impact on their ability to perform effectively the duties of a public servant or on the public 94 Bulgaria has adopted new Code of Conduct of Civil Servants in the State Administration, Lex.bg - Laws, Regulations, Constitution, Codes, State Gazette, Implementing Regulations (available in Bulgarian). 95 Canadian Values and Ethics Code for the Public Sector, 2011, https://www.tbs-sct.canada.ca/pol-cont/25049-eng.pdf. 96 Canadian Values and Ethics Code for the Public Sector, 2011, https://www.tbs-sct.canada.ca/pol-cont/25049-eng.pdf. 97 Guidance for Public Servants on their Personal Use of Social Media, Treasury Board of Canada Secretariat, https://www.canada.ca/en/treasury-board- secretariat/topics/values-ethics/guidance-for-public-servants-personal-use-of-social-media.html 98 Guidance for Public Servants on their Personal Use of Social Media, Treasury Board of Canada Secretariat, April 6, 2025, https://www.canada.ca/en/treasury- board-secretariat/topics/values-ethics/guidance-for-public-servants-personal-use-of-social-media.html 99 Guidance for Public Servants on their Personal Use of Social Media, Treasury Board of Canada Secretariat, April 6, 2025, https://www.canada.ca/en/treasury- board-secretariat/topics/values-ethics/guidance-for-public-servants-personal-use-of-social-media.html
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 26 perception of that ability. It further notes that social media should not be used for disclosing allegations of wrongdoing in the public service, but that this should be done through mechanisms designed for this purpose. 73. The Croatian Code of Ethics for Civil Servants and Employees provides that when using official means of communication and in all forms of communication on social networks, representing a state body, a civil servant shall be obliged to preserve their personal reputation and public trust in the work and reputation of the state body. With regard to private use of social media the code provides that the civil servant should respect personal data protection laws and to ensure that their private views and related statements are not brought into connection with the performance of official duties. 100 74. In France, civil servants are regarded as employees of a public service and representatives of the state which entails special rights and duties within and beyond their work responsibilities. Sanctions can include warnings, exclusions, career progression restrictions and compulsory retirement. In common with other CoE and EU member states, French civil servants have their freedom of opinion guaranteed 101 but this must be distinguished from freedom of expression of those opinions. 75. The French General Code of the Civil Service indicates the following areas that apply within the workplace with respect to freedom of expression, which includes obligations of neutrality, professional discretion, professional secrecy, and those related to whistleblowers. Breaches of these obligations can be taken to disciplinary proceedings and relevant sanctions could be applied, but there are a number of procedural protections including the right of access to one’s personal files and the assistance of a lawyer of their choice. The obligation of neutrality 102 which is linked to the French principle of equality of all before the public service prevents French public service employees from expressing personal opinions in any way (through words, dress, or behaviour) during the course of their work. 103 76. The obligation of professional discretion requires that civil servants exercise professional discretion as determined by Article 121-7 of the Code. 104 It applies to all facts, information and documents which a civil servant becomes aware of during their employment period, limiting primarily the possibility of public disclosure, though subject to whistleblowing protections. 105 This element of the Code works in tandem with the civil servants’ obligation of professional secrecy where the information in their possession is indicated as such. 106 The French civil service can infringe upon the rules of professional discretion and secrecy when they reveal crimes, serious breaches of the law, or threats to the public interest (in line with protections for whistleblowers set out in Article L. 135-4 of the Code and Law n°2016-1691 on transparency, the fight against corruption and the modernisation of economic life). 107 Outside of the workplace, the duty of reserve (devoir de reserve) applies, which requires civil servants to show moderation in public 100 Code of Ethics for Civil Servants and Employees (Narodne novine no. 8/2025) available at: Code of Ethics for Civil Servants and Employees (Narodne novine no. 8/2025) | Croatian Parliament. 101 General Code of Civil Service, In force as of 1 March 2022, Articles L. 111-1, L. 113-1, L. 114-1.; Declaration of Human and Civic Rights (1789), Article 10 102 General Code of Civil Service, In force as of 1 March 2022 Article L 121-2 103 France, Case n°244428 M. Odent Council of State 15 October 2003 104 General Code of Civil Service, In force as of 1 March 2022 Article L 121-7 105 France, Case n°393320 Council of State 20 March 2017 106 General Code of Civil Service, In force as of 1 March 2022 Article L 121-6 107 France, Law n°2016-1691 on transparency, the fight against corruption and the modernisation of economic life (2016)
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 27 expressions of personal opinions. The extent of the duty varies depending on several criteria: seniority; circumstances of the expression; the extent of publicity; and the form of the expression. 108 77. In Greece, the Code of Ethics and Professional Conduct for Public Sector Employees provides guidance on the freedom of expression of public sector employees. It is based on a single obligation, namely the service of the public interest, which requires adherence to standards of professional conduct, establishing a culture of ethics in the public administration, enhancing citizens' confidence in the integrity of its institutions. With a few exceptions, such as military, teaching staff amongst other, the code applies to all public sector employees regardless of rank and responsibilities. 109 With respect to social media specifically it instructs, amongst other, that employees must use social media and the Internet in a way that does not harm the interests of their organization and should pay particular attention to the expression of opinions and personal convictions so as not to create in any way the impression that they are the views of or are directly or indirectly linked to their employer. 78. In Scotland, the Parliament approved the Code of Conduct for Councillors (2021), which is applicable to local government. This is based on the Ethical Standards in Public Life etc. (Scotland) Act 2000. The Act introduced an ethical framework which required Scottish Ministers to issue a Code of Conduct for Councillors and a Model Code of Conduct for members of the devolved public bodies. The Standards Commission publishes guidance for councillors on how to interpret the provisions within the Code of Conduct. In the 2025 version of the Councillors Code of Conduct Guidance, the issue of Article 10 ECHR is specifically addressed. 110 In it, it specifies that councillors should note that the protection, which Article 10 ECHR affords, is not absolute and does not extend to, or excuse, hate speech or egregious offensive and abusive personal attacks. It gives various factors to consider, including whether the comments are likely to bring your office or the local authority itself into disrepute; whether treatment is courteous, respectful and considerate; whether a point is made in a respectful and constructive manner which may have more of an impact in terms of influencing others; the fact that ‘liking’, re-posting and re-tweeting comments or posts, or publishing links to other sites are likely to be perceived as endorsing the original opinion, comment or information, including information on other sites; whether to allow disagreement on your social media pages; whether humour, irony and sarcasm will be perceived as the fact and that tone can be harder to convey online; whether a response is needed and/or if it is appropriate or helpful to do so; the stricter rules that apply to election publicity; whether anything that is posted could be considered obscene. 111 The Standards Commission also developed advice notes addressing the application of Article 10 ECHR in light of their Code of Conduct and on the use of social media by councillors. 112 108 France, Ministerial response n°48 699 Official Journal of the National Assembly (23 December 1991); Guide on the duty of reserve and the freedom of expression of civil servants, Nos Services Publics, July 2021. See also: Duties of reserve, discretion, neutrality and professional secrecy in the public service | Service-Public.fr . 109 Code of Ethics and Professional Conduct for Public Sector Employees, 2022. Available at: Code-final.cdr. 110 See Councillors Code of Conduct Guidance, 2025, p. 12 available at: 1743158220250328GuidanceonCouncillorsCode2025v2.pdf 111 See Councillors Code of Conduct Guidance, 2025, p. 12 available at: 1743158220250328GuidanceonCouncillorsCode2025v2.pdf 112 See Freedom Of Expression - Advice Note On The Application Of Article 10 Of The ECHR And The Councillors’ Code Of Conduct and the Advice Note on the Use of Social Media for Councillors available at: Advice Notes | The Standards Commission for Scotland.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 28 79. Serbia’s Code of Conduct for Public Servants 113 provides mandatory duties that public servants need to adhere to. Serbia also enacted a Law on Employees in Autonomous Provinces and Local Self-Government Units that also takes into account certain duties of public servants. In it, it is also determined that public servants have a duty to act without bias and politically neutral 114 . It is furthermore provided that failure to do so represents a serious breach of duty. 115 However, the case law states that public servants may not be held accountable for blanket breaches of duties. It is stated that in each individual case there needs to be determined what breach of duty exactly took place and that the regulation that was violated by the illegal work of the employee must be precisely marked 116 . 80. The public service sector in Sweden contains three different categories: the ministries, government offices, and government agencies at the national level; municipalities; and the counties. The Freedom of the Press Act and the Fundamental Law on Freedom of Expression contain specific rules to guarantee freedom of expression, particularly via printed media, as well as television broadcasting. 117 The former contains a principle of openness under which most correspondence and documents may be released to those who request it. 118 Despite these broad protections, restrictions are found, such as within the Sweden Public Employment Act which regulates activities of civil servants beyond their professional activities. 119 In particular, Section 7 prevents civil servants from taking up activity that may affect confidence in their impartiality or that may harm the reputation of the government agency. 120 81. Ukraine has adopted the General Rules of Ethical Conduct for Civil Servants and Local Government Officials. 121 The Code contains standard ethical guidelines, such as prohibitions against swearing, discriminatory remarks, and harassment. Of particular relevance to freedom of expression, is the provision that obliges public officials to refrain from sharing information, including posting comments on websites and social networks, which may damage the reputation of state bodies and local self-government even within the after-work hours. 82. The United Kingdom distinguishes between political officials (those that are elected and appointed) from administrative and civil service roles. Broadly, the UK distinguishes the roles in its civil service according to whether the personnel is engaged in direct operational delivery of policies, or in providing policy advice and support to Ministers, or being responsible for implementing programmes and projects, or any combination of 113 Serbian Code of Conduct for Public Servants, https://www.paragraf.rs/propisi/kodeks-ponasanja-drzavnih-sluzbenika-republike-srbije.html 114 Law on Employees in Autonomous Provinces and Local Self -Government Units, art. 16 https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_zaposlenima_u_autonomnim_pokrajinama_i_jedinicama_lokalne_samouprave.html 115 Article 138 of the Law on Employees in Autonomous Provinces and Local Self -Government Units, art. 16 https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_zaposlenima_u_autonomnim_pokrajinama_i_jedinicama_lokalne_samouprave.html. 116 Judgement of the Administrative Court, U 13796/20, 12 January 2022. 117 Freedom of the Press Act (Tryckfrihetsförordningen; SFS 1949:105); www.riksdagen.se/sv/dokument-lagar/dokument/svensk- forfattningssamling/tryckfrihetsforordning-1949105_sfs-1949-105; Fundamental Law on Freedom of Expression (Yttrandefrihetsgrundlagen; SFS 1991:1469); www.riksdagen.se/sv/dokument-lagar/dokument/svensk-forfattningssamling/yttrandefrihetsgrundlag- 19911469_sfs-1991-1469. 118 Chapter 2 of the Freedom of the Press Act 119 Sweden Public Employment Act 1994:260 120 Sweden Public Employment Act 1994:260 section 7 121 General Rules of Ethical Conduct for Civil Servants and Local Government Officials, originally approved by Order No. 158 of the National Agency of Ukraine on Civil Service on August 5, 2016,most recently amended in 2023 https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1203-16#Text
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 29 the above. The route to accountability is outlined in the Civil Service Code, 122 noting that the Civil Service is an integral and key part of the government of the United Kingdom. It supports the government in developing and implementing its policies, and in delivering public services. Civil servants are accountable to Ministers, who in turn are accountable to Parliament. 123 83. The Civil Service Code was given statutory recognition in 2010. 124 It establishes the core values of the civil service: integrity (putting the obligations of public service above personal interests), honesty (being truthful and open), objectivity (basing advice and decisions on rigorous analysis of the evidence), and impartiality (acting solely according to the merits of the case and serving equally well governments of different political persuasions). The Code regards the following behaviour as unacceptable: the misuse of their official role, deceiving or knowingly misleading Parliament, frustrating the implementation of policy. 125 There are no explicit protections in relation to freedom of expression for civil servants, although whistleblower protections are present in the Public Interest Disclosure Act 1998, which protects civil servants from dismissal if they make a protected disclosure of malpractice or criminality. Violations of the Code is a disciplinary matter falling within the relevant department, such that breaches are reported to senior officials. Where the department’s assessment of the breach or relevant conclusion is not satisfactory, it can be referred to the Civil Service Commission 126 , which can then make a recommendation. Public sector employees benefit directly from Section 6 of the Human Rights Act 1998 that makes it unlawful for public authorities to act incompatibly with the ECHR rights. 8. CONCLUSION 84. Public officials—both elected and civil servants—enjoy the rights as afforded by Article 10 ECHR and Article 19 ICCPR, but those are qualified to a certain extent by the professional duties, reserve, impartiality, and discretion, and respect and political neutrality. General limitations are applied for defamation and so-called hate speech, whilst Article 20 (1) ICCPR explicitly prohibits propaganda for war. In this respect, public officials have increased responsibility due to their status and potentially stronger influence and broader reach, and hence should exercise special vigilance in order not to perpetuate negative stereotypes and/or incite their audiences to intolerance, hate, discrimination or violence. 85. Where the expressions concern insults or other potential harmful expressions, public officials should exercise restraint and respect towards the values and norms upheld by the code of professional conduct. However, each situation should be determined by the circumstances of the case and take into account various factors. These factors include the following: the position of the official (where higher-ranking or politically sensitive roles may warrant stricter scrutiny); the medium of communication (where the use of social 122 https://www.gov.uk/government/publications/civil-service-code/the-civil-service-code 123 Civil Service, ‘Civil Service Code’ (London 2015) 124 Constitutional Reform and Governance Act 2010 125 Civil Service, ‘Civil Service Code’ (London 2015) https://www.gov.uk/government/publications/civil-service-code/the-civil-service-code 126 The Commission has not routinely published outcomes of complaints since 2021, although some information is provided in their Annual Reports. The vast majority of complaints are regarded as out of scope of the Commission. webpage of outcome of complaints: Those available to 2021 indicate that there are investigations in cases related to: May 2021 - Foreign, Commonwealth and Development Office Conduct of civil servant on social media (Outcome Closed – No response from complainant); July 2021 - Home Office Terminology used in internal communications. Outcome: Referred back to Department; December 2021 - Ministry of Defence Conduct of civil servant on social Media. Outcome Referred back to Department.
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 30 media platforms may increase the risk of reputational harm or other negative consequences due to the broader outreach and speed of dissemination); the capacity in which the official was acting (personal or official/professional); the content and tone of the expression (satirical or humorous posts may be perceived and treated differently than hostile or inflammatory ones); and the timing and circumstances of the expression (speech made during a politically sensitive period or crisis may have significantly more serious consequences). Similar considerations apply to disinformation in which situations public officials should be under an enhanced obligation to offer verified and reliable information at all times and to the extent possible. Furthermore, civil servants could be expected to exhibit caution in expressing views in their official capacity with regard to policies or issues officially proclaimed by the respective public authorities. At the same time, public officials may be justified or even have a duty to speak out on matters of a great public interest and importance, while whistleblowers should be protected when acting in public interest and in good faith (e.g. without malicious motives). 86. In any disputable case, the following aspects must be considered, namely: 1) what were the motives of an impugned behaviour/speech of a public official and 2) whether it concerns a matter of public interest. The existence of a code of conduct or other regulatory frameworks applicable to the professional conduct of public officials should not preclude them from contributing to public debate in an honest and meaningful way. At the same time, public officials have the right to one's own personality which is separate and distinctive from their professional image and workplace. It could not be legitimately expected that their views, opinions and expressions will fully align with the official position. Otherwise, the mere essence of their freedom of expression rights would be impaired. Codes of conduct should not nurture and encourage conformism. Instead, they should allow for sufficient degree of freedom to deviate from the majority’s opinion and should encourage creative thinking and problem solving. 87. Due to their very nature, codes of conduct are an ethical, aspirational framework and thus may be phrased in a manner that may be otherwise incompatible with legal certainty principles that apply to laws. It must be underlined that codes of conduct must reflect proportional application without stifling democratic discourse. It is common for codes of ethics/conduct to contain references to fundamental principles and values that are significant for the state concerned and its population, which generally also have a unifying function. That said, when such principles are broad and may be subject to various interpretations, they should not be misused as a ground to unduly restrict the right to freedom of expression, for instance to prevent the expression of opinion or political views that are critical of the government or its polices, or may imply discussing autonomy, administrative or territorial organization of the country. 88. Public bodies must develop policies that respect the fundamental right to freedom of expression while ensuring that public officials uphold the integrity, impartiality, and trust expected of their office. A well-balanced policy framework should: recognize that public officials do not forfeit their rights as private citizens; acknowledge the legitimate public interest in open debate and criticism of government actions; and set clear boundaries whereas speech undermines institutional integrity or violates public trust. Any restrictions must meet the tripartite test of: legitimacy (pursuing a legitimate aim); legality (being prescribed by law or in this case, by the codes of conducts stemming from the law); necessity (there is a genuine need for such restriction) and proportionality (the measure is the least intrusive option to achieve the desired goal). 89. Any policies in place should not adopt a “zero tolerance” approach but instead promote balanced, well-measured, case-specific responses, which duly take into account both the
Comparative Note on the Application of International Freedom of Expression Standards in Relation to Breaches of Codes of Conduct by State Officials 31 rights and responsibilities of a public official and recognize the overall prevalence of public interest. It must also be acknowledged that the intersection of freedom of expression and codes of conduct for public officials has become increasingly complex in the age of social media which, among other implications, effectively blur the distinction between private and public spheres. While public officials retain their rights as private citizens, those rights must be exercised in a way that does not undermine the trust placed in public institutions without valid reasons and proper justification for doing so. Social media amplify the voices of public officials and blur the line between personal and professional identity. As such, codes of conduct must evolve to reflect this reality, ensuring that their guidance is clear, fair, and aligned with international human rights law and applicable standards. 90. The ultimate goal is not to silence public officials but to create a regulatory and/or policy environment where freedom of expression is preserved within the framework of ethical responsibility. Through thoughtful policy development, clear expectations, and respect for human rights and constitutional protections, public institutions can navigate this evolving terrain without compromising democratic values or institutional integrity. [END OF TEXT]