World Health Organization (WHO) · Publications

Ядуурал ба жендэрийн асуудлыг эрүүл мэндийн хөтөлбөрүүдэд тусгах нь:Эрүүл мэндийн мэргэжилтнүүдэд зориулсан гарын авлага: Жендэрийн тухай модуль [Integrating poverty and gender into health programmes : a sourcebook for health professionals : module on gender]

December 31, 2008 World Health Organization

The full text is hosted by the publishing organisation. lawenc.com indexes the metadata and links to the official source.

Full text

ßäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõ íü Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

www.wpro.who.int

Çóðàã àâñàí: õàâòàñ, © 2005 Ýðèê Òîìñîí, Photoshare-ààñ àâàâ; õóóäàñ–4 © 2007 Ìàíäåë Ï.Ðîñàðèî, Photoshare-ààñ àâàâ; õóóäàñ–37 © 2004 Ìåðè Êðèñòèí Ï.Âèëëàíèåâà, Photoshare-ààñ àâàâ; õóóäàñ–76 © ÎÓÕÁ /19787/ Ãóñèííå Áèçîðè; õóóäàñ–1, 12, 40 © 104 ÄÝÌÁ/ÍÄÁÁ. ÄÝÌÁ-ûí íîìûí ñàíãèéí êàòàëîãèéí ìýäýý ßäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ íü: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä çóðèóëñàí ãàðûí àâëàãà: Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü. 1. ßäóóðàë. 2.Æåíäýð. 3.Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð ISBN 978 92 9061 322 0 © Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà 2008 Çîõèîã÷èéí ýðõýýð õàìãààëàãäñàí. Ýíýõ¿¿ íîìíû àãóóëãà íü àëèâàà óëñ, ãàçàð, õîò, á¿ñ íóòãèéí ýðõç¿éí áàéäàë, õèë õÿçãààðûí òàëààð Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí ¿çýë áàðèìòëàëûí èëýðõèéëýë áîëîõã¿é. Ãàçðûí çóðàã äýýðõ òýìäýãëýãýý íü õèë õÿçãààðûí îéðîëöîî èëýðõèéëýë áîëíî. Ýíýõ¿¿ õýâëýëä òîäîðõîé êîìïàíè, ¿éëäâýðëýã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äóðüäñàí íü ýíýõ¿¿ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààñ çºâëºìæ áîëãîñîí ãýñýí ¿ã áèø. Õýâëýëä àëäàà ãàðñàí áàéõûã ¿ã¿éñãýõã¿é. Çîõèîã÷èéí ýðõýýð õàìãààëàãäñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýðèéã òîì ¿ñãýýð òýìäýãëýñýí áîëíî. Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààñ ýíýõ¿¿ õýâëýëä àëäàà ìàäàã áàéõã¿é ãýõ áàòàëãàà ºãºõ áîëîìæã¿é. Ýíýõ¿¿ õýâëýëèéí õýðýãëýýíýýñ ¿¿äñýí àëèâàà õîõèðëûí õàðèóöëàãûã Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà õ¿ëýýõã¿é. Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí õýâëýëèéã Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí Ìàðêåòèíãèéí àëáàíààñ äàðààõ õàÿãààð çàõèàëæ àâ÷ áîëíî: 20 Avenue Appia, 1211 Geneva 27, Switzerland (óòàñ: +41 22 791 2476; ôàêñ: +41 22 791 4857; è–ìåéë: bookorders@who.int). ÄÝÌÁ-ûí õýâëýëèéã áîðëóóëàõ áóþó ¿íýã¿é ò¿ãýýõ çîðèëãîîð îëøðóóëàõ, îð÷óóëàõ õ¿ñýëòèéã äýýðõ õàÿãààð ÄÝÌÁ-ûí õýâëýëèéí àëáàíä ãàðãàíà (ôàêñ: +41 22 791 4806; è–ìåéë: permissions@who.int). ÄÝÌÁ-ûí Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñèéí õýâëýëèéã îëøðóóëàõ õ¿ñýëòèéã Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñèéí òºâèéí õýâëýëèéí àëáàíä ãàðãàíà, P.O.Box 2932, 1000, Manila, Philippines, ôàêñ: (632) 521–1036, è–ìåéë: publications@wpro.who.int. (NLM àíãèëàë: WA 30)

ßäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõ íü: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà

ãàð×èã Òàëàðõàë .............................................................................................................................vi Òîâ×èëñîí ¯Ã ...................................................................................................................vii ªìíªòãªë .........................................................................................................................viii òàíèëöóóëãà ......................................................................................................................1 I. Æåíäýð ãýæ þó âý? ..........................................................................................................4 Õ¿éñ ãýæ þó âý? Æåíäýð ãýæ þó âý? ..............................................................................5 Æåíäýðèéí ¿¿ðýã ..............................................................................................................6 Íººöèéí õ¿ðòýýìæ, õÿíàëò ............................................................................................10 Æåíäýðèéí õýðýãöýý, øààðäëàãà ....................................................................................11 2. Ýð¿¿ë ìýíä æåíäýðèéí õîîðîíäûí õîëáîî ............................................................... 13 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëä àíàëèç õèéõ íü ..............15 Õ¿éñ íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé áàéäëûã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü ......................................................................15 Æåíäýð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé áàéäëûí òîäîðõîéëîõ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü ........................................................16 Õ¿éñ, æåíäýðèéí õîîðîíäûí õîëáîî .....................................................................16 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷èíä ºðòºìòãèé áàéõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ ..........17 Õîîë òýæýýë ...........................................................................................................18 Áîëîâñðîë ................................................................................................................19 Æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëò .................................................20 Òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäýë ...........................................................................................22 Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäîõ ºâ÷ëºë, ºâ÷íèé òàðõàëòûí ÿëãààòàé áàéäàë .............................................................................................................................22 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ .........................................................................................................................29 Ãàçàðç¿éí ñààä áýðõøýýë¿¿ä ................................................................................30 Ýäèéí çàñãèéí áýðõøýýë¿¿ä ..................................................................................32 Íèéãýì ñî¸ëûí áýðõøýýë¿¿ä .................................................................................33 Áîëîâñðîë, ìýäëýã äóòìàã áàéõ ...........................................................................35 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àâ÷ áóé ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÿëãààòàé áàéäàë .............................................................................................................36 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäîõ íàñ áàðàëòûí øàëòãààíû ÿëãààòàé áàéäàë .....39 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷ëºëººñ ãàðàõ ¿ð ä¿íãèéí ÿëãàà ................................41 3. ßàãààä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë âý? ....................................................................................................... 42 ¯ð àøèã ...........................................................................................................................43 Òýãø áàéäàë ....................................................................................................................43 Ãàð÷èã

Õ¿íèé ýðõ .......................................................................................................................44 4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý? ..............................................................................................................46 Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýã õýðõýí õèéõ âý? ...............................................................47 Æåíäýðèéí òºëºâëºëò ãýæ þó âý? .................................................................................50 Ýðõ áàðèã÷äûí óõàìñàð ÷àäàìæèéã äýýøë¿¿ëýõ ..................................................................59 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí àæèëëàãàà ................................................................61 Ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñ ñàëáàðûíõíû ñàíàà÷ëàãà .........................................................65 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ íü ..........................................67 5. Áàãøèéí ãàðûí àâëàãà ................................................................................................. 82 Çîðèëòîò á¿ëýã ...............................................................................................................83 Áàãøèéí ¿¿ðýã ................................................................................................................83 Àðãà÷ëàë .........................................................................................................................83 Áóñàä àðãà÷ëàë: Ñàëõè õàãàëàõ, ýð÷ õ¿÷ îðóóëàõ ..........................................................85 Ñàëõè õàãàëàã÷èä ..................................................................................................85 Á¿ëãèéã èäýâõèæ¿¿ëýõ òîãëîîì ...........................................................................86 Ìàòåðèàë ........................................................................................................................87 Ñàíàë áîëãîæ áóé ¿íýëãýýíèé õóóäàñ ...........................................................................87 Ñóðãàëòààñ õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿í ..................................................................................88 Õè÷ýýëèéí òºëºâëºãºº ....................................................................................................88 Õè÷ýýë 1: Îðøèë. Õ¿éñ, æåíäýðèéí õîîðîíäûí ÿëãààã øèíæëýõ íü .................88 Õè÷ýýë 2: Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã òîäîðõîéëîã÷ ..........................................................................................................90 Õè÷ýýë 3: Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õýðýãöýý, øààðäëàãà, áîäëîãûí õàíäëàãà ...........95 Õè÷ýýë 4: Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºñºë, õºòºëáºðò æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ íü ....................................................................................................................97 Õè÷ýýë 5: Õààëò, ¿íýëãýý ......................................................................................99 Òàðààõ ìàòåðèàë ...........................................................................................................100 Õè÷ýýë 1, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë: Æåíäýðèéí òîãëîîì .........................100 Õè÷ýýë 2, Äàñãàë 2, Ñàíàë áîëãîæ áóé ä¿ð áà àñóóìæ ...................................100 Õè÷ýýë 2, Äàñãàë 2, Òàðààõ ìàòåðèàë: Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã ñóäëàõ íü .......................................................................101 Õè÷ýýë 2, Äàñãàë 3, Òàðààõ ìàòåðèàë: Ýð¿¿ë ìýíäèéí çóðàãëàë äàõü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÿëãàà .................................................................102 Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 1: ªäðèéí 24 öàã ................................103 Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Íî¸í Ìî¸î ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëñýí íü ..........................................................................................................104 Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 3: Îðîí íóòàã äàõü áóðóó îéëãîëò .................................................................................................................105

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

iii

Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 3, Òàðààõ ìàòåðèàë 1: Áîäëîãî, õºòºëáºð äýõ æåíäýðèéí õàíäëàãûí æèøýý ............................................................................106 Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 3, Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Èäýâõèòýé àæèëëàãàà, õºòºëáºð, òºñëèéí àãóóëãûí òàëààð òàâèõ ãîë àñóóëòóóä ..........................107 Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 3, Òàðààõ ìàòåðèàë 3: ¯íäñýí àñóóëòóóä: Õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà òºñºë õºòºëáºð ìààíü æåíäýðèéí àñóóäëûã àâ÷ ¿çýæ áàéíà óó? ......108 Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 1: Òºñºë/õºòºëáºðò çîðèóëñàí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö .............................................................109 Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Õºòºëáºð/òºñºëä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèöûã õýðýãëýõ ¿çýë áàðèìòëàëûí òàéëáàð ...................110 Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 3:Õóìõààãèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, èäýâõèòýé àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä àøèãëàõ æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö ........................................................................................112 Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 4: Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèöûã õóìõààãèéí ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýíä õýðýãëýõ íü ..............................114 6. Àðãà õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë ........................................................................118 Íººö ìàòåðèàë ..............................................................................................................119 Àðãà õýðýãñýë ...............................................................................................................120 Íîìç¿é ..........................................................................................................................129 Òýìäýãëýë ....................................................................................................................... 142

øèãòãýý Øèãòãýý 1: Æåíäýðòýé õîëáîîòîé ¿ã õýëëýãèéí òîäîðõîéëîëò ............................................5 Øèãòãýý 2: Æåíäýðèéí øèíæ ÷àíàð .....................................................................................6 Øèãòãýý 3: Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü: Íýð òîìú¸î, òîäîðõîéëîëò .................................................................................7 Øèãòãýý 4: Ýðýãòýé÷¿¿ä áà æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë: Ýð õ¿íèé äàâàìãàéëàõ áàéäàë ...............................................................................................................11 Øèãòãýý 5: Õ¿éñ áîëîí æåíäýð íü ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü ............................................................................................................15 Øèãòãýý 6: Æåíäýð áà æåíäýðèéí õàðèëöàí õàìààðàë: Óóøèãíû õàâäàð .........................17 Øèãòãýý 7: Øèñòîñîìèàñèñ: ªðòºìòãèé, ºâ÷ëºìõèé áàéäàë ............................................21 Øèãòãýý 8: Õ¿¿õýä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë ..............................................23 Øèãòãýý 9: Æåíäýðèéí õýì õýìæýý ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ íü: ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿ä ..........26 Øèãòãýý 10: Æåíäýð áà ÿäóóðàë: Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäàë ................................................................................................28 Øèãòãýý 11: ÀÍÓ äàõü ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷ëºë, æåíäýð .........................................38 Øèãòãýý 12: Ýð¿¿ë áàéõ ýðõýä ñóóðèëñàí àðãà çàì .............................................................44 Øèãòãýý 13: Æåíäýðèéí àíàëèç ÿàãààä ÷óõàë âý? ................................................................47 Øèãòãýý 14: Æåíäýðèéí øèíæèëãýý ÿâóóëàõ 4 õ¿ðýý ..........................................................48 Øèãòãýý 15: Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý ÿâóóëàõ çààâàð .....................................................51 Ãàð÷èã

Øèãòãýý 16: Òºñºë, õºòºëáºð, áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààíû õàìðàõ õ¿ðýýã øàëãàõ àñóóëòóóä .........................................................................................................52 Øèãòãýý 17: Æåíäýðèéí òýãø áàéäàë, øóäàðãà áàéäàë õî¸ðûí õîîðîíäûí óÿëäàà .............52 Øèãòãýý 18: Áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñëèéí æåíäýðò ìýäðýìæòýé áàéäàëä ¿íýëãýý ºãºõ õ¿ðýý .........................................................................................................53 Øèãòãýý 19: Áîäëîãî, õºòºëáºðèéí ïðàêòèê áà ñòðàòåãèéí õàíäëàãà, àðãà áàðèë ........................58 Øèãòãýý 20: ÄÝÌÁ-ûí æåíäýðèéí øóäàðãà áîäëîãî, ñòðàòåãè ............................................60 Øèãòãýý 21: Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü, æóðàì ................................................61 Øèãòãýý 22: Æåíäýðèéí ÷èã áàðèìæààòàé ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºëò ......................................62 Øèãòãýý 23: Ìåêñèê óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðöóóëàëòûí èíñòèòóöèéí áà ãàçàðç¿éí õóâààðèëàëò .......................................................................................................64 Øèãòãýý 24: Âüåòíàì óëñûí õ¿éñýýð çàäàðãàà õèéñýí ñ¿ðüåýãèéí ¿ç¿¿ëýëòýä õèéñýí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý ..............................................................................65 Øèãòãýý 25: Áàíãëàäåøèéí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäýä óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé ¿¿ðýã àìëàëòûí õàíãàõûí òóëä îëîí íèéòèéí äýìæëýãò îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí òóðøëàãà .......................................................................................66 Øèãòãýý 26: Ôèëèïïèí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëñàí íü ................................................................................................68 Øèãòãýý 27: ßäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëñàí íü: ªºðòºº àæèë îëãîã÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîëáîîíû òóðøëàãà ................................................................69 Øèãòãýý 28: Ýíýòõýãèéí æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõºä Êàëêóòàãèéí áèåý ¿íýëýã÷ íàðûã îðîëöóóëñàí òóðøëàãà ..............................................................71 Øèãòãýý 29: ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð æåíäýðèéí õàðèëöààã ººð÷ëºõºä çàëóó÷óóäòàé õàìòðàí àæèëëàñàí íü ..............................................72 Øèãòãýý 30: Òàéëàíäûí ×èàíã Ìàé õîòûí ¿éëäâýðèéí ýðýãòýé, ýìýãòýé çàëóó àæèë÷äûí äóíä æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõ íºëººëëèéí àæèëä ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ áàãø íàðûã àøèãëàñàí íü .................................................73 Øèãòãýý 31: Òóðê óëñàä íºõºí ¿ðæèõ¿éí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëñàí íü ................74 Øèãòãýý 32: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ........................................77 Øèãòãýý 33: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ........................................78 Øèãòãýý 34: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ñóäàëãàà ....................................................................81 Øèãòãýý 35: Á¿ñ íóòãèéí òàìõè òàòàëòûí òàðõàëòàä íºëººëæ áóé íèéãìèéí íºëºº ..........81

çóðàã Çóðàã 1: Á¿ñèéí çàðèì îðíóóä äàõü òºðºëòººñ òîîöñîí äóíäàæ íàñëàëò 2002 îí .............14 Çóðàã 2: Õ¿íèé àìüäðàëûí ìº÷ëºã ......................................................................................16 Çóðàã 3: Âüåòíàì óëñàä ãýðëýñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðëîãî, çàðöóóëàëòûã õýí øèéäâýðëýäýã âý? ..................................................................................................22 Çóðàã 4: Óóøèãíû ò¿ðõýö ýåðýã ñ¿ðüåýãèéí èëð¿¿ëýëòèéí õóâü (õ¿éñ, íàñààð), 2004 îí ..................................................................................................................24 Çóðàã 5: Á¿ñèéí çàðèì îðíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõü õóìõààãèéí òîõèîëäîë, 2003 îí ................................................................................................24 Çóðàã 6: Ôèæè óëñ äàõü ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íèé òàðõàëò, íàñíû á¿ëãýýð, õ¿éñ ..............25

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Çóðàã 7: Àçèéí çàðèì îðíóóä äàõü ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõü ÕÄÕÂ-ûí òàðõàëò, 2003–2005 îí .................................27 Çóðàã 8: Äàðõëààæóóëàëòàä (ñ¿ðüåý, óëààí áóðõàí, òàòðàí, õºõ¿¿ë õàíèàä) á¿ðýí õàìðàãäñàí 12–23 ñàðòàé îõèä, õºâã¿¿äèéí õóâü, îðëîãûí áàéäëààð, Êàìáîæ ..................................................................................................................30 Çóðàã 9: Ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòíýýð óäèðäóóëñàí òºðºëòèéí õóâü, Êàìáîæ, Ôèëèïïèí, Âüåòíàì óëñàä ......................................................................31 Çóðàã 10: 7 õîíîãò 1-ýýñ öººíã¿é óäàà ðàäèî ñîíñäîã 15–49 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü îðëîãûí ò¿âøèíãýýð, Ôèëèïïèí óëñ, 2003 îí .........35 Çóðàã 11: 7 õîíîãò 1-ýýñ öººíã¿é óäàà ñîíèí óíøñàí 15–49 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü, îðëîãûí ò¿âøèíãýýð, Ôèëèïïèí óëñ, 2003 îí ........36 Çóðàã 12: Á¿ñèéí ñîíãîãäñîí îðíóóäàä òîõèîëäñîí íÿðàéí íàñ áàðàëòûí áàéäàë, õ¿éñýýð, 2002 îí ...................................................................................................39 Çóðàã 13: 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí, á¿ñèéí ñîíãîãäñîí îðíóóäààð, 2002 îí .................................................................40 Çóðàã 14: Á¿ñèéí ñîíãîãäñîí îðíóóäûí ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí, 2002 îí ......................40 Çóðàã 15: Âüåòíàìûí Áàâè ä¿¿ðãèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä çîíõèëîí òîõèîëäîõ ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷í¿¿äèéí ýçëýõ õóâü, 2000 îí ...................................41 Çóðàã 16: Ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ íü: Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí æåíäýðèéí íºëºº ...............................................50 Çóðàã 17: Òºñºë, õºòºëáºð, áîäëîãî õýðýãæèëòèéí ìº÷ëºã ..................................................50 Çóðàã 18: Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºñºë, õºòºëáºðò æåíäýðèéí øèíæèëãýýã õýðýãëýõ íü: æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö ................................................................54 Çóðàã 19: Æåíäýðò øèíæèëãýý õèéõ ìàòðèöûã õóìõàà ºâ÷íèé ñýðãèéëýëò, õÿíàëòûí õºòºëáºðò õýðýãëýñýí íü .......................................................................................54 Õ¯ñíýãò

Õ¿ñíýãò 1 Ýäèéí çàñãèéí èäýâõèòýé õ¿í àì (õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìä ýçëýõ õóâèàð) ...................................................................................................................8 Õ¿ñíýãò 2: Ìîíãîë óëñàä õºëñòýé, õºëñã¿é õºäºëìºðò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí çàðöóóëæ áóé õóãàöàà, 2000 îí ............................................................................8 Õ¿ñíýãò 3: Àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýëò, ñîíãîãäñîí îðíîîð ...............................................10 Õ¿ñíýãò 4: Á¿ñèéí óëñ îðíóóäûí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí, 2000–2004 îí ........................................................................................19 Õ¿ñíýãò 5: 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷íèé äàðàìòûí òýðã¿¿ëýõ øàëòãààí, äýëõèéí õýìæýýíä, 2002 îí ..............................................23 Õ¿ñíýãò 6: Âüåòíàì, Êàìáîæ, ÁÍÀËÀÓ-ûí íèéò õ¿í àì, ¿íäýñíèé öººíõèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí .................... 35

Ãàð÷èã

vã

ÒÀËÀÐÕÀË

Ýíýõ¿¿ ìîäóëü íü “ßäóóðàë, æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðò òóñãàõ íü: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà” öóâðàëûí íýã þì. Ãàðûí àâëàãûã ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí ñóâèëàõóéí àñóóäëààðõ á¿ñèéí çºâëºõ Êàòëååí Ôðè÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí àñóóäàë õàðèóöñàí àæèëòàí Àíæàíà Áóøàí, çºâëºõ áºãººä åðºíõèé çîõèîã÷ Ëîðè Ñåâåðåíñ, Ñàðà Êîëë–Áëàê íàðûí áàã áîëîâñðóóëñàí þì. Ìºí ãàðûí àâëàãûã Áðèéäà Íèêè õÿíàí òîõèîëäóóëæ, ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàí áîëíî. Ìàðê Ð. Êðîóâ íü ýöñèéí õÿíàí òîõèîëäóóëãûã õèéñýí. Õýâëýëèéí ýõ, çàãâàðûã Çàíäî Ýñêóëüòóðà áýëòãýâ.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

vii

ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯Ã ÄÎÕ Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë ÝÀÁÕÓÊ Ýìýãòýé÷¿¿äèéã àëàã÷ëàõ á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ òóõàé êîíâåíö ÇÑª Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí ÊÝÕÒ Êàìáîæèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õÿìðàëûí òºâ ÀÖÕ Àìüñãàëûí öî÷ìîã õàëäâàð Õ×ÀÀÆ Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿ä ÕÀÝÌÑ Õ¿í àìç¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà ÆÕ Æåíäýð áà õºãæèë ÄÍÁ Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ÄÝÌÑ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíàà÷èëãà ¯ÍÁ ¯íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ÕÕÈ Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ ÝÌÌÒ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîî ÕÄÕÂ Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ ÝÌÕÇÑ Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýìæèëç¿éí ñ¿ëæýý ÕÕÀÎÓÕ Õ¿í àì, õºãæëèéí àñóóäëààð îëîí óëñûí õóðàë ÎÓÂÑ Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàí ÍÝÒ Íÿëõñûí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí ËÃÒ Ëýñáè, ãåé, òðàíñæåíäýð ÁÆÒ Áàãà æèíòýé òºðºëò ÌÕÇ Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò ÝÁÝ Ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä ÕÁª Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ÔÝÀ¯Õ Ôèëèïïèíèé ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëààðõ ¿íäýñíèé õîðîî ÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ÝÇÕÀÕÁ Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãà ÀÁÍÓ Àðä÷èëñàí á¿ãä íàéðàìäàõ àðä óëñ ßÁÑ ßäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãè ÁÇÄÕ Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð Í¯ÁÕÑ Í¯Á-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí Í¯ÁÕÀÑ Í¯Á-ûí Õ¿í àìûí ñàí Í¯ÁÕÕ Í¯Á-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð Í¯ÁÝÕÑ Í¯Á-ûí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºãæëèéí ñàí ÂªÀÑ Âüåòíàìûí ºðõèéí àìüæèðãààíû ñóäàëãàà ÝÝÌÒ¯Ñ Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ñàí ÄÝÌÁ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà Òýìäýãëýë: Àìåðèê äîëëàðûã $-ýýð òýìäýãëýâ.

Òîâ÷èëñîí ¿ã

viii 10

ªÌÍªòãªë Ñ¿¿ëèéí 20–30 æèëèéí õóãàöààíä ÿäóóðëûí òóõàé áèäíèé îéëãîëò ºðãºæèæ, çºâõºí îðëîãî, õýðýãëýýíèé òóõàé îéëãîëòîîð õÿçãààðëàãäàõã¿é, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí áîëîí óëñ òºðèéí îðîëöîî, õóâèéí àþóëã¿é áàéäàë áîëîí ýðõ ÷ºëºº, îð÷íû ÷àíàðûí òóõàé îéëãîëòîîð áàÿæñàí.1 ªºðººð õýëáýë ÿäóóðàë ãýäýã íü äàí áàãà îðëîãûí òóõàé îéëãîëò áèø áîëæ, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæã¿é áàéäàë, ýìçýã, ºðòºìòãèé áàéäàë, ýðõ ìýäýëã¿éäýë çýðãèéã áàãòààñàí îéëãîëò áîëîí ºðãºææýý. ßäóóðàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ çàí ¿éë, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë çýðãèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà áîëîâñðîíãóé áîëîõûí õèðýýð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàðñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí íààøòàé ººð÷ëºëò¿¿ä òýãø áóñ áàéãàà íü òîäîðõîé áîëæ áàéíà. Äýëõèé, á¿ñ, óëñ îðíû äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí öààíà ýðýãòýé áà ýìýãòýé, áàÿí áà ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãàâàðòàé áàéäàë äàëäëàãäñàí áàéäàã. Äýëõèéí íèéò ÿäóó÷óóäûí 70 îð÷èì õóâèéã ýìýãòýé÷¿¿ä ýçýëäýã.2 ¯¿íèé íýãýí àäèë Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñýä ÿäóó÷óóäûí èõýíõ íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. ßäóóðëûí, ò¿¿í äîòðîî ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä æåíäýðèéí àñàð èõ ÿëãààòàé áàéäëûã èëýðõèéëäýã. Èéìýýñ æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü á¿ñèéí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëæ, îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä íèéãìèéí õàìãèéí èõ ãàäóóðõàãäñàí õýñýã áîëæ áàéíà. ßäóóðàë áà æåíäýð íü ýð¿¿ë ìýíä, íèéãýì–ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä íîöòîé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä äýýðõ àñóóäëûã ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíä òóñãàõàä òýð á¿ð áýëòãýãäýýã¿é áàéäàã. Èéìýýñ ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà íü á¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ÿäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëààðõ ìýäëýã, óð ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä áàãòñàí ìîäóëèóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòíèé äèïëîìûí ºìíºõ áîëîí àæëûí áàéðàí äýýðõ ñóðãàëòàä àøèãëàõàä çîðèóëñàí áîëíî. Ìºí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí õºòºëáºðèéí çîõèöóóëàã÷èä ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã àðãàç¿éí óäèðäàìæ áîëãîí ýñâýë àæëûí áàéðàí äýýðõ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõäàà àøèãëàæ áîëíî. Ãàðûí àâëàãûí á¿õ ìîäóëü íü õîîðîíäîî óÿëäààòàé õýäèé ÷ øààðäëàãàòàé áîë òóñ òóñä íü àøèãëàõ á¿ðýí áîëîìæòîé. ßäóóðàë áà æåíäýðèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã îéëãîõ îíîëûí ¿íäýñëýëèéã òàéëáàðëàñàí ¿íäñýí õî¸ð ìîäóëü áèé. Áóñàä ìîäóëèéã ýíýõ¿¿ õî¸ð ìîäóëèéí õàìòààð àøèãëàõ íü ç¿éòýé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòýí áýëäýõ ñóðãóóëèóäûí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò ÿäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí òóñãàõ òàëààð ìîäóëü ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä ìºí îðñîí áîëíî. Ãàðûí àâëàãà äàõü á¿õ ìîäóëèéã îðîëöîîíû àðãààð ñóðãàëòàä àøèãëàæ, îðîëöîã÷èéí ìýäëýã, òóðøëàãààð áàÿæóóëàõ íü ç¿éòýé. Ìîäóëü áîëãîí íü áàãøèéí ãàðûí àâëàãà, ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàõ äàñãàëóóäòàé áàéíà. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, õºòºëáºð, ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàëò–øèíæèëãýý õèéõ ÿâöàä ÿäóóðàë, æåíäýðèéí àñóóäàëä àíõààðàë õàíäóóëàõûã íýìýãä¿¿ëæ ÷àäíà ãýäýãò íàéäàæ áàéíà.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Òàíèëöóóëãà

ßäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõ íü: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

12 2

Òàíèëöóóëãà

¿í òºðºëõòºí ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàéõàëòàé îëîëò àìæèëòóóäûã ãàðãàñàí. 1950– 2002 îíä äýëõèéí õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëò 46.5-ààñ 65.2 áîëæ íýìýãäñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ íààøòàé õàíäëàãà íü íàñ áàðàëò, ÿëàíãóÿà íÿëõñûí áîëîí ýõèéí ýíäýãäýë, õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí äóíäàõü õàëäâàðò ºâ÷íººñ øàëòãààëñàí íàñ áàðàëòûã òóóøòàé áóóðóóëñàíòàé õîëáîîòîé. Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àðãà õýìæýý áîëîâñðîíãóé áîëæ, áîëîâñðîëûí ò¿âøèí íýìýãäýí, àðèóí öýâýð, îðîí áàéðíû íºõöºë ñàéæèð÷, öººõºí õ¿¿õýäòýé áîëîõ ñîíãîëòûã õèéæ áàéãàà ãýð á¿ë íýìýãäñýí íü õºãæèíã¿é áîëîí õºãæèæ áóé îðíóóäûí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëæ áàéíà.3 Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñèéí îðíóóä ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, õ¿í àìûí ñàéí ñàéõàí áàéäëûã õàíãàõàä ãàðãàñàí äýýðõ îëîëò àìæèëòóóäûã ãàðãàõàä ìàíëàéëàí àæèëëàñààð èðñýí. Õºãæèíã¿é îðíóóäûí õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëò 84.5 áàéãàà áîë á¿ñèéí õºãæèæ áóé óëñ îðíóóäûí äóíäàæ íàñëàëò 70.4 áîëæýý. Ò¿¿í÷ëýí õàëäâàðò ºâ÷íèé õÿíàëòûã ñàéæðóóëñíû ¿ð ä¿íä 1955–1959 îíä 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë äóíäæààð 154 áàéñàí áîë 1995–1999 îíä 48, 2006 îíä 39.5 áîëòîë áóóðóóëñàí àìæèëò ãàðãàñàí.4 Ãýñýí õýäèé ÷ ýíýõ¿¿ îëîëò àìæèëòóóä íü õ¿í àìûí äóíä æèãä áèø áàéíà. Õ¿éñýýð çàäàðãàà õèéñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí îõèä, õºâã¿¿äèéí5 ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë òýäíèé àìüäðàëûí ¿å øàòóóäàä èõýýõýí ÿëãààòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéãàà þì. Òóõàéëáàë, Á¿ñèéí õºãæèæ áóé îðíóóäàä àìüäàð÷ áóé ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñëàëò 68.2 áàéõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéíõ 72.7 áàéíà. ¯¿íèé íýãýí àäèëààð îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí õºâã¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöàí ÿëãààòàé áàéäëûí òàëààðõ íèéòëýã îéëãîëò íü áèîëîãèéí õ¿éñèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãò èë¿¿òýé òóëãóóðëàäàã áàéñíàà ººð÷ëºãäºæ ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä æåíäýð, áèå Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

ôèçèîëîãèéí îíöëîã õýðõýí íºëººëæ áàéãààã òîäîðõîéëîõîä ÷èãëýãäýõ áîëæýý.6 Èéìýðõ¿¿ ä¿í øèíæèëãýý íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûí ÿëãààòàé òàëûã õ¿éñ, æåíäýðèéí áàéäëààð õàðóóëæ ºãäºã þì. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäëûí òàëààðõ ñýòãýë ò¿ãøýýæ áóé àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà, áîäëîãî, õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõ áîëæýý. ¯¿íä Ýìýãòýé÷¿¿äèéã àëàã÷ëàõ á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ òóõàé êîíâåíöèä òóñãàãäñàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõèéã õàíãàõ ÷èãëýëýýð äýëõèéí óëñ îðíóóäûí çàñãèéí ãàçðóóäûí àâñàí ¿¿ðýã àìëàëò, Õ¿í àì, õºãæëèéí îëîí óëñûí ÷óóëãàíû óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà, Áýýæèí õîòíîî áîëñîí Äýëõèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí IV ÷óóëãà óóëçàëò áîëîí áóñàä ¿éë ÿâäëóóä ÷óõàë ò¿ëõýö áîëæ áàéíà.7 Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä íýã òàëààñ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ, íºãºº òàëààñ æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã õàëàõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ ìýäëèéã íýìýãä¿¿ëýõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòóóäûí óÿëäàà õîëáîîã òîäîðõîéëæ ºãñºí þì. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí îõèä, õºâã¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäëûã øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäàë íü íýí ÷óõàë. Òèéìýýñ îëîí óëñûí, ¿íäýñíèé, îðîí íóòãèéí, îëîí íèéòèéí á¿õèé ë ò¿âøíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðýëò õýðýãöýýíä íèéöñýí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ìýäëýã, ÷àäâàðòàé áàéæ ýð¿¿ë ìýíäýä õ¿éñ, æåíäýðèéí íºëººëºõ àðãà çàìóóäûí òàëààð îéëãîëòòîé áàéõ øààðäëàãàòàé. Ýð¿¿ë ìýíäýä æåíäýðèéí ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí òàëààðõ îéëãîëò íü õàðüöàíãóé øèíý ó÷èð á¿ñèéí öººíã¿é ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ýäãýýð òóëãàìäñàí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä çîõèõ ¸ñîîð áýëòãýãäýýã¿é áàéíà.

Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý, òºëºâëºëòèéí àðãûã àøèãëàõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð, òºëºâëºãºº, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äèéí æåíäýðèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã õàðãàëçàí ¿çýõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí ÿëãààòàé òàëóóä, òýäíèé õàðèëöààã îéëãîæ, àíõààðàë õàíäóóëàõ íü àëèâàà õºòºëáºð, áîäëîãûí ¿ð ä¿íã íýìýãä¿¿ëýõèéí çýðýãöýý õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä, òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàã÷èä ¿éë àæèëëàãààíäàà àøèãëàñíààð ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéã èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé, òýãø õ¿ðòýýìæòýé òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä íü äýìæëýã áîëíî. Ýð¿¿ë ìýíä, æåíäýðèéí ýíýõ¿¿ ìîäóëü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíäûí õîëáîîíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, æåíäýðèéí àñóóäëûã ¿éë àæèëëàãààíäàà óÿëäóóëàõûí à÷ õîëáîãäëûã îéëãóóëàõ, æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý, òºëºâëºëòèéí àðãûã ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, õºòºëáºð, àðãà õýìæýýã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä àøèãëàõ ÷àäàâõèéã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì. Ìîäóëü íü 6 õýñãýýñ á¿ðäýíý:



Íýãä¿ãýýð õýñýãò æåíäýð ãýæ ÞÓ âý, õ¿éñýýñ ÿìàð ÿëãààòàé âý ãýäãèéã òîäîðõîéëñíîîñ ãàäíà æåíäýðèéí ¿¿ðýã, æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü, íººöèéí õ¿ðòýýìæ, õÿíàëò, æåíäýðèéí ýðýëò õýðýãöýýíèé òàëààðõ ¿íäñýí îéëãîëòûã òàéëáàðëàñàí. Õî¸ðäóãààð õýñýãò ýð¿¿ë ìýíä, æåíäýðèéí õîîðîíäûí õîëáîî ÞÓ áîëîõ òàëààð ºã¿¿ëñýí. Ãóðàâäóãààð õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäàëä ßÀÃÀÀÄ ¿ð àøèã, òýãø áàéäàë, õ¿íèé ýðõèéí òàëààñ õàíäàõ ó÷èðòàé áîëîõûã òàéëáàðëàíà. Äºðºâä¿ãýýð õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, õºòºëáºð, àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíä æåíäýðèéí àñóóäëûã ÕÝÐÕÝÍ øèéäâýðëýâýë çîõèõ, æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé àðãà, àðãà÷ëàëûí æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò øèéäâýðëýõ áîëîìæóóäûí òàëààð òàéëáàðëàñàí Òàâäóãààð õýñýãò áàãøèéí àíõààðâàë çîõèõ àñóóäëóóäûã áàãòààñàí. Çóðãààäóãààð õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä æåíäýðèéí àñóóäëààð äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ àðãà õýðýãñýë, àøèãëàõ ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæóóäûã áàãòààñàí.



 

Òàíèëöóóëãà

1. Æåíäýð ãýæ þó âý?

15 5

1. Æåíäýð ãýæ þó âý? Õ¿éñ ãýæ þó âý? Æåíäýð ãýæ þó âý? íèéãìèéí õàðèëöààí äàõü õºäºëìºðèéí õóâààðüò íºëººëäºã. Ìºí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýì äýõ ýðõ ìýäëèéí òýãø áóñ áàéäàë íü òóõàéí íèéãýì äýõ æåíäýðèéí õýì õýìæýýòýé õîëáîîòîé áàéäàã. Øèãòãýý 1-ä óã ìîäóëèéí æåíäýðòýé õîëáîîòîé ¿ã õýëëýã, òîäîðõîéëîëòûã õàðóóëàâ. Íèéãìèéí àìüäðàëûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí çàð÷ìûí õóâüä æåíäýð íü íèéãìýýñ àíãèä îðøèõã¿é. Õàðèí íèéãýì äýõ ýðõ ìýäëèéí õàðèëöààíû òýãø áóñ áàéäëûã áèé áîëãîäîã ¿íäýñ óãñàà, ÿñòàí, íèéãìèéí äàâõàðãà çýðýã íèéãýìä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëò, àëàã÷èëàë áèé áîëãîäîã ¿çýãäë¿¿äòýé õîëáîîòîé áàéäàã. 8 ßäóóðàë, æåíäýðèéí õîîðîíäûí õàìààðàë íü ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð ýìýãòýé÷¿¿äýä èõ íºëººëäºã. Ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ áàãà îðëîãî îëæ, òýä ÿäóóñûí äèéëýíõ õýñãèéã á¿ðä¿¿ëäýã. 9 Ò¿¿í÷ëýí, íýã óëñ îðíû õóâüä õ¿ðòýë ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä æåíäýð õàðèëöàí àäèëã¿é íºëººëäºã. Øèãòãýý 2-ò æåíäýðèéí îëîí òàëò øèíæ ÷àíàðûã õàðóóëëàà. Æåíäýðèéí õýì õýìæýý íèéãýìä ãàäóóðõàãäñàí òðàíñæåíäýð õ¿ì¿¿ñ áîëîí áýëãèéí øèíæ ÷àíàð íü íèéãìèéí ¿çýë

ëèâàà íèéãýìä õ¿éñ íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé òîäîðõîéëîëòûí íýã õýñýã áàéäàã. Õ¿éñ íü õðîìîñîì, áýëýã ýðõòýí, ãîðìîíîîð òîäîðõîéëîãääîã áèîëîãèéí øèíæ þì. Ãýõäýý õ¿éñ ãýäýã íü áèäíèéã áèîëîãèéí õóâüä ýðýãòýé, ýìýãòýé àëü íü áîëîõûã õàðóóëæ áóé çºâõºí íýã ¿ç¿¿ëýëò þì. Áóñàä ¿ç¿¿ëýëòèéí òóõàéä çàí ¿éëä òóëãóóðëàñàí øàøèí, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí áîëîí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëëèéí óëìààñ óëñ îðíóóäàä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Ýðýãòýé, ýìýãòýé áàéõ òóõàé íèéãìèéí îéëãîëòóóäûã æåíäýðòýé õîëáîæ òàéëáàðëàäàã. Æåíäýð íü õàíäëàãà, òºñººëºë, çàí ¿éë, ¿éëäýë çýðýã íèéãìèéí õýì õýìæýýòýé õîëáîîòîé áºãººä íèéãýìøèõ ÿâöàä æåíäýðèéí òóõàé îéëãîëò áèé áîëäîã. Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿ä íü ãýð á¿ë, íèéãìèéí ºìíº àìüäðàëûíõàà òóðøèä òîäîðõîé ¿¿ðýã õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áà ýíý òàëààð íü òýäýíä çààæ ñóðãàäàã. Òýäíèé ñóðàõ ÿâöàä ýöýã ýõ÷¿¿ä, íàéç íºõºä, áàãø íàð áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñ èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Îõèä, õºâã¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä õ¿ëýýëãýñýí ýíýõ¿¿ æåíäýðèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà íü

Øèãòãýý 1: Æåíäýðòýé õîëáîîòîé ¿ã õýëëýã, òîäîðõîéëîëò

Æåíäýð: Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýä íèéãìýýñ îíîîñîí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã èëýðõèéëíý. Æåíäýð íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé áèîëîãèéí ÿëãààíààñ õàìààðàëã¿é íèéãýì òîäîðõîéëñíîîñ øàëòãààëàí ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèéã õýðõýí îéëãîõòîé õîëáîîòîé îéëãîëò þì. Õ¿éñ: Ýðýãòýé, ýìýãòýé ýñýõèéã òîäîðõîéëñîí ãåíèéí áîëîí áèîëîãèéí øèíæ Æåíäýðèéí àñóóäëûã áîäëîãîä òóñãàõ: Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òýãø áóñ áàéäëûã áàãàñãàõ çîðèëãîîð æåíäýðèéí àñóóäëûã áîäëîãî, òºñºë, õºòºëáºðèéí ä¿í øèíæèëãýý, õýðýãæèëò, õÿíàëò–øèíæèëãýýíä íýãäìýë áàéäëààð õàðãàëçàí ¿çýõ. Æåíäýðèéí òýãø áàéäàë: Æåíäýðýýñ ¿ë õàìààðàí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ, íººö áàÿëàã, ¿ð àøãààñ õ¿ðòýõ áîëîìæîîð íü ÿëãàâàðëàõã¿é áàéõ Æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäàë: ¯¿ðýã õàðèóöëàãà, àøãèéí õóâààðèëàëò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä òýãø, øóäàðãà áàéõ. Ýíý ¿çýë ñàíàà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ ìýäýë, ýðýëò õýðýãöýý õàðèëöàí àäèëã¿é ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðäºã áºãººä õ¿éñèéí ýðõ òýãø áàéäëûã áèé áîëãîõ çàìààð ýäãýýð ÿëãààòàé òàëóóäûã øèéäâýðëýõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã. Ýõ ñóðâàëæ: Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, 1998. Æåíäýð ãýæ þó âý?

16 6

Øèãòãýý 2: Æåíäýðèéí øèíæ ÷àíàð

Õàìààðàë: Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéã òóñàä íü áóñ, ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíäûí õàðèëöàà, óã õàðèëöàà íèéãìèéí õ¿ðýýíä õýðõýí áèé áîëäãèéã àâ÷ ¿çäýã. Òîãòîëöîî: Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíäûí ÿëãàà èõýíõ òîõèîëäîëä ýðýãòýé÷¿¿äèéí ãýãääýã ¿éëäýë, øèíæ ÷àíàðò èõýýõýí íºëººëäºã. Óëìààð ýðõ ìýäëèéí òýãø áóñ õàðèëöààã áèé áîëãîäîã. Õóâèðàìòãàé áàéäàë: Æåíäýð íü ò¿¿õýí øèíæòýé ÷ æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèëöàà öàã õóãàöààíû òóðøèä ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Òèéìýýñ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí õºãæëèéí àðãà õýìæýýíèé ä¿íä ººð÷ëºãäºõ áîëîìæòîé þì. ªâºðìºö áàéäàë: Æåíäýðèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, õàðèëöàà íü ÿñ ¿íäýñ, íèéãýì– ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, ñî¸ë çýðýã îëîí íºõöëººñ õàìààðàí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã òóë æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõäýý äýýðõ íºõöºë áàéäëóóäûã õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Çîõèîí áàéãóóëàëò: Æåíäýð íü õóâü õ¿íèé ò¿âøèíä ýðýãòýé÷¿¿ä áîëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õàðèëöàà òºäèéã¿é ¿íýò ç¿éë, õóóëü òîãòîîìæ, øàøèí çýðýã íèéãìèéí òîãòîëöîîòîé õîëáîîòîé àñóóäàë þì. Ýõ ñóðâàëæ: Ëàòèí Àìåðèêèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, 1997.

ãàçàð áàéõàä áýëãèéí ÷èã õàíäëàãààð íü àëàã÷èëàõã¿é áàéõààñ õàìãààëñàí õóóëü æóðàìòàé óëñ îðíóóä ÷ áàéäàã. Òóõàéëáàë, 1997 îíä Ôèæè óëñ áýëãèéí ÷èã õàíäëàãàä íü òóëãóóðëàí õ¿íèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõààñ õàìãààëàõ òóõàé ¿íäñýí õóóëèíäàà òóñãàñàí äýëõèéí àíõíû îðîí áîëñîí þì. Ãýñýí õýäèé ÷ ¿íäñýí õóóëü áîäèò àìüäðàëä õýðýãæèõã¿é áàéãàà òàëààðõ ø¿¿ìæëýë áàéäàã.13 Ãýé, ëåñáè, áèñåêñ, òðàíñæåíäýð õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéã õàìãààëäàã íèéãìèéí õºäºëãººí¿¿ä íü æåíäýð, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàë, àëàã÷èëàëûã áèé áîëãîõ øàëòãààí áîëæ áàéãààä ãîëëîí àíõààðäàã. Ýäãýýð õºäºëãººí¿¿äýä òóëãàð÷ áóé áýðõøýýëòýé àñóóäàë áîë ýð, ýì õ¿éñèéí ÿëãààòàé áàéäàë, æåíäýðèéí “îëîí õýâ øèíæ” çýðýã ¿íäñýí óõàãäàõóóíû òàëààð íýãäñýí îéëãîëòã¿é áàéãàà ÿâäàë þì.14

Æåíäýðèéí ¿¿ðýã Æåíäýðèéí ¿¿ðýã íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé çàéëøã¿é õèéõ ¸ñòîé ãýæ òîäîðõîéëñîí àæèë, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà çýðãèéã áàãòààñàí íèéãìèéí õýì õýìæýýíä òóëãóóðëàñàí çàí ¿éë ãýæ òîäîðõîéëîãääîã. ªºðººð õýëáýë, íèéãìèéí õýì õýìæýý íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèä, õºâã¿¿äèéí íèéãìèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðýãò íºëººëäºã ãýñýí ¿ã þì. Æåíäýðèéí ¿¿ðýã íü óëñ îðíóóäàä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéæ, ÿâöûí äóíä ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Íàñ, íèéãìèéí äàâõàðãà, ÿñ ¿íäýñ, øàøèí, ãàçàðç¿éí áîëîí ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñ íü æåíäýðèéí ¿¿ðýãò íºëººëäºã.15 Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãóóäûã èäýâõèòýé, ãýðèéí, îëîí íèéòèéí ãýæ àíãèëæ ºðãºí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çýæ áîëîõ þì (Øèãòãýý 3). Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí æåíäýðèéí ¿¿ðãèéã áèé áîëãîæ áóé íèéãìèéí õýì õýìæýý íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé àæèë, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã òîäîðõîé ñàëãàæ ºãäºã. Ýíýõ¿¿ çààã ÿëãààã æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü ãýäýã. Èõýíõ óëñ îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä íü èäýâõèòýé õºäºëìºð ýðõýëæ, ýìýãòýé÷¿¿ä

õàíäëàãàòàé íèéöýõã¿é áàéãàà òýäãýýð õ¿ì¿¿ñò ÷ íºëººëäºã. Äèéëýíõ óëñ îðíóóäàä çºâõºí ýñðýã õ¿éñèéí õ¿íä áýëãèéí äóð ñîíèðõîëòîé áàéõ áóþó ýñðýã õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõ íü õýâèéíä òîîöîãääîã. 10 Èõýíõ óëñ îðíóóäàä ãýé, ëåñáè, áèñåêñ, òðàíñæåíäýð çýðýã áýëãèéí ºâºðìºö ÷èã õàíäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàæ, õ¿÷èðõèéëäýã. Æèøýýëáýë, Êàìáîæèéí òðàíñæåíäýð õ¿ì¿¿ñ õ¿÷èðõèéëýë, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàëä ºðòäºã òóõàé ìýäýýëýãäñýí áàéäàã.11 Ìºí òðàíñæåíäýð ãýæ óäààí õóãàöààíû òóðøèä íýðëýãäýæ èðñýí Ýíýòõýãèéí Õèæðà îâîã àéìãèéí õ¿ì¿¿ñèéã áàéíãà ãóòààí äîðîìæèëæ, ãàäóóðõäàã áàéíà.12 ßëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûã õóóëèàðàà ººãø¿¿ëñýí Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

17 7

Øèãòãýý 3: Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü: Íýð òîìü¸î, òîäîðõîéëîëò Èäýâõèòýé õºäºëìºð

Õýðýãëýý, õóäàëäàà àðèëæààíû (ãàçàð òàðèàëàí, çàãàñíû àæ àõóé, õºäºëìºð ýðõëýëò, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýõ) çîðèóëàëòààð áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áîëîí àæèë ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõèéã õýëíý. Àæèë, õºäºëìºð ýðõëýëòèéí òàëààð àñóóõàä õ¿ì¿¿ñ äèéëýíõèäýý ººðñäèéí èäýâõèòýé àæèë õºäºëìºð, òîäðóóëáàë õºëñòýé áóþó îðëîãî îëîõîä ÷èãëýãäñýí àæèë õºäºëìºðºº íýðëýäýã. Ãýðèéí õºäºëìºð

Õ¿¿õýä àñðàõ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, õîîë õèéõ, óñ çººõ, äýëã¿¿ð ÿâàõ, ãýð öýâýðëýõ, ºâ÷òýé íýãíýý àñðàõ çýðýã ãýð á¿ë, ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äýý àñðàí õàìãààëàõ àæèë ¿¿ðã¿¿ä õàìààðäàã. Ãýðèéí õºäºëìºð õ¿íèé àìüäðàëä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé ÷ “áîäèòîé àæèë”-ä òîîöîãäîõ íü õîâîð òºäèéã¿é õºäºëìºðèéí ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëòýä ÷ îðäîãã¿é. ßäóó áóóðàé îðíóóäûí òóõàéä ãýðèéí õºäºëìºð íü ãîëäóó èõýíõäýý ãàð àæèëëàãààòàé, öàã õ¿÷ èõ øààðääàã. Îëîí óëñ îðíóóäàä ýäãýýð íºð èõ àæëûã ýìýãòýé÷¿¿ä õèéäýã. Íèéãìèéí àæèë

Îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýý, áàÿð ¸ñëîë, òýìäýãëýëò ¿éë ÿâäëûã õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëàõ, õàìò îëíû îðîëöîîã äýìæñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, áàéãóóëëàãà áóþó á¿ëýãò íýãäýõ, óëñ òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ çýðýã ¿éë àæèëëàãààã õýëíý. Íèéãìèéí àæëûí õ¿ðýýíä îëîí íèéòèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ, îëîí íèéòèéí óëñ òºðèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ÿëãàæ àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðèéí àæëûí õàæóóãààð ãîë÷ëîí îëîí íèéòèéí àæèëä èäýâõèòýé îðîëöäîã. Òóõàéëáàë óñàí õàíãàìæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý, áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ çýðýã õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã àøèãëàí, õàìòûí õýðýãöýýã çîõèñòîé øèéäâýðëýõýä ÷èãëýñýí àæëóóä áàéäàã. Ýäãýýð íü ñàéí äóðûí øèíæòýé, ýìýãòýé÷¿¿ä “÷ºëººò” öàãààðàà õèéäýã íèéãýì, óëñ òºðèéí àëáàí áà àëáàí áóñ àæëóóäààñ ÿëãààòàé àæëóóä þì. Îëîí íèéò, óëñ òºðèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãàòàé õîëáîîòîé àæëóóäûí äèéëýíõè íü ýðõ ìýäýë, àëáàí òóøààëààñàà õàìààðàí àëáàí áà àëáàí áóñ õºëñòýé áàéäàã áà ýäãýýð àæëûã ãîëäóó ýðýãòýé÷¿¿ä õèéäýã. Ýõ ñóðâàëæ: Williams S., Seed J. and Mwau, A. 1994; Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãà, Ç¿¿í ºìíºä Àçè, Íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí ñàëáàð äóíäûí çºâëºõ áàã, 1998.

íü ãýðèéí àæèë õèéäýã áàéíà. Æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü òóõàéí óëñ îðîíä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý íü àéë ºðõ òºäèéã¿é íèéãìèéí òîäîðõîé á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ìºí ÿëãààòàé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü íü íèéãìèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õîëáîîòîéãîîð ººð÷ëºãääºã. Òóõàéëáàë çàðèì óëñ îðîíä ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë çýðýã íèéãìèéí ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿ä ãîëäóó àæèëëàäàã. Ýíý ¿çýãäýë íü íèéãìèéí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòàä æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü, áàéíãûí ìº÷ëºãèéã áèé áîëãîäîã áàéíà. Èäýâõèòýé õºäºëìºðò îðëîãî îëîõ çîðèëãîîð ýðõýëæ áóé çàãàñ àãíóóð, ãàçàð òàðèàëàí, ¿éëäâýðò àæèëëàõ, áàðèëãà áàéøèí áàðèõ

çýðýã àæëóóäûã áàãòààäàã. Èõýíõ óëñ îðîíä õºëñòýé, èäýâõèòýé õºäºëìºðèéí äèéëýíõèéã ýðýãòýé÷¿¿ä õèéæ èðñýí óëàìæëàëòàé. Õ¿ñíýãò 1-ä Á¿ñèéí çàðèì îðíóóä äàõü õºäºëìºðèéí íàñíû (15–64 íàñ) õ¿í àìä ýäèéí çàñãèéí èäýâõèòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéã õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëàâ. Óã æàãñààëò äàõü áàðàã á¿õ óëñ îðíóóäûí òóõàéä ýäèéí çàñãèéí èäýâõèòýé ýðýãòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâü ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ áàéãàà þì. Õàðèí ºðõèéí ãèø¿¿ä áîëîí îëîí íèéòèéí õýìæýýíä õºäºëìºð ýðõëýëò ãýæ õ¿ëýýí çºâøººðºãäººã¿é, äóòóó ìýäýýëýãäñýí, ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñäºº ÷ àæèë, õºäºëìºð ãýæ òîîöäîãã¿éí óëìààñ õºäºëìºðèéí ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëòýä îðîîã¿é çýðýã øàëòãààíààñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõýëäýã çàðèì ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíóóä Æåíäýð ãýæ þó âý?

18 8

Õ¿ñíýãò 1: Ýäèéí çàñãèéí èäýâõèòýé õ¿í àì (õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìä ýçëýõ õóâèàð)* 1990 Ñ¿¿ëèéí æèë

Ýì Êàìáîæ Õÿòàä Êóêûí àðëóóä ÁÍÀËÀÓ Êèðèáàòè ÁÍÑÓ Ìàëàéç Mîíãîë Ïàïóà Øèíý Ãâèíåé Ôèëèïïèí Òîíãà Âüåòíàì 55.4 79.1 48.0 71.2 68.2 47.0 47.8 65.1 72.3 47.5 17.0 79.4

Ýð 82.2 88.9 52.0 69.4 84.5 74.0 85.3 71.9 75.9 81.8 64.0 85.5

Ýì 59.1 76.2 61.0 85.3 76.1 50.1 45.9 62.2 72.7 50.2 53.0 77.6

Ýð 79.6 88.0 76.0 83.4 86.1 74.6 80.0 64.8 75.1 82.9 75.0 82.6

çýðýã áóñàä îëîí àæëóóäûã äóðüäàæ áîëíî. Ýäãýýð õºëñã¿é ãýðèéí àæëóóäûã îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä ãîëäóó õèéäýã ó÷èð òýä ìºíãº ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä áóñäààñ õàðààò áàéäàã. 2000 îíä Ìîíãîë óëñàä õèéãäñýí õºëñòýé áîëîí õºëñã¿é õºäºëìºðò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí çàðöóóëñàí öàã õóãàöààã õàðóóëñàí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ýíý áàéäàë õàðàãäàæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 2). Ìºí ýðýãòýé÷¿¿ä ãýðèéí àæèë õèéõ ó÷èðã¿é ãýæ Êàìáîæèä ¿çäýã áîëîõûã á¿ëãèéí ÿðèëöëàãûí ä¿í õàðóóëæ áàéíà. Ýðýãòýé÷¿¿ä ãýðèéí àæèë õèéæ áàéãààãàà õºðø¿¿äýýñýý àëü áîëîõ íóóäàã áàéíà.16 Öàã èõ øààðäñàí, á¿õèé ë òºðëèéí ãýðèéí àæëóóäûã ýìýãòýé÷¿¿ä õèéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýãòýé õîëáîîòîéãîîð ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä öàã çàâààð áàãà áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ãýðèéí àæëàà èäýâõèòýé õºäºëìºðòýé õàìòàòãàí ýðõëýõ íü ýëáýã áàéäàã. Ãýðèéí àæèë íü óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä èõýýõýí õóâü íýìýð îðóóëäàã õýäèé ÷ çîõèõ ¸ñîîð ¿íýëýãäýõã¿é áàéñààð èðñýí áà äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò îðäîãã¿é. Îëîí íèéòèéí àæëûã èðãýäýä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã çîõèîí áàéãóóëàõàä îëîí íèéòèéí îðîëöîîã õàíãàõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã á¿ëýã áóþó áàéãóóëëàãóóä õèéæ ã¿éöýòãýäýã. Ñóðãóóëèéí çºâëºë, çàõèðãààíû çºâëºë, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîëáîî, ñóðãóóëü, öýöýðëýã áîëîí áóñàä îëîí íèéòèéí ýðõ àøãèéí òºëºº ñàí á¿ðä¿¿ëýõ õºäºëãººí çýðãèéã äóðüäàæ áîëíî. Øèãòãýý 3-ä äóðüäñàí÷ëàí îëîí íèéòèéí àæëûã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ íü ñàéí äóðûí øèíæòýé õýäèé

*Õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìä 15–64 íàñíû õ¿í àìûã òîîöíî Ýõ ñóðâàëæ: Àçèéí õºãæëèéí áàíê, 2006.

îðõèãäñîí áàéæ áîëîõ òàëòàé. Ãýñýí õýäèé ÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëìºðëºõ õ¿÷èíä ýçëýõ õóâü óëñ îðîí á¿ðò íýìýãäýæ áàéãàà íü õ¿ñíýãòíýýñ õàðàãäàæ áàéíà. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõàä ÷èãëýñýí àñàðãàà, õîîë óíä áýëäýõ çýðýã ãýð á¿ëèéí á¿õèé ë ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã áàãòààäãààðàà ãýðèéí õºäºëìºð íü èäýâõèòýé õºäºëìºðººñ ÿëãààòàé. Õ¿¿õäýý ºñãºæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, õîîë áýëäýõ, óãààëãà öýâýðëýãýý õèéõ, ãýðèéí òýæýýâýð àìüòäàà õîîëëîõ, àõìàä íàñòàí áîëîí ºâ÷òýé íýãíýý àñðàõ, öýöýã íîãîî, ºðõèéí òàðèàëàíãàà óñëàõ, ò¿ëø áýëòãýõ, þì î¸õ

Õ¿ñíýãò 2: Ìîíãîë óëñàä õºëñòýé, õºëñã¿é õºäºëìºðò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí çàðöóóëæ áóé õóãàöàà, 2000 îí Õîòîä Õºäººä

Õºëñòýé õºäºëìºð Õºëñã¿é õºäºëìºð Õºëñòýé õºäºëìºð Õºëñã¿é õºäºëìºð

Ýð÷¿¿ä Ýìýãòýé÷¿¿ä

17.8 14.7

82.2 85.3

5.6 4.7

94.4 95.3

Ýõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð, Í¯Á-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð, 2000. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

19 9

÷ íèéòèéí ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð îëîí íèéò, óëñ òºðèéí àæèëä îðîëöîõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. Óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøíèé àëáàíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü ààæèì íýìýãäýæ áàéãàà ÷ ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä áàãà õýâýýð áàéíà. Òóõàéëáàë, 2005 îíû áàéäëààð Ôèëèïïèí óëñàä ã¿éöýòãýõ àëáàíû àõëàõ àæèëòíóóäûí 25% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéæýý. ¯íäýñíèé ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî ¿¿íýýñ áàãà áóþó ñåíàòûí ãèø¿¿äèéí 12.5%, êîíãðåññûí ãèø¿¿äèéí 17% ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä àâ÷ ¿çâýë 2001 îíä ìóæ, õîò, ä¿¿ðãèéí õóóëü òîãòîîã÷äûí 17%, ä¿¿ðãèéí çàñàã äàðãà íàðûí 19%, ìóæèéí áîëîõ õîòûí çàõèðàã÷ íàðûí 15% ýìýãòýé÷¿¿ä áàéâ. 17 2004 îíä Ìàëàéçèä áîëñîí ñîíãóóëèàð 3 ýìýãòýéã ñàéäûí àëáàí òóøààëä ñîíãîñîí áàéäàã. Ìàëàéçèä òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëä ýìýãòýé÷¿¿ä íýëýýä àæèëëàõ áîëñîí áàéíà. Òóõàéëáàë, 2004 îíä Åðºíõèé Àóäèòîð, Òºâ áàíêíû áîëîí áóñàä òîìîîõîí àëáàí òóøààëóóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä àæèëëàæ áàéëàà.18 Õÿòàäûí õºäºº íóòàãò àìüäàðäàã íýãýí ýìýãòýé ººðèéíõºº òîñãîíû æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèéí òàëààð èéíõ¿¿ ºã¿¿ëæýý: Áè èõýâ÷ëýí ¿ð òàðèàãàà ñóóëãàæ, íîãîîíû òàëáàé öýâýðëýæ, õ¿¿õäýý àñàðäàã. Ìºí õîîë õèéæ, óñàà àâäàã. Õàðèí îéðîëöîîõ õóäààëäàà÷íààñ í¿¿ðñýý àâäàã ó÷èð ò¿ëýýíèé ìîä ò¿¿õ øààðäëàãàã¿é áàéäàã. Èéìýðõ¿¿ õºíãºí àæëûã áè, áóñàä õ¿íä õ¿÷èð (ãàçàð õàãàëàõ, í¿õ óõàõ) àæëûã íºõºð ìààíü õèéäýã. Åð íü ìèíèé õèéæ áàéãàà àæèë õºíãºí ó÷ðààñ íºõðººñºº èë¿¿ã õèéäýã. Íºõºð áèä 2 ãàçàð òàðèàëàíãèéí àæëàà õóâààæ õèéäýã. Òýð ãàçðàà áýëäýæ áè ¿ðýý ñóóëãàæ, õàðèí õàìòäàà òàëáàéãàà öýâýðëýäýã. Ò¿ëýýíèé ìîäîî õàìòäàà áýëääýã.

Òàìõèíû óðãàìàë òàðèàëàõ ¿åýð òàëáàéãàà óñëàõ, áîðäîõ, õîãèéí óðãàìàë ò¿¿õ çýðýã àæëûã õàìòäàà õèéäýã. Õîîë õèéõ, ãàõàéãàà òýæýýõ çýðýã ãýðèéí àæëóóäûã áè õèéäýã. Õ¿¿õäýý áàãà áàéõàä áè íóðóóíäàà ¿¿ðýýä òàëáàé äýýð àæèëëàäàã áàéñàí. Îäîî õ¿¿ ìààíü òîì áîëæ ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà, õàðèí áè õ¿¿äýý õîîë óíäûã íü áýëäýæ ºãäºã. Ýðýãòýé÷¿¿ä õ¿íä õ¿÷èð àæëûã õèéæ, ýìýãòýé÷¿¿ä õºíãºí àæëûã õèéäýã. Ãýõäýý áè áàéíãà èë¿¿ èõ àæèë õèéäýã.19 Äýýðõè ýìýãòýéí ÿðèàíààñ ¿çýõýä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëü àëü íü èäýâõèòýé áîëîí ãýðèéí õºäºëìºð, îëîí íèéòèéí çýðýã îëîí òºðëèéí àæèë õèéäýã áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. Ãýñýí õýäèé ÷ ýìýãòýé÷¿¿ä èäýâõèòýé áîëîí ãýðèéí õºäºëìºð, îëîí íèéòèéí àæëûã õàìòàä íü ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð õèéäýã áàéíà. ¯¿íèéã íü “äàâõàð” áóþó “ãóðâàëñàí” àæëûí à÷ààëàë ãýäýã. ªºðººð õýëáýë, ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðèéí àæèë õèéõèéí çýðýãöýý èäýâõèòýé õºäºëìºð, îëîí íèéòèéí àæèëä áàãàã¿é öàã çàðöóóëäàã áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä “ãýðòýý áàéõ” ó÷èðòàé ãýñýí õàíäëàãà õýâýýð áàéãàà õýäèé ÷ òýä õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä òîìîîõîí áàéð ñóóðü ýçýëäýã. Ìºí àëáàí áóñ õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ÷ ýìýãòýé÷¿¿ä çîíõèëæ, àþóëòàé, õàìãààëàëòã¿é õºäºëìºð ýðõýëäýã. Äýëõèéí õýìæýýíä ãóäàìæèíä õóäàëäàà ýðõëýã÷äèéí 30–90%, ãýðýýð õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéí 35–80%, ãýðèéí àæèëòíóóäûí 80% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Ôèëèïïèí óëñàä 1993 îíû áàéäëààð ãýðýýð õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéí 79% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéæýý20. Ôèëèïïèí óëñûí Èëîéëîä ãóäàìæíû íèéòèéí õîîëíû ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðóóäûí 63%-èéã ýìýãòýé÷¿¿ä àæèëëóóëäàã áàéíà. 21 Ìºí ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿ä öàãèéí àæèë õèéõ íü èõ áàéäàã. Õ¿ñíýãò 3-ä çàðèì îðíóóä äàõü àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýëòèéí áàéäëûã õàðóóëàâ.

Æåíäýð ãýæ þó âý?

20 10

Õ¿ñíýãò 3: Àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýëò, ñîíãîãäñîí îðíîîð Õºäºº àæ àõóéí áóñ ñàëáàðò àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýëòèéí ýçëýõ õóâü Õºäºº àæ àõóéí áóñ ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýëòèéí õóâü Õºäºº àæ àõóéí áóñ ñàëáàðò ýðýãòýé÷¿¿äèéí àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýëòèéí õóâü

Ýíýòõýã Èíäîíåç Ôèëèïïèí Tàéëàíä

83 78 72 51

86 77 73 54

83 78 71 49

Ýõ ñóðâàëæ: Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãà, 2002.

Ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èäýâõèòýé õºäºëìºð, îëîí íèéòèéí àæèë õèéõ íü ýëáýã áàéäàã. Òýäíèé õóâüä ãýðèéí àæèë òóñëàõ áîëîìæòîé ¿å¿ä áàéäàã õýäèé ÷ ýíý òàëààð ñàíàà÷èëãà ãàðãàõ íü õîâîð áàéäàã áàéíà.

óëñ îðîíä ýìýãòýé÷¿¿ä íü íººö áàÿëàãò õÿíàëò òàâèõ, õàðèëöàí òîõèðîëöîõ òàëààð ýðýãòýé÷¿¿äýýñ áàãà ýðõ ìýäýëòýé áàéäàã. Íººöèéí “õ¿ðòýýìæ” ãýäýã íü íººöèéã àøèãëàõ ýðõòýé õîëáîîòîé àñóóäàë þì. Ýíýõ¿¿ ýðõ íü íèéòèéí ºì÷ õºðºíãèéã àøèãëàõ ãýõ ìýò íèéãìèéí õýì õýìæýýíä òóëãóóðëàñàí áàéæ áîëíî. Õ¿ðòýýìæ íü íººö áàÿëàãò “õÿíàëò” òàâèõààñ ÿëãààòàé. Çàõèðàí çàðöóóëíà ãýäýã íü õàìò îëîí áóþó ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí çºâøººðºëã¿éãýýð ãàçàð õóäàëäàõ çýðýã íººöèéí àøèãëàëò, õóâààðèëàëòòàé õîëáîîòîé øèéäâýð ãàðãàõ ýðõèéí òóõàé àñóóäàë þì. Çàðèì óëñ îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä èõýâ÷ëýí ýöýã, íºõºð, àõààðàà äàìæóóëæ íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýæ áàéíà. Ìºí ýìýãòýé÷¿¿ä íü íººö áàÿëàãò õÿíàëò òàâèõ ýðõ ìýäýë áàãàòàé áàéäàã. Òóõàéëáàë, äèéëýíõ óëñ îðíóóäàä ãàçðûí ýçýìøèë íü ºðõèéí òýðã¿¿íèé íýð äýýð, ýðýãòýé÷¿¿äýä îëãîãääîã áàéíà. Èéìä ýõíýð¿¿ä íü ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé õýäèé ÷ ãàçðàà çàðæ áîðëóóëàõ, áàðüöààíä òàâèõ ýðõã¿é áàéäàã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, õÿíàëò òàâèõ òóõàé àñóóäàëä óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, õóóëü ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä çîõèöóóëàëò õèéõ á¿ðýí áîëîìæòîé. Æèøýýëáýë õóóëü ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî, óëàìæëàëò ¸ñ çàíøèë, íèéãìèéí çàí ¿éë çýðýã íü ãàçàð ýçýìøèõ, ºâ çàëãàìæëàõ õàðèëöààã òîäîðõîéëäîã. Õÿòàä óëñûí õóóëü ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî íü ãàçðûí àñóóäëààð ýðýãòýé÷¿¿äòýé àäèë ýðõ ýäëýõ áîëîìæèéã ýìýãòýé÷¿¿äýä îëãîäîã áàéíà. Õóóëüä çààñíààð òóõàéí ýìýãòýé íºõðèéíõºº

Íººöèéí õ¿ðòýýìæ, õÿíàëò Æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ¿¿ðýã íü õ¿ì¿¿ñèéí íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõ áîëîìæèéã òîäîðõîéëäîã. ¯¿íä äàðààõü íººö¿¿ä îðíî: 

Çýýë, ìºíãº, òîíîã òºõººðºìæ, õîîë õ¿íñ, ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë, îðîí áàéð çýðýã ýäèéí çàñãèéí íººö; Õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîõ, çºâøèëöºõ áîëîìæ, óäèðäàõ àëáàí òóøààë çýðýã óëñ òºðèéí íººö áîëîëöîî; Àëáàí áà àëáàí áóñ áîëîâñðîë, ìýäýýëýë, ¿çýë áîäëîî õàðèëöàí ñîëèëöîõ áîëîìæ, øèéäâýð ãàðãàëòàä àøèãëàõ ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæ çýðýã áîëîâñðîë, óð ÷àäâàðûí áîëîìæ; Óÿí õàòàí, õºëñòýé àæëûí öàã, öàã àøèãëàëò, õ¿ðòýýìæ çýðýã öàã õóãàöààíû íººö; ªºðèéãºº õ¿íäýòãýõ, ººðòºº èòãýëòýé áàéõ, àøèã ñîíèðõëîî èëýðõèéëýõ ÷àäâàð çýðýã äîòîîä íººö;



“…Õºãæèæ áóé îðíóóäàä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä èäýâõèòýé õºäºëìºð ýðõëýëò, îëîí íèéòèéí àæèëä îðîëöîõ áàéäàë áîëîí ýäèéí çàñãèéí ýðõ ÷ºëººíèé òàëààð ÿðèëöàõ, òîõèðîëöîõ áîëîìæ äóòàãäàëòàé áàéäàã.” 22 Ãýõäýý èõýíõ Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

21 11

òîñãîíä àìüäðàõààð áîëâîë øèíýýð î÷ñîí òîñãîíä ò¿¿íä ãàçàð ºãºõ õ¿ðòýë íü òºðñºí òîñãîíäîî ýçýìøèæ áàéñàí ãàçðûã íü õýâýýð õàäãàëäàã àæýý. Ìºí íºõºð íü íàñ áàðàõ, ãýðëýëòýý öóöëóóëàõ òîõèîëäîëä ýõíýðèéíõ íü ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã õóóëèàð õàìãààëäàã áàéíà. Ýäãýýð ýðõèéã àëáàí ¸ñîîð ýäëýõýä ýöãèéí ýðõò óëàìæëàëò ¸ñ ñºðãººð íºëººëæ, ãàçðûí õóâààðèëàëò, ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí àñóóäëààð ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõñàí, æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã áèé áîëäîã.23

Æåíäýðèéí õýðýãöýý, øààðäëàãà Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã øèéäâýðëýõ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëýõ ýðýãòýé÷¿¿ä,

ýìýãòýé÷¿¿äýä ÷èãëýñýí àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà, ñàíàà÷èëãà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîí òýäíèé ºíººãèéí áîëîí öààøäûí íèéòëýã ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõàä ÷èãëýãäýõ íü ç¿éòýé. Æåíäýðèéí áîäèò ýðýëò õýðýãöýý íü ºíººãèéí íºõöºë áàéäàëòàé øóóä õîëáîîòîé þì. Òóõàéëáàë, õ¿¿õäèéíõýý ýð¿¿ë ìýíäýä ýöýã, ýõ÷¿¿ä àäèë ñàíàà òàâüäàã õýäèé ÷ á¿ñèéí õýìæýýíä õ¿¿õäýý äàðõëààæóóëàëòàä õàìðóóëàõààð èõýâ÷ëýí ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä õàíääàã áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéäàã. Òèéì ÷ ó÷ðààñ õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä äàðõëààæóóëàëòûã ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèðîìæòîé ãàçàðò, öàã õóãàöààíû õóâüä óÿí õàòàí áàéõààð çîõèîí áàéãóóëàõûã çºâëºäºã. Ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿äýä

Øèãòãýý 4: Ýðýãòýé÷¿¿ä áà æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë: Ýð õ¿íèé äàâàìãàéëàõ áàéäàë

Èõýíõ óëñ îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿äèéã õ¿÷òýé, àìæèëò á¿òýýëòýé, áýëãèéí ÷àäâàðòàé, ýðñäýë õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéíõýý õèéæ áóé ñîíãîëòîä íºëººëºõ, ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ çàìààð ºðõèéí àñóóäëûã ýðýãòýé÷¿¿ä øèéäâýðëýæ, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäëûã õàðèóöäàã. Ýðýãòýé÷¿¿äèéí (ýìýãòýé÷¿¿äèéí) íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðüòàé õîëáîîòîé æåíäýðèéí ýäãýýð íèéòëýã õýì õýìæýýã íü ýð õ¿íèé äàâóó øèíæ ÷àíàðòàé õîëáîí òàéëáàðëàäàã. Îëîí óëñ îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä æåíäýðèéí ýäãýýð õýì õýìæýýã ìºðäºõ íü õàíãàëòòàé áóñ áàéíà. ªºðººð õýëáýë, ýðýãòýé÷¿¿ä ýð õ¿í ãýäãýý áàòëàí õàðóóëàõûí òóëä æåíäýðèéí ýäãýýð õýìæýýã áàéíãà äàãàæ ìºðäºõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Ãýâ÷ ýð õ¿íèé ýäãýýð äàâóó ãýãääýã òàëóóä ýð õ¿í á¿ðò áàéäàãã¿é. Æèøýýëáýë, íèéãýì äýõ ýð õ¿íèé äàâóó áàéäëûí òîäîðõîéëîëò íü áîäèò áàéäàëä ¿íäýñíèé öººíõ, ÿäóó ãýð á¿ëýýñ ãàðàëòàé ýð õ¿í, ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí òóõàéä çºð¿¿òýé áàéäàã. ¯¿íèé íýãýí àäèë ýðýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, ýðõ ìýäýë ººð÷ëºãäºõèéí õýðýýð òýä àìüäðàëûíõàà òóðøèä ýð õ¿íèé äàâàìãàéëàõ ÷àíàðûã õàðèëöàí àäèëã¿é ìýäýðäýã áàéíà. Çàëóó ýðýãòýé÷¿¿ä àõèìàã íàñíû ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð ýð õ¿íèé øèíæ ÷àíàðòàé õîëáîîòîé áýðõøýýëòýé òóëãàðäàã àæ. ªºðººð õýëáýë, òýäíèé íèéãìèéí àíãè äàâõàðãà, ¿íäýñ óãñàà, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, øàøèí ø¿òëýã ãýõ ìýò ç¿éëñòýé æåíäýð õýðõýí óÿëäàæ áàéãàà íü ýð õ¿í áàéõàä íºëººëäºã áàéíà. Ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éë íü ýðýãòýé÷¿¿ä õîîðîíäûí òºäèéã¿é ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õàðèëöààíä íºëººëäºã. Ýð õ¿íèé äàâóó òàë íü æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã òîäîðõîéëîã÷ ãýæ ¿çýõ íü áèé. ‘‘Æèíõýíý ýð õ¿í’’ ãýñýí èòãýë ¿íýìøèë íü ýìýãòýé õ¿íèé ºðõ ãýðèéí àìüäðàëä îðóóëæ áóé ñàíõ¿¿ãèéí õóâü íýìðèéã ¿íýëýõã¿é áàéõ àíõäàã÷ øàëòãààí áîëæ, ýìýãòýé÷¿¿ä çºâõºí õ¿¿õýä òºð¿¿ëæ ºñãºõ ¿¿ðýãòýé ãýñýí îéëãîëòûã ººãø¿¿ëäýã. Ýðýãòýé÷¿¿ä ãàðãàñàí øèéäâýð, õèéñýí ¿éëäëýý õàðèóöäàã÷ ýð õ¿íèé äàâóó øèíæ ÷àíàðûí ñºðºã ¿ð íºëºº íü çºâõºí ýðýãòýé÷¿¿ä áèø, ýìýãòýé÷¿¿äýä ÷ íºëººëäºã ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé. Èéìä, ýðýãòýé÷¿¿ä áîëîí òýäíèé ñàíààã çîâîîñîí àñóóäëûã æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã øèéäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòòàé õàìòàä íü àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé ñàëøã¿é íýã õýñýã íü íèéãýì äýõ æåíäýðèéí ÷àíä õàòóó õýì õýìæýý, ¿¿ðýã õàðèóöëàãàòàé òóëãàð÷ áóé ýðýãòýé÷¿¿äýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Ýõ ñóðâàëæ: Esplen E. 2006. Æåíäýð ãýæ þó âý?

22 12

íèéãìèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà áèåë¿¿ëýõýä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð òýäíèé æåíäýðèéí áîäèò õýðýãöýýã õàíãàæ áàéãàà õýðýã þì. Æåíäýðèéí áîäèò õýðýãöýýã õàíãàõ íü àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé çîõèîí áàéãóóëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Ãýõäýý ýíý íü ºíººãèéí æåíäýðèéí òýãø áóñ õàðèëöààã ººð÷ëºõã¿é áàéæ áîëîõ òàëòàé. Æåíäýðèéí õýòèéí ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõ àñóóäàë íü áîãèíî õóãàöààíä ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ áîëîìæã¿é ÷ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, íººö áàÿëàã, ýðõ ìýäëèéí çîõèñòîé õóâààðèëàëòûã áèé áîëãîõîä ÷èãëýãäýæ áàéãààãààðàà à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Æåíäýðèéí õýòèéí ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàíà ãýäýã íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä, ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä ñºðãººð íºëººëæ áóé íèéãìèéí ýðõ òýãø áóñ áàéäëûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýãäñýí ººð÷ëºëòèéã õèéíý ãýñýí ¿ã. ªìíº æèøýý áîëãîæ äóðüäñàí äàðõëààæóóëàëòûí õºòºëáºðèéí òóõàéä æåíäýðèéí õýòèéí ýðýëò õýðýãöýý íü íÿðàé õ¿¿õäèéí àñàðãààíû ÷èãëýëýýð ýðýãòýé÷¿¿äýä ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ, óëìààð õ¿¿õäèéã òºðñºí öàãààñ íü ýõëýí ýðýãòýé÷¿¿ä õ¿¿õäèéí àñàðãàà ñóâèëãààíä îðîëöîæ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áîëãîõ ÿâäàë þì. Èíãýñíýýð õ¿¿õäýý äàðõëààæóóëàëòàä õàìðóóëàõààñ ýõëýýä ýð¿¿ë ñàðóóë ºñãºõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä õàìòðàí õ¿ëýýõ íºõöºë áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà þì. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí æåíäýðèéí áîäèò õýðýãöýýã õàíãàõ òóõàé àñóóäàë íü ýðýãòýé÷¿¿äèéí

õ¿ñýë, õýðýãöýýòýé íèéöýõã¿é áàéæ áîëíî. ¯¿íèé íýãýí àäèëààð ýðýãòýé÷¿¿äèéí æåíäýðèéí õýðýãöýýã õàíãàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðýëò õýðýãöýý õàíãàãäàõã¿é áàéæ áîëîõ òàëòàé. Áýëãýâ÷ýýð õàíãàõ, áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðûí òàëààð áîëîâñðîë îëãîõ íü ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõ æåíäýðèéí íýã àðãà þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäëèéí òàëààðõ ìýäëýãòýé, áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã ýðýãòýé÷¿¿ä áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðûã áóóðóóëàõàä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Ãýòýë ýìýãòýé÷¿¿äýä áýëãýâ÷ ò¿ãýýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ íü òýäíèé æåíäýðèéí áîäèò õýðýãöýýã õàíãàäàãã¿é. Õýäèéãýýð ýìýãòýé÷¿¿ä ìýäëýã ìýäýýëýëòýé, ýäèéí çàñãèéí áîëîìæòîé, áýëãýâ÷òýé õýäèé ÷ áýëãèéí õàðüöààíä áýëãýâ÷ õýðýãëýõ òàëààð òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäëýýð ñóë áàéäàã. Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ íü ýð õ¿íèé øèíæ ÷àíàð, áýëãèéí òààøààëä íºëººëíº ãýæ ýðýãòýé÷¿¿ä ¿çäýã. Ýíý òîõèîëäîëä ýíýõ¿¿ õàðèëöààã ººð÷ëºõ æåíäýðèéí õýòèéí õàíäëàãà øààðäëàãàòàé. Ýìýãòýé÷¿¿ä áýëãýâ÷ õýðýãëýõ òàëààð òîõèðîëöîõ ÷àäâàðòàé áîëæ, ýðýãòýé÷¿¿ä íü ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýý øààðäëàãûã ñîíñîæ, õàðèëöàí ÿðèëöàæ ñóðàõ õýðýãòýé þì. Ýíý íü àìàðã¿é áºãººä öàã õóãàöàà øààðäñàí àñóóäàë þì. Íèéãìèéí ñýòãýëç¿é, ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ººð÷ëºõ íü óðò õóãàöààíû, ÿðâèãòàé ç¿éë áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíä, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ çàí ¿éëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëä áîäèòîé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.24

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

2. Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýðèéí õîîðîíäûí õîëáîî

24 14

2. Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýðèéí õîîðîíäûí õîëáîî

ð¿¿ë ìýíä áîë õ¿í á¿ðò õàìààðàëòàé àñóóäàë þì. Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààñ òîäîðõîéëñíîîð “ýð¿¿ë ìýíä íü çºâõºí ºâ÷èí, ýìãýãýýñ àíãèä áàéõ áóñ áèå áÿëäàð, îþóí ñàíàà áîëîí íèéãìèéí õóâüä ñàéí ñàéõàí áàéõ ÿâäàë” þì.25 Èéìä ýð¿¿ë áàéõ ãýäýã íü ºâ÷èíã¿é áàéõààñ ºðãºí àñóóäàë þì. Ýíý íü õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë àõóé, õèéæ áóé àæèë, íàéç íºõºä, òàíèëûí õàðèëöàà, òýðõ¿¿ õàðèëöààíû ÷àíàðààñ õàìààðäàã. Õ¿ì¿¿ñ ÿäàðñíààñ þìóó õýò à÷ààëàëòàé àæèëëàñíààñ áîëæ ýð¿¿ë ìýíä íü ìóóääàã. Ñòðåññòýé îð÷èíä àìüäàð÷, îéëãîëöîõîä õýö¿¿ õ¿ì¿¿ñòýé õàìò áàéãàà ¿åä ýð¿¿ë áàéíà ãýäýã íü õýö¿¿. Ýð¿¿ë áàéíà ãýäýã íü òàéâàí àìãàëàí, ¿ð á¿òýýëòýé, àøèã òóñòàé áàéõ ìýäðýìæòýé íÿãò õîëáîîòîé. Õ¿ì¿¿ñèéí íàéðñàã õàðèëöàà íü äýìæëýãò îð÷íû íýãýí àäèë ýð¿¿ë ìýíäýä íýí ÷óõàë. Àëèâàà ºâ÷èí ýìãýã íü õ¿íèéã ýð¿¿ë áèø áîëãîäîã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ÿëãààòàé òàëóóä áèé. Á¿ñ íóòãóóäàä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã ÷ åðºíõèéäºº ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä

ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñëàëò óðò áàéäàã. ÍÄÁÁ-èéí îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ óðò íàñàëäàã (Çóðàã 1). Çóðàã 2-ä á¿ñèéí îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñëàëòûí çºð¿¿òýé áàéäëûã õàðóóëëàà. Äóíäàæ íàñëàëò áàãàòàé îðíóóäàä (èõýâ÷ëýí õºãæèæ áóé îðíóóä) õèéñýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ýõèéí ýíäýãäýë, òýæýýëèéí äîðîéòîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã çºð÷èõ, çàðèì òîõèîëäîëä îõèí õ¿¿õäèéã ¿ë îéøîîæ àìü íàñûã õîðîîõ çýðýã íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñëàëòûã áîãèíîñãîõ øàëòãààí áîëäãèéã õàðóóëæ áàéíà.26 Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí çàðèì îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí óðò íàñëàõ õàíäëàãà áóóð÷, ýðýãòýé÷¿¿äèéí íàñëàëò íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà.27 Òóõàéëáàë Áàíãëàäåøò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñëàëò 62.6 áîëæýý. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëóóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëààñ òîäîðõîé õàðæ áîëíî. ÍÄÁÁ-èéí îðíóóäàä æèë á¿ð ñ¿ðüåýãèéí ò¿ðõýö ýåðýã ãàðñàí ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ 2 äàõèí

Çóðàã 1: Á¿ñèéí çàðèì îðíóóä äàõü òºðºëòººñ òîîöñîí äóíäàæ íàñëàëò, 2002 îí (æèëýýð)

Ýõ ñóðâàëæ: Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, 2003. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

25 15

èë¿¿ á¿ðòãýãääýã áàéíà.28 Ìºí õóìõààãèéí òîõèîëäëûí õ¿éñýýð õàðóóëñàí ñòàòèñòèê ìýäýýëýë íü óã ºâ÷ëºë ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èë¿¿ áàéãààã õàðóóëñàí. 29 Õàðèí ñýòãýë ãóòðàë ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ 2 äàõèí èë¿¿ òîõèîëääîã áà ýìýãòýé÷¿¿äèéí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷ëºë, ýíäýãëýëèéí øàëòãààí áîëæ ýð¿¿ë ìýíäýä íü ñºðãººð íºëººëäºã.30 Øèãòãýý 5: Õ¿éñ áîëîí æåíäýð íü ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü ªðòºìòãèé áàéäàë:

Õ¿éñèéí ÿëãàà • Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ó÷ðàõ ýðñäýë (æèøýý íü, ò¿ð¿¿ áóë÷èðõàé, ºíäãºâ÷íèé õàâäàð); • ªðòºìòãèé áîëîõ (æèðýìñýí ¿åä); • ßëãààòàé ºâ÷í¿¿äýä ºðòºìòãèé áàéäàë (õºõíèé õàâäàð, ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí áîëîí ãîðìîíû ººð÷ëºëòòýé õîëáîîòîé ºâ÷ëºë). Æåíäýðèéí ¿¿ðýã • ªºð ººð ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëä ºðòºìòãèé áàéõ (òóõàéëáàë, òàìõèäàëòààñ øàëòãààëñàí íàñ áàðàëò, çàì òýýâðèéí îñëûí óëìààñ íàñ áàðàõ, ãàë ò¿éìýðò ºðòºõ ãýõ ìýò); • Ýðñäýëä ºðòºõ ýìçýã áàéäàë (æèøýý íü ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë, ñýòãýë ãóòðàë, àðõèäàí ñîãòóóðàõ ãýõ ìýò) • Òîäîðõîé ºâ÷èíä ºðòºæ ýõëýõ íàñ ¯ð ä¿í áà ¿ð íºëºº: Õ¿éñèéí ÿëãàà • Òîäîðõîé ºâ÷í¿¿äèéí õ¿íäðýõ áàéäàë (óëààí áóðõàí, ãàõàéí õàâäàð, çàã õ¿éòýí ãýõ ìýò) • Òîäîðõîé ºâ÷í¿¿äýýð ºâ÷èëæ ýõëýõ íàñ áà ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà (õàðøèë, äàðõëàëûí ýìãýã). Æåíäýðèéí ¿¿ðýã • ªâ÷íèé íèéãýìä ó÷ðóóëàõ íºëºº (Àðüñíû ºâ÷èí, ¿ðã¿éäýë çýðýã íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ãýðëýëò, ãýð á¿ëèéí àìüäðàëä ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ íºëººëäºã. Ýõ ñóðâàëæ: Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà 2001.

Õºãæëèéí ò¿âøèíãýýñ ¿ë õàìààðàí àëèâàà îðíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ÿëãààòàé òàëóóä áàéäàã. Êóê àðàëä íÿëõñûí ýíäýãäëèéí ò¿âøèíã õ¿éñýýð íü àâ÷ ¿çâýë îõèä (1000 àìüä òºðºëòºä 7.1) õºâã¿¿äýýñ (1000 àìüä òºðºëòºä 6.5) èë¿¿òýé ýíääýã áàéíà. Êèðèáàòè óëñàä 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí 1000 àìüä òºðºëò òóòàìä îõèäîä 80, õºâã¿¿äýä 69 áàéíà. 31 Øâåä çýðýã ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäàä ÷ ãýñýí õ¿éñòýé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëóóä áàéäàã. Æèøýýëáýë: ñýòãýë ãóòðàëûí ýðñäýë 80 õ¿ðòýëõ íàñíû ýðýãòýé÷¿¿äýä 28%, ýìýãòýé÷¿¿äýä 49%-òàé áàéíà. 32 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëóóä íýã óëñ îðíû íèéãìèéí ººð ººð á¿ëýã, äàâõàðãûõíû äóíä ÷ òîõèîëääîã áàéíà. 33 ªñºëòèéí õîöðîãäëûí áàéäàë Êàìáîæ óëñûí áàãà îðëîãîòîé ºðõèéí ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿äýä (24%) ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéíõýýñ (30%) áàãà áàéíà.34 Äýëõèéí óëñ îðíóóäûí õîîðîíä òºäèéã¿é òóõàéí îðíû õýìæýýíä ÷ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàë áàéñààð áàéãàà áºãººä ò¿¿íèé öàð õ¿ðýý, ººð÷ëºëò, ÷èã õàíäëàãà íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà.35

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëä àíàëèç õèéõ íü Õ¿éñ íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé áàéäëûã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí áóñàä ÿëãààòàé òàëóóäûã îéëãîõûí òóëä áèîëîãèéí õ¿éñ áîëîí æåíäýðèéí òóõàé àñóóäëûã çàéëøã¿é àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé þì. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿í íü áèîëîãèéí õóâüä õàðèëöàí àäèëã¿é áºãººä ýíý íü òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ººð ººð îíöëîã ýðýëò õýðýãöýýã áèé áîëãîõîä íºëººëäºã ÷ ¿¿íèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, ñóäàëãàà øèíæèëãýý, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàíãàëòòàé õýìæýýíä òóñãàõã¿é áàéíà. Õºãæèæ áóé óëñ

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

26 16

îðíóóäûí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä òîõèîëäîæ áóé õàâäðûí ºâ÷ëºëèéí òºðëººñ õàðàõàä ýðýãòýé÷¿¿ä óóøèã, õîäîîä, ýëýãíèé õàâäðààð, ýìýãòýé÷¿¿ä õºõ, óìàéí õ¿ç¿¿íèé ºìºí, ýëýã, õîäîîäíû õàâäðààð ºâ÷ëºõ íü èõ áàéíà.

òîäîðõîé òàéëáàðëàõ áîëíî.36 Øèãòãýý 5-ä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õ¿éñèéí áîëîí æåíäýðèéí ÿëãààòàé òàëóóä òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä, ºâ÷ëºëä õýðõýí íºëººëäºã áîëîõûã õàðóóëàâ.

Õ¿éñ, æåíäýðèéí õîîðîíäûí õîëáîî Æåíäýð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé áàéäëûí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàë íü íèéãìèéí õºãæëèéí ÿâöàä áèé áîëñîí æåíäýðýýñ õàìààðàëòàé áàéäàã. Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé áàéäàëä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã òýäíèé ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëä ºðòºìòãèé áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ õàíäëàãà, çàí ¿éëèéí ÿëãààòàé òàëòàé õîëáîæ òàéëáàðëàæ áîëíî. Ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäàëä õ¿ðãýæ, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ¿ð äàãàâàð íü ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ íºëººëäºã. Ýíý òàëààð äàðààãèéí õýñýãò Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ä¿í øèíæèëãýý õèéñíýýð õ¿éñ áîëîí æåíäýðýýñ øàëòãààëñàí ÿëãààòàé òàëóóä òîäîðõîé áîëäîã. Õ¿éñ, æåíäýð íü ÿëãààòàé îéëãîëòóóä õýäèé ÷ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëæ íºëººëëèéí õóâüä ÿëãàõàä áýðõ. 37 Áîäèò àìüäðàë äýýð æåíäýð íü áèîëîãèéí õ¿éñèéí øèíæ ÷àíàðûã õýò äºâèéëãºäºã ÷ çàðèìäàà õýò õàìààðàëã¿éãýýð ñàëàíãèä áàéäàã. 38 Áèîëîãèéí ýìçýã áàéäàë íü æåíäýðèéí òýãø áóñ õàðèëöàà, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí íºõöºëòýé õàìààðàëòàé áºãººä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýëä ºðòºìòãèé áàéäàë çýðýãò íºëººëäºã áàéíà.39 Ýäãýýð ÿëãààòàé òàëóóäûã äàðààõü õýñýãò äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çýõ áîëíî.

Çóðàã 2: Õ¿íèé àìüäðàëûí ìº÷ëºã

Ýõ ñóðâàëæ: Claeson M., et al. Ýð¿¿ë ìýíä, õîîë òýæýýë áà õ¿í àì. Äýëõèéí áàíê ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí ãàðûí àâëàãà. Âàøèíãòîí. Ä. Ñ. 2004. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

27 17

Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õýì õýìæýý, æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íàñíààñ øàëòãààëàí ÿëãààòàé áàéæ áîëíî. Çàëóó ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûí ÿëãààòàé òàë íü ºíäºð íàñòàé ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëæ ¿çýõýä òýäíèé á¿õèé ë àìüäðàëûíõ íü òóðøèéí ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëæ, íàñ àõèõ ¿åèéíõ íü àìüäðàëûí ÷àíàðûã ÷ ººð÷èëæ áîëîõóéö áàéäàã áàéíà. 40 Îõèä, õºâã¿¿äèéí øèëæèëòèéí íàñ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí öýâýðøèëò çýðýã ººð÷ëºëòèéí íýãýí àäèë ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áèîëîãèéí øèíæ ÷àíàð õóâüñàí ººð÷ëºãääºã áàéíà. Æåíäýð, íàñààð ÿëãàâàðëàõ áàéäàë ºíäºð íàñòàé ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëäºã áîë çàëóó ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä õàðèëöàí àäèëã¿é íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðýëò õýðýãöýýòýé òóëãàðäàã áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíä íü õ¿í òºðºõººñ ýõëýýä íàñ áèå ã¿éöýõ, íàñ àõèõ ¿åèéí ºâ÷ëºë, íàñ áàðàëòòàé õîëáîîòîé ìàø èõ ºðãºí õ¿ðýýòýé àñóóäàë ó÷ðààñ àìüäðàëûí ìº÷ëºã òóñ á¿ðýýð íü àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé.41 ªñâºð çàëóó íàñàíäàà ºâ÷ëºõ, ýð¿¿ë ìýíäèéã äîðîéòóóëàõ õ¿÷èí ç¿éëñò ºðòºìòãèé áàéõ íü èõýâ÷ëýí íàñ àõèõ ¿åèéíõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëäºã

áàéíà. Çóðàã 2-ä õ¿íèé àìüäðàëûí ìº÷ëºã ¿å¿äèéã õàðóóëàâ. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëûã àìüäðàëûí ìº÷ëºã äýýð ¿íäýñëýí òàéëáàðëàâ. Ãýõäýý ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõóéö ìýäýýëýë, òýð òóñìàà õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëñàí ìýäýýëë¿¿ä á¿ñèéí çàðèì îðíóóäàä áàéãààã¿é íü áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéëàà.42

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷èíä ºðòºìòãèé áàéõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ Õ¿éñ, æåíäýð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ íü óëàì á¿ð òîäîðõîé áîëæ áàéíà. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé áèîëîãèéí ÿëãààòàé øèíæ ÷àíàð íü òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã òîäîðõîéëäîã. Àíàòîìè, ôèçèîëîãè, ãåí, äàðõëàëûí òîãòîëöîî çýðýã áèîëîãèéí ÿëãààòàé òàëóóäûã íýðëýæ áîëíî. 43 Òóõàéëáàë, æèðýìñëýëò, öýâýðøèëò áîëîí óìàéí õ¿ç¿¿íèé ºìºí çýðýã íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòýí òîãòîëöîîòîé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóä ýìýãòýé÷¿¿äýä òóëãàðäàã. Æèðýìñýí ýìýãòýé íü áóñàä ýìýãòýé÷¿¿ä,

Øèãòãýý 6: Õ¿éñ áà æåíäýðèéí õàðèëöàí õàìààðàë: Óóøèãíû õàâäàð

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õ¿éñ áîëîí æåíäýð íü äàíãààðàà áîëîí õàâñàðñàí áàéäëààð íºëººëäºã òàëààðõ àñóóäàë ìàðãààíòàé õýâýýð áàéíà. Ýíä óóøèãíû õàâäðûã æèøýý áîëãîí ¿çüå. Õ¿éñ, æåíäýð, óóøèãíû õàâäàð íü õîîðîíäîî îëîí òàëààð õîëáîîòîé áîëîõûã ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í õàðóóëæ áàéãàà õýäèé ÷ ñóäàëãààãààð ýöýñëýí òîãòîîæ ÷àäààã¿é øàëòãààí ¿ð äàãàâðóóä ÷ èõ áàéäàã. Òóõàéëáàë, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí óóøèãíû õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäëèéã íýìýãä¿¿ëýõýä õ¿éñ íü æåíäýðýýñ èë¿¿òýé íºëººëäºã ãýäýã íü òîäîðõîé áóñ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õèéãäñýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé òàìõèíû õîðòîé íºëººíä ºðòäºã áîëîõûã õàðóóëäàã. Òàìõè áàãà òàòäàã ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð óóøèãíû õàâäðààð ºâ÷èëäºã áàéíà. ªäºðò ýìýãòýé÷¿¿ä 3–5 ÿíæóóð, ýðýãòýé÷¿¿ä 6–8 ÿíæóóð òàòàõàä óóøèãíû õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäýë 2 äàõèí íýìýãääýã áàéíà. Ìºí ýìýãòýé÷¿¿äýä àäåíîêàðöèíîìà çýðýã óóøèãíû ýäèéí õàâäàð èë¿¿òýé òîõèîëääîã áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä òàìõèíû õîð íºëººíä èë¿¿òýé ºðòäºã øàëòãààíûã ñóäëàõûã õè÷ýýñýí èõýíõ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã¿¿ä ìàðãààíòàé áàéñààð áàéíà. Çàðèì ñóäàëãààíû ä¿íä ýìýãòýé÷¿¿ä íèêîòèí áàãàòàé òàìõè òàòäàã, òàìõèíû óòààã ã¿íçãèé ñîðäîã, ýðýãòýé÷¿¿äýýñ õóðäàí òàòäàã çýðýãòýé õîëáîîòîé ãýñýí àñóóäëûã äýâø¿¿ëæ áàéõàä çàðèì íü ãîðìîí, íºõºí ¿ðæèõ¿éí îíöëîã çýðýã áèîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éëñòýé õîëáîîòîé ãýæ ¿çñýí áàéäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Payne S. 2005; Mackay J., Mensah G. 2005; Morrow M., Barraclough S. 2003b. Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

28 18

ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ õóìõààãèéí ºâ÷ëºëä ºðòºìõèé áàéäàã. 44 Ïàïóà Øèíý Ãâèíåéä õóìõààãèéí òàðõàëò áàãà íàñíû õ¿¿õýä, æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ºíäºð áàéäàã. 45 Ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä öóñ áàãàäàëò, ÿñíû ñèéðýãæèëò, ÁÇÄÕ, ñýòãýëç¿éí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ øàëòãààëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñàä àñóóäëóóä ýëáýã òîõèîëääîã. ÕÄÕÂèéí õàëäâàð ýðýãòýé÷¿¿äýýñ ýìýãòýé÷¿¿äýä õàëäâàðëàõ íü ýìýãòýé÷¿¿äýýñ ýðýãòýé÷¿¿äýä õàëäâàðëàõ ìàãàäëàëààñ 24 äàõèí ºíäºð áàéäàã áàéíà.46 Ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ò¿ð¿¿ áóë÷èðõàé, ãåìîôåëèãèéí ºâ÷ëºë ýëáýã áàéäàã. Ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éë íü áèîëîãèéí áóñàä õ¿÷èí ç¿éë¿¿äòýé äàíãààð áîëîí õàâñàðñàí áàéäàëòàéãààð íºëººëäºã. Ìºí ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéëîã÷ æåíäýðèéí õ¿÷èí ç¿éëñòýé õîëáîîòîé. Æåíäýð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä òºðºë á¿ðèéí áàéäëààð íºëººëäºã. Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õýì õýìæýý áîëîí æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü íü áîëîâñðîë, õºäºëìºð ýðõëýëò, îðëîãî, ñî¸ë, ºðõèéí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü, íàñ, áèå áÿëäðûí áîëîí íèéãìèéí îð÷èí íºõöºë çýðýã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñòýé õàðèëöàí õàìààðàëòàé. Ìºí ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëñîí íèéãýì–ñî¸ëûí õýì õýìæýý íü òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëäºã. Òóõàéëáàë, çàðèì îðîíä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõûã õýâèéí ç¿éë ãýæ ¿çäýã. Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ íü ýð õ¿íèé õèéõ ç¿éë áèø ãýæ ¿çäãýýñ òýä áýëãýâ÷ õýðýãëýõýýñ òàòãàëçäàã. Íºãºº òàëààð áýëãýâ÷ õýðýãëýõã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä ÿìàð ýðñäýëä õ¿ðãýõ òàëààð õàíãàëòòàé ìýäýýëýëã¿é áàéäàã. Ýðýãòýé÷¿¿ä ‘‘á¿ãäèéã ìýäíý’’ ãýñýí íèéãìèéí ¿çëýýñ áîëæ òýäíèé õóâüä ìýäëýã õàíãàëòã¿é áàéãààãàà õ¿ëýýí çºâøººðºõºä áýðõøýýë òóëãàðäàã áàéíà.47 Áóñàä îðíóóäûí àäèë Êàìáîæèä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õýä, ëàì õóâðàã ãýõ ìýòýýð õ¿ì¿¿ñèéã àíãèëæ òýäíèé íèéãýìä õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Áýëãèéí õàðèëöààíû ¿åä ýìýãòýé õ¿í, áèåý ¿íýëýã÷ ÷ ìºí àäèë Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

á¿ðýã è÷èìõèé, õ¿ëöýíã¿é, äóóëãàâàðòàé áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã. 48 Ýíý çàí ¿éëèéí ñºðºã ¿ð äàãàâàð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õàðèëöàí àäèëã¿é íºëººëäºã. Íèéãýìä èë, äàëä õýëáýðòýé îðøèæ áàéäàã æåíäýðò ñóóðèëñàí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëò íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýëòýé íÿãò õîëáîîòîé áàéäàã. 49 Øèãòãýý 6-ä õ¿éñ áà æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿äèéí óóøèãíû õàâäðûí ºâ÷ëºëä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã õàðóóëàâ. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäëèéã òîäîðõîéëæ áóé æåíäýðèéí ¿¿ðýã, çàí ÷àíàð íü ºðõ, îðîí íóòàã, ¿íäýñíèé ò¿âøèíä íººöèéí õóâààðèëàëòàä íºëººëäºã. Ýäãýýð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä øèéäâýð ãàðãàõ, ýð¿¿ë àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéã áèé áîëãîõîä íü ýåðýã áà ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Ìºí æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ¿¿ðýã, õàðèëöàà íü áàéíãà ººð÷ëºãäºæ áàéäàã.

Õîîë òýæýýë Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë, ÿäóóðàë íü îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã õºâã¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé õîîë òýæýýëèéí ä ó ò à ã ä à ë ä î ð î õ ý ð ñ ä ý ë ä õ ¿ ð ã ý ä ý ã . 50 Òýæýýëèéí äóòàãäàë ãýæ óóðãèéí áîëîí òºìºð, âèòàìèí À, èîä, öàéð çýðýã áè÷èë òýæýýëèéí äóòàãäàëä îðîõûã õýëäýã. Òýæýýëèéí äîðîéòîë íü àìüäðàëûí á¿õèé ë õóãàöààíä ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð íºëººëäºã. Óðàã, íÿðàé, õ¿¿õýä ¿åèéí òýæýýëèéí äîðîéòîë íü óðò õóãàöààíû õîðòîé ¿ð äàãàâàðòàé ó÷ðààñ àíõààðàë õàíäóóëâàë çîõèõ àñóóäàë þì. Ç¿¿í Àçèéí îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèä õºâã¿¿äèéí õîîë òýæýýëèéí òýãø áóñ áàéäëûí òàëààð îëîí ñóäàëãàà õèéãäñýí. Ìºí ÍÄÁÁ-èéí îðíóóäàä òýæýýëèéí äîðîéòîëä ºðòºõ áàéäëûã õ¿éñýýð òîäðóóëàí õàðóóëñàí ñóäàëãààíóóä îëîí áèé. Ôèëèïïèíä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð îõèä, õºâã¿¿äýä ºãäºã õîîëíû ÷àíàð, õóâààðèëàëò ÿëãààòàé áîëîõûã õàðóóëñàí áàéíà. Óã ñóäàëãààíä îõèäîä íîãîîòîé

29 19

õîîë, õàðèí õºâã¿¿äýä óóðàã èõòýé õîîë ºãäºã ãýæýý.51 Ìºí Ôèëèïïèíä ºðõèéí õîîë òýæýýëèéí õóâààðèëàëòààð õºâã¿¿ä èë÷ëýã èõòýé õîîë õ¿íñèéã èë¿¿òýé õýðýãëýäýã áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéëàà. Á¿ñèéí óëñ îðíóóäàä îõèä, õºâã¿¿äèéí õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàë õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãààã òîî áàðèìòóóä õàðóóëäàã. Ãýõäýý òýæýýëèéí äîðîéòëûí òàëààð õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëñàí ìýäýýëýë äóòìàã ó÷ðààñ á¿ðýí ã¿éöýä ä¿ãíýëò õèéõýä õ¿íäðýëòýé áàéäàã. 2000 îíû áàéäëààð Êàìáîæ óëñàä 5 õ¿ðòýëõ íàñíû ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí äóíäàõü äóíä õýëáýðèéí ºñºëòèéí õîöðîãäëûí òàðõàëò 24%, õ¿íä õýëáýðèéí ºñºëòèéí õîöðîãäîë 21.8%-òàé áàéñàí íü ýðýãòýé õ¿¿õäèéí ºñºëòèéí õîöðîãäëûí òàðõàëòààñ (18.6%) ºíäºð áàéëàà. 52 Âüåòíàì óëñàä õ¿¿õäèéí ºñºëòèéí õîöðîãäîëòûí áàéäàë õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. 1997 îíû ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãààíû ä¿íãýýð Âüåòíàì óëñàä îõèä, õºâã¿¿äèéí äóíä õîîë òýæýýëèéí äóòàãäëûí òàðõàëò èæèë ò¿âøèíä áàéñàí íü æåíäýðò ñóóðèëñàí àëàã÷èëàõ ¿çýëòýé õîëáîí òàéëáàðëàõ ¿íäýñëýë áîëæ ÷àäàõã¿é áàéíà.53 Ìºí 1993, 1998 îíû ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãààíû ä¿íä òóëãóóðëàí Âüåòíàì óëñ äàõü òýæýýëèéí äóòàãäëûí ÿëãààòàé áàéäàëä õèéñýí ñóäàëãààãààð ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿äýä ºñºëòèéí õîöðîãäëûí ýðñäýë 1993 îíû ò¿âøèíãýýñ èõýññýí áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéëàà. ªðõèéí ñóäàëãààíû ä¿íã àøèãëàí íÿëõñûí áîëîí õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë, õ¿¿õäèéí òýæýýëèéí äóòàãäàëä õèéñýí ìåòà-ä¿í øèíæèëãýý íü õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàëä æåíäýð õýðõýí íºëººëæ áóéã õàðóóëñàí. Àçè, Àôðèê, Åâðîï, ªìíºä áîëîí Òºâ Àìåðèêèéí îðíóóäûí õ¿¿õä¿¿äèéí òýæýýëèéí äîðîéòîëä õèéñýí 35 ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çýõýä õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàëä õ¿¿õäèéí õ¿éñ òºäèéëºí íºëºº ¿ç¿¿ëäýãã¿é áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà.54 Òýæýýëèéí äîðîéòîë íü íàñàíä õ¿ðñýí ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä íºëºº ¿ç¿¿ëäýã õýäèé ÷ ýìýãòýé÷¿¿äýä èë¿¿òýé íºëººëäºã. Âüåòíàì óëñàä íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä öóñ áàãàäàëòûí òàðõàëò 30–45% áàéíà.55

1998 îíä Ôèëèïïèí óëñàä öóñ áàãàäàëòûí òàðõàëò æèðýìñýí ýõýä 50.7%, õºõ¿¿ë ýõ÷¿¿äýä 45.6% áàéëàà.56 Õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí æèðýìñëýëò, òºðºëòèéí ¿åä õ¿íäðýëèéã ¿¿ñãýõ, òºðºëõèéí õîîë òýæýýëèéí äîðîéòîëòîé õ¿¿õýä òºðºõ øàëòãààí áîëäîã. Õ¿¿õýä íü áàãà æèíòýé òºðæ, ºâ÷ëºõ, íàñ áàðàõ ýðñäýë ºíäºðòýé áàéäàã. 57 Áàãà æèíòýé òºðñºí îõèí õ¿¿õýä ºñâºð çàëóó, íàñ áèåä õ¿ðýõ ¿åäýý ÷ ºñºëòèéí õîöðîãäîëòîé áàéæ, áàãà æèíòýé õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ ìàãàäëàëòàé áàéäàã. Óðãèéí ºñºëòèéí õîöðîãäîë, íàñàíä õ¿ðñýí õîéíîî àðõàã ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ áàéäàë õîîðîíäîî õàìààðàëòàé áîëîõûã ñ¿¿ëèéí ¿åèéí áàðèìòóóä íîòîëæ áàéíà.58

Áîëîâñðîë Ýð¿¿ë ìýíäýä áîëîâñðîëûí íºëºº àñàð èõ þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë íü çîõèñòîé õîîëëîëò, õ¿¿õäýý õºõººð õîîëëîõ, ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéã ñàõèõ, ýõ õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ çýðýãò îíöãîé íºëººëäºã. 59 Á¿ñèéí çàðèì îðíóóäûí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèíã Õ¿ñíýãò 4-ä õàðóóëàâ. Õ¿ñíýãò 4: Á¿ñèéí óëñ îðíóóäûí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí, 2000–2004 îí Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí (%) Ýð Ýì

Óëñ

Êàìáîæ Õÿòàä Ôèæè ÁÍÀËÀÓ Màëàéç Moíãîë Ïàïóà Øèíý Ãâèíåé Ôèëèïïèí Ñèíãàïóð Tîíãà Âüåòíàì

85 95 94 77 92 98 63 93 97 99 94

64 87 91 61 85 98 51 93 89 99 87

Ýõ ñóðâàëæ: Í¯Á-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí 2006.

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

30 20

Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí óëñ îðíóóäûí õîîðîíä òºäèéã¿é íýã óëñ îðíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä àäèë áèø áàéãàà íü áîëîâñðîëûí ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº Á¿ñèéí îðíóóäàä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõàä õ¿ðãýæ áàéíà. Ãýõäýý èõýíõ óëñ îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí ýðýãòýé÷¿¿äýýñ äîîãóóð áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èãò ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä áàãà áàéñàí áà ¿¿íèéã ýìýãòýé÷¿¿äýä áîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë áàéäàãòàé õîëáîí òàéëáàðëàæ áîëíî. Ýìýãòýé÷¿¿äýä ñóð÷ áîëîâñðîõîä øààðäëàãàòàé õºðºíãº ìºíãº äóòàãäàëòàé, ãýðèéí àæèëä òóñëóóëàõ çîðèëãîîð îõèäûã ñóðãóóëüä ÿâóóëäàãã¿é, áàãà íàñàíä íü ñóðãóóëü çàâñàðäóóëäàãòàé íÿãò õîëáîîòîé. Çàðèì óëñ îðîíä îõèäîî õàìãààëàõ, àþóëã¿é áàéäëûã íü ñàõèõ çîðèëãîîð õîë çàéä áàéðëàõ ñóðãóóëüä ÿâóóëàõààñ òàòãàëçàõàä õ¿ðãýäýã. Æèøýýëáýë, îõèäûã ãýðýýñýý õîë ÿâàõûã õîðèãëîäîã çàí çàíøèë, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõººñ áîëãîîìæëîõ çýðãýýñ øàëòãààëàí Êàìáîæèä îõèä ãýðýýñýý õîë ñóðãóóëüä ÿâäàãã¿é áàéíà. 60 Ìýäëýã áîëîâñðîëã¿é áàéäàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû ìýäëýãòýé áîëîõ, áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàõ, àæèë õºäºëìºð ýðõëýõ çýðýã áîëîìæóóäûã íü õÿçãààðëàæ àìüäðàëûíõ íü òóðøèä ñºðãººð íºëººëäºã. Ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí õàìààðëûã îõèäûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí äýýð æèøýý áîëãîí àâ÷ ¿çüå. ªíäºð áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ººðèéí áîëîí ¿ð õ¿¿õýä, à÷ çýý íàðûíõàà ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä õàíäàõ õàíäëàãà íü ñàéí, ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. 61 Æåíäýðò ñóóðèëñàí áîëîâñðîëûí òýãø áóñ áàéäëûã àðèëãàõ íü ìàø ÷óõàë þì. Áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä áîëîâñðîëã¿é ýìýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë æèðýìñíèé áîëîí òºðºõ ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàíäàõ íü èõ áàéäàã. Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí æèðýìñëýëòýä ýåðýãýýð íºëººëæ, óëìààð õîîë òýæýýëèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ, òºðºëò õîîðîíäûí çàéã óðòàñãàõàä íºëººëäºã áàéíà. 62 Ìàëàéçûí õîéä õýñãèéí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

ò¿âøèíä õèéñýí ñóäàëãàà íü áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä òºðºõèéí ºìíºõ òóñëàìæ àâàõ, ìýðãýøñýí ýõ áàðèã÷ íàðûí òóñëàìæòàéãààð õ¿¿õäýý òºð¿¿ëýõ ÿâäàë èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.63 Äýëõèéí áàíêíû òîîöîîëñíîîð 1000 ýìýãòýéã íýã æèëèéí õóãàöààãààð èë¿¿ áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõýä ýõèéí ýíäýãäëèéí 2 òîõèîëäëîîñ ñýðãèéëýõ áîëîìæòîé ãýæýý.64 Ýõ÷¿¿äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí (áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëò áóþó ñóðãóóëüä ñóðàëöñàí õóãàöàà), õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë ýåðýã õàìààðàëòàé áîëîõ íü á¿ñèéí îðíóóäàä õèéãäñýí çàðèì ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà.65 Õÿòàä, ÁÍÀËÀÓ, Ìàëàéç, Ôèëèïïèí, Âüåòíàì çýðýã 63 îðíû ñóäàëãààíû ä¿í ýíýõ¿¿ õàìààðëûã íîòîëæ áàéãàà þì. Òóðààëûí òàðõàëòûí ºðõºä ñóóðèëñàí ¿íäýñòíèéã òºëººëºõ ÷àäâàðòàé ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä 1970–1995 îíä õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí äóòàãäëûí òàðõàëòûã 44%-èàð áóóðóóëñàí íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîë íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé áàéæýý.66

Æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëò Æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýëä íºëººëäºã áàéíà. Èõýíõ óëñ îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä ãýð á¿ëèéíõíèéõýý ýð¿¿ë ìýíä, ñàéí ñàéõíûã ãîë÷ëîí õàðèóöäàã. Èéìä ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðýýð ýðõýëäýã èäýâõèòýé õºäºëìºð áîëîí ãýðèéí àæèëä öàã èõ çàðöóóëæ, õàðèí ãýðýýñ ãàäóóðõ àæèëä áàãà öàã çàðöóóëäàã. Õýðýâ ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðýýñ ãàäóóð àæèë ýðõýëæ áàéãàà áîë òýä èõýâ÷ëýí àëáàí áóñ ñàëáàðò áóþó àëáàí ¸ñíû ñàëáàðûí äîîãóóð ò¿âøíèé àæèë ýðõýëäýã.67 Õàðèí ýðýãòýé÷¿¿ä ãýðýýñ ãàäóóð èäýâõèòýé õºäºëìºð ýðõýëæ äèéëýíõ öàãàà ºíãºðººäºã. Ìºí òýä çàãàñ àãíóóð, îéí àæ àõóé çýðýã óëèðëûí ÷àíàðòàé àæèë ýðõýëäýã. Òðàíñæåíäýð ýðýãòýé÷¿¿äèéí òóõàéä íèéãìèéí ãàäóóðõàë, ÿëãàâàðëàõ ¿çëýýñ áîëæ õºäºëìºðèéí çàõ çýýë îðîëöîæ ÷àäàëã¿é àìüäðàõûí ýðõýýð áèåý ¿íýëýõýä õ¿ðäýã. Èéíõ¿¿ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëìºð ýðõëýëò, ýðõýëæ áóé àæëóóä íü

31 21

Øèãòãýý 7: Øèñòîñîìîç: ªðòºìòãèé áàéäàë

Õÿòàäûí Õàéíàí ìóæèéí Äîíòèíã íóóð îð÷ìûí ñóðãóóëèéí ñóðàã÷äûí ºñºëòèéí áàéäëûã ñóäàëñàí. Ñóäàëãààíä 5 òîñãîíû 10–13 íàñíû 427 õ¿¿õäèéã õàìðóóëñàí. ªâ÷íèé õÿíàëòûí ÷èãëýëýýð áàãàã¿é õóãàöààíä íýëýýä àæëóóä õèéæ ã¿éöýòãýæ áàéãàà ÷ schistosoma japonicum (S.Japonicum) ¿¿ñãýã÷ýýð ¿¿ñãýãäñýí øèñòîñîìîç íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷óõàë àñóóäëûí íýã õýâýýð áàéãààã õàðóóëñàí. S.Japonicum-ûí òàðõàëò 12–13 íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä ºíäºð áóþó îõèäûí 19%, õºâã¿¿äèéí 10%-ä òóñ òóñ èëýðñýí áàéíà. S.Japonicum-èéí òàðõàëòûí ò¿âøèí îõèäîä õºâã¿¿äýýñ ºíäºð áàéãàà íü òóõàéí á¿ñ íóòàã äàõü æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü îõèäûã, õºâã¿¿äýýñ èë¿¿ òàðèàëàíãèéí òàëáàéä àæèëëàõ, ìàëûí òýæýýë áýëäýõ, íîãîî õóðààõ çýðýã óñòàé îð÷èíä àæèëëàõàä õ¿ðãýäýãòýé õîëáîîòîé áàéâ. Ìºí îõèä õºâã¿¿äýýñ èë¿¿ óñààð òîãëîõ, óñàíä ñýëýõ äóðòàé áàéäàãòàé õîëáîîòîé. S.Japonicum-èéí õàëäâàð íü õ¿¿õäèéí ºñºëò õºãæëèéã ñààðóóëäàã áîëîõûã Ôèëèïïèí áîëîí Õÿòàäûí Æèàíçè ìóæèä õèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿í íîòîëäîã. Õÿòàä óëñûí Äîíòèíã íóóð îð÷èìä õèéãäñýí ñóäàëãàà íü S.Japonicum íü õ¿¿õäèéí ºñºëòèéã, ÿëàíãóÿà îõèäûí ºñºëòèéã óäààøðóóëäàã áîëîõûã õàðóóëñàí. Ýõ ñóðâàëæ: Zhou H. et al 2005.

ÿëãààòàé áàéõààñ ãàäíà òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä ÷ õàðèëöàí àäèëã¿é íºëººëäºã áàéíà. Ãýð àõóéí ÷àíàðòàé àæèë íü îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí íîöòîé ýðñäýëä õ¿ðãýäýã. Çàðèì óëñ îðîíä, õóâöàñ óãààõ, õ¿¿õäýý óñàíä îðóóëàõ çýðýã àæëààñ õàìààð÷ ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ öàãèéã óñòàé îð÷èíä ºíãºðººõ áîëäîã. Óñòàé õîëáîîòîé èéìýðõ¿¿ òºðëèéí ãýðèéí àæèë íü îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã øèñòîñîìîç, õóìõàà çýðýã ºâ÷èíä ºðòºìòãèé áîëãîäîã (Øèãòãýý 7). Çàðèì õºãæèæ áóé îðíóóäàä äèéëýíõ àéë ºðõ¿¿ä õîîë õ¿íñýý áýëòãýõ, õàëààõ çîðèëãîîð ìàëûí õàòààñàí ºòºã, õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàÿãäàë, ìîä, í¿¿ðñ çýðýã áîëîâñðóóëààã¿é ò¿ëøèéã àøèãëàäàã. Ýäãýýð ò¿ëøèéã çîðèóëàëòûí áóñ çóóõ áóþó çàäãàé ãàë äýýð ò¿ëæ øàòààäàã. Õàðèí õîîë õèéõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä ãàëûí äýðãýä èõ öàã ºíãºðººæ àãààðûí áîõèðäîë, óòààíä èë¿¿òýé ºðòäºã. Ýýæòýéãýý õàìò áàéäàã áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ÷ ìºí ºðòºõ ìàãàäëàëòàé. Çàðèì ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çýõýä àãààðûí áîõèðäîë íü 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäýä óóøèãíû àðõàã ºâ÷èí, àìüñãàëûí äîîä çàìûí ¿ðýâñëýýð ºâ÷ëºõ ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëäýã. Õÿòàä óëñàä ãýðèéí í¿¿ðñíèé óòàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí

óóøèãíû õàâäàðò íºëººëæ áàéãààã òîãòîîñîí áàéíà.68 Çàäãàé çóóõòàé óäààí õóãàöààãààð õàðüöàõ íü îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ò¿ëýãäýõ ýðñäëèéã ìºí íýìýãä¿¿ëäýã.69 Æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü íü ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ÷ áàñ íºëººëäºã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä ÿëãààòàé àæèë õºäºëìºð ýðõýëäýãòýé õîëáîîòîéãîîð ººð ººð àæèë õºäºëìºðººñ øàëòãààëñàí ºâ÷ëºëä ºðòäºã. Îëîí ýðýãòýé÷¿¿ä çàãàñ÷ëàëààð àìü çóóëãàà çàëãóóëäàã òóë óñíû ãàäàðãà äýýðõ íàðíû òóñãàëààñ áîëæ êàòàðàêò áóþó í¿äíèé áîëîð öàéõ ºâ÷èí, àðüñíû õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäýë äóíä áàéäàã. Á¿ñèéí îðíóóäûí æèøýýíýýñ õàðàõàä ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õóìõààãèéí òàðõàëò ºíäºð áàéäàã. Õóìõàà íóòàãøìàë îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä àæëûí øààðäëàãûí óëìààñ óäààí õóãàöààãààð îéä àæèëëàäàã. Âüåòíàìä õèéãäñýí ñóäàëãàà ìºí ë ýðýãòýé÷¿¿ä íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë èë¿¿ óäààí õóãàöààãààð îéä àæèëëàäàã áîëîõûã õàðóóëñàí. Ýìýãòýé÷¿¿ä îéä àæèëëàäàã õýäèé ÷ ãýðèéí àæëûí óëìààñ ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë öººí óäàà, áîãèíî õóãàöààãààð àæèëëàäàã. 70 Îëîíõè ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä ýìýãòýé÷¿¿ä áàéäàã. Òèéìýýñ òýäíèé õóâüä õýðýãëýñýí ç¿¿ òàðèóðò õàòãóóëàõ çýðãýýð ýìíýëãèéí

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

32 22

õàëäâàð àâàõ, ºâ÷ëºõ ºíäºð ýðñäýë äóíä àæèëëàäàã.71 Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä íü õºäºº àæ àõóé, ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðóóäàä çýðýãöýí àæèëëàäàã õýäèé ÷ ººð ººð àæèë õºäºëìºð ýðõýëäýã. Òóõàéëáàë, ýðýãòýé÷¿¿ä íü ãàçàð õàãàëæ, ýìýãòýé÷¿¿ä íü òàðèàëàíãèéí òàëáàé öýâýðëýõ ãýõ ìýò àæèë õèéäýã áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýë¿¿ä íü á¿ñ íóòàã á¿ðò ÿëãààòàé áàéäàã. Ôèëèïïèíèé Êîðäèëëåðà ìóæèä ýìýãòýé÷¿¿ä öàãààí áóäàà òàðèàëäàã òóë áàéíãà òîíãîéæ àæèëëàäãààñ íóðóóíû ºâ÷èí, óñàí äîòîð óäààí õóãàöààãààð çîãññîíîîñ áîëæ ìººãºíöºðèéí õàëäâàð àâàõ íü èõ áàéíà. Õàðèí Èíäîíåçèéí Áàëè àðàëä ýðýãòýé÷¿¿ä íü öàãààí áóäààíû òàëáàéä ãîëëîí àæèëëàäàã òóë äýýð äóðüäñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóä òóëãàðäàã áàéíà. Çàðèì íóòàãò ýðýãòýé÷¿¿ä íü àæèë õàéæ öàãàà÷èëäàã áàéõàä ýìýãòýé÷¿¿ä öàãàà÷èëäàã óëñ îðîí ÷ áàéäàã. Ýðýãòýé÷¿¿ä íü óäààí õóãàöààãààð ãýðýýñýý õîë áàéõûã øààðääàã öýðãèéí àëáà õààõ, äàëàéí õóäàëäàà ýðõëýõ, à÷ààíû ìàøèí æîëîîäîõ çýðýã àæèë õèéäýã áà ¿¿íèé óëìààñ ýðýãòýé÷¿¿ä òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðæ ÁÇÄÕ-ààð ºâ÷èëæ, ãýðòýý áóöàæ èðýõäýý ãýð á¿ëèéí õ¿í, õàìòðàã÷äàà õàëäâàðëóóëäàã áàéíà.72

Çóðàã 3: Âüåòíàì óëñàä ãýðëýñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðëîãî, çàðöóóëàëòûã õýí øèéäâýðëýäýã âý?

Ýõ ñóðâàëæ: Mohdeen R. 2002.

Òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäýë Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëààñ øàëòãààëñàí òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäýë ýðýãòýé÷¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë ºðõ ãýð, íèéãìèéí á¿õèé ë ò¿âøèíä èõ áàéäàã. Âüåòíàì óëñûí æèøýýíýýñ õàðàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºðõèéí îðëîãîî çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ ìýäýë íü òýäíèé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýñ õàìààðàí ÿëãààòàé áàéäàã (Çóðàã 3). Çàðèì óëñ îðîíä ãàíö áèå ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí çàëóó õîñóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ òàëààð ººðñäºº øèéäâýð ãàðãàõ ýðõã¿é áàéäàã áà óã øèéäâýðèéã àõ ä¿¿, òºðºë ñàäàí, îðîí íóòãèéíõàí íü ãàðãàäàã.73 Åð íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäëèéí òýãø áóñ áàéäàë íü òýäíèé ºðõèéí Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, õÿíàëò òàâèõ áàéäàëä ñºðãººð íºëººëººä çîãñîõã¿é ººðñäèéí áîëîí ãýð á¿ëèéíõíèéõýý ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ ÷àäâàðò ñààä ó÷ðóóëäàã. 74 ÁÍÀËÀÓ-ä îðíû òîð õýðýãëýõ, õóäàëäàí àâàõûã ýðýãòýé÷¿¿äèéí øèéäýõ àñóóäàë ãýæ ¿çäýã áàéíà. 75 ¯¿íèé íýãýí àäèë Õÿòàäûí Äèàíäîí ìóæèä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð íèéò ýìýãòýé÷¿¿äèéí 45–55% íü çàõ, ýìíýëýã, òîñãîí ÿâàõäàà íºõðººñºº çºâøººðºë àâäàã áàéíà. 76 Ýìýãòýé÷¿¿ä áýëãèéí õàðüöààíä îðîõîîñ òàòãàëçàõ, áýëãèéí õàìòðàã÷àà áýëãýâ÷ õýðýãëýõèéã øààðäàõ ÷àäâàðã¿é áàéãàà íü ¿¿íèé áàñ íýãýí òîä æèøýý þì. Øèãòãýý 8-ä ãýð á¿ëèéí õ¿ðýýí äýõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäýë, õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë õî¸ðûí õîîðîíäûí õîëáîîã àâ÷ ¿çýâ.

Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäîõ ºâ÷ëºë, ºâ÷íèé òàðõàëòûí ÿëãààòàé áàéäàë Æåíäýð, áèîëîãèéí ÿëãààòàé òàëóóä íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýëä ºðòºìòãèé áàéäàë íü ºâ÷ëºëèéí áàéäàëä íºëººëäºã. 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø

33 23

Øèãòãýý 8: Õ¿¿õýä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë

ªðõèéí ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîõèðîëöîõ ýðõ ìýäýë òýãø áóñ áàéãààã ÷óõàë÷ëàí àíõààðàõ õýðýãòýé. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîí íóòàã, ãýð á¿ëäýý ýçëýõ áàéð ñóóðü, ýðõ ìýäýë, õ¿¿õýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûí õîîðîíä ýåðýã õàìààðàë áàéãààã íîòîëñîí áàðèìò ìýäýýëë¿¿ä èõñýæ áàéíà. Ôèëèïïèí óëñûí àëñëàãäñàí 3 ä¿¿ðýãò 1983–1984 îíä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðëîãî (õºäºëìºðèéí õºëñººð òîîöñîí) íýìýãäýõ òóñàì òýäíèé ººðñäèéí áîëîí ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû (13–83 ñàðòàé) õ¿¿õäèéíõýý õîîë òýæýýëä àíõààðàõ áàéäàë èõñýæ áàéãààã õàðóóëæýý. ¯¿íèéã ºðõèéí õýìæýýíä õ¿¿õýä, ýìýãòýé÷¿¿äýä íîãäîõ èë÷ëýãèéí õýìæýý íýìýãäñýíòýé õîëáîí òàéëáàðëàæ áîëîõ þì.77 Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéð ñóóðü, 3 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí áàéäëûí õàìààðëûã òîäîðõîéëîõ ñóäàëãààíû ä¿í äýýðõ õàìààðëûã íîòîëäîã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäëèéã õàìòðàí àìüäàð÷ áóé ýðýãòýé÷¿¿äèéíõ íü ýðõ ìýäýëòýé õàðüöóóëàõ, ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òýãø áàéäëûí ÿëãààã òîäîðõîéëîõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí áàéäëûã òîãòîîõ çîðèëãîîð Ç¿¿í ªìíºä Àçè, Àôðèêèéí Ñàõàð, Ëàòèí Àìåðèê, Êàðèáûí õºãæèæ áóé 36 îðíû õ¿í àì ç¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãààíû òîîí ¿ç¿¿ëýëòýä òóëãóóðëàí ñóäàëãàà õèéæýý. Óã ñóäàëãààíû ä¿íãýýð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýäèéí çàñãèéí ÷àäàìæ, ýðõ ìýäýë ñàéæðàõ òóñàì õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë ñàéæèð÷, ýäãýýð íü õîîðîíäîî íÿãò õàìààðàëòàé áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Ýðõ ìýäýë ñàéòàé ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýðõ ìýäýë áàãàòàé ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä, òýäíèé õîîë òýæýýëèéí áàéäàë ñàéí, òýð ÷èíýýãýýðýý ¿ð õ¿¿õýääýý àíõààðàë èë¿¿òýé õàíäóóëàõ áîëîìæòîé áàéäàã.78 Ýõ ñóðâàëæ: Senauer B. 1988; Smith L. et al 2003.

íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä çîíõèëîí òîõèîëäîõ ºâ÷ëºëèéã 2002 îíû áàéäëààð Õ¿ñíýãò 5-ä õàðóóëàâ. Óã õ¿ñíýãòýýñ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäààã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿äýä íºëººëäºã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷ëºëèéí ÿëãààã òîäîðõîé õàðàõ áîëîìæòîé.

Õàëäâàðò ºâ÷èí Á¿ñèéí óëñ îðíóóä íü õàëäâàðò ºâ÷íèé òàíàäàëòûí ÷èãëýëýýð áàãàã¿é àìæèëò ãàðãàñàí õýäèé ÷ õàëäâàð ºâ÷íèé òàðõàëò íü á¿ñèéí õýìæýýíä àíõààðâàë çîõèõ àñóóäàë õýâýýð áàéíà. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí òóõàéä ñ¿ðüåý, õóìõàà, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

Õ¿ñíýãò 5: 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷íèé äàðàìòûí òýðã¿¿ëýõ øàëòãààí, äýëõèéí õýìæýýíä, 2002 îí Ýðýãòýé÷¿¿ä % Õ×ÀÀÆ

Ýìýãòýé÷¿¿ä

% Õ×ÀÀÆ

1. ÄÎÕ/ÕÄÕÂ 2. Ç¿ðõíèé øèãäýýñ ºâ÷èí 3. Òàðõèíû öóñ õàðâàëò 4. Íýã òóéëò ñýòãýë ãóòðàëûí ýìãýã 5. Çàìûí îñîë ãýìòýë 6. Ñ¿ðüåý 7. Àðõèíû õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé ýìãýã 8. Õ¿÷èðõèéëýë 9. Óóøèãíû àðõàã áºãëºðºëò ºâ÷èí 10. Ä¿ëèéðýë, îëäìîë ñîíãîë ìóóäàëò

7.4 6.8 5.0 4.8 4.3 4.2 3.4 3.3 3.1 2.7

1. Íýã òóéëò ñýòãýë ãóòðàëûí ýìãýã 2. ÄÎÕ/ÕÄÕÂ 3. Ç¿ðõíèé øèãäýýñ ºâ÷èí 4. Òàðõèíû öóñ õàðâàëò 5. Êàòàðàêò áóé í¿äíèé áîëîðûí öàéðàëò 6. Ä¿ëèéðýë, îëäìîë ñîíãîë ìóóäàëò 7. Óóøèãíû àðõàã áºãëºðºëò ºâ÷èí 8. Ñ¿ðüåý 9. Îñòåîàðòðèò 10. ×èõðèéí øèæèí

8.4 7.2 5.3 5.2 3.1 2.8 2.7 2.6 2.0 1.9

Òýìäýãëýë: Õ×ÀÀÆ – õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿ä Ýõ ñóðâàëæ: Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà 2003. Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

34 24

àíõààðàë òàòñàí àñóóäàë þì. Õ¿éñýýð ñàëãàí õàðóóëñàí ñóäàëãààíû ä¿í íü ºâ÷íèé äàðàìòàä õ¿éñèéí ÿëãàà áàéãààã òîä õàðóóëæ áàéíà. ßäóó ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä, ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ øàëòãààëñàí íàñ áàðàëò, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäààã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿ä íü èë¿¿ áàéäàã áàéíà.79 Ñ¿ðüåýãèéí òàðõàëò, õ¿íäðýë, íàñ áàðàëò çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä ÿëãààòàé áàéãààã ºâ÷ëºëèéí òàðõâàðç¿éí á¿òýö íîòîëæ áàéíà. 80 2004 îíä á¿ñèéí õýìæýýíä ñ¿ðüåýãèéí 3.8 ñàÿ òîõèîëäîë á¿ðòãýãäýæ áàéæýý. 81 Ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ýðýãòýé÷¿¿äýä ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºë èõ òîõèîëääîã (Çóðàã 4). 2004 îíû áàéäëààð óóøèãíû ò¿ðõýö ýåðýã ãàðñàí ñ¿ðüåýãèéí òîõèîëäëûí õóâü Âüåòíàì óëñàä 2.6% áàéõàä Êèðèáàòèä 0.9% áàéæýý.82 Ýíý íü ºâ÷ëºëèéí òîõèîëäëûí ò¿âøèíä õàðèëöàí àäèëã¿é íºëººëäºã òºäèéã¿é á¿ð ýñðýãýýð íºëººëäºã áîëîõûã õàðóóëäàã.83 Âüåòíàìûí Áàâè ä¿¿ðýãò 2000 îíä õèéãäñýí õ¿í àìä ñóóðèëñàí ñóäàëãààíû ä¿íãýýð ýìíýëýãò á¿ðòãýãäñýí ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºë ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ºíäºð áàéñàí õýäèé ÷ ñ¿ðüåýãèéí òàðõàëò ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä îéðîëöîî áàéñàí áàéíà.84 Ãýõäýý ñóäàëãààíû ä¿íãýýð õàëäâàð õ¿íäýð÷ ºâ÷ëºëä õ¿ðãýõ ýðñäýë íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ìºí íàñíû ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä Çóðàã 4: Óóøèãíû ò¿ðõýö ýåðýã ñ¿ðüåýãèéí èëð¿¿ëýëòèéí õóâü, (õ¿éñ, íàñààð) 2004 îí

ºíäºð áàéñàí. Íàñ áàðàëòûí ò¿âøèí ýìýãòýé÷¿¿äýä, ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé òîõèîëäñîí áàéíà.85 Õ¿éñýýð çàäàðãàà õèéñýí òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýñ ¿çýõýä á¿ñèéí îðíóóäàä õóìõààãèéí òàðõàëò ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ ºíäºð áàéíà (Çóðàã 5).86 Çàðèì ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ÷ ¿¿íèéã íîòîëäîã. Âüåòíàìä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð, ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õ¿í àìûí ýðýãòýé÷¿¿ä íü ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð õóâèéí ýìíýëýãò õàíäàæ õóìõààãèéí ýñðýã òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâñàí áàéíà. 87 Ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýðýãòýé÷¿¿ä õóìõààãààð èë¿¿òýé ºâ÷èëäºã áîëîõûã Ôèëèïïèí óëñûí æèøýý õàðóóëæ áàéíà. Ïàïóà Øèíý Ãâèíåéãèéí Ç¿¿í Ñåïèêò õóìõàà ºâ÷íèé óëìààñ õºäººãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâä õàíäàãñäûí äóíä ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ 9.7%-èàð èë¿¿ áàéñàí. 88 Ãýõäýý ýíýõ¿¿ ¿ð ä¿í íü ò¿ãýýìýë áèø áîëîõûã õóìõààãèéí òàðõàëò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èæèë ò¿âøèíä áàéãààã õàðóóëñàí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã¿¿ä õàðóóëäàã. Òóõàéëáàë, ÁÍÀËÀÓ-ûí Àòòàïåþ ìóæèéí 3 òîñãîíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä õóìõààãèéí òîõèîëäîë èæèë ò¿âøèíä á¿ðòãýãäæýý. 89 Êàìáîæèéí õºäºº òîñãîíû îéí á¿ñ íóòàãò îðøèí ñóóã÷äûí äóíä õèéñýí ñóäàëãàà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä òîõèîëäîõ õóìõààãèéí øèíæèëãýýíèé ýåðýã ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä çºð¿¿ áàãà áàéâ.90

Çóðàã 5: Á¿ñèéí çàðèì îðíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõü õóìõààãèéí òîõèîëäîë, 2003 îí

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÄÁ, 2006. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Ýõ ñóðâàëæ: Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, Í¯Á-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí 2005.

35 25

Õóìõàà, ôèëàðèàçèñ çýðýã áóñàä ºâ÷èí íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä ÿëãààòàé òîõèîëääîã áîëîõ íü áóñàä ñóäàëãààíààñ õàðàãäàæ áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýðýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäîõ õóìõàà ºâ÷íèé òàðõàëò á¿ñèéí îðíóóäàä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Òàéëàíäàä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð äåíãèéí õåìîððàãè ÷è÷ðýãèéí óëìààñ õýâòýí ýì÷ë¿¿ëýã÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ 2 äàõèí ºíäºð áàéõàä, Ñèíãàïóðò 1.5 äàõèí èõ ýðýãòýé÷¿¿ä óã ºâ÷íèé óëìààñ õýâòýí ýì÷ë¿¿ëæýý. 91 Õàðèí Ìàëàéçèä õèéãäñýí äåíãè ºâ÷íèé ñóäàëãààíû ä¿íãýýð ýðýãòýé÷¿¿äýä äåíãèéí õåìîððàãèéí ÷è÷ðýã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ òîõèîëääîã õýäèé ÷ íàñ áàðàëòûí ò¿âøèí ýìýãòýé÷¿¿äýä ºíäºð áàéæýý.92 Òóíãàëãèéí áóë÷èðõàéí ¿ðýâñýë ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ 1.5 äàõèí èõ á¿ðòãýãääýã áîëîõûã ôèëàðèàçèñèéí ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà.93 Ýìýãòýé õ¿íèé áèîëîãèéí øèíæ ÷àíàð, æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðò ºðòºìòãèé áîëãîäîã áàéíà. Ýñðýã õ¿éñèéí õ¿íòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ ¿åä ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò ºðòºìòãèé áàéäàã.94 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé íèéò íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñèéí 41% ýìýãòýé÷¿¿ä áàéñàí áîë 2003 îíä äýëõèéí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé 35.7 ñàÿ íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé áàðàã òàë õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áîëòëîî íýìýãäæýý. 95 ßëàíãóÿà íàñòàé ýðýãòýé÷¿¿äèéí çàëóó îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõûã ÷óõàë÷èëäàã æåíäýðèéí õýì õýìæýý, óëàìæëàëò çàí ¿éëýýñ áîëæ çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðñäýëä ºðòºõ áàéäàë óëàì èõñýæ áàéíà. 2001 îíû òîîöîîãîîð 15–24 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëò ìºí íàñíû ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð áàéíà.96 Õºãæèæ áóé îðíóóäûí 15–44 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäààã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿äèéí ãóðàâíû íýã íü íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëòàé õîëáîîòîé áàéäàã.97 Æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ºâ÷íèé òàðõàëòûí ºâºðìºö øèíæ ÷àíàðààñ õàìààð÷ ÕÄÕÂ-

èéí òàðõàëò á¿ñèéí îðíóóäûí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. 2002–2003 îíä Êàìáîæ óëñàä 15–49 íàñíû õ¿í àìûí äóíäàõü ÕÄÕB-èéí òàðõàëò 2.1%-èàñ 1.9% áîëæ áóóðñàí áàéíà. 2003 îíû áàéäëààð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õàðüöàà 1.14 áàéâ. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàðõàëò ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä ºíäºð áàéñàí áà òýäíèé 1/3 íü íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿ä áàéâ. 98 ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëò áàãàòàé óëñ áîëîõ Ôèëèïïèíä 2005 îíû áàéäëààð íèéò á¿ðòãýãäñýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òîõèîëäëûí 64% íü ýðýãòýé÷¿¿ä áàéíà. 99 Âüåòíàìä, 2003 îíä íýã ýìýãòýé òóòàìä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé 2.3 ýðýãòýé íîãäîæ áàéâ.100 Ìàëàéç óëñàä 2005 îíä ÄÎÕ (90.4%) áîëîí ÕÄÕÂ (92.6%)-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ íü ýðýãòýé÷¿¿ä áàéâ.101 Ïàïóà Øèíý Ãâèíåéä ÕÄÕÂ-èéí äàðàìò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä èæèë ò¿âøèíä áàéíà. 102 Øèãòãýý 9-ä Á¿ñèéí îðíóóäàä æåíäýðèéí õýì õýìæýý ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëòàä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã ¿ç¿¿ëëýý. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí Á¿ñèéí îðíóóäûí íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí äóíä õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé (ÕÁª) óëìààñ õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí Çóðàã 6: Ôèæè óëñ äàõü ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íèé òàðõàëò íàñíû á¿ëãýýð, õ¿éñýýð

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ, Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí Ìýäýýíèé ñàí, 2006.

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

36 26

áàéäàë íü äîðîéòîõ ÿâäàë èõýýõýí íýìýãäýæ áàéíà. ÕÁª íü îñîë ãýìòëèéí 13%-èéí õàìò äýëõèéí ºâ÷íèé äàðàìòûí 50 îð÷èì õóâèéã ýçýëäýã.103 Á¿ñèéí õýìæýýíä ÕÁªíèé äàðàìòûí 85% íü áàãà áîëîí äóíä îðëîãîòîé îðíóóäàä íîãäîæ áàéíà. 104 Ãýâ÷ á¿ñèéí õºãæèæ áóé îðíóóäàä ÕÁª-íèé õ¿éñýýð çàäàðãàà õèéñýí òîî áàðèìò õîìñ áàéãààãààñ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÕÁª-íèé äàðàìòûí òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëýë áàéõã¿é. Á¿ñèéí õºãæèæ áóé îðíóóäàä òàðãàëàëò õóðäàöòàé íýìýãäýæ áàéíà. Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñèéí îðíóóäûí õóâüä òàðãàëàëò íü ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí äàðàìò ó÷ðóóëæ ýõëýýä áàéíà. ßëàíãóÿà, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä òàðãàëàëò èõ áàéíà. Òàðãàëàëòûí òàðõàëòûã àâ÷ ¿çâýë Òîíãà óëñàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí 84%, Ôèæèä 63%, Áàðóóí Ñàìîàä 56–74% íü òàðãàëàëòòàé

áàéíà.105 Åðºíõèéäºº òàðãàëàëòûí ò¿âøèí ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ ºíäºð, ÿäóó ýìçýã á¿ëãèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä èë¿¿òýé òîõèîëäîæ áàéíà.106 ¯¿íèé íýãýí àäèë ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íèé òàðõàëò ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ºíäºð áàéíà. 2000 îíû ìýäýýãýýð Ôèëèïïèí óëñûí Ëóçîíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íèé òàðõàëò èõ áàéñàí.107 Ãýâ÷ ºâ÷ëºë íü íàñíû á¿ëã¿¿äýä ÿëãààòàé áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéëàà. Çóðàã 6-ä Ôèæè óëñûí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íèé òàðõàëòûã íàñíû á¿ëãýýð ¿ç¿¿ëýâ. Àçè, Àôðèê, ¿éëäâýðæñýí îðíóóä äàõü ñîõðîëòûí òàðõàëòûã òîãòîîõ õ¿í àìä ñóóðèëñàí ñóäàëãààíû ìåòà-ä¿í øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýñ õàðàõàä íèéò

Øèãòãýý 9: Æåíäýðèéí õýì õýìæýý ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ íü: ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿ä

Èõýíõ ýðýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä æåíäýðèéí õýì õýìæýýã äàãàæ ìºðäºõ íèéãìèéí äàðàìò øàõàëòòàé òóëãàð÷, ò¿¿íèéã ¿ë äàãàæ ìºðäñºíººñ ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâàð íü èõýýõýí õîð óðøèã ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é áàéäàã. Æèøýýëáýë, ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿ä áóñàä ýðýãòýé÷¿¿äèéí áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòäºã. ‘‘Ýð õ¿í’’ áàéõ ãýñýí øèíæ ÷àíàð èë¿¿ èõýýð íºëººëäºã áàéíà. Ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí ÕÄÕÂ/ ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã íýìýãäýæ áàéãàà íü æåíäýðèéí õýì õýìæýý ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ç¿ãýýñ òýäíèé ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõ õ¿÷èí ÷àäàâõèéã áóóðóóëæ áîëçîøã¿é. Äýëõèéí 70 ãàðóé îðîíä, èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàðüöààíä îðîõ ÿâäëûã áóðóóøààæ, ãàäóóðõäàã áàéíà. Ýíý íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áýëãèéí çàí ¿éëèéí òàëààðõ ¿çýëòýé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ þì. Ó÷èð íü ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé íü ýð õ¿íèé íèéòëýã øèíæ ÷àíàðóóäûã ººðòºº õàäãàëäàãã¿é áºãººä òýä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàë, õ¿íèé ýðõèéã çºð÷èõ àñóóäàëòàé áàéíãà òóëãàð÷ ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã àâ÷ ÷àääàãã¿é. Äýëõèéí õýìæýýíä ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí 10% íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãääàã áàéíà. ßëàíãóÿà, ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõäàã íèéãýìä òýäíèé ÕÄÕÂ-èéí òàëààðõ ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæ, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä õàìðàãäàëòûã ñàéæðóóëàõàä áýðõøýýëòýé áàéäàã. Ýíý íü ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéã íèéòýä èë áîëãîõ íü òýäíèé îëîí íèéòèéí äóíä ýçëýõ áàéð ñóóðü, õàðèëöààíä íºëººëæ áîëçîøã¿é áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Çàñãèéí ãàçðóóä, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷èä îëîí æèëèéí òóðøèä ýíý àñóóäëûã ¿ë îéøîîæ èðñýí. Òèéì ÷ ó÷ðààñ 25 æèëèéí òóðøèä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàðõàëòòàé òýìöñýí õýäèé ÷ ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÕÄÕÂ/ÄÎÕûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí òàëààðõ ìýäýýëýë õîìñ õýâýýð áàéíà. Çóðàã 7-ä Àçèéí çàðèì îðíóóä äàõü ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëòûã õàðóóëàâ. ¯ðãýëæëýë äàðààãèéí õóóäñàíä Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

37 27

Øèãòãýý 9 (¿ðãýëæëýë)

Çóðàã 7: Àçèéí çàðèì îðíóóä äàõü ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõü ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëò, 2003–2005 îí

Ýõ ñóðâàëæ: Í¯Á-ûí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàìòàðñàí õºòºëáºð, 2006.

2006 îíä Í¯Á-ûí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàìòàðñàí õºòºëáºðººñ ‘‘Ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí òàëààðõ òàøàà îéëãîëò’’-ûí òàëààðõ àñóóäëûã õºíäæýý. Ýíýõ¿¿ òàøàà îéëãîëòûí óëìààñ ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýðýëò õýðýãöýý, íºõöºë áàéäëûí òàëààðõ ìýäýýëýë õàíãàëòã¿éí óëìààñ òýäíèé õýðýãöýýíä íèéöñýí, ÕÄÕÂ/ ÄÎÕ-ûí òàðõàëòààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿ð ä¿íòýé àðãà õýìæýý õýðýãæ¿¿ëýõýä áýðõøýýë ó÷èðäàã. Ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí ÕÄÕÂ/ÄÎÕûí ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ, ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, îíîøëîãîî, ýì÷èëãýýíèé ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ àñóóäëûã ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òàëààðõ íèéòëýã îéëãîëòûã ººð÷ëºõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòààñ àíãèä àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é. Ýõ ñóðâàëæ: Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð, 2005.

á¿ðòãýãäñýí ñîõðîëòûí ãóðàâíû õî¸ð íü ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäæýý. Àçè, Àôðèêèéí îðíóóäûí òóõàéä ñîõðîëòûí ãîë øàëòãààí íü áîëîð öàéõ ºâ÷èí áºãººä ºâ÷ëºãñäèéí 53–72% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Ñîõðîëòîä õ¿ðãýæ áóé øàëòãààíóóäûí íýã íü í¿äíèé õàëäâàðò ºâ÷íèé òàðõàëò þì. Òðàõîìà áóþó í¿äíèé õàëäâàðò ºâ÷íèé òàðõàëò íü

ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé òîõèîëääîã.108 Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë áîë ºâ÷ëºë, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí ¿íäñýí øàëòãààíóóäûí íýã áîëäîã. 2000 îíû áàéäëààð õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäààã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿äèéí 12.3% íü ñýòãýöèéí

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

38 28

ºâ÷ëºëòýé õîëáîîòîé áàéñàí. Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëûí òàðõàëò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÿëãààòàé áîëîõûã õàðóóëàõ õàíãàëòòàé íîòîëãîî áàéäàãã¿é ÷ õ¿íèé àìüäðàëûí òîäîðõîé ¿å¿äýä òîõèîëäîõ ºâ÷ëºëèéí øèíæ òýìäýã, òºðºë ººð ººð áàéäàã. Õ¿¿õýä íàñàíäàà ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿ä óóð óöààðòàé, íèéãìèéí õýâ æóðìûã çºð÷ñºí ¿éëäýë ãàðãàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã áîë ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿ä ñýòãýë ãóòðàë, õîîëëîõ äóðøèë áóóðàõ çýðýã ýìãýã, õ¿íäðýë¿¿äòýé òóëãàðäàã. Ñýòãýë ãóòðàë, ò¿ãø¿¿ð íü íàñàíä õ¿ðñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èë¿¿òýé òîõèîëäîæ, õàðèí ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä íèéãìèéí õýâ æóðìûí ýñðýã çàí ¿éë, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé ýìãýã¿¿ä çîíõèëîí òîõèîëääîã áàéíà. Õÿòàäààñ áóñàä îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä àìèà õîðëîõ áàéäàë ºíäºð áàéíà. Îñîë ãýìòýë íü çàëóó íàñíû ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÷èìýýã¿é òàõàë áîëîîä áàéíà. Äýëõèéí

õýìæýýíä îñîë ãýìòýëä ºðòñºí 4.5 ñàÿ õ¿íèé 70%-èéã ýðýãòýé÷¿¿ä ýçýëæ áàéãààã îíöëîí àíõààðàõ õýðýãòýé. 110 Îñîë ãýìòýëä çàì òýýâðèéí îñîë, õ¿÷èðõèéëýë, ººðòºº áîëîí áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýìòëýýñ øàëòãààëñàí íàñ áàðàëò îðæ áàéãàà. Îñîë ãýìòýëä ºðòºõ, çàì òýýâðèéí îñëûí óëìààñ íàñ áàðàõ ÿâäàë ýðýãòýé÷¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ 2.7 äàõèí èõ òîõèîëäîæ áàéíà.111 Õ¿÷èðõèéëýë, ÿëàíãóÿà æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëýë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí îñîë ãýìòëèéí ãîë øàëòãààí áîëäîã. Ýíý íü ãýìòýæ áýðòýõ, àðõàã ýìãýã, õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòýí òîãòîëöîîíû ýìãýã, ñýòãýë ãóòðàë, ò¿ãø¿¿ð çýðýã ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí îëîí àñóóäëóóäòàé õîëáîîòîé þì. 112 Õºãæèæ áóé îðíóóäûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäàëã¿é àìüäàðñàí æèë¿¿äèéí 5 õóâèéã æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ, õ¿÷èíä¿¿ëýõ øàëòãààíû óëìààñ àëääàã áàéíà. 113 Ñàìîà óëñàä ¿íäýñíèé ò¿âøèíä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð õàìòðàí àìüäðàã÷òàé áàéñàí 15–49 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí

Øèãòãýý 10: Æåíäýð áà ÿäóóðàë: Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäàë

ªâ÷íèé äàðàìò äàõü áèîëîãèéí áîëîí æåíäýðò ñóóðèëñàí ÿëãààòàé òàëóóäûã ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷ëºë, íàñ áàðàëòûí òàðõàëò, òîõèîëäëûí òýãø áóñ áàéäàë òîäîðõîé õàðóóëäàã. Óã òýãø áóñ áàéäàë íü íýã òàëààñ æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë, áèîëîãèéí ºðòºìòãèé áàéäàëòàé õîëáîîòîé, íºãºº òàëààñ õºðºíãº ìºíãº, ãàðàë ¿¿ñýë, ÿñ ¿íäýñ, íèéãìèéí ãàäóóðõëûí áóñàä õýëáýðýýñ øàëòãààëäàã. Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ººð ººð äàâõàðãàä õàìààðàõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãààã ýõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõ ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä òîäîðõîé õàðóóëäàã. Íºõºí ¿ðæèõ¿é áîë ýìýãòýé õ¿íèé áèå ôèçèîëîãèéí ºâºðìºö ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà þì. Æèðýìñëýëòòýé õîëáîîòîé õ¿íäðýë íü íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷íèé äàðàìòûí 18%-èéã ýçýëäýã. Õîîë òýæýýëèéí õàíãàëòòàé áàéäàë íü õýâèéí æèðýìñëýëòèéã äýìæèõ íýãýí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò. Ãýâ÷ îëîí ýìýãòýé÷¿¿ä íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñàíäàà óóðàã, áè÷èë òýæýýëèéí äóòàãäàëä îðäîã. Õºãæèæ áóé 50 ãàðóé îðîíä õèéñýí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿ä îðëîãî èõòýé ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàëä îðîõ íü 2 äàõèí èõ áàéäàã áàéíà.116 Á¿ñèéí îðíóóäûí òîîí ¿ç¿¿ëýëò îéðîëöîî ä¿ð çóðãèéã õàðóóëæ áàéíà. Êàìáîæèä õºäººãèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí 21.6% íü (áèåèéí æèíãèéí èíäåêñ íü 18.5-ààñ áàãà), õîòûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí 16.1% íü ýíåðãèéí àðõàã äóòàãäàëòàé áàéâ. ¯¿íèé íýãýí àäèëààð Ìîíãîë óëñàä öóñ áàãàäàëòûí òîõèîëäîë õºäºº îðîí íóòãèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí (71%) äóíä õîò ñóóðèí ãàçðûí ýìýãòýé÷¿¿äýýñ (45%) ºíäºð áàéíà. Õàðèí Êàìáîæèä öóñ áàãàäàëòûí òàðõàëò áîëîâñðîëã¿é ýìýãòýé÷¿¿äèéí 62.1%, àíõàí øàòíû áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí 57.8%, äóíä áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí 49.9%-òàé áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ: Carr D. 2004; Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð, ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õ¿ðýýëýí, (Êàìáîæ), and ORC Macro 2001; Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð 2003; Sen G., George A., Ostlin P. 2002. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

39 29

(ãýðëýñýí áóþó õàìòðàí àìüäàð÷ áàéñàí ãýõ ìýò) 41% íü áèå ìàõáîäèéí õ¿÷èðõèéëýë, 20% íü áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºæ áàéæýý. Áèå ìàõáîäèéí áîëîí áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ íü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíòýé øóóä õàìààðàëòàé àæýý. Áàãà áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí 54% áýëãèéí áîëîí áèå ìàõáîäèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºæ áàéæýý. Õàðèí äóíä (45%) áîëîí äýýä (35%) áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí õóâü áàãà áàéíà.114 Á¿ñèéí óëñ îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ ºíäºð íàñàëæ áàéíà. Ìºí ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ºâ÷èí ýìãýã, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòàä ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿òýé íýðâýãääýã. Ýìýãòýé÷¿¿ä óðò íàñàëæ, ñóäàñíû ¿ðýâñýë, ÿñíû ñèéðýãæèëò, àëöõàéìåðûí ºâ÷èí çýðýã öýâýðøèëò, íàñæèëòòàé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí õ¿íäðýë¿¿äòýé òóëãàðäàã. Õ¿íä õ¿÷èð àæèë õèéõ, õ¿¿õýä òºð¿¿ëæ ºñãºõ íü ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð íºëººëæ, õîîë õ¿íñíèé òýãø áóñ õ¿ðòýýìæ íü òýæýýëèéí äîðîéòîëä õ¿ðãýäýã. Èõýíõ ýìýãòýé÷¿¿ä ýð íºõðººñºº óðò íàñàëäàã òóë àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéã ãàíöààð ºíãºðººæ, çàëóó íàñàíäàà õºðºíãº ìºíãº õóðèìòëóóëæ ÷àäààã¿é áîë õ¿íä õýö¿¿ áàéäàëä îðäîã.115

Æåíäýðèéí õýì õýìæýý èõýâ÷ëýí íèéãìèéí ãàäóóðõàõ çàðèì õýëáýðòýé õîëáîîòîéãîîð òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã òîäîðõîéëäîã áàéíà (Øèãòãýý 10). Ýíý õýñýãò äýýðõ àñóóäëûã íàðèéâ÷ëàí ¿çíý. Á¿ñèéí îðíóóäàä õèéãäñýí çàðèì ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 1998 îíû ñóäàëãàà Ôèëèïïèí õ¿¿õä¿¿äèéí 59.8% íü ñ¿¿ëèéí 2 æèëèéí õóãàöààíä ñóóëãàëò, àìüñãàëûí çàìûí öî÷ìîã õàëäâàðààð ºâ÷èëæ óëàìæëàëò, óëñ áîëîí õóâèéí ýìíýëýãò õàíäæýý. Ãýõäýý òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí õºâã¿¿äèéí òîî îõèäûõîîñ èë¿¿ áàéëàà.117 2002 îíû òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýñ õàðàõàä îõèä õàëóóðñàí ãýñýí øàëòãààíààð ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàíä õàíäñàí òîî áàãà çýðýã èë¿¿ áàéñàí áîë àìüñãàëûí çàìûí öî÷ìîã õàëäâàðûí óëìààñ ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâñàí õºâã¿¿äèéí òîî îõèäîîñ îëîí áàéæýý.118 Êàìáîæèä 2002 îíû áàéäëààð õºâã¿¿äèéí 36.1%, îõèäûí 32% íü õàëóóðñíû óëìààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äàä õàíäñàí áàéíà. Âüåòíàìä àìüñãàëûí çàìûí öî÷ìîã õàëäâàðûí óëìààñ ýìíýëýãò õàíäñàí õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü õºâã¿¿äýä 76%, îõèäîä 64.8% áàéíà. ¯¿íýýñ õºâã¿¿äèéí 38.5%, îõèäûí 35.1% íü óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààð, õºâã¿¿äèéí 35.4%, îõèäûí 25.6% íü õóâèéí ýìíýëãýýð ¿éë÷ë¿¿ëæýý.119 Ïàïóà Øèíý Ãâèíåéä õèéãäñýí ñóäàëãàà ýõ÷¿¿ä ýìýãòýé õ¿¿õäýýñýý èë¿¿ ýðýãòýé õ¿¿õäèéíõýý ýð¿¿ë ìýíäýä àíõààð÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä õàíäñàí áîëîõûã õàðóóëäàã. 120 ªºð íýã ñóäàëãààíû ä¿í õóìõààãèéí òàðõàëò èæèë ò¿âøèíä áàéõàä, ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä õàíäñàí íü 6 äàõèí èë¿¿ áàéñíûã õàðóóëæ áàéíà.121 Ìºí í¿äíèé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä ýìýãòýé÷¿¿ä áàãà õàìðàãäñàí ä¿í áàéäàã.122 Æèøýýëáýë, Ýíýòõýãò õºäººãèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí 92% íü áýëãèéí çàìûí õàëäâàð, áàãà ààðöãèéí ¿ðýâñýëò ºâ÷èí, ¿òðýý óíæèõ, øýýñ áýëãèéí çàìûí ¿ðýâñýë çýðýã íýã áóþó ò¿¿íýýñ äýýø íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòýí òîãòîëöîîòîé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëòàé õýäèé

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä òîõèîëäîæ áóé ºâ÷ëºë, òàðõàëò íü ÿàãààä ÿëãààòàé áàéäàã òàëààðõ õàíãàëòòàé íîòîëãîî áàéõã¿é ÷ ýäãýýð ÿëãàà íü áèîëîãèéí áîëîí æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàëòàé õîëáîîòîé áîëîõ íü áàðèìòààñ òîäîðõîé áîëäîã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàðèëöàí àäèëã¿é õàìðàãäàæ áàéãàà áàéäàë íü äýýðõ ÿëãààíä çàðèì òàëààð íºëººëæ áàéæ áîëîõ òàëòàé. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä æåíäýðèéí õýì õýìæýý õýðõýí íºëººëäºã òàëààð õèéãäñýí ñóäàëãààíóóä áèé.

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

40 30

÷ äºíãºæ 8% íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýìíýëýãò òóñëàìæ àâàõààð õàíäñàí áàéæýý.123 ßäóó, ýìçýã á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä íºëººëæ áóé çàðèì ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí áóñ áýðõøýýë¿¿ä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä íºëººëäºã áîëîõ íü ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ òîäîðõîé õàðàãäàæ áàéíà. 124 Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä ¿ç¿¿ëýõ æåíäýðèéí íºëººã ñóäàëñàí ñóäàëãàà öººõºí õèéãäæýý. Çàðèì áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ íü ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ õ¿íäðýë òîõèîëääîã. Æèøýýëáýë, çàðèì ãàçàðò ýðýãòýé÷¿¿ä ºâäñºí ¿åäýý ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäàä õàíäàæ, çºâëºãºº òóñëàìæ àâäàã áàéõàä çàðèì ýðýãòýé÷¿¿ä ºâäºõ íü ñóë äîðîé áàéäëûí èëðýë ãýæ ¿çäýã ãàçàð íóòãóóäàä ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àâàõààð õàíäàõàä íü ñààä áîëäîã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä îðîéòîæ õàíäñàíààð ýì÷èëãýýíèé ºðòãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ºâ÷íºº õ¿íäð¿¿ëýõ, öààøèëáàë ýì÷èëãýýã¿é áîëîõîä õ¿ðãýäýã. Æåíäýðèéí õýì õýìæýý íèéãìèéí õàðèëöààíû õ¿ðýýíä áèé áîëæ, ãàçàð íóòàã á¿ðò õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãààãèéí õýðýýð æåíäýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä ¿ç¿¿ëæ áóé íºëºº íü ÿäóóðàë, ¿íäýñ óãñààíû áàéäëûã íèéãìèéí ãàäóóðõëûí áóñàä õýëáýð¿¿äèéí õàìòààð òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã òóõàéí íºõöºë áàéäàëä íèéöñýí áîëãîæ ººð÷èëäºã áàéíà. Äàðààõü õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãöýý, õ¿ðòýýìæèä ñºðãººð íºëººëæ áóé ãàçàðç¿é, ýäèéí çàñàã, íèéãýì ñî¸ë, ìýäëýã áîëîâñðîë çýðýã áýðõøýýë¿¿äèéí òàëààð òàéëáàðëàíà.

Çóðàã 8: Äàðõëààæóóëàëòàä (ñ¿ðüåý, óëààí áóðõàí, òàòðàí, õºõ¿¿ë õàíèàä) á¿ðýí õàìðàãäñàí 12–23 ñàðòàé îõèä, õºâã¿¿äèéí õóâü, îðëîãûí áàéäëààð, Êàìáîæ

Ýõ ñóðâàëæ: Gwatkin D. et al 2007a.

Ãàçàðç¿éí ñààä áýðõøýýë¿¿ä Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí õ¿íèé íººö, ñàíõ¿¿ãèéí õ¿íäðýëòýé áàéäëààñ øàëòãààëàí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ õàíãàëòã¿é áàéäàã. 2002 îíä Âüåòíàì óëñàä äàðõëààæóóëàëòûí Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

õàìðàãäàëò ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí õóâüä 65.9%, ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí õóâüä 67.6%òàé áàéñàí.125 Ôèëèïïèí óëñàä 12–23 ñàðòàé õ¿¿õäèéí ºðãºòãºñºí äàðõëààæóóëàëòûí õàìðàëòûí õóâü ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí ( 7 1 . 3 % ) ä óí ä ý ð ý ãò ý é õ ¿ ¿ õ ä è é í õ ý ý ñ (68.4%) ºíäºð áàéâ.126 Êàìáîæèä 2000 îíû áàéäëààð 12–23 ñàðòàé õ¿¿õäèéí óëààí áóðõíû äàðëààæóóëàëòàä õàìðàãäñàí õóâü áîëîâñðîëã¿é ýýæýýñ òºðñºí õ¿¿õä¿¿äýä 45.6% áàéõàä á¿ðýí äóíä áóþó ò¿¿íýýñ äýýø áîëîâñðîëòîé ýýæýýñ òºðñºí õ¿¿õä¿¿äýä 71.1%-òàé áàéíà. Óëààí áóðõíû äàðõëààæóóëàëòàä õàìðàãäàëòûí õóâü ÿäóó ýìçýã á¿ëãèéí ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä äºíãºæ 35%-òàé áàéãààã îíöëîõ õýðýãòýé þì.127 Êàìáîæ óëñ äàõü äàðõëààæóóëàëòûí ºðãºòãºñºí õºòºëáºðò õàìðàãäàõ õóâèéã õ¿éñýýð áîëîí îðëîãîîð àíãèëàí 2000 îíû áàéäëààð Çóðàã 8-ä õàðóóëàâ.

41 31

Àëñëàãäìàë ãàçàð, õºäºº îðîí íóòàã, æèæèã àðëóóäàä îðøèí ñóóäàã îëîí àéë ºðõ¿¿äèéí õóâüä õàìãèéí îéðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä î÷èõûí òóëä õîë çàì òóóëàõ áîëäîã. ÁÍÀËÀÓ-ûí õîéä õýñãèéí á¿ñ íóòãèéí õ¿í àìûí 30 îð÷èì õóâü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâººñ 16-ààñ áàãàã¿é êèëîìåòðèéí çàéä àìüäàðäàã áàéíà. 128 Ôèëèïïèíèé Ìåòðî Ñåáóãèéí æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ïåðèíàòàëü òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãöýýíèé ñóäàëãààãààð õºäºº íóòàãò àìüäàðäàã ýìýãòýé÷¿¿ä õîò ñóóðèí ãàçàðò àìüäàðäàã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ öàã õóãàöààã ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä õ¿ðýõèéí òóëä çàðöóóëäàã áîëîõ íü õàðàãäñàí. Çàìûí çàðäàë íü õºäºº íóòàãò õîò ñóóðèíãààñ áàðàã 2 äàõèí èë¿¿ áàéâ. 129 Ïàïóà Øèíý Ãâèíåéä îéðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ áóþó àíõàí øàòíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ öýãò õ¿ðýõýä çàðöóóëàõ õóãàöàà ºìíºä ýðãèéí îð÷èìä 67 ìèíóò áàéõàä Øèíý Ãâèíåéí àðëóóäàä 28 ìèíóò áàéíà.130 Á¿ñèéí îðíóóäàä, çàìä çàðöóóëñàí öàã õóãàöààãààð èõýâ÷ëýí õýìæèãääýã ãàçàðç¿éí áàéðëàëûí àñóóäàë íü àëñëàãäñàí áîëîí ÿäóó ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àì ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä áýðõøýýë ó÷ðóóëñààð áàéíà. ßàðàëòàé òîõèîëäîëä ýìíýëýã, ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâä õ¿ðýõ öàã Çóðàã 9: Ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòíýýð óäèðäóóëñàí òºðºëòèéí õóâü, Êàìáîæ, Ôèëèïïèí, Âüåòíàì óëñàä

õóãàöàà õ¿ì¿¿ñò õ¿íäðýëòýé áàéäëûã áèé áîëãîäîã. Íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí òóõàéä ïåðèíàòàëü õÿíàëòàä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é, ýõ áàðèõûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâ÷ ÷àäàõã¿é ãýðòýý òºðºõ ÿâäàë áàéñààð áàéíà. Ýð¿¿ë õ¿¿õýä ìýíäýëæ, òóðøëàãàòàé ýõ áàðèã÷ òºðºëò óäèðäñàí ¿åä ýõ, õ¿¿õäýä íýìýëò òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý øààðäàãääàãã¿é. Ãýâ÷ õ¿íäðýë ãàð÷ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ øààðäëàãàòàé áîëîõîä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà îéð áàéäàãã¿é áàéíà. Çóðàã 9-ä Êàìáîæ, Âüåòíàì, Ôèëèïïèí óëñ äàõü ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòíèé ýõ áàðüñàí òºðºëòºä áàãà áîëîí ºíäºð îðëîãîòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéã õàðóóëàâ. Õºâã¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äýä õàíãàëòã¿é áàéãàà ÿâäàëä ãàçàðç¿éí áýðõøýýëýýñ ãàäíà æåíäýðèéí õýì õýìæýý íºëººëæ áîëîõ òàëòàé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà õîë çàéä áàéðëàõ íü õóìõààãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæèéã áóóðóóëæ áàéãààã Ïàïóà Øèíý Ãâèíåéãèéí Ç¿¿í Ñåïèêèéí æèøýý õàðóóëæ áàéíà.131 Çàðèì ãàçàðò ýðýãòýé÷¿¿äýýñ áîëæ ýìýãòýé÷¿¿äýä ñààä áýðõøýýë ó÷èðäàã áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä ººðèéí ãýñýí óíààã¿é, ìºí îðëîãî áàãàòàé áàéäãààñ øàëòãààëàí íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëýýð çîð÷èõîä õ¿íäðýë ó÷èðäàã. Ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðòýý áàéæ, ýðýãòýé÷¿¿ä ãàäóóð ÷ºëººòýé ÿâàõ ó÷èðòàé ãýñýí ¿çýë ÷ áàñ íºëººëäºã. Çàðèì ãàçàðò ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõûí òóëä íºõðººñºº þìóó ààâààñàà çºâøººðºë àâàõ ¸ñòîé áàéäàã. Ìºí ýìýãòýé÷¿¿äèéã ãàäóóð ÿâàõàä íü ãýð á¿ëýýñ íü ýðýãòýé õ¿í çààâàë äàãàæ ÿâäàã óëàìæëàëòàé óëñ îðîí ÷ áàéíà. Ýíý íü òóõàéí ºðõèéí óíààíû çàðäëûã íýìýãä¿¿ëæ, àæèë õºäºëìºðèéã àëäàãäóóëæ, óëìààð òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ ºðòãèéã ºíäºð áîëãîäîã. Ò¿¿í÷ëýí, íèéãýì ñî¸ëûí óëàìæëàëò çàí ¿éë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÿâàõ, çîð÷èõ ãàçàðò “îéð”, “õîë” ãýñýí îéëãîëòûã áèé áîëãîäîã. Çàðèì ãàçàðò ýìýãòýé÷¿¿äèéã ãýð á¿ëèéí õ¿ðýýíä, àëü ýñâýë òîñãîí äîòðîî ÿâàõààð

Ýõ ñóðâàëæ: Carr D. 2004.

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

42 32

õÿçãààðëàäàã áàéíà. Ãýòýë ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëãººíèéã áàãà õîðèãëîäîã ãàçàð ÷ áàéíà. Èéìä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëãººíèéã õîðèãëîñîí çàí ¿éë íü òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæèéã òîäîðõîéëäîã áàéíà. Èéìýðõ¿¿ áýðõøýýë òîõèîëäñîí ¿åä, ýìýãòýé÷¿¿ä àíõàí øàòíû ÷àíàðòàé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ çîðèëãîîð õîë ÿâàëã¿é îéð áàéãàà òîñãîíû ýìèéí ñàí, óëàìæëàëò ýì÷ ãýõ ìýò óð ÷àäâàð ìóóòàé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äýä õàíäàæ îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý õ è é ë ã ý ä ý ã á à é í à . 132 Ý ð ý ã ò ý é ÷ ¿ ¿ ä ò ý é õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿ä íü ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð òºäèéëºí õàíãàëòòàé áóñ ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äàä èë¿¿ õàíääàã áîëîõûã Âüåòíàì óëñàä àðõàã õàíèàëãàòàé íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí äóíä õèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿í õàðóóëæ áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûã ñîíãîõäîî ãýðò îéð, òîõèðîìæòîé áàéäëûã õàðãàëçäàã áàéíà.133

õýðõýí íºëººëæ áàéãààã ñóäàëñàí áàéíà. Óã ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ÿäóó èðãýäèéí ºäðèéí îðëîãûí õàãàñòàé òýíöýõ õýìæýýíèé òºëáºð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ áàéäàëä ñºðãººð íºëººëñºí. Ýíý íü ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð ýìýãòýé÷¿¿äèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã áóóðóóëæýý.136 Ýìýãòýé÷¿¿ä òºðºõèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõààð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä õàíäñàí òîõèîëäîëä àðèóòãàëûí áîäèñ, îðíû äààâóó, áýýëèé, àðèóí öýâðèéí õýðýãëýë çýðãèéí õóäàëäàæ àâàõ øààðäëàãàòàé áîëäãèéã çàðèì ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà.137 Õÿòàäûí àëñëàãäñàí õºäºº òîñãîíä àìüäàðäàã íýãýí ýìýãòýé ºâ÷òýé áàéõ ¿åä òóëãàðäàã áýðõøýýë¿¿äèéã èéíõ¿¿ òîäîðõîéëæýý: ªâ÷èí òóññàí ë áîë ýì÷èä ¿ç¿¿ëýõ õýðýãòýé. Õýðýâ ìºíãºã¿é áîë ýì÷èä î÷èõ òóõàé ÿðèàä ÷ õýðýãã¿é. Ìºíãº áîë ÷óõàë ç¿éë. Õýäèé ýì÷èä ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áàéñàí ÷ ìºíãºòýé ë áîë ýì÷èä ¿ç¿¿ëíý. Ýì÷èä î÷èõûí òóëä õîë çàìûã òóóëàõ áîëäîã. Òðàêòîðîîð ÿâàõààñ ººð àðãàã¿é. Ãýòýë ¿¿íä áàñ ë ìºíãº øààðäëàãàòàé.138 ªðõèéí ñàíõ¿¿, íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõ òàë äýýð ýìýãòýé÷¿¿äýä õàíãàëòòàé ýðõ ìýäýë áàéäàãã¿é. ßëàíãóÿà, îëîí õ¿¿õýäòýé áýëýâñýí, ãàíö áèå ýìýãòýé÷¿¿ä íýí ºðòºìòãèé áàéäàã áîëîõûã ñóäàëãààíû ä¿í õàðóóëäàã. 139 Íýãä¿ãýýð õýñýãò ºã¿¿ëñýí÷ëýí ýðýãòýé÷¿¿ä àæèë õèéæ ìºíãº îëäîã ó÷èð ºðõèéí îðëîãîî çàðöóóëàõ ýðõòýé õàðèí ýìýãòýé÷¿¿ä õºëñòýé õºäºëìºð ýðõýëäýãã¿é òóë ºðõèéí ñàíõ¿¿ã çàõèðàõ, çàðöóóëàõ ýðõ ìýäëýýð õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã. Èéìä ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä øààðäàãäàõ ìºíãèéã íºõºð, ýöýã ýõ, àõ ýã÷ íàðààñàà àâàõ áîëäîã. Ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëáàí ¸ñíû õºäºëìºð ýðõëýëò áàãà áàéäàã íü òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí õàìðàãäàëòàä íºëººëäºã áàéíà. Òóõàéëáàë, Õÿòàäûí Òÿíüæèíä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð 1998 îíû áàéäëààð ýìýãòýé÷¿¿äèéí (41.9%)

Ýäèéí çàñãèéí áýðõøýýë Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýýìæòýé áàéãàà ÷ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä øààðäàãäàõ çàðäàë íü çîõèõ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã àâàõàä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä ñààä ó÷ðóóëäàã. Òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä øààðäàãäàõ íèéò çàðäëûã øóóä (ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýíèé òºëáºð), øóóä áóñ (õîîë, óíààíû çàðäàë) áîëîí íýìýëò (àæëààñ ÷ºëººëºãäñºí, çàâñàðäñàí öàã õóãàöàà) çàðäàë ãýæ àíãèëæ ¿çäýã. Õºãæèæ áóé îëîí îðîíä òºëáºðòýé ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëñýí íü ýäèéí çàñãèéí áýðõøýýë áèé áîëãîõ ãîë øàëòãààí áîëñîí þì. Òºëáºðòýé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã áóóðóóëæ, ÿëàíãóÿà ÿäóó õ¿ì¿¿ñò õ¿íäýýð òóñäàã. 134 Ýõ áàðèõûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàãñäûí òîî áóóð÷ áàéãàà íü òºëáºðòýé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýòýé õîëáîîòîé þì. 135 Êåíè óëñàä óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä àìáóëàòîðèîð ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã òºëáºðòýé ¿ç¿¿ëýõ áîëñíîîð ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÁÇÄÕ-èéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õàìðàãäàëòàä Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

43 33

äààòãàëä õàìðàãäàëò ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ (46.3%) áàãà áàéñàí. Ýíý íü íýã òàëààñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëáàí ¸ñíû õºäºëìºð ýðõëýëò áàãà, íºãºº òàëààñ ýìýãòýé÷¿¿äèéã èë¿¿òýé àæëààñ ÷ºëººëæ, àæèëä òºäèéëºí àâäàãã¿éòýé õîëáîîòîé þì. Õÿòàä óëñàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí 70 õ¿ðòýëõ õóâü íü ÿìàð ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãääàãã¿é.140 ¯¿íèé óëìààñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí 64.8% íü ñàíõ¿¿ãèéí áýðõøýýëèéí óëìààñ ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéíà. Õàðèí ýðýãòýé÷¿¿äèéí 55.6% ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæã¿é áàéíà.141 Õàìòðàí àìüäðàã÷òàé íü õîëáîîòîéãîîð ýìýãòýé÷¿¿ä ºðõ ãýðèéí îðëîãîî çàðöóóëàõ ýðõ ìýäýë áàãàòàé áàéõ íü øèéäâýð ãàðãàõ, íºëººëºõ, ãýð á¿ëèéí ýðýãòýé ãèø¿¿äýä èë¿¿ ýðõ îëãîõ ãýõ ìýòýýð ãýð á¿ë äîòîðõ íººöèéí õóâààðèëàëòàä íºëººëäºã. Ýíý íü ººðñäèéí áîëîí ¿ð õ¿¿õýä, ãýð á¿ëèéíõíèéõýý ýð¿¿ë ìýíäýä ñàéíààð íºëººëºõ øèéäâýð ãàðãàõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÷àäâàðûã áàãàñãàäàã. Æèøýý íü, ºðõèéí îðëîãî ºíäºð áàéõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºðºõèéí ºìíºõ áîëîí ýõ áàðèõûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëäýã áàéíà.142 Ò¿¿í÷ëýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºðõèéí îðëîãîîñ çàðöóóëàõ õýìæýý íýìýãäýõ òóñàì òýäíèé òºðºõèéí ºìíºõ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí äàâòàìæ, õóãàöàà íýìýãääýã áîëîõûã Èíäîíåçèéí æèøýý õàðóóëæ áàéíà. ªðõèéí îðëîãûí èõýýõýí õýìæýýã ýçýìøèõ íü òóõàéí ýìýãòýé ýìíýëýãò áóþó ãýðòýý ýõ áàðèã÷èéí õÿíàëòàíä õ¿¿õäýý òºð¿¿ëýõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëäýã áàéíà.143 Ò¿¿í÷ëýí, öàã õóãàöààíû áýðõøýýë ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä ýìýãòýé÷¿¿äýä íýìýëò ñààä ó÷ðóóëäàã áàéíà. Ãýðèéí àæèë õºäºëìºð ýðõëýõ, ¿ð õ¿¿õäýý àñàð÷ áîéæóóëàõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä ýìýãòýé÷¿¿ä ìàø èõ öàã çàðöóóëäàã òóë òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä çàðöóóëàõ õóãàöààíä ñºðãººð íºëººëäºã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä çàðöóóëàõ õºðºíãº áàãà áàéõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ãýðèéí àñàðãàà ñóâèëãààíä çàðöóóëàõ àæëûí à÷ààëëûã íýìýãä¿¿ëäýã áàéíà.

Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõàä íèéãìèéí õàðèëöàà õîëáîî ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áîëîõûã Ìîíãîë óëñûí æèøýý õàðóóëæ áàéíà. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä äýìæëýãò îð÷èí õàíãàëòã¿é, äýìæëýã òóñëàëöàà áàãà ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ýõèéí ýíäýãäýë ºíäºð áàéñàí áàéíà. Íèéãìèéí õàðèëöàà õîëáîî ýìýãòýé÷¿¿äýä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýã òóë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõûã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é þì.144

Íèéãýì ñî¸ëûí áýðõøýýë Íèéãìèéí õýì õýìæýý, çàí çàíøèë íü ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèä õºâã¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä íºëººëäºã. Íèéãýì, ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººëëººð íèéãýì ººð÷ëºãäºæ íèéãìèéí õýì õýìæýý ÷ ìºí áàéíãà ººð÷ëºëòºíä îðäîã. Òóõàéí óëñ îðîíä íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí á¿ëã¿¿ä áóþó ¿íäýñòýí ÿñòíóóäûí äóíä íèéãìèéí õàðèëöàà, õýì õýìæýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéæ áîëîõ þì. Íèéãìèéí õýì õýìæýý íü èõýâ÷ëýí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí á¿õèé ë àìüäðàëûí òóðøèä äàãàæ ìºðäâºë çîõèõ çàí ¿éëèéã òîäîðõîéëäîã. Çàðèì îðîíä ýðýãòýé÷¿¿äèéã ãýð á¿ëèéí àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàã÷ ãýæ ¿çäýã òóë õýçýý, õààíààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àâàõûã øèéääýã. ßëàíãóÿà, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë íèéãìèéí õýì õýìæýýíèé ýìçýã àñóóäàë áàéäàã. Ìàëàéçèä áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý áàãà áàéäàã íü áýëãýâ÷èéã ãýð á¿ëýýñ ãàäóóð õàðüöàà, áèåý ¿íýëýã÷èäòýé õîëáîæ îéëãîäîãòîé õîëáîîòîé.145 Ãýðëýëòýýñ ºìíºõ áýëãèéí õàðüöààã, ÿëàíãóÿà ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä áàéõ ¸ñã¿é ç¿éë ãýæ Êàìáîæ óëñàä ¿çäýã áàéíà. ¯¿íèé óëìààñ çàëóó÷óóä áýëãèéí õàðüöààíû òàëààð àñóóõ, ÿðèëöàõààñ çàéëñõèéæ, áèå ôèçèîëîãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëýëã¿é áàéäàã.146 Èõýíõ óëñ îðîíä ýìýãòýé÷¿¿äèéã áýëãèéí õàðèëöàà, áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð “ìýäýõ øààðäëàãàã¿é” ãýæ ¿çäýã òóë òýäýíä

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

44 34

òºäèéëºí àíõààðàë õàíäóóëäàãã¿é áàéíà. Ìºí ýðýãòýé÷¿¿ä ýíý òàëààð àñóóëòã¿éãýýð “ìýäýõ øààðäëàãàòàé” ãýæ ¿çýæ, òýäýíä àíõààðàë õàíäóóëäàãã¿é àæýý.147 Ýðýãòýé÷¿¿äèéã ºâäºõ íü ñóë äîðîé áàéäëûí èëýðõèéëýë ãýæ òîîöîí, òîîõã¿é áàéõ ÿâäàë áàéäàã. Ýíý íü óëìààð õ¿íäýð÷ òýäíèéã ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äýýñýý õàìààðàëòàé áîëãîäîã.148 Àëàã÷èëàõ ¿çýë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÕÄÕÂ áîëîí áóñàä ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä õàìðàãäàõàä íºëººëæ áóé íèéãýì ñî¸ëûí íýã òîìîîõîí áýðõøýýë þì. Äîðîìæëîë, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàë íü ýðýãòýé÷¿¿äòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðäîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí ìýäýýëýë àâàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîëöîîã õÿçãààðëàäàã áîëîõûã õ à ð ó ó ë ñ à í æ è ø ý ý ö º º í ã ¿ é á à é í à . 149 ßëàíãóÿà ýìýãòýé÷¿¿ä ÕÄÕÂ, ñ¿ðüåý, óÿìàí ºâ÷íººð ºâ÷èëñºí òîõèîëäîëä, ýíý íü òýäíèé ãýðëýõ áîëîìæèéã áàãàñãàõ áóþó ãýðëýëòèéã íü ýöýñòýý ñàëàëò, ãàíöààðäëààð òºãñãºíº ãýñýí îéëãîëò ò¿ãýýìýë áàéäàã. 150 ªâ÷ëºë õ¿íèé àìüäðàëä õýðõýí íºëººëæ ººð÷èëæ áîëîõûã Ýíýòõýãèéí íýãýí ýìýãòýé èéíõ¿¿ ä¿ðñýëæýý: Ñóðãóóëèà òºãñºõºä áè 17 íàñòàé áàéâ. Áàíêèíä àæèëëàäàã áàéñàí ààâ, ýýæ ìààíü ãýð á¿ëèéí íàéçààñàà ãýðëýõ ñàíàë àâñàí òóë íàìàéã íºõºðò ãàðãàõààð øèéäñýí þì. Òýäíèé õ¿¿ îðëîãî ñàéí îëäîã, ìºí áèäíèé çóðõàé ãàéõàëòàé íèéöýæ áàéâ. Ãýðëýýä áèä îõèíòîé áîëëîî. Îõèí ìààíü íýã íàñ õ¿ðñíèé äàðààõàí íºõðèéí áèå èõýýð ìóóäàæ íàñ áàðñàí. Ìåíèíãèòýýñ áîëæ íàñ áàðñàí ãýñýí. Íàñ áàðàõààñàà 7 õîíîãèéí ºìíº ÕÄÕÂ-èéí øèíæèëãýý ºãñºí íü ýåðýã ãàðñàí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûíõàí íàäàä ÿìàð íýãýí çºâëºãºº, òàéëáàð ºãºëã¿éãýýð ìèíèé öóñûã øèíæèëãýýíä àâñàí, õàðàìñàëòàé íü øèíæèëãýýíèé õàðèó ìààíü ýåðýã ãàðñàí. Õàäàì ýýæ “×è õ¿¿ã ìèíü àëñàí” ãýæ õýëýýä ãýðýýñýý õººñºí. Áè áàãëààòàé æààõàí õóâöàñ, Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

áÿöõàí îõèíûõîî õàìò íºõðèéí ãýðýýñ ÿâñàí. “Õ¿¿õýä ÷èíü õ¿¿ áàéñàí áîë áèä àñðàõ áàéñàí þì” ãýæ õàäìóóä õýëñýí. Äààòãàë, õàäãàëàìæ çýðýã ìèíèé ãýñýí á¿õíèéã õàäìóóä áóëààí àâñàí. Ýýæ, ààâ 2 óäàõã¿é ãýðëýõ îõèí ä¿¿òýé õàìò àìüäàðäàã òóë áè ãýðòýý áóöàæ î÷èõîîñîî ñàíàà çîâîîä î÷îîã¿é. Îäîî áè áýëýâñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéðàíä àìüäàð÷ áàéãàà, òýíä îõèí ìààíü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áóñàä áýëýâñýí ýõíýð¿¿äèéí õ¿¿õä¿¿äòýé òîãëîîä àç æàðãàëòàé áàéäàã þì.151 ¯ð õºíäºëòèéã õóóëü áóñ ãýæ ¿çäýãã¿é óëñ îðíóóäàä àþóëã¿é ¿ð õºíäºëòèéã íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí íýã ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëãîí àâ÷ ¿çäýã. 152 Ãýâ÷ á¿ñèéí îðíóóäàä àþóëã¿é ¿ð õºíäºëò õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. ¯ð õºíäºëòèéã õ¿ëýýí çºâøººðäºã óëñ îðíóóäàä õ¿ðòýë íèéãìèéí ¿çýë ñóðòàë, ÷àíàðã¿é òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé óëìààñ íóóöààð ¿ð õºíäºæ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ýðñäýëä õ¿ðãýæ áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä ÷ íóóöààð ¿ð õºíä¿¿ëäýã áàéíà. ¯ð õºíäºëòèéí òàëààð ¿íýí áîäèòîé ìýäýýëýë á¿ñèéí îðíóóäàä õîìñ áàéñààð áàéãàà íü ¿ð õºíäºëòèéí ýðñäëèéã óëàì á¿ð èõýñãýæ áàéãàà þì. Êàìáîæèä õèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿íãýýð ýìíýëãèéí àæèë÷äûí äºíãºæ 17% íü 1997 îíû ¿ð õºíäºëòèéí òóõàé õóóëèéí òàëààðõ àñóóäàëä çºâ õàðèóëò ºã÷ áàéãàà íü ¿ð õºíäºëòèéí òàøàà îéëãîëòûã õàðóóëæ áàéíà.153 Õýë àìààð äîðîìæëîõ, áóñäààñ íóóöëàõ áàéäàë íü ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë, áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëèéã áèé áîëãîæ, óëìààð ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã õ¿íäð¿¿ëýõ, íóóí äàðàãäóóëàõàä õ¿ðãýäýã. Õÿòàäàä ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýëä àíõààðàë õàíäóóëäàãã¿é áºãººä õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºãñºä ‘‘ãàíöààðàà çîâëîíãîî ¿¿ð÷ ãàðàõ’’ ó÷èðòàé ãýæ ¿çäýã.154 Ìàëàéçèä áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºãñäèéí òîî ààæèì íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ãýõäýý ýíý íü õ¿÷èðõèéëëèéí õýëáýð¿¿äèéí çºâõºí íýãýýõýí õýñýã íü þì.155 ¯íäýñíèé öººíõ, íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàí õ¿ì¿¿ñ ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä

45 35

Õ¿ñíýãò 6: Âüåòíàì, Êàìáîæ, ÁÍÀËÀÓ-ûí íèéò õ¿í àì, ¿íäýñíèé öººíõèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí Áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí ¯íäýñíèé öººíõ Íèéò õ¿í àì

Ýì 17%** 17% —

Ýð 26%** 33% 73%

Ýì 55% 48% 86%

Ýð 63% 60% 92%

Êàìáîæ* ÁÍÀËÀÓ Âüåòíàì***

*7 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû õ¿ì¿¿ñèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí **Õ¿í àìûí 67 õóâü íü ¿íäýñíèé öººíõ Ìîíäîëêèðè, Ðàòàíàêèðè ìóæ äàõü áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí ** 10 áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø íàñíûíõíû áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí áàéäàë — òýìäýãëýãýýãýýð õîëáîãäîõ ìýäýýëýë áàéõã¿é áàéãààã òýìäýãëýâ. Ýõ ñóðâàëæ: Àçèéí õºãæëèéí áàíê, 2001.

õàìðàãäàõàä òîäîðõîé áýðõøýýë¿¿äòýé òóëãàðäàã. Õÿòàäûí Ãóçîó ìóæèä Õàí ¿íäýñòíèé äóíä á¿ðòãýãäñýí íÿðàéí ýíäýãäëèéí 56.2% íü ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâ÷ ÷àäààã¿éãýýñ øàëòãààëæýý. Ãýòýë ýíý ¿ç¿¿ëýëò Ìèàî ¿íäýñòýíä 69.3%, Áîóè ¿íäýñòýíä 66.6% áîëæ òóñ òóñ íýìýãäñýí áàéíà. 156 Âüåòíàìä õèéãäñýí ñóäàëãààãààð ¿íäýñíèé îëîíõèòîé (34%) õàðüöóóëàõàä ¿íäýñíèé öººíõèéí (24%) õóâüä òýýâðèéí çàðäàë ºíäºð áàéõ, õýëíèé áýðõøýýë çýðýã íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä ãîë ñààä áîëäîã.157 Á¿ñèéí èõýíõ óëñ îðíóóäàä ¿íäýñíèé öººíõ ÿñòíóóäûí õóâüä áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí óëñûí äóíäæààñ äîîãóóð áàéäàã. Ìºí ¿íäýñíèé öººíõèéí õ¿ðýýíä ýìýãòýé÷¿¿ä ãàäóóðõàëä èë¿¿òýé ºðòäºã àæýý (Õ¿ñíýãò 6). Áóñàä ñóäàëãààíû ä¿íãýýc õàðàõàä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷èä ¿íäýñíèé öººíõèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã îéëãîäîãã¿é áóþó õàðãàëçàæ ¿çäýãã¿é áàéíà.158 Ñóäàëãààíû òàéëàíä äóðüäñàíààð Âüåòíàìä çàðèì ¿íäýñòíèé ýìýãòýé÷¿¿ä áóñàä ¿íäýñíèé ýìýãòýé÷¿¿äèéí àäèë ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéíõýý ýð¿¿ë ìýíäèéã ººðèéí ýð¿¿ë ìýíäýýñ èë¿¿ ÷óõàëä òàâèõ ó÷èðòàé àæýý. Òèéì ÷ ó÷ðààñ ýìýãòýé÷¿¿ä ºâäñºí õýäèé ÷ ýì÷èëãýý îíîøèëãîî õèéëãýäýãã¿é á à é í à . 1 5 9 Õ ÿ ò à ä , Á Í ÀËÀ Ó , Ì ÿ í ì à ð , Òàéëàíäûí óóëàðõàã íóòãààð îðøèí ñóóäàã Àêõà÷óóäûí ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿í òóñäàà óíòäàã áàéíà. ªðõºä øóìóóëûí òîð ãàíöõàí áàéãàà áîë íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü,

õóìõààãààð ºâ÷ëºõ ýðñäýë çýðãèéã õàðãàëçàí ãýð á¿ëèéí ÿìàð ãèø¿¿í øóìóóëûí òîð õýðýãëýõèéã øèéääýã áàéíà.

Áîëîâñðîë, ìýäëýã äóòìàã áàéõ Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ìýäëýã õàíãàëòã¿é áóþó ìýäýýëýëã¿é áàéõ ÿâäàë íü Çóðàã 10: 7 õîíîãò 1-ýýñ öººíã¿é óäàà ðàäèî ñîíñäîã 15–49 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü îðëîãûí ò¿âøèíãýýð, Ôèëèïïèí óëñ, 2003 îí

Ýõ ñóðâàëæ: Gwatkin D. et al 2007b.

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

46 36

òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíä õàìðàãäàõ õýðýãöýýã áóóðóóëäàã áàéíà. Á¿ñèéí îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. 2003 îíû áàéäëààð Ôèëèïïèí óëñûí 7 õîíîãò õàìãèéí áàãàäàà 1-ýýñ öººíã¿é óäàà ðàäèî ñîíñäîã 15–49 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéã îðëîãûí ò¿âøíýýð Çóðàã 10-ä õàðóóëàâ. Ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí áàãà áàéäàã íü õýâëýìýë ìàòåðèàë çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí áóñàä òºðë¿¿äèéã àøèãëàõàä áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã. Íºãºº òàëààð, òýäíèé ýðõ ìýäýë õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã íü ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé øèíý ìýäëýã, çàí ¿éëä ñóðàëöàõàä ñààä ó÷ðóóëäàã. ßëàíãóÿà àëñëàãäñàí íóòàãò îðøèí ñóóäàã ¿íäýñíèé öººíõºä çàí çàíøèë, õýëíèé áýðõøýýëèéí óëìààñ èë¿¿òýé ñààä òóëãàðäàã áàéíà. Çóðàã 11-ä Ôèëèïïèí óëñàä 2003 îíû áàéäëààð äîëîî õîíîãò õàìãèéí öººíäºº 1 óäàà ñîíèí óíøñàí 15–49 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí Çóðàã 11: 7 õîíîãò 1-ýýñ öººíã¿é óäàà ñîíèí óíøñàí 15–49 íàñíû ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü îðëîãûí ò¿âøèíãýýð, Ôèëèïïèí óëñ, 2003 îí

õóâèéã îðëîãûí ò¿âøíýýð õàðóóëëàà. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøíýýñ õàìààðàí òýä ýì÷èéí çààâàð óíøèæ ÷àääàãã¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòòýé õîëáîîòîé çóðàãò õóóäàñ, ñóðòàë÷èëãààíû ìàòåðèàëûã îéëãîäîãã¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû òàëààð îéëãîëò ìóóòàé áàéäàã áàéíà. Ìºí ýð¿¿ë ìýíäèéí çºâ çîõèñòîé, ìýäýýëýëòýé áàéõ íü ýìýãòýé áîëîí ýðýãòýé õ¿í ººðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëàà õÿíàæ, ººðòºº ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿìàð àñóóäàë áàéãààã òóõàéëáàë áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàë äâàð, ò¿ð¿¿ áóë ÷èð õàéí õàâäðûí øèíæ òýìäýã áàéãàà ýñýõ òàëààðàà ººðºº óðüä÷èëàí òààìàãëàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Æåíäýð, õ¿éñèéí õàðèëöàí õàìààðëààñ øàëòãààëæ ýìýãòýé÷¿¿äýä çàðèì íýãýí íîöòîé ñóë òàëóóäûã áèé áîëãîäîã. Áîëîâñðîëòîé ýìýãòýé÷¿¿äèéã áîëîâñðîëã¿é ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä äàðõëààæóóëàëò çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ õºòºëáºðò èë¿¿òýé õàìðàãääàã áà òýäíèé äóíäàõü õ¿¿õäèéí áîëîí ýõ÷¿¿äèéí ýíäýãäëèéí õóâü õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã áàéíà.

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àâ÷ áóé ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÿëãààòàé áàéäàë Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí îõèä, õºâã¿¿ä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæòîé õýäèé ÷ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð ìóó áàéõ ÿâäàë òîõèîëääîã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí äîðîéòîë, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòààñ ¿¿ñýõ õîð óðøèã íü ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Ýðýãòýé÷¿¿ä àæèëäàà ýðãýæ îðîõ, àðõè òàìõè õýðýãëýõ çýðãýýñ áîëæ ñ¿ðüåýãèéí ýì÷èëãýýã îðõèõ ìàãàäëàë ºíäºð áàéäãèéã ñóäàëãààíû ä¿í õàðóóëäàã. Õàðèí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òóõàéä ãýðèéí àæëàà õèéõ, ºâ÷íºº íóóõ çýðýã øàëòãààíààð ýì÷èëãýýãýý òàñàëäàã áàéíà.160 Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ óðò íàñàëäàã, ººðººñºº àõ õ¿íòýé ãýðëýäýã

Ýõ ñóðâàëæ: Gwatkin D. et al 2007b. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

çýðýã øàëòãààíû óëìààñ õºãæèæ áóé èõýíõ îðîíä áýëýâñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî íýìýãäýæ áàéíà. Áýëýâñýí ýìýãòýé÷¿¿ä èõýâ÷èëýí ãàíöààðäìàë, áóñäààñ õàðààò, ¿ë òîîìñîðëîãäñîí, ÿäóó áàéäàã. 161 Èõýíõ óëñ îðíóóäàä æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëò íü ºâ÷òýé õ¿íèéã àñðàõ ¿¿ðãèéã ãýð á¿ëèéí ýìýãòýé ãèø¿¿íä îíîîñîí áàéäàã. ÁÍÑÓ áîëîí Õÿòàäûí Õóíàí, Õýáýé ìóæèä õàâäàðòàé õ¿íä àñàðãàà, ñóâèëãàà ¿ç¿¿ëýã÷äèéí äóíä õèéñýí ñóäàëãààãààð òýäíèé 65%-èàñ äýýø õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéæýý.162 Îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä çýðýã ãýð á¿ëèéí ýìýãòýé ãèø¿¿ä ºäºð òóòìûí ãýðèéí àæëààñ ãàäíà àñðàí ñóâèëàõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Ãýð á¿ëèéí õýí íýã íü õóìõààãààð ºâ÷èëñºí ¿åä ºâ÷òýé õ¿íèéã àñàð÷ ñóâèëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã ýìýãòýé÷¿¿äýä ýäèéí çàñãèéí äàðàìò èõ òóëãàðäàã áàéíà.163 Âüåòíàìä õóìõààãààð ºâ÷èëñºí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íýý àñðàõààð àæëàà îðõèñîí õ¿ì¿¿ñèéí 60% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. 164 Ò¿¿í÷ëýí Õÿòàäàä ýìýãòýé÷¿¿ä àñðàí ñóâèëàõ àæèëä èõýýõýí öàã çàðöóóëæ, ÿäàð÷ òóéëääàã áàéíà. 165 Îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí à÷ààëëûã íýìýãä¿¿ëäýã ýíýõ¿¿ õºëñã¿é õºäºëìºð, ãýðèéí àñàðãàà ñóâèëãàà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíä òîäîðõîé õóâü íýìðýý îðóóëæ áàéãàà íü òîäîðõîé. Õýäèéãýýð îõèä, õºâã¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã àâàõ áîëîìæòîé áàéñàí ÷ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð ìóó áàéõ òîõèîëäëóóä ýëáýã áàéäàã. Õîòûí ÿäóó èðãýä áîëîí àëñëàãäìàë îðîí íóòãèéí èðãýäýä ¿éë÷èëäýã ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãóóä íü èõýíõ òîõèîëäîëä ýì÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äààð á¿ðýí õàíãàãäààã¿é, øààðäëàãàòàé òîíîã òºõººðºìæ, íýí øààðäëàãàòàé ýì, ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàãäààã¿é áàéäàã. Æèøýýëáýë: Âüåòíàìä õèéñýí ñóäàëãààãààð îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãóóäûí 50% íü àæèëëàõ ¸ñòîé öàãèéí õóâààðèéí äàãóó àæèëëàäàãã¿é, 36% íü æèëä õýä õýäýí óäàà ýð¿¿ë ìýíäèéí øààðäëàãàòàé ìàòåðèàë õýðýãñëèéí íººöã¿é áîëäîã áàéíà.162 ªºð íýãýí ñóäàëãààíû ä¿í Ìîíãîëûí õºäºº îðîí íóòãèéí ýì÷, ýð¿¿ë

ìýíäèéí àæèë÷èä óíàà òýýâýð, ýì çýðýã íýí øààðäëàãàòàé ìàòåðèàëààð äóòàãäàæ áàéäãèéã õàðóóëæýý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äûí ºâ÷íèé òàëààðõ îéëãîëò, ºâ÷òºíä õàíäàõ õàíäëàãóóä íü õ¿éñýýñ øàëòãààëàí ÿëãààòàé áàéäàã. Ýíýõ¿¿ ÿëãààòàé ¿íýëýìæ íü òýäíèé îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé ÷àíàð, çîõèñòîé áàéäàëä íºëººëäºã. Æèøýýëáýë, çàðèì îðíû ýì÷ íàð ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäîæ áóé ºâ÷ëºëèéã èõýâ÷ëýí ñýòãýë ç¿éí ýìãýã õýìýýí òàøàà îíîøëîõ ÿâäàë èõ áàéäàã áàéíà. Ýíýõ¿¿ áóðóó îíîø íü áóðóó ýì÷èëãýý, ýìèéí õýðýãëýýíèé ñóóðü áîëäîã. 163 Ìºí áóñàä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã¿¿ä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äàä íü èõýâ÷ëýí ýìýãòýé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ íàðûí õýðýãöýý, àñóóäàëä õàðèóëò ºã÷ ÷àääàãã¿é áàéíà. 164 Âüåòíàìä õèéãäñýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ñ¿ðüåýãýýð ºâ÷èëñºí ýìýãòýé÷¿¿äèéí îíîøëîãîî íü ñ¿ðüåýãýýð ºâ÷èëñºí ýðýãòýé÷¿¿äèéí îíîøëîãäñîí õóãàöààíààñ ãîëäóó õîæóó áàéãààã õàðóóëñàí. 165 Èõýíõ íîòîëãîîíóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòýíã¿¿ä èæèë õ¿éñòýí ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýýã õàíãàõóéö ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãã¿é áîëîõûã îíöîëñîí áàéäàã.166 Ìºí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåì íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áèîëîãèéí ÿëãààòàé òàëóóäààñ øàëòãààëàí òýäýíä òààðñàí ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãã¿é. Çàðèì íîòîëãîîíîîñ õàðàõàä áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷èä íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí õàëäâàðò áóñ ºâ÷í¿¿ä áîëîõ óìàéí õ¿ç¿¿íèé ºìºí, õºõíèé õàâäàð áóñàä õàëäâàðò áóñ ºâ÷èíòýé õàðüöóóëàõàä áàãà àíõààðàë òàâüäàã. Åð íü óìàéí õ¿ç¿¿íèé ºìºí áèé áîëãîõ ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëèéã áóóðóóëàõ, ¿ð ä¿íòýé îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý õèéõ áîëîìæóóä àíõàí øàòíû ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé íýãæ¿¿äýä òºäèéëºí õàíãàëòòàé áèø áàéäàã. 167 ¯¿íòýé íýãýí àäèë ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë ñ¿ðüåýãèéí íèéòëýã øèíæ òýìäýã áîëîõ öýð õîâõðîõ, öóñòàé õàíèàõ çýðýã øèíæ òýìäýã áàãà èëýðäýã. Èéíõ¿¿ ýìýãòýé÷¿¿äýä ñ¿ðüåýãèéí øèíæ òýìäýã öýð, öóñààð õàíèàõ çýðãýýð èëýðäýãã¿é íü

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

ñ¿ðüåýãèéí ýðò îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä íºëººëäºã áàéíà. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ ìýäýýëýë íü íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.168 Õºãæèíã¿é îðíóóäàä òîõèîëäîæ áóé ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ýìãýã íü ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ ººðººð èëýðäýã òóõàé Øèãòãýý 11-ä ºã¿¿ëíý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äûí çàí ¿éë, õàðèëöààíû ñî¸ë íü íýí ÷óõàë áàéäàã. Îëîí ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äûí ãàðãàñàí õ¿íäýòãýëã¿é, ìýäðýìæã¿é õàðèëöààíààñ øàëòãààëàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëýõýýñýý òàòãàëçäàã.169 Èõýíõ óëñ îðíû ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûã õóâèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëä õàéõðàìæã¿é õàíääàã, àâàõûã õ¿ññýí ¿éë÷èëãýý, áóñàä ñîíãîëòûí òàëààð õàíãàëòòàé ìýäýýëýë ºã÷ ÷àääàãã¿é õ ý ì ý ý í ø ¿ ¿ ì æ è ë ä ý ã . 170 Õ ó ì õ à à ã è é í õàëäâàð àâñàí Øðè ëàíê ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààð øààðäëàãàòàé îíîøèëãîî, øèíæèëãýý

õèéëãýýã¿é øàëòãààíàà ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí èõýíõ íü ýðýãòýé÷¿¿ä áàéäàãòàé õîëáîí òàéëáàðëàæ áàéñàí. 171 ÄÎÕ/ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áàéãàà ýìýãòýé ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷äûí ç¿ãýýñ äîðîìæëîë, ãàäóóðõàë, õ¿÷èðõèéëýëòýé òóëãàð÷ áàéñíàà ìýäýýëñýí.172 Ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷èä òýäýíä óóðòàé øèð¿¿í õàíäàæ, òýäíèé ºâ÷èí, ýð¿¿ë ìýíäýä õàéõðàìæã¿é õàíääàã ãýæ ãîìäîëëîñîí áàéäàã. Õÿòàäûí íýãýí ýìýãòýéí ýì÷ íàðûí õàíäëàãûí òàëààðõè ºã¿¿ëñýí íü: Áè ýì÷èéí ºìíº ¿ç¿¿ëýõýýð î÷òîë ýì÷ íàìàéã óóðëàí çàãíàñàí. Èéìýðõ¿¿ çàí õàðèëöàà ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéã óëàì õýö¿¿ áàéäàëä îðóóëäàã. Ýì÷ íàðûí õàðèëöààíû ñî¸ëã¿é, á¿ä¿¿ëýã õàíäëàãààñ øàëòãààëàí áèä íàð ýì÷èä î÷èæ ¿ç¿¿ëýýä áàéõûã õ¿ñäýãã¿é.173 Öàãèéí õóâààðèéí äàãóó òîãòìîë àæèëëàõã¿é áàéõ, ýìíýëãèéí àæèë÷èä õàíãàëòòàé

Øèãòãýý 11: ÀÍÓ äàõü ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷ëºë áà æåíäýð

ªíãºðñºí 10 ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä ÀÍÓ-ä ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷ëºë áóóð÷ áàéíà. Ýíýõ¿¿ áóóðàëòûã ñàéòàð íÿãòëàí ¿çâýë, ýðýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä íààøòàé ººð÷ëºëò¿¿ä èë¿¿òýé ãàð÷ áàéãàà ÷ ç¿ðõèéí ýìãýãèéí óëìààñ íàñ áàðæ áàéãàà ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîî ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð õýâýýð áàéíà. ÀÍÓ-ä õèéñýí áóñàä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä óã ºâ÷íººñ ýíäýõ àþóëààñ àâðàãäàõ áàéäàë áàãà õýâýýð áàéõ õàíäëàãà õàðàãäàæ áàéãààãààñ ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷ëºëººð ºâ÷èëñºí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýì÷èëãýý, îíîøèëãîîíä õàíäàõ õàíäëàãà ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé ººð áàéäàã íü õàðàãäàæ áàéíà. Íîòîëãîîíóóäààñ õàðàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íèé øèíæ òýìäãèéã ìýäðýõ áàéäàë ýðýãòýé÷¿¿äýä ìýäðýãääýã ãîë øèíæ òýìäã¿¿ä áîëîõ öýýæýýð õàòãàõ, ãàðíû äîîä õýñãýýð ºâäºõ, õºëðºõ, äîòîð ìóóõàéðàõ çýðãýýñ ººð áàéäàã áàéíà. ¯¿íèé îðîíä ýìýãòýé÷¿¿ä õîäîîä ãýäýñ ýâã¿éðõýõ ãýõ çýðýã ººð øèíæ òýìäã¿¿äèéã ìýäýðäýã ó÷èð ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä òººðºëäºæ áóðóó îíîøëîõ, îíîøèëæ ÷àäàõã¿é óäàõ çýðýã àëäààã ãàðãàäàã. Èéíõ¿¿ õîæóó îíîøëîãîî íü öààøèä íü àìü íàñàíä àþóëòàé ç¿ðõíèé øèãäýýñ ¿¿ñãýõ ìàãàäëàë á¿õèé ãýìòëèéã ç¿ðõíèé áóë÷èíä ¿¿ñãýäýã. Ìºí ò¿¿í÷ëýí, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷ëºë íü õýäèéãýýð çºâ îíîøëîãäñîí ÷ ãýñýí ýðýãòýé÷¿¿äòýé èæèë ò¿âøíèé ¿ð ä¿íòýé ýì÷èëãýý àâ÷ ÷àääàãã¿é áîëîõûã ñóäàëãàà õàðóóëñàí. Òîäðóóëáàë, òýä ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ óäààí õóãàöààãààð ç¿ðõíèé áè÷ëýã õèéëãýõýýð õ¿ëýýæ, ýðýãòýé÷¿¿ä øèã ç¿ðõ ñóäàñíû ýì÷ íàðààñ õýðýãöýýòýé òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý, ýð÷èìòýé îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý àâ÷ ÷àääàãã¿é áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýðýãòýé÷¿¿ä øèã ýð÷èìòýé, òîãòñîí ýì÷èëãýý áîëîõ àñïèðèí, ãåïàðèí çýðãèéã àâ÷ ÷àääàãã¿é áàéíà. Ñóäàëãààãààð ãàð÷ èðñýí ººð íýãýí ìýäýýëýë íü ýìíýëýãò òîõèîëäîõ íàñ áàðàëò çýðýã õ¿íäðýë¿¿ä íü ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä 15–20%-èàð èë¿¿ òîõèîëääîã áàéíà. ¯¿íä ýìýãòýé÷¿¿äèéí õàâñàðñàí ºâ÷ëºë íºëººëäºã áàéõ òàëòàé. Ýõ ñóðâàëæ: Àìåðèêûí ç¿ðõíèé õîëáîî 2003; Batchelor S. 2006; Blomkalns A.L. et al 2005 Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

49 39

áýëòãýãäýýã¿é áàéõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõààñ òàòãàëçàõàä õ¿ðãýäýã. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ ñàíàë, ñàíàà÷èëãóóä íü æåíäýðò ñóóðèëñàí øóäàðãà áàéäëûã òóñãààã¿éãýýñ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä õ¿ðýõ ¿ð ä¿í, ºãººæèéã áóóðóóëäàã. Çàðèì ýð¿¿ë ìýíäèéí äýìæèõ ñàíàà÷èëãóóä íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ääýý ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýäýã õàìãèéí ãîë õ¿ì¿¿ñ ãýæ ¿çýæ, òýäýí ð¿¿ ÷èãëýñýí ñòðàòåãèéí àðãóóäûã òóñãàñàí áàéäàã. Õ¿¿õýä, ãýð á¿ëèéíõýý ºìíº ¿¿ðäýã ýíýõ¿¿ àñàð òîì ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã íü á¿ðýí çºâ òîäîðõîéëñîí ÷ ãýñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ººðèéí áîëîí õ¿¿õä¿¿äèéíõýý ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ ýðõýýð õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã æåíäýðèéí õýì õýìæýýã íü àíõààðàõã¿é îðõèõ íü ýëáýã. Òóõàéëáàë, àìààð øèíãýí ñýëáýõ íü õ¿¿õäèéí ñóóëãàëò ºâ÷íèéã àíàãààõ õàìãèéí ñàéí íîòîëãîîíä ñóóðèëñàí àðãà þì. Ãýâ÷ ýýæ¿¿ä ýíý àðãûã õýðõýí õýðýãëýæ áàéãààãààñ ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í øàëòãààëäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äýä õ¿¿õäýý àñðàõàä íü çîðèóëàí àæëûí à÷ààëàë, öàã çàâûã çîõèöóóëæ ºãºõ, ýöã¿¿äèéí ç¿ãýýñ õ¿¿õäèéí ýì÷èëãýý, àñàðãààíä àíõààðàõ õàíäëàãûã ººð÷ëºõ õýðýãöýý øààðäëàãà àñàð èõ áàéíà.174

Çóðàã 12. Á¿ñèéí ñîíãîãäñîí îðíóóäàä òîõèîëäñîí íÿðàéí íàñ áàðàëòûí áàéäàë, õ¿éñýýð, 2002 îí

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005à

íàñ áàðàëòûí áàéäàë, øàëòãààíä àíàëèç õèéõýä ìºí õ¿íäðýëòýé áàéëàà. Äýëõèé äýýð õ¿¿õäèéí íàñ áàðàëòûí áàéäàë õºâã¿¿äèéã áîäâîë îõèäîä èë¿¿ òîõèîëääîã. Õàðèí 2002 îíä á¿ñèéí çàðèì îðíóóäàä õèéñýí íÿëõñûí ýíäýãäëèéí õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëñàí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ýðýãòýé íÿðàé õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë ýìýãòýé íÿðàéí ýíäýãäýëòýé õàðüöóóëàõàä ìàø ºíäºð áàéñàí. ¯¿íèéã ýìýãòýé õ¿¿õäèéí áèîëîãèéí òýñâýðòýé áàéäàë íü ýðýãòýé õ¿¿õäèéí áîäâîë èë¿¿ ñàéí áàéäàãòàé õîëáîîòîé ãýæ òàéëáàðëàæ áîëîõ òàëòàé. Çóðàã 12-ò íÿðàéí ýíäýãäëèéí õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëñàí áîë Çóðàã 13-ò á¿ñèéí çàðèì îðíóóäûí õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí áàéäëûã õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëàâ. Õàðèí Õÿòàäàä ýìýãòýé õ¿¿õäèéí ýíäýõ ìàãàäëàë ýðýãòýé õ¿¿õäèéã áîäâîë 33%èàð èõ áàéãàà íü æåíäýðèéí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ¿çýëòýé õîëáîîòîé áàéõ òàëòàé.175 Ýíýòõýãò ýìýãòýé õ¿¿õäèéí íàñ áàðàëòûí õóâü ýðýãòýé õ¿¿õýäòýé õàðüöóóëàõàä èõ áàéñàí áà 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ 5-ààñ äîîø íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ýíäýãäýë ýðýãòýé õ¿¿õäèéí äóíä 95, ýìýãòýé õ¿¿õäèéí äóíä 87 áàéíà.176

Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí øàëòãààíû ÿëãààòàé áàéäàë Áèîëîãèéí áîëîí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ æåíäýðèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí õàðèëöàí õàìààðàë, ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷èíä ºðòºìõèé áàéõ ÿëãààòàé òàëóóä, æåíäýðò ñóóðèëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéã ýðýëõèéëýõ çàí ¿éë, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûí ÿëãààòàé òàëóóä çýðýã ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí íýãäëýýñ øàëòãààëàí ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí õàðüöàà õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõü ºâ÷ëºëèéí ÿëãààòàé áàéäàëä àíàëèç õèéõýä õ¿íäðýëòýé áàéñàíòàé àäèë õ¿éñýýð çàäëàí õàðèóëñàí ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéñíû óëìààñ á¿ñèéí óëñ îðíóóäûí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

Çóðàã 13. 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ 5 õ¿ðòëýõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí, á¿ñèéí ñîíãîãäñîí îðíóóäààð, 2002 îí

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005à

Õàðèí äýëõèéí õýìæýýíä ýðýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëò ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð áàéäàã íü õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí áàéäàëòàé õàðüöóóëàõàä ÿëãààòàé áàéíà.177 Ýíý õàíäëàãà íü íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí á¿ëýã òóñ á¿ðò ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí øàëòãààí ººð áàéäàã õàðóóëæ áàéíà.178 Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí áîëîí ýõèéí ýð¿¿ë ìýíäýýñ øàëòãààëñàí íàñ áàðàëò ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä 7.5% áàéãàà íü ÿäóó ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èõ þì.179 Çóðàã 14. Á¿ñèéí ñîíãîãäñîí îðíóóäûí ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí, 2002 îí

Ýõèéí ºâ÷ëºëèéã îðóóëàëã¿é òîîöîõîä õàëäâàðò ºâ÷èí íü ýðýãòýé÷¿¿äèéõýýñ èë¿¿òýé ýìýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí øàëòãààí áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Õàðèí äýëõèéí íèéò õ¿í àìûí õàìãèéí ÷èíýýëýã 20%èéõíèé ýíý ¿ç¿¿ëýëò ýñðýãýýðýý áàéâ. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé ýðýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí øàëòãààí áîëäîã áàéíà. Ýõèéí ýíäýãäýë, ºâ÷ëºë íü 15–44 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí çóóðäûí íàñ áàðàëò, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí òýðã¿¿ëýõ øàëòãààí íü áîëäîã.180 Çóðàã 14-ò 2002 îíä á¿ñèéí õýìæýýíä ýõèéí ýíäýãäýë õàìãèéí èõòýé 5 îðîí, áàãàòàé 5 îðíû ìýäýýëëèéã õàðóóëëàà. Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íººð ãîëäóó ýðýãòýé÷¿¿ä ºâääºã ãýæ ¿çäýã áàéñàí áîë ýíý áàéäàë ººð÷ëºãäºæ 60-ààñ äýýø íàñàíäàà ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íèé óëìààñ íàñ áàðñàí ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîî àäèë õýìæýýíä èðýýä áàéíà. 181 Õàðèí ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõü õàâäðûí ºâ÷ëºë ìºí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äýýñýý 30–50%-èàð èõ áàéíà. Óóøèãíû õàâäðààð ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé ýðýãòýé÷¿¿ä ºâääºã áàéíà. Äýëõèéí Áàíêíû òîîöîîëñíîîð õºãæèæ áóé îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí òýðã¿¿ëýõ òàâàí øàëòãààíû íýãä õ¿÷èðõèéëýë îðäîã áà íèéò ºâ÷íèé äàðàìòûí 5%-èéã ýçýëäýã áàéíà.182

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005à Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Çóðàã 15: Âüåòíàìûí Áàâè ä¿¿ðãèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä çîíõèëîí òîõèîëäîõ ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷í¿¿äèéí ýçëýõ õóâü, 2000 îí

àðõèäàëò, òàìõè òàòàëò çýðýã øàõàëò, øàëòãààíû óëìààñ ñ¿ðüåýãýýð ºâ÷èëñºí ýðýãòýé÷¿¿ä ýì÷èëãýýãýý á¿ðýí ã¿éöýä õèéëãýæ ÷àääàãã¿é áîë ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðèéí àæèë õèéõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëàà áóñäààñ íóóõ çýðýã øàëòãààíû óëìààñ ýì÷èëãýý õèéëãýõýýñ çàéëñõèéäýã áàéíà. 185 Á¿ñèéí õºãæèæ áóé çàðèì îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä ººðººñºº àõèìàã íàñíû õ¿ì¿¿ñòýé ãýðëýæ, íºõðººñºº óäààí õóãàöààãààð àìüäàðäàã. Òèéì ÷ ó÷ðààñ áýëýâñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî îëøèð÷ áàéíà. Ýäãýýð áýëýâñýí ýìýãòýé÷¿¿ä íü áóñäààñ õàðààò, ãàíöààðäìàë, ÿäóó, íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàí áàéõ íü îëîíòàà.186 Óëñ îðíóóäûí õóâüä ãýð á¿ëýýñ õýí íýã íü ºâäºæ, ãýðýýð àñðàõ øààðäëàãàòàé áîëñîí òîõèîëäîëä æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèéí äàãóó ýíý àæèë, ¿¿ðýã øóóä ë ýìýãòýé õ¿íèé òîëãîé äýýð áóóäàã. ÁÍÑÓ, Õÿòàäûí Ãóíàíü, Õåáåé àéìãóóäàä õèéãäñýí õàâäàðòàé ºâ÷òºíã¿¿äèéí àñðàã÷ íàðûí äóíä õèéñýí ñóäàëãààãààð òýäíèé 65% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéæýý. 187 Îõèä, íàñòàé ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí áóñàä ãýð á¿ëèéí ýìýãòýé ãèø¿¿ä íü ººðñäèéí ºäºð òóòàì õèéäýã àæëûí çýðýãöýý ºâ÷òýé íýãíýý àñðàõ, ñóâèëàõ àæëûã õèéäýã áàéíà. Ñóäàëãààíû òàéëàíä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õýí íýã íü õóìõààãààð ºâäâºë òóõàéí ºâäñºí ãèø¿¿íèé õèéæ áàéñàí àæèë ¿¿ðãèéí èõýíõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí íóðóóí äýýð áóóäàã òàëààð áè÷æýý.188 Âüåòíàìä õóìõààãààð ºâ÷èëñºí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íýý àñðàõààð àæëàà õèéõýý áîëüñîí õ¿ì¿¿ñèéí 60% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéñàí. 189 Õÿòàäûí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äýý àñàðäàã ýìýãòýé÷¿¿ä ººðòºº çàðöóóëàõ öàã, çàâã¿é ãàíöààðäìàë áàéäëûã ìýäýðäýã òóõàéãàà ÿðüñàí áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåì ñàíõ¿¿æèëò ºãºõ øààðäëàãàã¿é, ºðõºä ñóóðèëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä óëàì á¿ð íàéäàí, õàðààò áîëæ áàéíà. Õàðèí ýíýõ¿¿ àñàðãàà ñóâèëãààíû àæëûí èõýíõ íü ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèäûí íóðóóí äýýð áóóæ áàéãàà íü àíõààðàõààñ ººð àðãàã¿é àñóóäàë áîëîîä áàéíà.

Ýõ ñóðâàëæ: Õîéíã Â.Ì., Áèàññ Ï. Âîëë Ñ. 2003

Õºãæèæ áóé îðíóóäûí õ¿÷èðõèéëýë íü áóñàä á¿õ õàëäâàðò ºâ÷íººñ èë¿¿òýé 15– 44 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí øàëòãààí áîëäîã.183 Âüåòíàìûí Áàâè ä¿¿ðýãò õèéñýí ÕÁª-íèé äàðàìòûí áàéäàë ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä èæèë áóñ áàéãààã õàðóóëñàí. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí íèéò õ¿í àìûí íàñ áàðàëòûí òýðã¿¿ëýõ øàëòãààí áîëîõûã õàðóóëñàí. Íèéò ç¿ðõ ñóäàñíû ýìãýã¿¿äèéí äóíäààñ õàðâàëò íü 56.3%-èéã ýçýëæ áàéñàí áà ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èë¿¿ òîõèîëäæýý (Çóðàã 15). ¯¿íèé íýãýí àäèë ç¿ðõíèé äóòàãäàë, ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷ëºë íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñä õàðèëöàí àäèëã¿é òîõèîëääîã áàéíà.184

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷ëºëººñ ãàðàõ ¿ð ä¿íãèéí ÿëãàà ªâ÷ëºë, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòààñ ãàðàõ íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ¿ð äàãàâàð íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä ººð ººð áàéäàã. Òóõàéëáàë, àæèëäàà ýðãýæ îðîõ,

Ýð¿¿ë ìýíä áà æåíäýð ÿìàð õàðèëöàà õàìààðàëòàé âý?

3. ßàãààä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë âý?

53 43

3. ßàãààä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë âý?

íýõ¿¿ ìîäóëèéí ºìíºõ õýñã¿¿äýä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíä èõýýõýí ÿëãààòàé áîëîõûã òàéëáàðëàñàí. Ýäãýýð ÿëãàà íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäîõ æåíäýðò òóëãóóðëàñàí òýãø áóñ áàéäàë, áèîëîãèéí ÿëãàà çýðãèéí öîãö õàðèëöàí óÿëäààíààñ ¿¿äýëòýé. Èéì ó÷ðààñ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíääýý õèéæ áóé õºðºíãº îðóóëàëò íü á¿ðýí ä¿¿ðýí àøãàà ºãäºãã¿é áàéæ áîëîõ òàëòàé. Ýíä æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðò òóñãàõ ¿íäñýí ãóðâàí øàëòãààí áàéäàã. Ýíý íü ¿ð ºãººæ, øóäàðãà ¸ñûã íýìýãä¿¿ëýõ áà õ¿íèé ýðõ ýðõýìëýõ ÿâäàë þì.

¿ë îéøîîõ ÿâäàë íü îëîí ýðýãòýé, ýìýãòýé, ÿëàíãóÿà ÿäóóñûã îðõèãäóóëàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. Åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çâýë ýð¿¿ë ìýíäèéí èäýâõèòýé àðãà õýìæýýã ýð¿¿ë ìýíäèéí æåíäýðèéí àñóóäëûã èë¿¿ àíõààð÷ îíîâ÷òîé àæèë ÿâóóëàõ, ò¿¿í÷ëýí ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áèîëîãèéí îíöëîãèéã çºâ õàðãàëçàõ íü ¿ð ºãººæèéã ¿ëýìæ õýìæýýãýýð ºñãºæ ÷àäíà. Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã îíîâ÷òîé õàðãàëçàí àæèëëàõ íü õºòºëáºðèéí òºëºâëºëò, ã¿éöýòãýëèéã òºãºëäºðæ¿¿ëæ, õîéø òàâèõ ÿâäëûã áàãàñãàæ, îíîøèëãîîã ñàéæðóóëæ, ¿éë÷èëãýýíä õ¿ð÷ î÷èõ áîëîëöîîã äýýøë¿¿ëæ, çºâ îíîâ÷òîé ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿íä õ¿ðíý. Èíãýñíýýð ñîíãîñîí ñòðàòåãè ¿ð ä¿íòýé áîëîõ þì.

¯ð àøèã ¯ð àøèã ãýäýã íü õ¿ññýí ¿ð ä¿íäýý õàìãèéí áàãà õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàæ õ¿ðýõèéã õýëíý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä ýíý óõàãäàõóóí íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí ¿ð ä¿íã íýìýãä¿¿ëýõ, õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ ìàãàäëàëûã èõýñãýõ ÿâäàë þì. ªìíºõ õýñã¿¿äýä òàíèëöóóëñàí ä¿í øèíæèëãýýã àâ÷ ¿çâýë îëîí óëñûí, óëñ ¿íäýñòíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíàà÷èëãóóä íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã ¿ð àøèãòàéãààð àíõààðàí àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà òóõàé ºã¿¿ëñýí. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áèîëîãèéí îíöëîãòîé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýýíä òîõèðóóëàí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãààíóóä íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã áîäèòîéãîîð ñàéæðóóëàõ áîëîëöîîã àëäàæ ìàãàäã¿é. Ìºí ýäãýýð õèéãäýæ áóé ¿éë àæèëëàãààíóóä íü îëîí ÷óõàë õýðýãöýýã õàíãàëã¿é îðõèæ, àñóóäëûã õýñýã÷èëñýí ìàÿãààð øèéäýæ áàéíà. ßã ë èéì ìàÿãààð æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûí ººð ººð õýâ ìàÿãóóäûã áèé áîëãîæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ õýðýãëýýã

Òýãø áàéäàë Ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áàéäàë ãýæ íèéãìèéí ººð ººð äàâõàðãûí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéð ñóóðüòàé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæèéí õóâüä ÿëãààã¿é áàéõûã õýëíý. Ýíý íü íººöèéí øóäàðãà õóâààðèëàëòààð äàìæóóëàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ, ýåðýã ¿ð ä¿í áèé áîëãîõ ñóóðü þì. ªºð íýãýí àíõààðâàë çîõèõ àñóóäàë áîë ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áèîëîãèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåì, èäýâõèòýé àðãà õýìæýýí¿¿äýä ñàéòàð òóñãàæ ºãºõ ÿâäàë þì. Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëæ áàéãàà òàëààðõè ìýäýýëë¿¿ä íýìýãäñýýð áàéíà. Ýíý íü ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîõîîñ ãàäíà ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã òîîöîõ õýðýãòýé. Èéì ó÷ðààñ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí îëîí ÿëãààòàé òàëóóä, íèéãìèéí äàâõàðãà, äàâõàðãà õîîðîíäûí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ÷àíàð íü òîëèíä õàðàãäàæ áóé ìýò òîäîðõîé áàéäàã. Ýäãýýð õóâààãäàë íü æåíäýðèéí õýì õýìæýý õèéãýýä àðüñ ºíãº, ÿñ ¿íäýñ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ÷àäàìæ çýðýã íèéãìýýñ îðõèãääîã

ßàãààä ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë âý?

44 54

áóñàä äàâõàðãûí æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûí îãòëîëûã äàãàäàã. Èéíõ¿¿ æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëààñ øàëòãààëñàí øóäàðãà áóñ áàéäëûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéíõºº ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä íºëººëºõ æåíäýðèéí àëàã÷èëàõ ¿çëèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ õ¿íäðýëòýé áàéäëûã áèé áîëãîäîã. Ýìýãòýé÷¿¿ä íººö, ¿éë÷èëãýýíýýñ áàãà õ¿ðòýõ íü ò¿ãýýìýë áàéäàã ÷ ýðýãòýé÷¿¿ä ‘‘æèíõýíý ýð õ¿í, ñóë äîðîé ãýäãýý õàðóóëàõã¿é áàéõûã õè÷ýýõ áàéäëààñàà áîëæ’’ ºâ÷íºº õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõã¿é áàéõ ÿâäàë èõ áàéäàã. Èéì ìàÿãààð ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãàà íü õóâü õ¿íèé ñîíãîëò ãýõýýñ èë¿¿òýé íèéãýì äýõ õýì õýìæýý, áàéð ñóóðü, ýðõ ìýäëèéí äàëä õóâààðèëàëòàä àâòäàã. Èéìýýñ æåíäýðèéí õýì õýìæýý, æåíäýðò ñóóðèëñàí òýãø áóñ áàéäàë íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí äóíäàõü íàñ áàðàëò, ºâ÷íèé äàðàìòûí ÿëãààíä íºëººëºõ îðîëäëîãóóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí äîòîð áîëîí ãàäíà àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.

óñòãàõ êîíâåíöèéí 1-ð ç¿éëä ýìýãòýé÷¿¿äèéã àëàã÷èëàí ¿çýõ ÿâäëûã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëæýý. Ãýðëýëòèéí áàéäëààñ ¿ë õàìààð÷ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõèéí ¿íäñýí äýýð óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì ñî¸ë, èðãýíèé áîëîí àëèâàà áóñàä ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿äèéí õ¿íèé ýðõ, ¿íäñýí ýðõ ÷ºëººã õ¿ëýýí çºâøººðºõ, ýäë¿¿ëýõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä õèéõ ýñâýë ¿ã¿éñãýõ ¿ð äàãàâàð, ýñõ¿ë çîðèëãî á¿õèé õ¿éñýýð ÿëãàâàðëàõ, ¿ã¿éñãýõ ãàäóóðõàõ áóþó õÿçãààðëàõûã õýëíý. Ãýðýýíä íýãäñýí óëñ îðíóóä àëàã÷èëàõ ¿çëèéí äýýðõ òîäîðõîéëîëòûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõûí òóëä ýìýãòýé÷¿¿äèéã

Øèãòãýý 12: Ýð¿¿ë áàéõ ýðõýä ñóóðèëñàí àðãà çàì

Ýð¿¿ë áàéõ ýðõèéã ¿íýëýõäýý äàðààõü äºðâºí ¿ç¿¿ëýëòèéã õýðýãëýæ áîëíî: Áýëýí áàéõ: Áýëãèéí áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý íü ÷àíàðòàé ñàéí áàéõûí çýðýãöýý, áýëýí áàéõ õýðýãòýé. Õ¿ðòýýìæòýé áàéõ: Áýëãèéí áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõäàãã¿é, õ¿ðòýýìæòýé, õóäàëäàí àâ÷ áîëîõóéö, ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæ ñàéòàé áàéõ ãýñýí ãýñýí 4 øàëãóóðò íèéöýõ ¸ñòîé. Õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõ¿éö: Áýëãèéí áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõäýý ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èääýý õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ, ñî¸ëûí õóâüä íèéöòýé, æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé, ºâ÷òºíèé õóâèéí íóóö, íýð õ¿íäèéã äýýäýëäýã áàéõ ¸ñòîé. ×àíàðûã äýýäëýõ: Áýëãèéí áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý íü øèíæëýõ óõààí, ýìíýëç¿éí õóâüä òîõèðîìæòîé áàéõààñ ãàäíà ÷àíàðòàé áàéõ ¸ñòîé. Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ 2002à

Õ¿íèé ýðõ Áèå ìàõáîäü, ñýòãýë ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíäèéí õàìãèéí íèéòëýã õýì õýìæýý, ýðõ íü Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëä ñóóñàí áàéäàã. Õ¿íèé ýðõèéí òàëààðõè áóñàä ãýðýý õýëýëöýýð íü ýíýõ¿¿ òóíõàãëàë äýýð ñóóðèëñàí áàéäàã. Äýëõèéí óëñ îðíóóä íü õàìãèéí áàãàäàà íýã ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëûã õºíäñºí îëîí óëñûí ãýðýý êîíâåíöèéí ãèø¿¿í áîëñîí áàéäàã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèä, õºâã¿¿ä á¿ãä ë ýð¿¿ë áàéõ ýðõèéã ýðõýìëýäýã. Æåíäýðèéí àëàã÷èëëûí õ¿íäðýëòýé õýñýã áîëîõ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ººðñäèéí ýð¿¿ë áàéõ ýðõýý õýðõýí ìýäýð÷ áàéãààä òóëãóóðëàí, ¿¿íä ÷èãëýñýí àñóóäëûã Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëàã÷ëàõ á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ êîíâåíöè, Õ¿¿õäèéí Ýðõèéí Êîíâåíöèä ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õäèéí ýðõèéã îíöãîéëîí òóñãàñàí áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëàã÷èëàõ á¿õ õýëáýðèéã Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

55 45

ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ á¿õèé ë õýëáýð¿¿äèéã óñòãàõ, ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä èäýâõèòýé îðîëöîõ çýðãýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿é÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæòýé áàéäëûã íýìýãä¿¿ëýõèéí òºëºº àæèëëàõàà ìýäýãäñýí. ¯¿íèé çýðýãöýý Í¯Á-ûí Õ¿íèé ýðõèéí õîðîî íü áýëãèéí ÷èã áàðèìæààíààñ øàëòãààëàí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ íü õóâü õ¿íèé ýðõ áîëîí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ ÿâäëûã çºð÷èæ áóé õýðýã ãýæ ¿çñýí. Áýëãèéí ÷èã áàðèìæàà, æåíäýðèéí òóõàé îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý, êîíâåíöèóäàä îëîí óëñûí ñàíàë, ñàíàà÷èëãóóäûã áàãòààñàí áàéäàã. Õóâü õ¿íèé ýðõ, õóâèéí íóóöûí òàëààðõè ýäãýýð ººð÷ëºëò, çàð÷èì íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåìýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõ õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä íºëººëäºã. Ýíý íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àâàõ ýðõ, áîëîâñðîë,

õîîë òýæýýë çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéã äàëäóóð òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã õàìðóóëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð äàõü õ¿íèé ýðõýýð áàòàëãààæäàã. Ãýâ÷ íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàí õ¿í àìûí õóâüä ìàø îëîí òîîíû ýðõýý ýäýëæ ÷àäàõã¿é áàéõ òîõèîëäëóóä ýëáýã áàéäàã. Ãèø¿¿í îðíóóä íü èðãýäèéíõýý ýð¿¿ë áàéõ ýðõýý ýäëýõýä íü õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã. Èéìýýñ çàñãèéí ãàçðóóä õ¿í àìûí ýð¿¿ë áàéõ ýðõèéã á¿ðýí ýäë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, õàìðàãäàëòûã ñàéæðóóëàõ áîäëîãî, òºëºâëºãººòýé áàéõ ¸ñòîé. Ýíý íü ãèø¿¿í áóñ îðíóóäûí õóâüä èðãýäèéí ýð¿¿ë áàéõ ýðõèéã õàìãààëàõ àñóóäàëä ÷ áàñ õàìààðíà.

ßàãààä ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë âý?

4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

ßäóóðàë áà æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõ íü Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

57 47

4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

ìíºõ á¿ëã¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ õ¿éñ, æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èí ç¿éëñèéã òàéëáàðëàñàí. Ýäãýýð ÿëãààòàé áàéäàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõ, ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ òàëààð ãàðãàõ ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàð, òýãø áóñ áàéäàë, ÿëãààòàé òàëóóäòàé õîëáîîòîé.

Ýðýãòýé÷¿¿ä ¿¿? Õºâã¿¿ä ¿¿? Îõèä óó? Òóñäàà þó ýñâýë õàìòäàà þó? 

Àæèë õýð óäààí ¿ðãýëæèëäýã âý? Óëèðëûíõ óó? Ñàð, äîëîî õîíîã, ºäºð òóòìûíõ óó? Àæèë õààíà ÿâàãääàã âý? Ãýðò, ôåðìä, õîòîä, àëü ýñâýë ¿éëäâýðò ¿¿? Æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëò õýð õàòóó äýãòýé âý?

 

Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýã õýðõýí õèéõ âý? Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýã õèéõäýý ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé áàéäëûã àíõààðàõààñ ãàäíà ººð áàéäëûã ¿¿ñãýõ õàìãèéí ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ áèîëîãèéí õ¿éñ, æåíäýðòýé õîëáîîòîé àñóóäëûã íÿãòëàõ, ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéã ñòðàòåãè áîäëîãî òºëºâëºëòºä îðóóëàõ íü íýí ÷óõàë. Òèéì ÷ ó÷ðààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõäàà íîòîëãîîíä ñóóðèëñàí áàéõûã èë¿¿ ÷óõàë÷èëäàã. Æåíäýðèéí øèíæèëãýý íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîí íóòàãò ýçëýõ áàéð ñóóðèéã òîäðóóëàõàä ÷èãëýñýí ñèñòåìòýé àñóóëòóóäààð äàìæèí õèéãääýã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä äýýðõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã øèíæëýõ øààðäëàãà ãàðäàã. ªºðººð õýëáýë, áèîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éë, æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ¿¿ðýã, íººö áîëîìæ çýðãèéã áàãòààäàã. Æåíäýðèéí øèíæèëãýýã öààø íàðèéâ÷ëàí õèéõäýý íýìýëò ¿çýë ñàíààíóóäûã õýðýãëýõ íü ç¿éòýé. Ýäãýýð ÿëãààã ñóäëàõàä äàðààõü àñóóëòûã õýðýãëýíý: ¯¿ðýã áà ¿éë àæèëëàãàà: 

Íººö áîëîëöîî, õ¿íäðýë:  

Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íººöòýéãýýð àæèëëàäàã âý? Ýäãýýð íººö áîëîëöîîã õýí àøèãëàæ/ ýçýìøèæ/õÿíàäàã âý? Ýäãýýð àøèãëàëò/ýçýìøèëò/õÿíàëòààñ õýí ãàäóóð ¿ëääýã âý? Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òóñäàà õèéãýýä õàìòäàà ÿìàð øèéäâýð ãàðãàäàã âý? Ãýð á¿ë, îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä?



Øèãòãýý 13. Æåíäýðèéí àíàëèç ÿàãààä ÷óõàë âý?

Ýð¿¿ë ìýíäèéí æåíäýðèéí àíàëèç äîîðõè ç¿éëñèéã îéëãîõîä õýðýãòýé áàéäàã. - ßëãààòàé ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëñ - ªâ÷èíä ºðòºìõèé, ýìçýã áàéäàë - Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä, îõèä, õºâã¿¿äèéí ºâ÷ëºõ äàâòàìæ, ºâ÷èí õ¿íä, õºíãºí òóñàõ áàéäàë - Íèéãýì, ñî¸ë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåìèéí ç¿ãýýñ ºâ÷èíä õàðèó ¿éëäýë õèéõ áàéäàë Æåíäýðèéí àíàëèç íü äîîð äóðüäñàí ç¿éëñèéí õ¿ðòýýìæèéí ººð ººð áàéäëûã òîäðóóëàí õàðóóëäàã. - Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý, íººöèéí áàéäàë - Ìýäýýëýë, òýýâýð, õàðèëöàà õîëáîî, ¿éë÷èëãýý - Øèéäâýð ãàðãàõ ïðîöåññ Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ, 2006à

Õýí þó õèéäýã âý? Õºäºº àæ àõóé çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã àæëóóäûã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õýí íü èë¿¿ õèéäýã âý? Õ¿¿õýä àñðàõ, õîîëëîõ, õîîë õ¿íñýý áýëòãýõ, óñ ò¿ëýý áýëäýõ çýðýã àæëûã òýä õèéäýã ¿¿? Õýí, õýðõýí ÿàæ àìðàõ äóðòàé âý? Õýí àæèëëàäàã âý? Ýìýãòýé÷¿¿ä ¿¿?



Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

48 58

Øèãòãýý 14: Æåíäýðèéí øèíæèëãýý ÿâóóëàõ 4 õ¿ðýý

ªìíºõ æèë¿¿äýä ÿíç á¿ðèéí íºõöëèéã ñóäàëæ, æåíäýðèéí õ¿ðýýíèé ñàíàë áîëîâñðóóëàõàä äºõºìòýé îëîí òîîíû ñóäàëãààã áîëîâñðóóëñàí. Çàðèì íýãýí ò¿ãýýìýë õ¿ðýýã äîð òîäðóóëàâ. Ìîçåðûí æåíäýðèéí òºëºâëºëòèéí õ¿ðýý íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ãóðâàëñàí (ãýðèéí õºäºëìºð, íºõºí ¿ðæèõ¿é, îëîí íèéòèéí çîõèîí áàéãóóëàëò) ¿¿ðãèéí ¿¿äíýýñ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãààíû á¿õèé ë òàëûã õàðæ ñóäëàõûã òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàã÷èä çºâëºäºã. Æåíäýðèéí ïðàêòèê õèéãýýä ñòðàòåãèéí õýðýãöýýíèé ÿëãààã òîäðóóëñíààð òºëºâëºãººíèé öàð õ¿ðýý íü áîãèíî áîëîí óðò õóãàöààíû çîðèëãî, ¿ð ä¿íã òîäîðõîéëîõîä òóñ äºõºì áîëäîã. Ãýõäýý ýäãýýðèéã õîîðîíä íü õîëáîõ ¿çýë áàðèìòëàë äóòìàã ó÷èð ýíý íü óÿëäàà õîëáîîòîé õ¿ðýý áîëîõîîñ èë¿¿òýé àðãà õýðýãñëèéí öóãëóóëãà ìýò áàéäàã. Ãàðâàðäûí ä¿í øèíæèëãýýíèé õ¿ðýý íü äºðâºí õàðèëöàí õîëáîîòîé ýëåìåíòèéã àãóóëäàã: • “Õýí þó õèéäýã âý?” ãýñýí àñóóëòàíä òîõèðîõ õàðèóëò ýðýëõèéëäýã ¿éë àæèëëàãààíû á¿ä¿¿â÷ íü æåíäýð, íàñ, õýçýý, õààíà, õýð óäààí òóõàéí àæëûã õèéäãèéã íü ÷óõàë÷ëàí ñóäàëäàã. • ¯éë àæèëëàãààíû á¿ä¿¿â÷ äîòîð òîäðóóëñàí àæëûã õóâü õ¿íèé õèéæ ã¿éöýòãýõ íººö áîëîìæèéã ¿íýëæ ä¿ãíýäýã õÿíàëòûí á¿ä¿¿â÷. • Äýýðõ õî¸ð á¿ä¿¿â÷¿¿ä íü æåíäýðèéí õóâü õàðüöààã òîäðóóëäàã øèíæèëãýý þì • Òºñëèéí ¿å øàòóóä äàõü øèíæèëãýý íü ýõíèé ãóðâàí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ìýäýýëëèéí õóâüä ñàíàë áîëãîñîí òºñºë áóþó àæëûã õÿíàí øàëãàäàã. Ñóäàëãààíû öàð õ¿ðýý íü õýí þó õèéäýã, õààíà ÿìàð íººöèéã àøèãëàí õèéñýí çýðãèéã áàðèìò, ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí òîäîðõîéëäîã. Ãýõäýý ýíý íü õºäºëãººíã¿é ñòàòèê, äýýðýýñ äîîø õàðñàí ¿çýë áîäîë áàéõ òàëòàé. Òóñ õ¿ðýý íü ýðõ ìýäýë, øèéäâýð ãàðãàõ õàðüöààíû òàëààð õàðüöàíãóé áàãà àíõààðäàã òóë ºíººãèéí íèéãýìä îðøèæ ºäãºº æåíäýðèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã ººð÷ëºõºä òºäèéëºí øààðäëàãàòàé áàéæ ÷àääàãã¿é. Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäâàðæóóëàõ õ¿ðýý íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäâàðæóóëàõ, ìýäëýãòýé áîëãîõ, ýðõ ìýäýëæ¿¿ëýõýä ÷èãëýäýã. Õ¿ðýý íü òýãø áàéäëûí òàâàí ò¿âøèíã äýýðýýñ äîîø ýðýìáýëñýí ìàÿãààð æàãñààæ ÷àäàâõèæñàí áàéäëûí ò¿âøèíã õàðóóëäàã. • Ñàéí ñàéõàí áàéäàë: Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîë õ¿íñíèé õàíãàìæ, îðëîãî, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéí ò¿âøèíã ýðýãòýé÷¿¿äèéõòýé õàðüöóóëñàí áàéäàã. • Õ¿ðòýýìæòýé áàéäàë: Õóóëü ýðõ ç¿éí øèíý÷ëýëýýð áàòàëãààæñàí íèéãìèéí ¿é÷èëãýý, á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ õ¿ðòýõ áàéäàë ¿ðãýëæëýë äàðààãèéí õóóäñàíä



Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõîä òóëãàðäàã õ¿íäðýë¿¿ä áà òýäãýýðèéí ÿëãààòàé òàëóóä?

õ¿ì¿¿ñèéí öàëèí óðàìøóóëàë àäèë áàéäàã óó? ººð áàéäàã óó? Áèîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éë: 

¯ð àøèã, óðàìøóóëàë  

Õ¿éñèéí õîîðîíäîõ áèîëîãèéí ÿëãàà íü ÿìàð ¿ð äàãàâàð àâ÷èðäàã âý?

Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã àæèë õºäºëìºð¿¿äèéã õýí õÿíàäàã âý? Ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð øèìèéã õýí èë¿¿ õ¿ðòäýã âý? Õýí àøèã îðëîãûã íü àâäàã âý? Õýí àøèã îðëîãûã íü õÿíàäàã âý? Ìºíãºí áèø ¿ð ä¿íã õýí õ¿ðòäýã âý? Ýäãýýð àæëûã õèéõýä ýðýãòýé, ýìýãòýé



Æåíäýðèéí ñóäàëãàà ÿâóóëàõàä õ¿éñýýð çàäëàí õàðóóëñàí ìýäýýëýë øààðäëàãàòàé. ªºð ººð ýõ ñóðâàëæààñ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ íü íýí ÷óõàë. Ýð¿¿ë ìýíä, æåíäýðèéí òàëààðõ óëñ îðíû áîëîí óëñ îðíû äîòîîä ìýäýýëëèéã ¿íäýñòíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð, çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàã, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà çýðýã áîëîìæòîé ãàçðóóäààñ

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

59 49

Øèãòãýý 14 (¿ðãýëæëýë)

• Èòãýë ¿íýìøèëòýé áîëãîõ: æåíäýðèéí íèéãýì äýõ ¿¿ðãèéã îéëãîæ ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà èæèë áàéõ. • Îðîëöîî: Áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, òºëºâëºõ, çàõèðãààíû óäèðäëàãà çýðýã á¿õèé øèéäâýð ãàðãàëòàä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òýãø îðîëöîî. • Õÿíàëò: ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã õÿíàõ øèéäâýð ãàðãàõàä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àäèë òýíö¿¿ îðîëöîî. Ýðõ ìýäýëòýé, ÷àäâàðòàé áàéíà ãýäýã íü õºãæëèéí òàëààðõ ¿çýë áîäëûí õàìãèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Èíãýñíýýð õàìòàðñàí ¿íýëãýý, ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ áîëîìæ õàíãàãäàíà. Òóñ ¿çýë áîäîë óëñ òºðèéí ºíãº àÿñòàé òóë íèéãìèéí õàíäëàãà, æåíäýðèéí õàðèëöààã ººð÷ëºõèéã çîðüäîã. Ãýõäýý øóäàðãà áàéäëûí ò¿âøèí, ýðõ, õàðèóöëàãûí õîîðîíäîõ õàðèëöàí õîëáîîã îðõèãäóóëñàí áàéäàë, ìºí õàðüöàíã¿é òîãòìîë ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é áàéäàë íü òóñ õ¿ðýýíèé õÿçãààðëàãäìàë òàë þì. Íèéãìèéí õàðèëöààíû õ¿ðýýã Àíãëè óëñûí Áðàéòîí õîòûí Õºãæëèéí ñóäàëãààíû õ¿ðýýëýíãèéí Íàéëà Êàáüåðýýð àõëóóëñàí õýñýã ýðäýìòýä áîëîâñðóóëñàí. Ýíý õ¿ðýý íü æåíäýðèéí õàðèëöàà áîë íººö, õ¿ñýë, õàðèóöëàãûí õýì õýìæýýã òîäîðõîéëäîã íèéãìèéí õàðèëöààíû íýãýí õýëáýð ãýæ ¿çäýã. Íèéãìèéí õàðèëöàà íü áàéãóóëëàãà, õàìò îëíîîð äàìæèí áýõæèæ, õºãæèæ áàéäàã. Ýäãýýð íü áàéãóóëëàãûí á¿òöèéí îíöëîãòîé íÿãò õîëáîîòîé áàéäàã. Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë ãýð á¿ë, îðîí íóòàã, óëñ îðíû äîòîðõ íèéãìèéí õàðèëöàà, õàðèëöàí õàìààðàë, çàõ çýýëýýð äàìæèí ººð÷ëºãääºã. Æåíäýðèéí øèíæèëãýý ÿâóóëàõàä èíñòèòóöèéí õàðèëöààíû òàëààðõ àñóóäàë íýí ÷óõàë áàéäàã. • Ä¿ðýì æóðàì: àëáàí õèéãýýä àëáàí áóñ çîõèöóóëàëò • ¯éë àæèëëàãàà: õýí þó õèéäýã âý, õýí þó àâäàã âý, ìºí õýí þó õ¿ñäýã ãýõ ìýò • Íººö áàÿëàã: ßìàð íººöººð þóã ¿éëäâýðëýäýã. Ìàòåðèàëëàã áîëîí ìàòåðèàëëàã áóñ ÿìàð íººö¿¿ä áàéãàà òàëààð? • Ýðõ ìýäýë: õýí øèéäâýð ãàðãàæ, õýíèé ýðõ àøèãò ¿éë÷èëæ áàéãàà òàëààð. Óëñ òºð, íèéãìèéí àíãè, äàâõàðãà òóñ á¿ðò õ¿ðýý íü æåíäýðèéí àñóóäëûí èë, äàëä áàéäàëä ¿íýëãýý ºãäºã. Öààøèä óëàì íàðèéñ÷ øààðäëàãà íü ºñºõ òóñàì óã õ¿ðýý íü ìèêðî ò¿âøíèé õ¿÷èí ç¿éëèéã ìàêðî ò¿âøèíòýé ¿ð ä¿íòýéãýýð õîëáîæ, æåíäýð, àðüñ ºíãº, íèéãìèéí àíãè, äàâõàðãàä ñóóðèëñàí òýãø áóñ áàéäëûí õýëáýð¿¿äèéí õîîðîíäîõ óÿëäààã òîäîðõîéëîõûã ÷àðìàéäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãà 1998

àâíà. ÒÁÁ-óóäààñ ãàðãàñàí ñóäàëãàà, ìýäýý, òàéëàí áîëîí îðîëöîîíû àðãààð öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã àøèãëàõ íü ìýäýýëëèéí òýíöâýðòýé áàéäëûã õàíãàäàã. Îðîëöîîíû àðãà, àðãà÷ëàëûã àøèãëàí îðîí íóòãèéí èðãýäýýñ øóóä àíõäàã÷ ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ áîëíî. Æåíäýðèéí øèíæèëãýýíä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõàä îëîí íèéòèéí äóíä àñóóõ áîëîìæã¿é, õóâü õ¿íèé íýð òºð, íóóöòàé õîëáîîòîé ìýäýýëë¿¿ä øààðäëàãàòàé áîëäîã. Òèéìýýñ æåíäýðèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýýã õèéõ, àñóóëãûí äàãóó ìýäýýëýë öóãëóóëàõ òàëààð òóñãàéëàí çºâëºñºí ãàðûí

àâëàãóóä áàéäàã. Æåíäýðèéí õàðèëöààíû òàëààðõè îíîëóóä ýäãýýð ãàðûí àâëàãààñ àâñàí ìýäýýëëèéã áàòæóóëàõàä äºõºì áîëäîã. Øèãòãýý 13-ä øèíæèëãýýíèé íèéòëýã õ¿ðýý, àðãà õýðýãñëèéí òàëààðõè ìýäýýëëèéã õàðóóëíà. Çóðàã 16 íü ÄÝÌÁààñ áîëîâñðóóëñàí æåíäýðèéí øèíæèëãýýíä àøèãëàäàã çàãâàð ìàòðèöûã õàðóóëàõ áà ¿¿íä õýí, õýçýý, õààíà, ÿàãààä ºâääºã òàëààð øèíæëýõýýñ ãàäíà ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷èí, ºâ÷íèé çîâèóðàà õ¿ëýýí çºâøººðäºã áàéäàë, ºâ÷íºº ýäãýýõ õàðèó àðãà õýìæýý àâ÷ áàéãàà áàéäàë, ¿ð äàãàâðóóäûã áàãòààñàí áàéäàã.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

60 50

Çóðàã 16: Ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ íü: Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí æåíäýðèéí íºëºº Æåíäýðèéí õýì Ýðýãòýé, ýìýãòýé õýìæýý/¿íýò õ¿éñ õîîðîíäûí ç¿éëñ ýðýãòýé÷¿¿ä, áèîëîãèéí ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèä, ÿëãààíû õºâã¿¿äýä íºëººëºõ íºëººëºë íü Íººö áàÿëãèéí õ¿ðòýýìæ, õÿíàõ áîëîìæ ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä íºëººëºõ íü

Ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ýìçýã áàéäàë Ýð¿¿ë ìýíäèéã ýðýëõèéëñýí çàí ¿éë Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæ Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áà ýì÷ë¿¿ëýõ ñîíãîëòóóä Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâ÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äòýé õàðüöñàí òóðøëàãóóä Ýð¿¿ë áóñ áàéäëûí ¿ð äàãàâðóóä (æèøýý íü, ýäãýõ áîëîìæã¿é áàéäàë, íàñ áàðàëò) ¯ð äàãàâàð (ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ¿çýë áîäëûí, ãýõ ìýò) Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ, Æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð, 2006 /õýâëýãäýýã¿é ýõ/.

Áóñàä øààðäëàãàòàé àðãà õýðýãñëèéí òàëààð 7-ð á¿ëýãò ¿çíý. Ýäãýýð àñóóëòóóä íü äàðààãèéí àñóóëò, ñàíàë áîäëûã ñýäýëæ¿¿ëýõ, ºäººëò áîëîõîä çîðèóëàãäñàí ãýäãèéã ñàíàõ íü ç¿éòýé. Àðãà õýðýãñýë, ñàíàìæ áè÷èã íü òîäîðõîé àñóóäàë, ñýäýâò çîðèóëàãäñàí áàéæ áîëíî. Æåíäýðèéí øèíæèëãýýã õèéñíýýð íèéãýì äýõ æåíäýðèéí õýì õýìæýý õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áóéã õàðóóëàõ äàâóó òàëòàé ãýäãèéã äàõèí äóðüäàõ íü ç¿éòýé. Øèãòãýý 14-ò æåíäýðèéí øèíæèëãýý ÿâóóëàõ çààâðààñ òàíèëöóóëíà.

íºëººëºõºä ÷èãëýñýí. Æåíäýðèéí òºëºâëºëò íü ¿çýë áîäîë, çîðèëãî çîðèëò, áàðèìòàëäàã çàð÷ìóóä, äèçàéí òºëºâëºëò, íººö àøèãëàëò, èäýâõèòýé àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, õÿíàëò áà Çóðàã 17. Òºñºë, õºòºëáºð, áîäëîãî õýðýãæèëòèéí ìº÷ëºã

Æåíäýðèéí òºëºâëºëò ãýæ þó âý? Æåíäýðèéí òºëºâëºãººã ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, òºñºë, õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõäàà æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé áîëçîøã¿é ÿëãààòàé õýðýãöýýã àíõààðàõ íü ç¿éòýé. Ýíý íü æåíäýðèéí õàðèëöàà, áîãèíî áà óðò õóãàöààíä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèë õºäºëìºð, ¿¿ðýã äààëãàâàð, ýðõ õàðèóöëàãà, áàéð ñóóðèíä õýðõýí Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ, Æåíäýð áà Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Ýð¿¿ë ìýíä. 2006 /õýâëýãäýýã¿é ýõ/.

Øèãòãýý 15. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý ÿâóóëàõ çààâàð

“Àñóóëòóóä” äàðààõü ç¿éëñèéã õàìðóóëíà. - Õýíä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà âý? ¿¿íýýñ õýí õîæèæ, õýí õîæèãäîõ òàëààð “Àñóóëòóóä”-ä äîîðõè ç¿éëñ îðñîí áàéíà. - Çîðèëòîò á¿ëýã íü õýí áàéõ, ¿¿íèé ¿ð ä¿íã õýí õ¿ðòýõ, õýí ýíý ìýäýýëëýýñ áîëæ õîõèðîõ; - Øèéäâýð ãàðãàõ ÿâöàä ýìýãòýé÷¿¿ä îðîëöîæ, õàðèëöàí çºâëºñºí ýñýõ; - Õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãààíóóä íü ºíººãèéí æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü, ¿¿ðýã äààëãàâàð, õàðèóöëàãà, áîëîìæóóäûã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí ýñýõ; - Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÷àäâàðæóóëàõ çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé àðãà çàìóóä íü þó áîëîõ; - Áóñàä áàéãóóëëàãóóäòàé õýðõýí ¿éë àæèëëàãààãàà óÿëäóóëàõ; - ªºð÷ëºëòèéã áèé áîëøîõ, äýìæèõ, ýð÷èìæ¿¿ëýõ áîëîìæóóä; - Óëàìæëàëò çàí ¿éë, õàðààò áàéäàë íî¸ðõñîîð áàéãàà õýäèé ÷ ¿¿íèé õàæóóãààð õýðõýí ººðèéí äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ, íèéãìèéí àæèëä èäýâõèòýé îðîëöîõ àðãà çàìóóäûã ýìýãòýé÷¿¿äýä õýëæ, çààæ ºãºõ; - ªºðèéí àìüäðàëäàà õàðèóöëàãàòàé õàíäàæ, àñóóäàë øèéäýõ õàìòûí øèéäâýð ãàðãàõ ÿâöàä îðîëöîõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÷àäâàðò ãàðàõ ¿ð íºëºº íü ÿìàð áàéõ; “Òºëºâëºãºº” äàðààõü àæëóóäûã áàãòààñàí áàéõ - Æåíäýðèéí õàðèëöàà, æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü, íººöººñ õ¿ðòýõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ¿éë ÿâöàä îðîëöîõ òàëààð ìýäëýã, îéëãîëòòîé áîëñîí áàéõ; - Àæèë ¿¿ðãèéí õ¿ðýýíä ãýð á¿ëèéí äîòîîä áîëîí îðîí íóòãèéí ÷àíàðòàé àæëóóäûã îðóóëæ îéëãîõ; - Çàñãèéí ãàçàð, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà, æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ ýìýãòýé òºëººëë¿¿äèéã îðîëöóóëàí îðîëöîîíû àðãààð àæèëëàõ; - Ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí îðîëöîî, õºäºëìºð ýðõëýëòýä íºëººëæ áàéãàà ñààä áýðõøýýë¿¿äèéã îëæ ìýäýõ; ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîäèò õýðýãöýý, ñòðàòåãèéí øèíæòýé õ¿ñýë ñîíèðõëûã íü òàíüæ ìýäýõ; - Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä ð¿¿ õàíäñàí ñàíàà÷èëãóóäûí ¿ð ä¿íã ººð ººð ºíöã¿¿äýýñ õàðàõ; àíõààð÷ àæèëëàâàë çîõèõ íºõöºë áàéäëóóäûã îëæ õàðàõ; - Ñóóðü ñóäàëãààã ÿâóóëàõ çàìààð ñóóðü ìýäýýëýëòýé áîëîõ, õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëñàí ìýäýýëýëòýé áîëîõ, ¿ð ä¿íã íü õýìæèæ áîëîõóéö çîðèëòóóäûã òàâèõ, õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿í, ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ; - Õ¿ëýýãäýæ áóé ýðñäýë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ, ýäãýýð ýðñäýë¿¿äèéã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ; Ýõ ¿¿ñâýð: Êàíàäûí Îëîí Óëñûí Õºãæëèéí Áàéãóóëëàãà 1999, ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ, 2002d;

¿íýëãýý çýðýã àñóóäëûã áóñàä àñóóäëûí õàìò æåíäýðò ñóóðèëñàí áàéäëààð øèíæèëäýã. Øèãòãýý 15 íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñºëòýé õîëáîîòîé áóñàä àñóóëòóóäûã òàíèëöóóëíà. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý íü øèéäâýë çîõèõ æåíäýðòýé õîëáîãäîëòîé àñóóäëóóäûã òîãòîîæ, à÷ õîëáîãäëîîð íü ýðýìáýëýõýä òóñòàé. Áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñëèéí çîðèëãî,

çîðèëòóóäûã òîäîðõîéëîí ãàðãàñíû äàðàà ýäãýýðèéã õýìæèí ¿çýõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàõ íü çàéëøã¿é. Æèøýý íü: áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñëèéí çîðèëãî, çîðèëòóóäûã æåíäýðèéí òýãø áàéäàë, ýñâýë øóäàðãà áàéäëûí õ¿ðýýíä (Øèãòãýý 16) òîäîðõîéëæ áîëíî. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý íü öààøèä àíõààðàí àæèëëàâàë çîõèõ æåíäýðòýé

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

Øèãòãýý 16: Òºñºë, õºòºëáºð, áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààíû õàìðàõ õ¿ðýýã øàëãàõ àñóóëòóóä

• Õºòºëáºðèéí ¿çýë áàðèìòëàë, çîðèëò, õýðýãæèëòèéí çàð÷ìóóä íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí ¿íäñýí ýëåìåíò¿¿äèéã õàíãàõàä ÷èãëýæ áàéíà óó? • Òºñºë, õºòºëáºð íü õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¿éë àæèëëàãàà áîëîí ººðñäèéí ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã, õÿíàëò, ¿íýëãýýíäýý òºñºëä õàìààòàé áóñàä îðîëöîã÷äûã îðóóëäàã óó? Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëü àëèíûã îðîëöóóëàõ àðãà õýìæýý àâäàã óó? • Òºñëèéí ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã, òºëºâëºëò íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÿëãààòàé òàëûã õàðãàëçàí ¿çäýã ¿¿? • ¯¿ðýã, õàðèóöëàãà • Õýì õýìæýý, ¿íýò ç¿éëñ • Íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, õÿíàõ Æåíäýðèéí øóäàðãà çàð÷ìûã õºõè¿ëýí äýìæèõ óõàìñàðò îðîëäëîãî õèéæ áàéíà óó? Æèøýý íü: • • ßŸëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûí èë, äàëä õýëáýð¿¿äèéã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí ¿¿? • Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã èäýâõèòýé õºõè¿ëýí äýìæäýã ¿¿? • Õºòºëáºðèéí ¿å øàò á¿ðä æåíäýðèéí òýãø áàéäàëä ãàðàõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíäýý îðóóëäàã ýñýõ? • Èäýâõèòýé àðãà õýìæýýíä ñààä áîëîõ óëñ òºð ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíû ò¿âøèíä æåíäýðèéí àëàã÷èëàõ ¿çýë, õàíäëàãûí íºëººíä ÷èãëýñýí òºëºâëºãºº áèé ýñýõ? Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ, Æåíäýð áà ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð, 2006 /õýâëýãäýýã¿é õóâèëáàð/.

õîëáîîòîé àñóóäëóóäûã ýðýìáýëýõ, òîäðóóëàõàä íýí õýðýãöýýòýé. Áîäëîãî, õºòºëáºð¿¿äèéí àíõààðàëäàà àâàõ àñóóäàë íü òîäîðõîé áîëñîí òîõèîëäîëä çîðèëãî, çîðèëòóóäàà òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Æèøýýëáýë, áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñëèéí çîðèëãî íü æåíäýðèéí òýãø áàéäàë, øóäàðãà áàéäëûí õ¿ðýýíä çºâ òîìü¸îëîãäñîí áàéõ ¸ñòîé. Æåíäýðä ÷èãëýñýí ¿çýë áàðèìòëàëóóä ¯çýë áàðèìòëàëóóä íü çîðèëãîîñîî õàìààðàí áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñë¿¿äýä òóñãàëàà îëäîã. ¯¿íä æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã ñóëðóóëàõ, æåíäýðèéí ¿ë îéøîîõ áàéäàë, æåíäýðèéí ºíººãèéí òýãø áóñ õàðèëöààíû æåíäýðèéí àëàã÷èëàõ áàéäàë çýðýãòýé òýìöýõýä ÷èãëýõ ãýõ ìýò. Øèãòãýý 18-ä æåíäýðòýé õîëáîîòîé õàíäëàãóóäûã õàðóóëñàí. Ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýã àøèãëàõ ÿâäàë íü õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòýíä øààðäàãäàõ íººö áàÿëãèéã áîñãîõ, æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé õàíäëàãûã áèé áîëãîõîä òóñ äºõºì áîëíî. ¯íäñýí çîðèëãî íü æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã àðèëãàæ, ýìýãòýé÷¿¿äèéã, çàðèì òîõèîëäîëä Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Øèãòãýý 17: Æåíäýðèéí òýãø áàéäàë, øóäàðãà áàéäàë õî¸ðûí õîîðîíäûí óÿëäàà

Æåíäýðèéí òýãø áàéäàë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òàëààðõ íèéãìèéí òîãòñîí ¿íýëýìæ, òýäíèé íººöèéã çàõèðàõ çàðöóóëàõ, íººöººñ õ¿ðòýõ áîëîìæèéí õóâüä àäèë òýãø áàéõûã õýëíý. Ýíý íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä íü óëñ òºð, íèéãìèéí ò¿âøèí á¿ðä ººðñäèéí äóó õîîëîé, õýðýãöýýã èëýðõèéëýõ òýãø òîîíû òºëººëºëòýé áàéíà ãýäãýýð õÿçãààðëàãäàõã¿é. Õàðèí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, òýäãýýðèéí àìüäðàëä íºëººëºõ¿éö øèéäâýð ãàðãàõàä àäèë òýãø òîîãîîð, õàðèëöàí íýã íýãíýý ñîíññîí, äýìæñýí ò¿íøëýã÷èéí õóâüä îðîëöîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ ãýñýí ¿ã þì. Æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäàë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã õýðõýí õ¿ëýýæ àâäãèéã øóäàðãà áàéõ çàð÷ìûí ¿¿äíýýñ íýãòãýí ä¿ãíýäýã. Øóäàðãà áàéäëûã õàíãàõûí òóëä æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûí çîðèëãî, ñòðàòåãèä àìüäðàëûí òîäîðõîé õ¿ðýýíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ò¿¿õýí ñóë òàëûã àâ÷ ¿çýõ çîðèëãî á¿õèé àðãà õýìæýýã áàãòààäàã. Æåíäýð, øóäàðãà áàéäàë íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýäýã. Ýõ ñóðâàëæ: Í¯Á-ûí Õ¿í àìûí ñàí /Í¯ÁÕÀÑ/ 2006, ÄÝÌÁ, Æåíäýð áà ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä, 2006 /õýâëýãäýýã¿é õóâèëáàð/.

Øèãòãýý 18. Áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñëèéí æåíäýðò ìýäðýìæòýé áàéäàëä ¿íýëãýý ºãºõ õ¿ðýý

Áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñë¿¿äèéí æåíäýðèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ãýñýí àæëûí õ¿ðýýã ¿íýëýí ä¿ãíýõèéí òóëä äàðààõü íèéòëýã íºõöºë áàéäëûã àâ÷ ¿çüå. Æåíäýðèéí Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ýðõ ìýäýëòýé. Òýãø áóñ áàéäàë íü èë îðøèí òýãø áóñ áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã ¿ã¿éñãýæ ýðýãòýé÷¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ áàéäàë ýðõ ìýäýë, áîëîìæóóäûã îëãîäîã. Æèøýý: Ýìýãòýé õ¿í ººðèéí íýðýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäàõ ýðõã¿é áàéõ áîäëîãî íü ò¿¿íèéã ýð íºõðººñºº õàìààðàëòàé áàéäàëä îðóóëäàã. Õýðýâ íºõºð íü àæèëã¿é áîë ýõíýð (íºõºð íü àäèë) íü ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäàõ áîëîìæã¿é áîëíî. Æåíäýðèéí Æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë òîîìñîðëîäîã. ¯¿ðýã, íººö áîëîìæèéã áàéðøóóëàõõàðàëãàí äàà õàðàëãàí õàíääàã. Çîðèóä àëàã÷èëàí ¿çäýãã¿é õýäèé ÷ æåíäýðèéí ãàäóóðõàí áàéäàë ¿çýõ ÿâäëûã ººãø¿¿ëäýã. Áîëîìæ áîëîëöîîíû ãà÷èãäàë/ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã ¿ë îéøîîäîã ó÷èð øóäàðãà ìýò õàðàãäàõ ç¿éëèéí ñóóðü áîëæ ºãäºã. Æèøýý: ÄÎÕ-òàé õ¿ì¿¿ñèéã ãýðýýð àñðàõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæëûí à÷ààëëûã ýðñ íýìýãä¿¿ëäýã ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðäºã Æåíäýðèéí Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, íººö áàÿëãààñ ÿëãààòàé õ¿ðòýõ áàéäëûã õ¿ëýýí ÷èã çºâøººð÷ ¿éë àæèëëàãààíäàà òóñãàäàã. Æåíäýðò ÷èãëýñýí áîäëîãî õºòºëáºð¿¿ä õàíäëàãà íü æåíäýðèéí ÿëãààòàé áàéäëûí öààä ó÷èð øàëòãààíûã ººð÷ëºõ îðîëäëîãî õèéäýãã¿é. Æèøýý: Àæëûí áàéð áà Õ¿¿õäèéí àñàðãàà áàéãóóëëàãà íü õ¿¿õýä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëûã ò¿ëõ¿¿ àíõààðäàã áà ýìýãòýé÷¿¿äýä àæèëëàõ áîëîëöîî îëãîõ çîðèëãîîð õ¿¿õä¿¿äèéã àñàðäàã. Ãýõäýý ýðýãòýé÷¿¿äèéã õ¿¿õýä àñðàõàä óðèàëäàãã¿é. Æåíäýð– õóâèðãàã÷ Æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, õàðèóöëàãà, íººö áàÿëãèéí õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººðäºã áà æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ¿¿äíýýñ ýäãýýðèéã ººð÷ëºõ ãýæ îðîëääîã. Æèøýý: Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð íü àþóëã¿é áýëãèéí õàðüöààã õºõè¿ëýí äýìæäýã áà ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä õàðèëöàí áèå áèåý õ¿íäýòãýõ, áýëãèéí øèéäýë ãàðãàëòàä òýãø ýðõòýé áàéõûã äýìæäýã

Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ

ýðýãòýé÷¿¿äèéã àëàã÷èëàí ¿çýõ æåíäýðèéí õàðèëöààã ººð÷ëºõºä îðøèíî. Æåíäýðò ÷èãëýñýí õºòºëáºð, òºñºëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ ãýñýí ººð íýã çàì áîë òýäãýýðèéí æåíäýðèéí ïðàêòèê áóþó ñòðàòåãèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä õýð àíõààð÷ àæèëëàäãèéã àâ÷ ¿çýõ ÿâäàë (Øèãòãýý 19). Øèãòãýý 18-ä äóðüäñàí òèïîëîãèéã òîéì÷èëáîë ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð, òºñë¿¿ä æåíäýðèéã õýðõýí àâ÷ ¿çýæ áàéãààä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ áîëîëöîîòîé áîëíî. Øèãòãýý 18-ûí ãîë ¿çýë áàðèìòëàëûí òàëààð 5-ð õýñýãò èë¿¿ òîäîðõîé äóðüäàíà. Øèãòãýý 19 íü æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé

ìàòðèöûã õóìõàà ºâ÷íèé ñýðãèéëýëò, òàíàäàëòûí õºòºëáºðò õýðõýí õýðýãëýñíèéã æèøýý áîëãîí ¿ç¿¿ëíý. Æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãà ãýæ þó âý? Í¯Á-ûí æåíäýðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí òóñãàé çºâëºõèéí õýëñíýýð “æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãà íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí òàëààðõè äýëõèé äàÿàð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ñòðàòåãè” þì. Çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãà áîëîâñðóóëàãäàæ äóóññàí áîäëîãûí áàðèìò áèø, õàðèí æåíäýðèéí òýãø áàéäàëä õ¿ðýõ ñòðàòåãè, õàíäëàãà, õýðýãñýë þì. Çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãà íü æåíäýðèéí

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

64 54

Çóðàã 18: Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºñºë, õºòºëáºðò æåíäýðèéí øèíæèëãýýã õýðýãëýõ íü: æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë Æåíäýðèéí õàðàëãàí (ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ äàâóó áàéäàë (æåíäýðèéí õýì ýðõòýé áîëîõ íü) õýìæýýã ¿ë îéøîîäîã) Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã Òºñºë/õºòºëáºð æåíäýðèéí ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîæ ¿çýæ áàéíà óó? áàéíà óó?

Òºñºë, õºòºëáºðèéí ñýäýâ, õ¿ðýý

Òºñºë/õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà:

Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿çýë áîäîë, çîðèëãî, çàð÷èì Òºñºë/õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà: Òºñëèéí ¿íäñýí áàðèìò, òºëºâëºãººíèé õ¿ðýý Õºòºëáºð/òºñëèéí ã¿éöýòãýë Íººöèéã áèé áîëãîõ Õºòºëáºð/òºñëèéí õÿíàëò Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿íýëãýý Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàë/æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý Äàõèí òºëºâëºëò Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ, Æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð, 2006 /õýâëýãäýýã¿é õóâèëáàð/

Çóðàã 19: Æåíäýðò øèíæèëãýý õèéõ ìàòðèöûã õóìõàà ºâ÷íèé ñýðãèéëýëò, õÿíàëòûí õºòºëáºðò õýðýãëýñýí íü Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë Æåíäýðèéí õàðàëãàí (ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ äàâóó áàéäàë (æåíäýðèéí õýì ýðõòýé áîëîõ íü) õýìæýýã ¿ë îéøîîäîã) Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã Òºñºë/õºòºëáºð æåíäýðèéí ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîæ ¿çýæ áàéíà óó? áàéíà óó?

Õºòºëáºð, òºñëèéí ñýäýâ/ õ¿ðýý

Òºñºë/õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà:

Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿çýë áîäîë, çîðèëãî, çàð÷èì Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí õàðèëöààã õàíãàõ, áèé áîëãîõîä ÷èãëýñýí çîðèëãî, çîðèëòóóä áàéãàà ýñýõ?

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

65 55

Æåíäýð–÷èãëýë õàíäëàãà (æåíäýðèéí ¿¿ðýã, Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (Æåíäýðèéí ÿëãààã õàðèóöëàãà, íººöèéí õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõýä õ¿ëýýí çºâøººðñºí) ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã) Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðò ÷èãëýñýí àñóóäëûã Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òàéëáàðëàäàã óó? õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Æåíäýð–÷èãëýë õàíäëàãà (æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, íººöèéí õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººðñºí) Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðò ÷èãëýñýí àñóóäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òàéëáàðëàäàã óó?

Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (æåíäýðèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã) Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Æèðýìñëýëòèéí ¿å äýõ õóìõàà ºâ÷íèé õàëäâàð, òîõèîëäîë áà ñºðºã ¿ð äàãàâðûã áóóðóóëàõ Ýðýãòýé ôåðìåð¿¿äèéí äóíäàõü ºâ÷ëºëèéí ýðñäëèéã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý àâ÷, àðãà÷ëàëûí áîëîâñðóóëàõ

Õóìõàà ºâ÷íèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýýíä ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëýõ

¿ðãýëæëýë äàðààãèéí õóóäñàíä

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

66 56

Áàðèìò 19 (¿ðãýëæëýë)

Õºòºëáºð, òºñëèéí ñýäýâ/õ¿ðýý

Æåíäýðèéí õàðàëãàí Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë áàéäàë (æåíäýðèéí (ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ õýì õýìæýýã ¿ë äàâóó ýðõòýé áîëîõ íü) îéøîîäîã) Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã Òºñºë/õºòºëáºð ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿çýæ áàéíà óó? ¿ë îéøîîæ áàéíà óó?

Òºñºë/õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà:

Òºñëèéí äèçàéí, òºëºâëºãººíèé õ¿ðýý Òºñëèéí á¿òýö, õÿíàëò, ¿íýëãýýíä õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîîíû õ¿ðýý õýìæýýã òºñºë/èäýâõèòýé àæèëëàãààíä òóñãàñàí óó? Ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí íýãýí èæèë áàéõ òàë äýýð àðãà õýìæýý àâñàí óó? Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿òýö

Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûí ÿëãààã õºòºëáºðèéí äèçàéí, òºëºâëºëòºä òóñãàñàí óó? Íººöèéã áèé áîëãîõ Õºòºëáºð/òºñëèéí ã¿éöýòãýë

Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ, ýñâýë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäëûã äîðäóóëàõã¿é áàéõàä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýí¿¿ä õèéãäñýí ¿¿?

Æèøýýëáýë, ýìýãòýé÷¿¿äèéã îðíû òîð õèéõ ãàð ¿éëäâýðëýëä õàìðóóëñíààð ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæëûí à÷ààëàëä äàðàìò áîëîõã¿é áàéõ áàéäëûã õàíãàõ (æèøýý íü, æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëààñ çàéëñõèéõ) Õºòºëáºðò ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ñóðãàí áîëîâñðóóëàõ ñóðãàã÷èä îðæ áàéãàà þó? Îðíû òîð îðóóëàõ òóõàé îëîí íèéòèéí õóðàëä îðîëöîõ ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õàðüöààã àíõààðàëäàà àâñàí óó?

Õºòºëáºð/òºñëèéí õÿíàëò

Õºòºëáºðèéí ìº÷ëºã á¿ðò æåíäýðèéí ÷èãëýëòýé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ õÿíàëòûí ñèñòåìä áàãòààñàí óó? Èäýâõèòýé àæèëëàãààíä çîðèóëàãäñàí íººöèéí òàëààðõè ¿ç¿¿ëýëò áàãòñàí óó? Èäýâõèòýé àæèëëàãààíû ã¿éöýòãýëèéí õÿíàëòèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëñàí óó? Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿íýëãýý Õºòºëáºðèéí óðò õóãàöààíû çîðèëãóóäûí áèåëýëòèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí ¿ð ä¿íä æåíäýðèéí àñóóäàë áàãòñàí óó?

Îðíû òîð õýðýãëýæ áóé ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä áà îõèä, õºâã¿¿äèéí õóâü õàðüöàà

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

67 57

Æåíäýð–÷èãëýë õàíäëàãà (æåíäýðèéí ¿¿ðýã, Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (æåíäýðèéí ÿëãààã õàðèóöëàãà, íººöèéí õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõýä õ¿ëýýí çºâøººðñºí) ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã) Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðò ÷èãëýñýí àñóóäëûã Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òàéëáàðëàäàã óó? õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Òîð, øàâüæíû õîðíû ¿íèéã áóóðóóëàõ áóþó òàòààñ ºãºõ çàìààð ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýäãýýð áàðààíä èë¿¿ õ¿ðòýýìæòýé áîëîõ ßëãàâàðòàé ýìçýã áàéäàë, ýð¿¿ë áàéõ çàí ¿éëä ñóðãàõ çîðèëãîîð õýðýãëýýíä íü òîõèðóóëæ ñîíèí ñýòã¿¿ëèéã ýðýãòýé÷¿¿äýä, ðàäèîã ýìýãòýé÷¿¿äýä (òýä þó õýðýãëýäãýýñ íü øàëòãààëààä) çýðýã îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéã àøèãëàõ

Õºòºëáºðèéí ìåññýæ ñàíàà íü õ¿¿õä¿¿äèéí äóíäàõü õóìõàà ºâ÷íèé òàðõàëòûã àíõààðàõ íü ýöýã ýõ÷¿¿äèéí àñóóäàë õýìýýí ñóðòàë÷èëñíààð õ¿¿õäèéã ãàãöõ¿¿ ýõ÷¿¿ä õàðæ õàíäàõ ¸ñòîé ãýñýí õýâøìýë ¿çëèéã õàëàõ áîëíî. Òîðûã èìïîðòîëæ áàéõûí îðîíä òîðíû äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëèéã ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîðøîîäîîð õèéëãýõ ÿâäëûã õºõè¿ëýí äýìæèõ Öàëèíã¿é àæèëëàäàã ñàéí äóðûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýýâýð, øàãíàëûí çàðäëûã íºõºõ õàíãàëòòàé õýìæýýíèé ìºíãºí ñàí õóðèìòëàë áèé áîëãîõ. Æåíäýðòýé õîëáîîòîé áýðõøýýë¿¿ä? Òýäãýýðèéã àðèëãàõ àðãà çàìûã òîäðóóëàõ çîðèëãîîð îëîí íèéòýä ñóóðèëñàí øèéäâýð ãàðãàõàä îðîëöîõ òºëººëë¿¿äòýé óóëçàõ

Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õóìõààãààð ºâ÷ëºãñäèéí òîî áóóðëàõ

Õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä æåíäýðèéí àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëàõã¿é áîë ãàðàõ ¿ð äàãàâðûí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ

¿ðãýëæëýë äàðààãèéí õóóäñàíä

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

68 58

Áàðèìò 19 (¿ðãýëæëýë)

Õºòºëáºð, òºñëèéí ñýäýâ/õ¿ðýý

Æåíäýðèéí õàðàëãàí Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë áàéäàë (æåíäýðèéí (ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ õýì õýìæýýã ¿ë äàâóó ýðõòýé áîëîõ íü) îéøîîäîã) Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã Òºñºë/õºòºëáºð ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ æåíäýðèéí õýì õýìæýýã èë¿¿ä ¿çýæ áàéíà óó? ¿ë îéøîîæ áàéíà óó?

¯éë àæèëëàãààíä ñàäàà áîëæ áîëîõ, óëñ òºð, õ¿íä ñóðòëûí òîãòîëöîîíû õîëáîãäîõ ò¿âøèíä îðøèæ áóé æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ïðàêòèê ¿ð íºëººã àíõààðàëäàà àâ÷ àæèëëàõ àðãà õýìæýýã òºñºë õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿? Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàë/ æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý Äàõèí òºëºâëºëò Ýõ ñóðâàëæ: Êëóãìàíààñ òîâ÷èëñîí, 2001 Ðàâèíäðàíû èøëýë, 2001 ÄÝÌÁ, Æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð, 2006 /õýâëýãäýýã¿é õóâèëáàð/

Øèãòãýý 19. Áîäëîãî, õºòºëáºðèéí ïðàêòèê áà ñòðàòåãèéí õàíäëàãà, àðãà áàðèë Æåíäýðèéí ïðàêòèê õàíäëàãà

- Áîãèíî õóãàöààò õýðýãöýý, øààðäëàãàä õàðèó ¿ç¿¿ëäýã - Õýðýãëýã÷, íèéë¿¿ëýã÷ ººðñäºº õÿëáàðõàí ìýäýýä àâ÷èõ õýðýãöýý øààðäëàãàä õàðèó àðãà õýìæýý àâäàã - Áèîëîãèéí øààðäëàãà áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí îíöãîé íºõöë¿¿äýä àíõààðäàã - Æåíäýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã áàðàà ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàõ õàíäëàãà áàðüäàã - Èäýâõèòýé àæëûí ñóáúåêòýýð ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéã îðîëöóóëàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã - Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäëûã ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ áîëîìæîîð õàíãàõ áàéäëààð ñàéæðóóëàõ áîëîìæòîé ãýæ ¿çäýã - Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèëöààã ººð÷ëºõºä ãîëëîí àíõààðäàãã¿é. Æåíäýðèéí ñòðàòåãèéí õàíäëàãà

- Õ¿íèé òîãòâîðòîé õºãæëèéí ñàëøã¿é á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéõ ¿¿äíýýñ ñòðàòåãè íü óäààí õóãàöààíûõ áàéõ õàíäëàãàòàé - Õ¿ì¿¿ñ òýð áîëãîí ººðñäºº îëæ õàðæ ÷àääàãã¿é õýðýãöýý øààðäëàãûã àíõààð÷ àæèëëàäàã - Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õàðèóöëàãà, ýðõ ìýäëèéí õàðèëöààíû òýãø áóñ áàéäëûã àíõààð÷ àæèëëàäàã - Óõàìñàð, ººðèéãºº èë¿¿ äýýäëýõ, áîëîâñðîë, áàéãóóëëàãûã áýõæ¿¿ëýõ, óëñ òºðèéí èäýâõæèë ãýõ çýðãýýð äàìæóóëàí ÷àäâàðæóóëàõ õýðýãöýý øààðäëàãûã òîãòîîäîã - Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéð ñóóðèéã òýäãýýðèéí ç¿ãýýñ íººö áàÿëãèéã õÿíàõ ÿâäëûã èë¿¿ áîëãîõ çàìààð áýõæ¿¿ëýõ - Ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ ÷àäâàðò íºëººëºõ äîòîîä, ãàäààä õ¿÷èí ç¿éëèéí õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ çàìààð ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõèéã õàíãàõ Ýõ ñóðâàëæ: Ìîñåðîîñ õóðààíãóéëàí àâñàí, 1993 Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

69 59

Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (æåíäýðèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã) Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

èðýýä¿é, æåíäýðèéí òýãø áàéäàëä òàâèõ çîðèëò, áîäëîãî áîëîâñðóóëàëò, ñóäàëãàà, ºìãººëºë/ÿðèà õýëýëöýý, õóóëü òîãòîîìæ, íººö áàéðøóóëàëò, ìºí õºòºëáºð òºñëèéí òºëºâëºëò, ã¿éöýòãýë, õÿíàëò çýðýã á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíû ñóóðü þì. Æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãà íü èäýâõèòýé àæèëëàãàà, áîäëîãî, õºòºëáºð, çîõèîí áàéãóóëàëòûí çàìààð æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã á¿ðä¿¿ëýõ ñòðàòåãè áîëäîã. Ýíýõ¿¿ õàíäëàãà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûã á¿õèé ë ò¿âøíèé òîãòîëöîîíäîî æåíäýðèéí õàðèëöààã àíõààðàí àæèëëàõûã øààðäñàí áàéäàã.

¿¿äíýýñ ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí äîòîð áà ãàäíà óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí á¿õèé ë ñàëáàðò õèéõ øààðäëàãàòàé. Èéì íºëººëºë ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã ýðõ áàðèã÷äûí äóíä æåíäýðèéí àñóóäëûí óõàìñàð îéëãîëòûã á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëíý. Ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õºíäñºí óëñ òºðèéí ìýäýãäëèéã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíäîõ àäèë áèø áàéäëûã áàãàñãàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî, õºòºëáºð¿¿ä äàãàëäàæ áàéõ ¸ñòîé. Á¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìäûí ñóäàëãààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéñýí ÄÝÌÁ-ûí òàéëàíä áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äûí äóíä æåíäýðèéí òàëààðõè ìýäëýã äóòìàã áàéæ áîëçîøã¿é òóõàé äóðüäæýý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, òºëºâëºãºº, õºòºëáºð äýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìä æåíäýðèéí àñóóäëûã àíõààðàí àæèëëàäàã òóõàé 50%-èàñ èë¿¿ õóâü íü íàðèéí ¿íýëãýýãýýð æåíäýðèéã àíõààð÷ àæèëëàäàã áàéæ áîëçîøã¿é òóõàé ä¿ãíýëò ãàðãàñàí. Ýäãýýð õèéãýýä áóñàä ä¿í øèíæèëãýýãýýð æåíäýðèéí àñóóäëààðõ ºíººãèéí óõàìñàð, îéëãîëò áà ÷àäàìæ íü á¿ñ íóòàãò äóëèìàã áàéãàà òóõàé áàðèìòóóä áèé.

Ýðõ áàðèã÷äûí óõàìñàð, ÷àäàìæèéã äýýøë¿¿ëýõ Æåíäýðèéí òýãø áàéäàëä óëñ òºðèéí õ¿ñýë çîðèëãî, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, òºëºâëºãºº, õºòºëáºð¿¿äýä æåíäýðèéí àñóóäëûã àíõààð÷ îíîâ÷òîé òóñãàõ íü àìæèëòòàé àæèëëàõàä ìàø ÷óõàë. Óëñ òºðèéí äýìæëýãèéã òàòàõûí òóëä ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàìãààëàõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ íü íýí ÷óõàë. Óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé äýìæëýãèéã òàòàõ

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

Èéíõ¿¿, ýðõ áàðèã÷äûí äóíä æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé ìýäëýã, îéëãîëò, ÷àäàìæèéã òºãñ òîìú¸îëæ òîäîðõîéëñîí æåíäýðò ñóóðèëñàí áîäëîãî õºòºëáºð¿¿äèéã äýìæèõýä íºëººëºõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýðõ áàðèã÷äûí ÷àäàìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ

òºðºë á¿ðèéí ñòðàòåãèéã ÷ àøèãëàæ áîëíî. Æèøýý íü, æåíäýðèéí ñóðãàëò íü æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé àñóóäëûí îéëãîëò, æåíäýð, áèîëîãèéí ò¿âýãòýé õàðèëöààã ñàéæðóóëàõ áîëîìæòîé. Ñóðãàëòûí ñàíàà÷èëãóóä íü ýðõ áàðèã÷äàä ýíýõ¿¿

Øèãòãýý 20: ÄÝÌÁ æåíäýðèéí øóäàðãà áîäëîãî, ñòðàòåãè

ÄÝÌÁ æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûí òºëºº àæèëëàõàà “Àðüñ ºíãº, øàøèí ø¿òëýã, óëñ òºðèéí èòãýë ¿íýìøèë, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áàéð ñóóðèíààñàà ¿ë õàìààðàí ýð¿¿ë ìýíäèéí àâ÷ áîëîõóéö õàìãèéí ºíäºð ñòàíäàðòûí ¿éë÷èëãýýã àâ÷ ñýòãýë õàíãàëóóí áàéõ íü õ¿í á¿õýí ýäëýõ ¸ñòîé õ¿íèé ¿íäñýí ýðõ¿¿äèéí íýã þì” õýìýýí ººðèéí ¿íäñýí õóóëèíäàà çààæ áàòàëãààæóóëñàí. Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä æåíäýðèéí àñóóäàë íºëººëæ áàéãàà òàëààð áàðèìò, íîòîëãîîíóóä èõñýõèéí õýðýýð ÄÝÌÁ íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéæðóóëàõ, Í¯Á-èéí íèéãìèéí øóäàðãà ¸ñûã äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãûí õýñýã áîëãîí àæèëëàõûí ÷óõëûã á¿õ ò¿âøíèé àæèë÷èääàà àíõààðóóëæ, Æåíäýðèéí òóõàé áîäëîãîòîî ìàø òîäîðõîé çààñàí. Òóñ áîäëîãûí çîðèëãî íü æåíäýðèéí àñóóäëûã òóñãàñàí, ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíäûí òýãø áàéäàë, øóäàðãà ¸ñûã õàíãàõàä ÷èãëýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà, áîäëîãî, õºòºëáºðººð äàìæóóëàí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí äýìæèõ ÿâäàë þì. Æåíäýðèéí áîäëîãûí çîðèëãî íü: - ¯éë àæèëëàãààíû õ¿ðòýýìæ, ¿ð ºãººæ, ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ - Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíäûí òýãø áàéäàë, øóäàðãà ¸ñûã á¿õèé ë íàñàí òóðøäàà ýäëýõ, õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãàà íü æåíäýðèéí øóäàðãà áóñ ¿¿ðýã, õàðèëöààã ººãø¿¿ëýõã¿é áàéõ - Æåíäýðèéí ýð¿¿ë ìýíä, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä íºëººëºõ íºëººëëèéí òàëààðõ òîîí áîëîí ÷àíàðûí ìýäýýëëýýð õàíãàõ - Ãèø¿¿í îðíóóääàà æåíäýðèéí àñóóäàëä õàðèóëñàí áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñëèéí òºëºâëºëò, õýðýãæ¿¿ëýëò, ¿íýëãýýã õèéõýä òóñëàõ Ýäãýýð çîðèëãóóä íü ÄÝÌÁ-ààñ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà á¿õèé ë õ¿ðýýíèé àæèëä õàìààðàõ æåíäýðèéí àíàëèçèéã õèéñíýýð õýðýãæèõ þì. Ìºí ýíýõ¿¿ áîäëîãî íü ÄÝÌÁ-ûí á¿õ àæèë÷èä, ÄÝÌÁ-ûí á¿õ ë ò¿âøèí, õýëòñ¿¿äèéí ¿ð ä¿íòýé, èäýâõèòýé õàìòûí àæèëëàãààã øààðäàíà. ÄÝÌÁ-ààñ ÿâóóëæ áóé àæëóóäàä æåíäýðèéã àìæèëòòàé òóñãàõ ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã Åðºíõèé Çàõèðëûí øóóä óäèðäëàãàíä àæèëëàäàã äýýä ò¿âøíèé óäèðäëàãûí áàã õàðèóöíà. 2007 îíä ÄÝÌÁ-ààñ ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýð, õ¿éñèéí ¿¿ðýãò àíàëèç õèéõ, ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé çàéëñõèéæ áîëîõóéö æåíäýðò ñóóðèëñàí òýãø áóñ áàéäëûí õÿíàõ ÷àäâàðàà áýõæ¿¿ëýõ, Ãèø¿¿í îðíóóäûã æåíäýðò õàðèóëæ ÷àäàõóéö ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñëàõ çîðèëãîîð æåíäýðèéí ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí. Óã ñòðàòåãè íü öààøèä, òîãòìîë õÿíàãäàæ, ¿íýëýãäýæ áàéõ øààðäëàãàòàé äîîðõè ñòðàòåãèéí ÷èãëýë¿¿äèéí áàãòààñàí: - Æåíäýðèéí òºëºâëºëò, àíàëèçàä õèéõ ÄÝÌÁ-ûí ÷àäâàðûã áýõæ¿¿ëýõ - ÄÝÌÁ-ûí ìåíåæìåíò, õàìòûí àæèëëàãààíû còðàòåãè, äóíä õóãàöààíû ñòðaòåãèéí òºëºâëºãºº, õºòºëáºðèéí òºñºâ, ¿íýëãýý, õÿíàëòàä æåíäýðèéí àñóóäëûã íýãòãýí îðóóëæ áàéõ - Õ¿éñýýð ñàëãàí õàðóóëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí òîî, ìýäýý, æåíäýðèéí àíàëèç çýðãèéí àøèãëàëò, øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé øóäàðãà áóñ áàéäàë ðóó õàíäñàí áîäëîãî, çºâëºãºº, õýì õýìæýý, ñòàíäàðò, àðãà õýðýãñýë, óäèðäàìæèéã áîëîâñðóóëàõ àæëóóäûã äýìæèõ - Õàðèóöëàãûã áèé áîëãîõ Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ 2002à, 2007

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

ìîäóëüä äóðüäñàí æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãûí àðãà õýðýãñëèéã òàíèëöóóëàõ áîëîìæîîð õàíãàíà. Ýäãýýð ñàíàà÷èëãûã ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí àñóóäëààð íýãýíò òåõíèêèéí ìýäëýã, ÷àäâàðòàé áîë÷èõñîí ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä ìàíëàéëàí õèéõ áîëîìæòîé. Íºãººòýéã¿¿ð, æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóðøëàãà ìýäëýãòýé çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàã, ÒÁÁ, àêàäåìè, îëîí íèéò, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà çýðãýýñ òåõíèêèéí òóñëàëöàà àâàõ á¿ðýí áîëîìæòîé.

íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã áèé áîëãîõ áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñë¿¿äýä òóñæ áèåëýëýý îëæ áàéíà óó, ¿¿íä ÿìàð ñààä áýðõøýýë¿¿ä ó÷èð÷ áàéãààä àíõààðàõ. Ò¿¿í÷ëýí æåíäýðèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ õàíäëàãà óëñ îðíû òºñâèéí ïðîöåññò òóñãàãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Ýíý çîðèëãîîð æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé èíäèêàòîðóóäûã áîëîâñðóóëæ, ÆÕ òºñâèéí ¿ð ä¿íä òàíàäàëò øèíæèëãýý õèéñýí. Òºâëºðñºí õîò, ñóóðèí ãàçðóóä òºñºâ ñàíõ¿¿æèëòýýñ èë¿¿ õ¿ðòýæ àëñëàãäñàí, õºäºº îðîí íóòàã ñàíõ¿¿æèëòýý äóòóó àâñàí òîõèîëäëóóä ãàð÷ýý. Õºðºíãº íººöèéã ñàíõ¿¿æèëò äóòóó àâñàí îðîí íóòàãò áàéðøóóëàõäàà õ¿í àìûí òîî, õýðýãöýýã õàðãàëçàõ íü ç¿éòýé. Õ¿í àì, áîäèò õýðýãöýýã ¿íäýñëýñýí øèéäëèéã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýòýé õîñëóóëáàë æåíäýðèéí àñóóäëûã íººö áàéðøóóëàõ çàãâàð æèøýý áîëãîõîä òóñ äýì áîëíî.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí àæèëëàãàà Ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä íºëººëäºã. Ñàíõ¿¿æèëòèéã áîñãîæ áàéðøóóëàõ áîäëîãî íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò ººð ººðººð íºëººëºõ õàíäëàãà àæèãëàãäàæ áàéíà. Øèãòãýý 22-ò ñàíõ¿¿æèëòûã áîñãîæ áàéðøóóëàõ çàð÷èì

Øèãòãýý 21. Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü, æóðàì

Æåíäýðèéí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëò, æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëëèéí òóõàé õóóëü íü õýðãèéã øèéäâýðëýõ, õîõèðîã÷ áîëîí óã õýðãýýñ àìüä ¿ëäýã÷ øóäàðãà ¿íýíèéã õàéõ õóóëü ýðõ ç¿éí õ¿ðýýã õàíãàæ ºãäºã. ßìàð ÷ öîãö õóóëü íü õýðýãæèæ áîëîõóéö ñèñòåìòýé ¿éë àæèëëàãààãààð áàòàëãààæèæ áèåëýëýý îëäîã. Õóóëèàð îëãîãäñîí ýðõýý ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñäºº ìýäýæ áàéõûí ÷óõëûã ýäãýýð îðîëäëîãî áîëãîí ÷óõàë÷èëäàã. Òóõàéí ÿäóó ýìýãòýéä õóóëèàð îëãîãäñîí ýðõýý ýäëýí ø¿¿õýýð äàìæèí ¿íýíèéã îëæ òîãòîîõîä òóñëàìæ õýðýãòýé áàéäàã. Êàìáîæèéí “Õ¿íä íºõöºëä áàéãàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºâ” íü Í¯Á-ûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ñàíòàé õàìòðàí æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëëèéí ýñðýã íýãýí öîãö ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëñàí. Õºòºëáºðèéí çîðèëãî íü îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéã õ¿÷èðõèéëëýýñ õàìãààëàõ àñóóäàë áàéñàí. Òºñºë õýðýãæ¿¿ëñíýýð Êàìáîæèéí “Õ¿íä íºõöºëä áàéãàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºâ” íü îðîí íóòãèéí èðãýäèéí õ¿÷èðõèéëëèéí òàëààðõè îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëæ, õ¿÷èðõèéëýëòýé òýìöýõ àðãóóäààð õàíãàñàí. Óã òºâ íü 1998 îíû 11-ð ñàðä Ïíîì Ïåí îð÷ìûí 18 îðîí íóòàãò ¿éë àæèëëàãààãàà òóðøèëòûí æóðìààð ýõýëñýí. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, õîëáîãäîõ õóóëü, îðîí íóòãèéí óäèðäëàãóóäûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéí òàëààðõ ñóðãàëò, ñåìèíàð çîõèîí ÿâóóëñàí. Èíãýñíýýð îðîí íóòãèéí èðãýä õ¿÷èðõèéëëèéí õîõèðîã÷äîä òóñàëæ, òýäýíä áîëîí òýäíèé àð ãýðèéíõýíä òóñëàõ ñ¿ëæýýã áàéãóóëæ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéí òîõèîëäëóóäûã õÿíàõ çýðýã àæëûã õèéõ áîëñîí. Ìºí òºñëèéí õ¿ðýýíä èðãýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéí òàëààðõè ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, õîëáîãäîõ õóóëü æóðìûã ñóäëàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý, ãýð îðîí, çýýë, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò çýðýã àæëóóä õèéãäýæ, ýìýãòýé÷¿¿äýýñ ýíý á¿ãäýýñ õ¿ðòýõ áîëîìæòîé áîëñîí. Ýõ ¿¿ñâýð: Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã á¿õ õýëáýðèéí õ¿÷èðõèéëëèéã óñãàõ ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ Í¯Á-ûí Èòãýëöëèéí ñàí, Êàìáîæèéí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéã çîãñîîõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà (http://unifem–eseasia.org/projects/cambodia/VAMCAM2.HTM, 2006 îíû 3-ð ñàðûí 4) Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

62 72

Á¿ñèéí óëñ îðíóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðèéí öîãö á¿òöèéã ñàíàë áîëãîõ íü îëîíòàà áàéëàã. ¯¿íä: òàòâàðûí îðëîãî, íèéãìèéí äààòãàëûí õóðààìæ, õóâèéí äààòãàëûí õóðààìæ, ÷èíýýëýã á¿ëãèéí õàíäèâ, îðîí íóòãèéí ñàíõ¿¿æèëò ãýõ ìýò. Îðëîãî áàãàòàé îëîí óëñ îðíû õóâüä äîíîð õàíäèâëàã÷äûí òóñëàìæ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. Ýäãýýð ñàíõ¿¿æèëòûí àðãóóä íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àâàõàä ººð ººðººð òóñäàã áàéíà. Øèãòãýý 23 íü Ìåêñèêò ýð¿¿ë àìüäðàõ ýðõèéã õºíäñºí íèéòèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðöóóëàëò äàõü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûã ñóäàëñàí ñóäàëãààã àâ÷ ¿çñýí. Ýíý íü íèéãýì äîòîðõ

çàðèì á¿ëýã õýðõýí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàãäàæ áîëîõûã õàðóóëñàí æèøýý þì. Îëîí óëñ îðîíä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíäûí áèå ìàõáîäèéí áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí îíöëîã, ÿëãààòàé áàéäàã íü ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ àëáàí ¸ñíû õºäºëìºð ýðõëýõýä õ¿ðãýäýã áà õàðèí ýìýãòýé÷¿¿äèéã àëáàí áóñ ñàëáàðò àæèëëàõûí çýðýãöýý ¿ð õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, òýäíèéãýý àñðàõ ãýõ ìýò íºõºí ¿ðæèõ¿éí øèíæòýé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ò¿ëõ¿¿ õ¿ëýýõýä õ¿ðãýäýã. Ýíýõ¿¿ æåíäýðýýñ øàëòãààëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðü íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä ÷èãëýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíõ¿¿æèëòàíä íºëººëäºã. ªºðººð õýëáýë, õºäºëìºðèéí àëáàí ¸ñíû ñàëáàð íü

Øèãòãýý 22: Æåíäýðèéí ÷èã áàðèìæààòàé ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºëò

Æåíäýðèéã äýìæñýí ñàíõ¿¿æèëò íü æåíäýðèéí ¿¿äíýýñ ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ñàíõ¿¿æèëòýä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ çîðèëãîòîé. ¯íäýñíèé, îðîí íóòàã, ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò íü æåíäýðò õàìààã¿é ìýò õàðàãäàæ ìàãàäã¿é áîëîâ÷, çàñãèéí ãàçðûí îðëîãî, çàðëàãûí íºëººëºë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, õºâã¿¿äýä ÷èãëýãäñýíòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèäîä ººð áàéäàã. Óëñûí íººöèéí õóâààðèëàëò, àøèãëàëò, á¿ðä¿¿ëýëòèéí ä¿í øèíæèëãýý íü çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ æåíäýðèéí òýãø áàéäàëä õàíäàõ õàíäëàãûã õÿíàõ õ¿÷èðõýã õýðýãñýë þì. Ä¿í øèíæèëãýý íü óëñûí áóþó îðîí íóòãèéí òºñâèéã íèéòýä íü áóþó õýñýã÷ëýí õàìàðäàã. Æåíäýðò ñóóðèëñàí òºñºâ çîõèîõ, çàðöóóëàõ, õÿíàõ àæëóóäàä íü îëîí íèéòèéã îðîëöóóëàõ ÿâäàë óëàì ºñ÷ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí èðãýäèéí òºñºâ, íººö, ýõ ¿¿ñâýðèéí õóâààðèëàëò, á¿ðä¿¿ëýëòýä àíõààðàõ ÿâäàë èõñýæ áàéãàà. Æåíäýðò õàíäñàí òºñºâ á¿ðä¿¿ëýëò àíõ Ôèëèïïèíä 1990-ýýä îíä Æåíäýð áà Õºãæëèéí (ÆÕ) ñàíõ¿¿æèëò õýìýýõ çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëîîð ñàíàà÷ëàãäñàí þì. Æåíäýð áà õºãæèë òºñºâ íü Åðºíõèé òºñºâëºëòèéí àêòààð õýðýãæäýã. Õóóëüòàé ýíý çýðýãöýõ¿éö õ¿÷èí òºãºëäºð áàéäàã ýíýõ¿¿ àêò íü çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàã áîëîí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäàä íèéò òºñâèéí 5%-ã ýìýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàæ, ýðõèéã äýìæñýí õºòºëáºð, ¿éë àæèëëàãà, òºñë¿¿äýä õóâààðèëæ áàéõûã äààëãàñàí. Ôèëèïïèíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ, ¿¿ðãèéí ¿íäýñíèé êîìèññ íü (ÔÝ¯¯Ê) ÆÕ òºñâèéí õÿíàã÷ áàéäëààð àæèëëàäàã. ÔÝ¯¯Ê íü çàñãèéí ãàçàð, ÿàì, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà á¿ðèéã ÆÕ-èéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ, òºñâèéí õàìãèéí áàãàäàà 5%-ã ýíýõ¿¿ òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõýä çàðöóóëàõûã øààðääàã. ÔÝ¯¯Ê-ûí õÿíàëò íü íü çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàã, òýð äîòðîî óäèðäàõ ò¿âøíèé àæèëòíóóäàä æåíäýðèéí òýãø áàéäàë, æåíäýðòýé õîëáîîòîé áóñàä ¿çýë áàðèìòëàëûí òàëààðõè ìýäëýã ñîíãîëòûã áýõæ¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéãààã îíöãîéëäîã. ×àäâàð, ÷àäàìæ äóòìàã íºõöºëä çàðèì îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãóóä ÆÕ-èéí òºñâèéã ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâöàñíû çàãâàð, á¿æèã ãýõ ìýò õýðýãöýýã¿é ç¿éëä çàðöóóëñàí ÿâäàë ãàð÷ýý. Æåíäýðèéí òºñâèéí çàðöóóëàëòûí òóõàé òîãòîîëûí á¿ðõýã òîäîðõîéã¿é áàéäàë íü èéì ¿ð ä¿íä õ¿ðãýñýí ãýñýí ä¿ãíýëò áàéäàã. Àãåíòëàãóóäûí àæèëòíóóä áàéíãà ñîëèãäîõûí çýðýãöýý ÔÝ¯¯Ê-ûí õÿçãààðëàãäìàë ñàíõ¿¿æèëò íü äýýðõ áàéäàëä õ¿ðãýñýí. ÆÕ-èéí 5% íü åðºíõèéäºº òºñâèéã æåíäýðèéí ç¿ã õàíäóóëàõ ÿâäëûã õºõè¿ëýí äýìæèõýä ÷èãëýãäñýí. Õºãæëèéí äîòîð æåíäýð íü ñàëáàð äóíäûí àñóóäàë ó÷èð ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òºðºë á¿ðèéí õýðýãöýý øààðäëàãà òºñºâä çóóí õóâü òóñãàëàà îëñîí áàéõ øààðäëàãàòàé. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

73 63

õºäºëìºðèéí õóóëèàð õàìãààëàãäñàí áàéõûí çýðýãöýý òàòâàð, íèéãìèéí äààòãàë, õóâèéí áîëîí óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí ñèñòåìä õàìðàãäñàí áàéäàã. Ýäãýýð óëñûí áîëîí õóâèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí òîãòîëöîî, ¿éë÷èëãýý íü àëáàí áóñ áóþó ãýðýýð õºäºëìºð ýðõýëäýã õ¿ì¿¿ñò õ¿ð÷ ¿éë÷ëýõ íü õîâîð áàéäàã. Òèéìýýñ àëáàí ñàëáàðò õºäºëìºð ýðõýëäýã õ¿ì¿¿ñ ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäàí ¿ð øèìèéí õ¿ðòäýã áà ýäãýýð íü ãîëäóó ýðýãòýé÷¿¿ä áàéäàã. Ìºí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíõ¿¿æèëòûí á¿ðòãýëä ºðõèéí òýðã¿¿í ýðýãòýéãýýð á¿ðòãýãäýõ ÿâäàë çàðèì óëñ îðíóóäàä áàéäàã íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýðýãòýé÷¿¿äýýñ õàìààðàõ õàðààò áàéäëûã èõýñãýäýã. Ýíý íü çºâõºí ãýð á¿ë ñàëñíààð äóóñãàâàð áîëäîã. Ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýý, ìàòåðèàëóóäàä íèéãýì äýõ ÿëãàâàðäàí ãàäóóðõàëòûã ¿ã¿éñãýñýí õàìãèéí øóäàðãà òàòâàð, íèéãìèéí äààòãàëûí ñèñòåìèéã ñàíàë áîëãîæ áàéãàà òàëààð äóðüäñàí áàéäàã. Ãýñýí õýäèé ÷ òàòâàðààñ øóóä õýðýãëýã÷èéí õóðààìæèä øèëæèæ áóé ÿâäàë íü ÿäóó÷óóä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõàä ñºðãººð íºëººëæ áàéíà. ¯¿ãýýð áàðàõã¿é, àøãèéí òºëºº õóâèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí áàéãóóëàãàä øóóä õóðààìæ ºãºõ çýðýã íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõýä òºâºãòýé îéëãîìæã¿é áàéäëûã ¿¿ñãýäýã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíõ¿¿æèëòûí øèíý÷ëýëä ãàðñàí æåíäýðæñýí ¿ð íºëººíèé íîòîëãîîíä õèéãäýõ øààðäëàãàòàé ç¿éëñ áàãàã¿é áàéãààã ñóäàëãàà õàðóóëñàí. Ãýõäýý çàðèì áàðèìòààð õýðýãëýã÷èéí õóðààìæèä íàéäàõ ÿâäàë ºñ÷ áàéãàà íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò òýíö¿¿ áóñààð íºëººëºõèéí çýðýãöýý ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí ¿ð àøãèéã áàãà õ¿ðòýæ áóé ÿâäàë àæèãëàãäñàí. Èéíõ¿¿ ýäãýýð äààòãàëûí õîëèìîã õóâèëáàð ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò õýðõýí òóñ÷ áóé ¿íýëýõ ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. Õ¿íèé íººö Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð äàõü õ¿íèé íººöèéí õóâààðèëàëò íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí òàëààðõè áîäëîãûí õýðýãæèëòýä ýåðýã áà ñºðºã áàéäëààð íºëººëæ áîëíî. Õºäºº

îðîí íóòàãò, òýð äóíäàà àëñëàãäñàí îðîí íóòãóóäàä øààðäëàãàòàé ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûã õóâààðèëæ îðîí íóòàã äàõü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Äýýðõ åðºíõèé àñóóäëûí õàæóóãààð ýðýãòýé, ýìýãòýé àæèëòíóóäûã òîìèëîí àæèëëóóëàõäàà ýðýãòýé, ýìýãòýé ºâ÷òíèé õýðýãöýýã áîäîëöîõ íü íýí ÷óõàë. Îëîíõè òîõèîëäîëä ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ýìýãòýé àæèëòíààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã. Ýíý õýðýãöýý áèåëýýã¿é òîõèîëäîëä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõààñ ýìýãòýé÷¿¿ä çàéëñõèéäýã. Òýäýíä ýðýãòýé ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàíä ¿ç¿¿ëýõ íü òààòàé áóñ áàéäàã áà çàðèì òîõèîëäîëä ýíý íü ñî¸ë, çàí çàíøëûí õóâüä õîðèîòîé ç¿éë áàéäàã. Ýðýãòýé, ýìýãòýé àæèëòíóóäàä èæèë òýãø áîëîëöîî îëãîäîã áîëîâñîí õ¿÷íèé áîäëîãî ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûã àæèëä àâàõ, õóâààðèëàõ, àëáàí òóøààë êàðüåðûí õóâüä æåíäýðèéí òýíöâýðèéã ñàéæðóóëàõàä ýåðýã íºëººòýé. Ýíý íü îëîí òîõèîëäîëä èíñòèòóöûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö, ïðàêòèêò ä¿í øèíæèëãýý õèéõèéã øààðääàã. Ýäãýýð àñóóäëûã óõàìñàðëàí îéëãîõîä òóñòàéí äýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí äîòîð æåíäýðòýé õîëáîîòîé òýãø áóñ áàéäëûã øèéäâýðëýõ ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ ÷àäâàðûã áèé áîëãîíî. Èæèë áîëîìæèéí áîäëîãûã á¿ðä¿¿ëýõ íü àæèëä àâàõ, ãýðýý áàéãóóëàõ, öàëèí õºëñ çýðýã äýõ òýãø áóñ áàéäëûã àðèëãàõàä òóñòàé. Æèøýýëáýë, àæëûí áàéðíû òîäîðõîéëîëò, àæèëä àâàõ ÿâöûã çîõèöóóëäàã õ¿íèé íººöèéí áîäëîãî, æèðýìñíèé áîëîí ýõèéí ÷ºëºº, ýöãèéí ÷ºëººã áàãòààñàí ãýðýý çýðýã íü òýãø áîëîëöîîíû áîäëîãîä õóâü íýìýð îðóóëäàã. Ýðõ ç¿é óëñ òºðèéí îð÷èí íü òýãø áîëîëöîîíû áîäëîãîä ñààä áîëäîã áà ººð÷ëºëò õèéõèéã øààðäàõ òàëòàé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí äóíä æåíäýðèéí ìýäëýã, îéëãîëòûã äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàãàã¿é àæèë õèéõ øààðäëàãàòàé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû ¿éë÷èëãýý áîëîí íàðèéí ìýðãýæëèéí ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã á¿õèé ë øàòíû ýì÷, ýìíýëãèéí àæèë÷èä ýíýõ¿¿ ñóðãàëò,

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

64 74

õºòºëáºðò õàìðàãäàõ øààðäëàãàòàé. Õýì õýìæýý, ïðîòîêîëûã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ òàë äýýð ïðàêòèê ñóðãàëò ÿâóóëàõ çîõèõ õ¿ì¿¿ñèéã òîìèëîí àæèëëóóëàõ øààðäëàãàòàé. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý òºëºâëºëòèéí òàëààð àæëûí áàéðàí äýýðõ ñóðãàëò ÿâóóëñíû äàðàà æåíäýðèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àæèë, òºëºâëºãºº, èíñòèòóöûí àñóóäëûã æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãûã äýìæèõ ¿¿äíýýñ õèéõ øààðäëàãàòàé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëýë Á¿ñèéí óëñ îðíóóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûí ãîë õ¿íäðýë íü óëñ ¿íäýñòíèé ò¿âøèíä õ¿éñýýð ñàëãàí õàðóóëñàí øààðäëàãàòàé ìýäýýëýë õîìñ áàéäàã.

Õ¿éñýýð íü àíãèëñàí ìýäýýëýë íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ºâ÷èí ýìãýãò ºðòºõ ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëñèéí ÿëãàà, ºâ÷ëºë íàñ áàðàëòûí õýâ ìàÿã, àìüäðàëûí òîäîðõîé ìº÷ëºã ¿å¿äýä íèéòëýã òîõèîëäîõ ºâ÷èí ýìãýã çýðãèéã ñóäëàõ, ä¿ãíýëò õèéõýä ìàø õýðýãòýé áàéäàã. Õ¿éñýýð íü ñàëãàí õàðóóëñàí ìýäýýëýë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áàéäàë, òýäãýýðèéí öààíà íóóãäìàë îðøèõ æåíäýðòýé õîëáîãäîëòîé õ¿÷èí ç¿éëñèéã òàíüæ ìýäýõýä ÷óõàë. Õ¿éñýýð íü ñàëãàñàí ìýäýýëýë, æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã öóãëóóëñíààð

Øèãòãýý 23: Ìåêñèê óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðöóóëàëòûí èíñòèòóöèéí áà ãàçàðç¿éí õóâààðèëàëò

Ñóäàëãààãààð Ìåêñèêèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºñâèéã Ìåêñèêèéí ¿íäñýí õóóëü, Îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéí êîíâåíöèéí ¿¿äíýýñ øèíæèëñýí. Òóõàéëáàë, ýð¿¿ë ýíõ ÿâàõ ýðõèéí õ¿ðýýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõýä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõûã õýðõýí õîðèãëîñíûã ñóäàëñàí. ßëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã õîðèãëîñîí íü îëîí óëñûí êîíâåíöèä òîäîðõîéëñîí îëîí ýðõýä õàâñàðãàñàí “äýâøèëòýò áèåëýëòèéí” çààëòòàé íÿãò õàìààòàé àñóóäàë þì. Ýíý íü íýìýëò íººö, ñàíõ¿¿æèëòûã îëîõîîñ èë¿¿òýé îäîî áàéãàà áîëîìæèéã õýðõýí çºâ õóâààðèëàõàä ÷èãëýñýí þì. Ýíý çîðèëãîîð óã ñóäàëãàà íü íººöèéí èíñòèòóöèéí õèéãýýä ãàçàðç¿éí áàéðøóóëàëò ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õóâüä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàë áàéñàí ýñýõèéã øèíæèëñýí ñóäàëãàà íü èíñòèòóöèéí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûí ìàãàäëàëûã íÿãòëàõ ¿¿äíýýñ íèéãìèéí õàìãààëëûí òîãòîëöîîòîé õàðüöóóëñàí. Ýíý òîãòîëöîî íü àðàé ºíäºð îðëîãîòîé áîëîí àëáàí ¸ñíû àæèë õèéäýã èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. ¯¿íèéã àëáàí áóñ àæèë ýðõýëäýã, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìíààñ ñàíõ¿¿æäýã ¿éë÷èëãýýíýýñ õàìààðäàã (õàìãààëàãäààã¿é á¿ëýã) ÿäóó èðãýäýä ¿éë÷èëäýã òºâëºðººã¿é ñàíòàé õàðüöóóëñàí. Ýäãýýð õî¸ð ñàíõ¿¿æèëòèéí àðãà íü Ìåêñèêèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîã òºëººëäºã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåì äýõ ýíýõ¿¿ õóâààãäàë íü ººðºº ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã àãóóëàõã¿é. Õàðèí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëò íü ÷àíàðòàé ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ýäãýýð õî¸ð á¿ëýãò ººð áàéñàí. ¯éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéí áîëçîøã¿é òýãø áóñ áàéäëûã ¿íýëýõ ¿¿äíýýñ ñóäàëãàà íü äýýðõ õî¸ð òîãòîëöîîíû æèëä íýã õ¿íä õýð õýìæýýíèé çàðäàë ãàðãàäãèéã ñóäàëæýý. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä 1998 îíä íèéãìèéí õàìãààëàëä õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñò õàìãààëàëòã¿é õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëàõàä 2 äàõèí èë¿¿ çàðäàë ãàðãàæýý. Ýíýõ¿¿ çºðºº 1999, 2000 îíóóäàä áàãà çýðýã áàãàñæýý. Åðºíõèé ä¿íãýýð áàðàã äºðºâíèé ãóðàâ íü íèéãìèéí äààòãàëä õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñò çàðöóóëàãäñàí áàéíà. Ãàçàðç¿éí áàéðëàëààñ øàëòãààëñàí ÿëãàâàðëàõ ¿çëèéí ñóäàëãààãààð ýð¿¿ë ìýíäèéí íººöèéí õóâààðèëàëò æèãä áóñ ãàð÷, õàìãèéí ÿäóó á¿ñ íóòãèéõíû íýã õ¿íä çàðöóóëñàí çàðäàë íü õàìãèéí áàãà ãàðñàí. Õàìãèéí îëîí òîîíû óóãóóë èðãýä òºâëºðñºí îðîí íóòãóóä äàõü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, çàðöóóëàëò õàìãèéí áàãà ãàð÷ýý. Ýäãýýð ¿ð ä¿íã ¿íäýñëýí Ìåêñèê óëñàä ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäëûí òýãø áóñ áàéäàë èíñòèòóöèéí ò¿âøèíä áàéíà õýìýýí ñóäàëãàà ä¿ãíýñýí. Ýõ ñóðâàëæ: Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

75 65

ýäãýýð ìýäýýëë¿¿äýä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéíý. Ìýäýýëýë, ¿ç¿¿ëýëòèéã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä îðóóëñíààð ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûí äîòîîä íàðèéí îíöëîãèéã îëæ ìýäýõ áîëîëöîîòîé áîëíî. ßäóó ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áèåëýýã¿é ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý, óã áàéäàëä íºëººëñºí òºðºë á¿ðèéí ñàíõ¿¿ãèéí áà ñàíõ¿¿ãèéí áóñ ñààä òîòãîðûã ¿íýëýõ òîîí áà ÷àíàðûí àðãà÷ëàëûã îðîëöóóëñàí ñóäàëãàà, øèíæèëãýýí¿¿äèéã õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áèé. Êåéñ ñóäàëãàà, ä¿í øèíæèëãýýíèé áóñàä ÷àíàðûí àðãóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîíîîñ àâñàí ìýäýýëëèéã ººð ìàÿãààð øèíæèëñýí òîõèîëäîëä ãàðãàæ àâ÷ áîëîõã¿é áàéñàí ç¿éëèéã èëð¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Øèãòãýý 24ò Âüåòíàìä ýäãýýð ñóäàëãààãààð ñ¿ðüåýãýýð ºâäñºí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíä áàéñàí ÿëãààòàé õ¿÷èí ç¿éëñèéã èëð¿¿ëñýí áàéäàã. Ýíý ìýò æåíäýðèéí ñóäàëãààãààð ãàð÷ èðñýí ìýäýýëýë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ

îðîëòûí öýã áîëîí ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ èäýâõèòýé àæèëëàãààã òîäîðõîéëäîã.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñ ñàëáàðûõíû ñàíàà÷èëãà Ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü ãàãöõ¿¿ ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðààñ õàìààðàëòàé áàéäàãã¿é. Õàðèí ýñðýãýýðýý æåíäýð íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðààñ ãàäóóðõ îëîí òîîíû òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øóóä áîëîí øóóä áóñ õàìààðàëòàé. Èéìýýñ ýð¿¿ë ìýíäèéí æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûã àðèëãàõûí òºëºº àæèëëàõ íü äàí ãàíö ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí áóñ, áóñàä îëîí ñàëáàðûí îðîëöîõ øààðäëàãàòàé àñóóäàë þì. Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü îëîí òîõèîëäîëä ãàäíà îðõèãäñîí îëîí õýìæ¿¿ðòýé äàâõöäàã òóë, èéì ñàëáàð äàìæñàí ñàíàà÷èëãóóä íü áóñàä òºðºë ç¿éëýýñ ãàäíà íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñòàòóñ, àðüñ ºíãº, ¿íäýñ óãñàà çýðýã õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðàëòàéãààð òýãø áóñ áàéäëûã àâ÷ ¿çýõèéã øààðääàã.

Øèãòãýý 24: Âüåòíàì óëñûí õ¿éñýýð çàäàðãàà õèéñýí ñ¿ðüåýãèéí ¿ç¿¿ëýëòýä õèéñýí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý

Âüåòíàì äàõü ñ¿ðüåýãèéí íààëäàö-ýåðýã òîõèîëäëûí ýðýãòýé, ýìýãòýé õóâü õàðüöàà 1990 îíä 1.6:1 áàéñàí áîë 1999 îíä 2.1:1 õ¿ðòýë ºñ÷ýý. Çàðèì ñóäàëãààãààð ýðýãòýé, ýìýãòýé õóâü õàðüöààíû çºð¿¿ã øèíý íààëäàö-ýåðýã ñ¿ðüåýãèéí àðãà÷ëàëààð òàéëáàðëàõûã îðîëäñîí. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ºâ÷íèé øèíæ òýìäãýý ìýäýýä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã îéðîëöîîãîîð íýã ¿åä ýðýëõèéëæ ýõýëñýí áàéíà. Ãýõäýý ýìýãòýé÷¿¿ä ººðèéãºº ýì÷ëýõèéã îðîëäîæ, ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé õîæóó ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñò õàíääàã áàéíà. ªºðººð õýëáýë, ýìýãòýé÷¿¿ä ìýðãýæëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷èä, áàéãóóëëàãàä õàíäàõäàà ýðýãòýé÷¿¿äýýñ õîéðãî, îíîøëîãîî øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí õóâü íü áàãà áàéëàà. Ìºí ò¿¿í÷ëýí ñ¿ðüåýãýýð ºâäñºí ýðýãòýé ºâ÷òºí ýì÷èëãýýíäýý ýìýãòýé ºâ÷òíººñ äàðóé 2 äàõèí èë¿¿ çàðäàë ãàðãàæýý. Øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ óðò õóãàöààíû äàðàà ýì÷èä õàíäàæ, ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõäàà èë¿¿ óäààí õîéðãî áàéñàí. Ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿äýä ñ¿ðüåýãèéí æèøèã øèíæ òýìäýã áîëîõ õàíèàëãàõ, öýð ÿëãàðàõ íü àðàé áàãà áàéäàãòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëçîøã¿é ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çýæ áàéíà. Íºãººòýéã¿¿ð, õàíèàëãà öýð ÿëãàðàëò áàéõã¿é áàéäàã íü öàã àëäñàíòàé õîëáîîòîé áàéäãèéã òîãòîîæýý. Ýðýãòýé÷¿¿äèéí 36%, ýìýãòýé÷¿¿äèéí 14% íü ø¿ëñíèéõýý ñîðüöûã øèíæèëãýýíä ºã÷ýý. Ñ¿ðüåýãýýð ºâ÷ëºãñäººñ ø¿ëñíèéõýý ñîðüöûã àâ÷èð÷ ºãºõèéã õ¿ñýõýä ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ õîéðãî áàéæýý. Õàðèí ýìýãòýé ºâ÷òºí, ýðýãòýé ºâ÷òºíººñ èë¿¿ ýì÷èéí õýëñýí çààâàð çºâëºãººã äàãàäàã áàéíà. Ýäãýýð ñóäàëãààíä äóðüäñàí øèíæèëãýýãýýð Âüåòíàìûí ýðýãòýé, ýìýãòýé õàðüöààíû çºð¿¿ íü øèíæèëãýý ýì÷èëãýýíä õàíäàõ æåíäýðò ñóóðèëñàí áýðõøýýëýýñ øàëòãààëñàí áàéõ òàëòàé. Ýõ ñóðâàëæ: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

66 76

Ýäãýýð ñàíàà÷èëãûã ìàíëàéëàõäàà ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìäóóä áóñàä ñàëáàðûí ò¿íøëýã÷ íàðûíõàà õàìòûí àæèëëàãààã õºõè¿ëýí äýìæèõ ìàÿãààð àæèëëàõ íü òîõèðîìæòîé. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéãóóëëàãóóäòàé ò¿íøëýõäýý çàñãèéí ãàçðûí æåíäýðèéí õºòëºã÷, æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã ýðõýìëýäýã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí çîðèëãîä õ¿ðýõýä ÷èãëýñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ îð÷íûã äýìæèæ õýðýãòýé. Èéì ºðãºí öàð õ¿ðýýíèé ýâñëèéã áàéãóóëñíààð á¿õ òàëûí îðîëöîã÷, íèéãýì äýõ ÿíç á¿ðèéí ñåãìåíòèéí äýìæëýãèéã àâàõ áîëîìæòîé.

Èíãýñíýýð æåíäýðèéí òýãø áàéäàëä ÷èãëýñýí óëñ òºðèéí àìëàëò ¿¿ðãèéã àæèë õýðýã áîëãîõîä òóñ äºõºì áîëíî. Øèãòãýý 25-ä æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí áîäëîãûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõýä îðîëöîã÷äûã ñýäýëæ¿¿ëýõ, èäýâõèæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàéã õàðóóëñàí. ÄÝÌÁ íü äýëõèéí õýìæýýíä Ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîõ íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã õàðèóöàõ êîìèññ áàéãóóëñàí þì. Ýíý êîìèññ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäàëä õ¿ðãýäýã íèéãìèéí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ, òýð äóíäàà æåíäýðèéí ¿ð äàãàâàðò àíõààðëàà õàíäóóëàõûã çîðüñîí. Êîìèññ

Øèãòãýý 25: Áàíãëàäåø óëñàä íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäýä óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé ¿¿ðýã àìëàëòûã õàíãàõûí òóëä îëîí íèéòèéí äýìæëýãò îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí òóðøëàãà

1996 îíä Áàíãëàäåø íü àíõ óäàà Ýð¿¿ë ìýíä, õ¿í àìûí ñàëáàðûíõàà ñòðàòåãèéã òîäîðõîéëñîí. 1998 îíä Ýð¿¿ë ìýíä, õ¿í àìûí ñàëáàðûí 5 æèëèéí õóãàöààò õºòºëáºð áîëîâñðóóëñàí. Ýäãýýð ñàíàà÷èëãûí ãîë çîðèëãî íü “ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õýä, ÿäóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõàä” îðøèæ áàéñàí. Ýíý çîðèëãûí ¿¿äíýýñ óëñûí òºñâèéí 60% íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû íýãæ¿¿äýýð äàìæóóëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãö ¿éë÷èëãýýã íýâòð¿¿ëñýí. Ýíýõ¿¿ áàãöûí öºì íü Õ¿í àì õºãæëèéí îëîí óëñûí õóðàë äýýð òîäîðõîéëñîí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðýýí äýýð òóëãóóðëàñàí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ áàéñàí. ¯¿íä: ãýð á¿ë òºëºâëºëò, íºõºí ¿ðæèõ¿éí çàìûí õàëäâàð, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ çýðýã áýëãèéí çàìààð õàëäâàðëàõ ºâ÷íèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò õÿíàëò, ýõèéí õîîë òýæýýë, ñàðûí òýìäãèéí çîõèöóóëàëò, ¿ð õºíäºëòèéí ¿åèéí õ¿íäðýëèéí ìåíåæìåíò, õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë, ¿ðã¿éäýë, íÿðàéí õàëàìæ ãýõ ìýò áàãòñàí. Ýð¿¿ë ìýíä, õ¿í àìûí ñòðàòåãè õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåìèéí á¿òöèéã ººð÷ëºõ, øèíý÷ëýë ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé. ªºð÷ëºëòèéí öàð õ¿ðýýã õàðãàëçñàí çàñãèéí ãàçàð, îëîí óëñûí ò¿íø¿¿ä ººð÷ëºëòèéí òàëààðõ ¿íäýñíèé õàðèëöàí çºâøèëöëèéã áèé áîëãîõîä ÒÁÁ-óóäûí îðîëöîî òóéëààñ ÷óõàë áîëîõûã îíöëîí òýìäýãëýñýí. Èéíõ¿¿, çàñãèéí ãàçàð, õàíäèâëàã÷, èðãýíèé íèéãìèéí ãèø¿¿ä õºòºëáºðèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõààð àæëûí õýñýã áàéãóóëñàí. Îëîí íèéò õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýã÷ áóñàä îðîëöîã÷äûã õàìðóóëñàí àæëûí õýñãèéã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé íÿãò õîëáîîòîé çîõèõ ò¿âøíèé àæèëòíóóä äýìæñýí. Èíãýñíýýð àæëûí õýñýã íü ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãëýã÷ õàíãàã÷, ýìýãòýé÷¿¿ä, ºñâºð ¿åèéíõýí, óóãóóë èðãýä, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóä, ÒÁÁ, õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéíõýí çýðýã ºðãºí õ¿ðýýíèé îðîëöîã÷èäòîé çºâëºëäºõ áîëîìæèéã áèé áîëãîñîí. Çºâëºëäºõ ¿éë ÿâö íü èéíõ¿¿ àíõíû óäàà ýäãýýð îðîëöîã÷ íàðûã Áàíãëàäåøä öóãëóóëæ õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõàä èðãýíèé íèéãìèéí öààøäûí îðîëöîîã õ¿÷òýé äýìæèõýýð íýãäñýí þì. Ýíý íü 1996 îíä ãàð÷ èðñýí øèíý çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã àìëàëòòàé äàâõàöñàí. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä õºòºëáºðèéí àíõààðëûí òºâ íü ãýð á¿ë òºëºâëºëò, áýëãèéí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ð¿¿ øèëæñýí þì. Òóõàéëáàë, îðîí íóòàãò òóëãóóðëàñàí 25 àíõàí øàòíû îðîëöîã÷äûí õîðîî “ýð¿¿ë ìýíäèéã õÿíàõ á¿ëýã” ìàÿãààð àæèëëàõààð óëñûí õýìæýýíä áàéãóóëàãäñàí. Õºòºëáºðèéí ã¿éöýòãýëèéí ýõíèé ¿å øàò íü çàðèì õ¿íäðýëòýé òóëãàðñàí áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí ýåðýã ººð÷ëºëòèéã àâ÷èðñàí. ¯¿íä: 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ ýõèéí ýíäýãäýë 4.1-ýýñ 3.2, òýæýýëèéí íîöòîé äóòàãäàë 20.6%-èàñ 12.9% õ¿ðòýë áóóð÷, òºðºõèéí ºìíºõ õÿíàëò ¿éë÷èëãýý 26.4%-èàñ 47.5% áîëæ ºññºí. Ýõ ñóðâàëæ: Æàõàí Ð., Ãåðìàéí À., 2004 Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

77 67

íü ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîõ íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã àíõààð÷ àæèëëàõ çàìààð ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ ñòðàòåãèéã ñàíàë áîëãîñîí. Ýìýãòýé÷¿¿ä, æåíäýðèéí òýãø áàéäàë íü êîìèññûí “ìýäëýãèéí ñ¿ëæýýíèé” àíõààðàõ àñóóäëóóäûí òîîíä áàãòñàí. ¯íäýñíèé õýìæýýíèé íèéãýì ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãºº, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áè÷èã áàðèìò (ßÁÑÁÁ) çýðýã òºëºâëºãºº íü ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîõ íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã õàðãàëçñàí áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð íü áîäëîãûí íýãäìýë áàéäëûã ñàéæðóóëæ, ýð¿¿ë ìýíä, æåíäýðèéí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñýä ÷èãëýñýí õàìòàðñàí òºëºâëºãºº õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîëöîîã íýýäýã. Ãýõäýý ßÁÑÁÁ-ûí ¿éë ÿâö íü æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàëä òýð áîëãîí àíõààðëàà õàíäóóëæ ÷àäààã¿é áîëîõ íü ä¿í øèíæèëãýýãýýð ãàðñàí. Ýñðýãýýð, æåíäýðèéí àñóóäëûã îðîëöóóëàõ ÿâäàë íü àëáàí òóëãàëòààð ýñõ¿ë õýñýã÷èëñýí áàéäàëòàé áàéãàà íü àæèãëàãäñàí. Èéìýýñ ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìäóóä îëîí ñàëáàðûí îðîëöîîòîé õàìòàðñàí òºëºâëºëòèéã äýìæèí, óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýí àæèëëàõ øààðäëàãàòàé.

õýìæýýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý íü àëñëàãäñàí ãàçàð íóòàã, æèæèã àðëûí ýìçýã, ãàäóóðõàãäñàí îðîí íóòãèéíõàíä õ¿ðýõã¿é áàéíà. Ãàçàðç¿éí ñààä áýðõøýýë íü òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã öàã àëäàëã¿é àâàõàä ñààä ó÷ðóóëäàã. Õýðýâ ýìíýëýã õýòýðõèé õîë áàéâàë ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äýýñ õºäºëãººí áàãàòàé îð÷èíä àæèëëàäàã ó÷èð òýäãýýðýýñ õîæóó ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ òàëòàé. Á¿ñèéí îëîí óëñ îðíû ÿäóó ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä õî¸ðäîã÷ øàòëàëûí íàðèéí ìýðãýæëèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæã¿é áàéäàã õýäèé ÷ ÝÌÀØÒ íü àðàé èë¿¿ õ¿ðòýýìæòýé áàéäàã. ÝÌÀØÒ-ûí õ¿ðòýýìæòýé áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä àíõààðàí àæèëëàõ íü ç¿éòýé. Ýíýõ¿¿ ñòðàòåãèéí õýðýãæèëò, ¿ð ä¿íã íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ÝÌÀØÒ-íèé õ¿ðòýýìæ õÿçãààðëàãäìàë áàéãàà ÿäóó÷óóä îëíîîðîî àìüäàðäàã îðîí íóòãóóä òóõàéëáàë àëñëàãäñàí õºäºº îðîí íóòàã, æèæèã àðëóóäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèë÷äûã õóâààðèëàí àæèëëóóëàõ õýðýãòýé. Àíõààðâàë çîõèõ õàìãèéí ÷óõàë àñóóäëóóä íü ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéí àñàðãàà, ýì÷èëãýý, õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, õÿíàëò çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ àæëûã äýìæèí ºðãºæ¿¿ëýõýä îðîí íóòãèéí èðãýäèéí ººðñäèéí îðîëöîî, õ¿÷èí ç¿òãýë íýí øààðäëàãàòàé. Ãýð á¿ëèéí ºâ÷òýé ãèø¿¿äèéí àñàðãàà, õàëàìæ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí à÷ààëàëä ñºðãººð íºëººëäºã. Òèéìýýñ ýíý àñóóäëûã øèéäýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí à÷ààëëûã õºíãºð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. Îðîí íóòàãò ñóóðèëñàí èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãààí äàõü ãîë àñóóäàë íü òýäãýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé øèéäâýð¿¿äèéã îðîí íóòãèéí èðãýäèéí îðîëöîîòîéãîîð ãàðãàõ, ýíý òºðëèéí àæèëä îðîí íóòãèéí èðãýäèéí îðîëöîîã òàòàí îðîëöóóëàõ ÿâäàë þì. Îðîí íóòãèéí õýðýãöýý, øààðäëàãûã ñàéí ìýäýõ íü á¿õ íèéòèéí õàìðàãäàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. Øèãòãýý 26 íü òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý äóòìàã, õ¿ðýëöýýã¿é áàéñàí ãàçàð íóòãèéí

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ íü Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé õàíäëàãà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä òýð äóíäàà ÿäóó ýìçýã õ¿ì¿¿ñò ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ ÿâäëûã ñàéæðóóëàõûã øààðääàã. ¯ð ä¿íòýé áàéõûí òóëä õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ ñàíàà÷èëãóóäûí áèåëýëò, õýð ýãæ èë òý ä íºë ºº ¿ç¿ ¿ ë ýõ ¿¿ ä íýý ñ ýð¿¿ë ìýíäèéí òîîí áà ÷àíàðûí ñóäàëãààã õ¿éñýýð õàðóóëñàí áàéäëààð õèéæ õýðýãöýý øààðäëàãûã áàòàëãààæóóëàõ íü ÷óõàë. Äàðààõü ÿðèëöëàãà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõýä ñààä áîëäîã ç¿éëèéã õýðõýí æåíäýðèéã àíõààðàõ áàéäëààð øèéäâýðëýæ áîëîõ òàëààð ºã¿¿ëíý. Ãàçàðç¿éí áýðõøýýë¿¿ä Á¿ñèéí õºãæèæ áóé óëñ îðíóóäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õàìðàõ õ¿ðýý ã¿éöýä áóñ õýâýýð áàéíà. ÍÄÁÁ-èéí

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

68 78

Øèãòãýý 26: Ôèëèïïèí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã íü ñàéæðóóëñàí íü

Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí ñàí (ÝÝÌÕÑ) íü 1980 îíä æèðýìñëýëò, ãýð á¿ë òºëºâëºëò áîëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîòîéãîîð áàéãóóëàãäñàí. ÝÝÌÕÑ Ìåòðî Ìàíèëàãèéí íóòàãò ãóðâàí ýìíýëýã àæèëëóóëàõûí äýýð Ìàíèëàãèéí îéðîëöîîõ ¿éë÷èëãýý äóòìàã îðîí íóòãèéí ýìýãòýé÷¿¿ä, òýäíèé ãýð á¿ëèéõíèéã ìýäýýëýë, áîëîâñðîë, ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàõàä ÷èãëýñýí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëñýí. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã îðîí íóòãèéí õýìæýýíä àñóóäàë áîëãîí òàâüñíààð ÝÝÌÕÑ íü îðîí íóòãèéí èðãýä, îðîëöîã÷ òàëóóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõè ìýäýýëëýýð õàíãàõ, ýìýãòýé÷¿¿äýä íºëººëºõ ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí øèíý÷ëýëèéã ëîááèäîõ àæëûã áàãòààñàí óëñ òºðèéí íºëººëëèéí àæëûã èæèë çîðèëãî á¿õèé ÒÁÁ-óóäòàé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëñýí. Ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä õ¿ðãýõ ýðãýëòèéí ¿éë÷èëãýýã íýâòð¿¿ëñýí íü õîò, òºâëºðñºí ãàçðóóäàä áàéðëàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã çàðäàë, óíààíû áýðõøýýëýýñ øàëòãààëàí àâ÷ ÷àääàãã¿é îðëîãî áàãàòàé ýìýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýýíä ñàéòàð íèéöñýí àæèë áîëñîí. Ãýð îðíû àæèë, õ¿¿õäèéí àñàðãàà çýðãýýñ øàëòãààëàí ãýðýý îðõèí óäààí õóãàöààãààð ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëýõýýð ÿâàõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä áàðàã áîëîìæã¿é àñóóäàë þì. Õàðèí ýìíýëãèéí ãýðèéí ýðãýëò íü òýäíèé öàãèéã õýìíýñýí, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé äàãàëäàõ çàðäëûã áóóðóóëñàí çîõèñòîé ¿éë÷èëãýý áîëñîí. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæèéã õàðãàëçàí ¿çëýã, çºâëºãººíèé ¿íý òàðèôèéã ìàø áàãààð òîãòîîñîí. Èíãýæ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæ, õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðò íèéöñýí ¿íý òàðèôûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä ìºðäºõ àñóóäëûã øèéäñýí. Çàðäàë õýìíýõèéí òóëä ÝÝÌÕÑ íü õÿìä àæëûí áàéð õºëñºëæ, îðîí íóòãèéí ýìíýëýã íü îðîí íóòãèéí èðãýäèéí äóíä çàðèì òîõèîëäîëä ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíû ãýðò áàéðëàñàí. Ýì÷ íàðûã õàãàñ ºäðèéí òàðèôààð öàëèíæóóëæ, ñóâèëàã÷, àñðàã÷ íàðûã ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ ñóðãàëòàíä õàìðóóëñàí. ¯¿íä: ºâ÷òíèé ò¿¿õ õºòëºõ, æèðýìñíèé øèíæèëãýý çýðýã ýíãèéí ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýý õèéõèéã çààõ çýðýã ñóðãàëòóóä áàãòñàí. ÝÝÌÕÑ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ õýä õýäýí ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëñàí. Ýìíýëã¿¿ä ºãëººíèé 8-ààñ îðîéíû 6 áà ò¿¿íýýñ îðîé õ¿ðòýë óðòàñãàñàí öàãààð àæèëëàæ, óëñûí ýìíýëã¿¿äýýñ õàìààã¿é óðò öàãààð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñýí. Òýä ìºí á¿òýí ñàéí ºäºð àæèëëàäàã íü äîëîî õîíîãèéí òóðø á¿òýí öàãààð àæèëëàäàã ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ ºãñºí. Îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéí äóðûí àæèë÷äûí çýðýãöýý ãóäàìæíû æèæèã íàéìàà÷äààñ áýëãýâ÷ àâàí áèåý ¿íýëýã÷ íàðò òàðààäàã îðîí íóòàãò ñóóðèëñàí ò¿ãýýã÷ íàðûã àæëóóëñàí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã ãóäàìæíû æèæèã òýìäýã, óòàñíû ëàâëàõ äýýð áàéðëóóëàí îëîí íèéòýä õ¿ðãýñýí. Ìºí ¿éë àæèëëàãààãàà ýð÷èìæ¿¿ëýõ îðîí íóòàãò òóëãàðààä áàéãàà àñóóäëûã ñóðòàë÷ëàõ çîðèëãîîð îëîí íèéòèéã õàìàðñàí êàìïàíèò àæèë çîõèîí áàéãóóëäàã áîëñîí. Òóõàéëáàë: Æèë á¿ðèéí Îëîí óëñûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºäºð ÝÝÌÕÑ íü õºõíèé øèíæèëãýýã ¿íý òºëáºðã¿é àâàõ àæèë çîõèîí áàéãóóëàõ áîëñîí. Ýõ ñóðâàëæ: Áàóìå Å., Õóàðåç Ì, 2001

ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàëòûã ñàéæðóóëñàí Ìàíèëàãèéí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí ñàíãèéí òóðøëàãààñ òàíèëöóóëàâ. Ýäèéí çàñãèéí ñààä áýðõøýýë¿¿ä Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõäàà ñàíõ¿¿ãèéí ººð ººð ñààä áýðõøýýëòýé òóëãàðäàã òóë Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí õîëèìîã õýëáýðèéã íýâòð¿¿ëýõ íü îíîâ÷òîé øèéäýë þì. Òóõàéëáàë Êàìáîæèä áèåý ¿íýëýã÷ íàðò áýëãýâ÷èéã ¿íý òºëáºðã¿é òàðààäàã áîë ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëàãóóä, ÒÁÁ, ÿíõíû ãàçðûí ýçýä áýëãýâ÷èéã õóäàëäàí àâäàã. Õýðýãëýã÷äèéí ¿éë÷èëãýý, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºëáºðò òºëcºí òºëáºð îðëîãî áàãàòàé, ýìçýã ºðòºìòãèé á¿ëãèéíõýíä ñºðºã íºëºº

79 69

Øèãòãýý 27: ßäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàíãààëñàí íü: ªºðòºº àæèë îëãîã÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîëáîîíû òóðøëàãà

Îðîí íóòàãò òóëãóóðëàñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë (ÎÍÑÝÌÄ)-ûí ñèñòåì íü ýð¿¿ë áóñ áàéñíààñ øàëòãààëàõ ýäèéí çàñãèéí çàðäàë, ýðñäýëýýñ ÿäóó èðãýä, ºðõ ãýðèéã õàìãààëàõ àðãà þì. ÎÍÑÝÌÄ-èéí ñèñòåì íü ºâ÷èíä íýðâýãäñýí ¿åä òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ çîðèëãîîð óðüä÷èëàí òºëºõ, íººöèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ ¿íäñýí çàð÷èìòàé. Ãýñýí õýäèé ÷ íîòîëãîîíîîñ õàðàõàä îðîí íóòãèéí ÿäóó èðãýä ýíýõ¿¿ ÎÍÑÝÌÄ-ä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ýíýòõýã óëñûí Ãóæàðàò õîòûí ÎÍÑÝÌÄ-ûí äààòãàëûí òîãòîëöîîíä õèéñýí ¿íýëãýýãýýð äààòãàëä õàìðàãäñàí ÿäóó÷óóäûí õóâü õàíãàëòòàé ºíäºð áàéãàà ÷ ýíý íü àñóóäëûí òºãñ øèéäýë áèø áîëîõ íü õàðàãäñàí. ªºðòºº àæèë îëãîã÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí àññîöèàöè (ªÀÎÝÀ) íü Ãóæàðàòûí Àõìåäàáàäàä 1972 îíä áàéãóóëàãäñàí àëáàí áóñ ýìýãòýé àæèë÷äûí ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë þì. ªÀÎÝÀ íü 2 çîðèëãîòîé: ýìýãòýé÷¿¿äèéã á¿ðýí àæèë ýðõëýëòýä õ¿ðãýõ (àæëûí àþóëã¿é áàéäàë, îðëîãûí àþóëã¿é áàéäàë, õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, íèéãìèéí õàìãààëàë), ýìýãòýé÷¿¿äèéã áèå äààñàí, õàðèëöàí íýã íýãýíäýý òóñàëñàí, ýäèéí çàñãèéí õóâüä õàðààò áóñ, øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé áîëãîõ çîðèëãîòîé áàéñàí. ªÀÎÝÀ íü 1992 îíä ºðõèéí àìüæèðãàà, ýìíýëýãò õýâòýí ýì÷ë¿¿ëýõ, õºðºíãèéí äààòãàëûã íýãäñýí áàãöûã ñàíàë áîëãîñîí Âèìî õýìýýõ ªÀÎÝÀ-èéí õýìýýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãäñýí äààòãàëûí õºòºëáºðèéã ýõë¿¿ëñýí. Ñàéí äóðûí ãèø¿¿í÷ëýëòýé òóñ õºòºëáºð íü ªÀÎÝÀ-èéí ãèø¿¿ä áà ãèø¿¿í áóñ õ¿ì¿¿ñò íýýëòòýé. Ãèø¿¿äèéí òºëñºí æèëèéí õóðààìæ íü àëáàí ¸ñíû äààòãàëûí êîìïàíèä øèëæäýã. Äààòãàë íü ãèø¿¿äèéí æèëä ýìíýëýãò õýâòñýí çàðäëààñ äýýä òàë íü 2000 ðóïèéã (îéðîëöîîãîîð 46 àì.äîëëàð) íºõºí òºëäºã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºëáºðèéã óðüä÷èëàí òºëºõ ¸ñòîé ãèø¿¿í íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûã ñîíãîäîã. Ýìíýëãèéí îð, õîëáîãäîõ áóñàä çàðäëûã áàðèìòæóóëñàí áè÷èã öààñ ãàðãàæ ºãñíèé ¿íäñýí äýýð ãèø¿¿íä íºõºí òºëáºð îëãîäîã. Ýíý òîãòîëöîî íü ãèø¿¿äýä ñàíõ¿¿ãèéí èõýýõýí äýìæëýã õàìãààëàëò áîëäîã áîëîõ íü ñóäàëãààãààð ãàð÷ýý. Âèìî ªÀÎÝÀ-èéí õóâààðèëàëòûí íºëººëëèéí ä¿í øèíæèëãýýãýýð ÿäóó÷óóäûí õàìðàõ õóâü õàðüöàà íü õîò õèéãýýä îðîí íóòàãò ºíäºð áàéñàí ä¿í ãàð÷ýý. ªÀÎÝÀ àëáàí áóñ ñåêòîðò àæèëëàäàã ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äýä àíõààðëàà õàíäóóëñàí ó÷èð èéì ¿ð ä¿í ãàðñàí. Ãýõäýý íºõºí òºëáºð àâàõ õ¿ñýëòèéí ÿâöûã ñóäàëæ ¿çýõýä ÿäóó õ¿ì¿¿ñ íºõºí òºëáºð àâàõ õ¿ñýëòýý íýí ÿäóó èðãýäýýñ èë¿¿ õýìæýýíä ãàðãàæ áàéñàí áàðèìò áàéíà. Õàðèí ýíý õàíäëàãà õîòûí õóâüä ººð áàéñàí áóþó íºõºí îëãîâîð àâàõ õ¿ñýëòèéí õóâü ÿäóó, íýí ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä òýíö¿¿ áàéæýý. Âèìî ªÀÎÝÀ-èéí íàñàíä õ¿ðñýí ãèø¿¿äèéí äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü õîò ñóóðèí ãàçàð îéðîëöîîãîîð 83%, õºäºº îðîí íóòàãò 80%-òàé ãàðñàí. Õàðèí òóñ òîãòîëöîîíû ãèø¿¿äèéã ñóäàëæ ¿çýõýä ýðýãòýé ãèø¿¿ä ýìýãòýé ãèø¿¿äýýñýý èë¿¿ õýìæýýíä íºõºí îëãîâðîî àâàõ õ¿ñýëòýý èëýðõèéëñýí áàéâ. Õºäºº îðîí íóòàãò ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ 1.8 äàõèí èë¿¿ õýìæýýíä íºõºí îëãîâîð àâàõ õ¿ñýëò ãàðãàæ, õîò ñóóðèéí ãàçàð ýíý õóâü õàðüöàà 1.3%-òàé ãàðñàí. ×àíàðûí íýìýëò ñóäàëãàà íü áóñàä çàðèì øàëòãààíóóäûã òîäðóóëñàí. ßäóó õ¿ì¿¿ñ Âèìî ªÀÎÝÀ-ä õàìðàãäñàí ÷ òýä ìºíãºíèé ãà÷èãäàë, ãàçàðç¿éí áàéðøèë õîë áàéõààñ øàëòãààëààä ýìíýëýãò î÷èõ õ¿íäðýëòýé òóëãàðäàã áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ýìýãòýé÷¿¿ä ãýð îðíû àæèëäàà ò¿¿ðòäýãèéí óëìààñ ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõýä õ¿íäðýë ó÷èðäàã õýìýýí òàéëáàðëàäàã. Íºõºí îëãîâðûã íýõýìæëýõýä áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäñàí, àëáàí òóøààëòíóóäòàé ÿðèëöàí òîõèðîëöîõ ÷àäâàð çýðýã òîäîðõîé õýìæýýíèé óð ÷àäâàð, õàðèëöààíû òåõíèê øààðääàã ó÷èð îëîí ýìýãòýé÷¿¿ä ýíý òàë äýýð ÷àäâàðã¿éãýýñýý øàëòãààëàí íýõýìæëýë ãàðãàæ ÷àäààã¿é áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ: Ðýíñîí Ì.Ê., 2006 îí

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

80 70

¿ç¿¿ëäýã ó÷èð ýíý àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Æåíäýðèéí øèíæèëãýý íü õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõýä õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áóé ýäèéí çàñãèéí áýðõøýýëèéã àðèëãàõàä ÷èãëýäýã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä çàðöóóëàõ ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäàìæ ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ººð íýãýí ¿ð ä¿í íü íèéãìèéí íýí ýìçýã á¿ëãèéã æèøýýëáýë áýëýâñýí ýìýãòýé, áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿ä, ãýðëýýã¿é ýýæ, ¿íäýñòíèé öººíõèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí íºõöºë áàéäëûã òîäîðõîéëîí ãàðãàæ òýäíèéã ¿éë÷èëãýýíèé òºëáºðººñ õºíãºëºõ, ÷ºëººëºõ çýðýã àðãà õýìæýý àâàõàä îðøäîã. Áóñàä ñòðàòåãè ãýâýë ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýýíèé ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëûã àíõààð÷ àæèëëàõ ¿¿äíýýñ ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãëýã÷èéí òºëáºðººñ ÷ºëººëºõ ÿâäàë áàéæ áîëíî. Ãàíà óëñàä ßäóóðëûí áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èãò á¿õ ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëàí òºðºõ ¿éë÷èëãýýã òºëáºðã¿é áàéëãàõ áîäëîãûã áàòàëñàí. Ò¿¿í÷ëýí Íåïàëûí çàñãèéí ãàçàð ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºðºõ ¿åä óíààíû çàðäëûã íü áýëýí ìºíãººð íºõºí îëãîæ, õàìãèéí ÿäóó ä¿¿ðýãò àìüäàðäàã ýìýãòýé÷¿¿äýä ¿íý òºëáºðã¿é òºðºõ ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæ îëãîñîí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëààñ òºëºãäºõ òîãòîëöîî áàéäàã. Áîëèâ óëñûí íèéãìèéí äààòãàëûí ñèñòåì íü ýõ, õ¿¿õäýä ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýýìæòýé áàéëãàõàä ãîëëîí àíõààðñàí. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààñ ýõ áàðèõûí ÿàðàëòàé òóñëàìæ, íÿðàéí àñàðãààòàé õîëáîîòîé ¿éë÷èëãýý àâñàí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ íàðûí òîî 50%-èàð ºññºí. ßëàíãóÿà ýíý áàéäàë õàìãèéí ÿäóó á¿ëãèéíõíèé äóíä èë¿¿ èõ íýìýãäñýí áàéíà. ªºð íýãýí àðãà çàì áîë íèéãìèéí òîäîðõîé á¿ëãèéíõýíä ÷èãëýñýí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ ñàíõ¿¿ãèéí õºø¿¿ðãèéã áèé áîëãîõ ÿâäàë áàéâ. Íºõöºëò òºëáºðèéí àðãûã õýðýãëýñíýýð ÿäóó ºðõ¿¿äèéí äóíä ýð¿¿ë ìýíääýý àíõààðàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

¿éë÷èëãýýã àâàõ áàéäàëä íºëººëñºí. Òîäðóóëáàë, òîäîðõîé ºðõ, õ¿ì¿¿ñä òóõàéí çàí ¿éëèéã õýâø¿¿ëñýí áóþó àðãà õýìæýý àâñíûõ íü òºëºº (æ.íü, òîäîðõîé ¿éë÷èëãýý àâñíûõ íü òºëºº) ìºíãº ºãäºã áàéíà. ¯íýëãýýíèé ä¿íãýýñ õàðàõàä íºõöºëò òºëáºðèéí àðãà íü æèðýìñíèé ýðò ¿åèéí õÿíàëòàä õàìðàãäàõ õóâèéã Ìåêñèêò 8%, Ãîíäóðàñò 15–20% íýìýãä¿¿ëñýí áºãººä ýíý àðãà íü ÿäóó ºðõ¿¿äèéí õàìðàãäàëòàä èë¿¿òýé íºëººëæýý. Öººíã¿é õºãæèæ áóé óëñ îðîíä áýëãèéí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ýðýëòèéã áèé áîëãîõ çîðèëãîîð ýðõèéí áè÷èã àøèãëàäàã. Çîðèëòîò á¿ëãèéí õ¿í àì áóþó ºðõºä ýðõèéí áè÷èã îëãîæ, ýíýõ¿¿ ýðõèéí áè÷ãýýð ýõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, ÁÇÄÕ-ûí îíîøëîãîî, ýì÷èëãýý çýðýã òîäîðõîé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ¿íý òºëáºðã¿é àâàõ áîëîìæòîé áîëñîí. ¯¿íèé òóëä ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîé áàéãóóëëàãóóäòàé òóõàéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ýðõèéí áè÷ãýýð ¿ç¿¿ëýõ òàëààð óðüä÷èëàí ãýðýý áàéãóóëäàã áàéíà. Ýíýõ¿¿ àðãà íü óðüä÷èëñàí òºëáºð øààðääàã çàðäàë õóâààëöàõ ñàíõ¿¿æèëòèéí àðãóóäòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. 373 Íèêàðàãóà óëñûí Ìàíàãóà õîòûí îðëîãî áàãàòàé ºñâºð íàñíû îõèäûí áýëãèéí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýýã õàíãàõàä ýðõèéí áè÷ãèéí àðãûã àøèãëàñàí òóðøëàãûã Øèãòãýý 27-ä õàðóóëñàí áîëíî. Öàã çàâ õàíãàëòòàé áàéõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ýìíýëãèéí òóñëàëöàà àâàõ áîëîìæèä õàìãèéí èõ íºëººëäºã. Èéì ó÷èð ýìíýëãèéí áàéðøèë, àæèëëàõ öàãèéí õóâààðü íü õ¿ðòýýìæèä íºëººëäºã. Îðîí íóòãèéí èðãýäèéí ¿éë àæèëëàãààíû áàéäàë, àæëûí öàãèéí õóâààðèëàëòûã îéëãîõ íü á¿ãäýä òîõèðîìæòîé öàãóóäûã îëîõ ýõíèé àëõàì áîëíî. Ýìýãòýé÷¿¿ä ãýð á¿ë, ãýð îðíûõîî àæëààñ ãàäóóð öàã çàðöóóëæ ÷àääàãã¿é áîë ýðýãòýé÷¿¿ä îðëîãî îëîõûí òºëºº àæèëëàäàã òóë àæëààñ ãàäóóð çàâ ÷ºëºº áàãàòàé áàéäàã. Õýðýâ ýìíýëýã, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãóóä ¿äýýñ ºìíº àæèëëàâàë ãàçàð òàðèàëàí äýýð àæèëëàæ áàéãàà ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä àæëûí øààðäëàãààñ õàìààðàí ýìíýëãýýð ¿éë÷ë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é. Ìºí çàðèì ãàçàð íóòàãò õàðàíõóé áîëñíîîñ

81 71

õîéø ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðýýñ ãàðàõ õîðèîòîé áàéäàã áîë ýìíýëýã íü ¿äøýýð àæèëëàõ íü òîõèðîìæòîé áóñ àæ. Íèéãýì ñî¸ëûí ñààä áýðõøýýë Æåíäýðò ñóóðèëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäëûã àíõààð÷ àæèëëàõ ñòðàòåãèóä íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðãººð íºëººëºõ æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ¿¿ðýãò íèéöñýí áàéõ ¸ñòîé. Ñòðàòåãèóä íü æåíäýðèéí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàëòàé øóóä òýìöýõ ñàíàà÷èëãóóäûí äýìæèí àæèëëàõàä õýðýãòýé áàéäàã. Ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààíóóä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õ¿ðòýýìæèéã áóóðóóëàõàä íºëººëæ áóé ãàçàðç¿é, ýäèéí çàñãèéí ñààä áýðõøýýë¿¿äèéã àðèëãàõ, óëìààð æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëëèéã áóóðóóëàõàä òóñòàé. Æåíäýðèéí õýì õýìæýýíèé íèéãýì ñî¸ëûí ñààä áýðõøýýëèéã àâ÷ ¿çýõäýý îëîí íèéò, á¿ëýã, òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ ÿëãàà, çºð÷èë, ýðõ ìýäëèéí øàòëàëûã çýðýã ýìçýã àñóóäëóóäûã õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Íèéãýì ñî¸ëûí ñààä áýðõøýýëèéã àðèëãàõ îðîëäëîãóóä íü íèéãìèéí õàðèëöàà, ýðõ ìýäëèéí òîãòîëöîîã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí èäýâõèòýé àæèëëàãààíóóä þì. Ýäãýýð èäýâõèòýé àæèëëàãààíààñ áîëãîîìæèëñîí õóâü õ¿ì¿¿ñ, íèéãìèéí á¿ëã¿¿ä ñºðãººð õ¿ëýýí àâ÷ ñààä õèéõèéã îðîëäîõ ìàãàäëàëòàé. ¯¿íýýñ ãàäíà áîãèíî õóãàöààíû ººð÷ëºëò íü ¿ð íºëººã¿é áºãººä òîãòâîðã¿é áàéæ áîëîõ ó÷èð èäýâõèòýé àæèëëàãààíóóäûã óðò õóãàöààíû òóðø òóóøòàé ÿâóóëàõ íü ç¿éòýé. Òóõàéí îðîí íóòãèéí ãàäíà îðøèõ áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàà÷èëñàí äýýðýýñ äîîø íü ÷èãëýñýí èäýâõèòýé àæèëëàãààã îðîí íóòãèéí èðãýäèéí äýìæëýã îðîëöîîòîéãîîð õ¿ëýýí àâ÷, ¿çýë áîäîë, õýðýãöýý øààðäëàãàä óÿëäóóëàí àíõààðñàí îðîëöîîíû àðãà÷ëàë íü íèéãìèéí ººð÷ëºëòèéã áèé áîëãîõîä èë¿¿ ¿ð ºãººæòýé áàéäàã. Ãýõäýý ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òýð äóíäàà ÿäóó áîëîí ¿íäýñòíèé öººíõèéí õàìðàãäàëò, èæèë òýãø îðîëöîîã õàíãàñàí ñòðàòåãèéã øààðäñàí îðîí íóòãèéí èðãýäèéí äóó õîîëîéã òóñãàõ õýðýãòýé. Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ¿ë îéøîîí ¿çäýã óëñ îðîí, ãàçàð íóòãèéí

Øèãòãýý 28: Ýíýòõýãèéí æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõºä Êàëêóòòàãèéí áèåý ¿íýëýã÷ íàðûã îðîëöóóëñàí òóðøëàãà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðò ºðòºìòãèé áàéäëûã æåíäýðèéí àëàã÷èëàë óëàì ëàâøðóóëæ áàéëàà. Ýíýòõýã óëñàä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàð íýìýãäñýýð áàéñàí ¿åä Ýíýòõýãèéí îëîí ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöàõ áýëãèéí õàðüöààíäàà ººðòºº èòãýëòýé áàéæ, àþóëã¿é áýëãèéí õàðüöààíû òàëààð òîõèðîëöîõ ýðõã¿é õýâýýð áàéíà. Ñîíàãà÷è õîòûí áèåý ¿íýëýã÷ íàðûí ñàíàà÷èëñàí õºäºëãººí íü òýäíèéã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýéãýý àþóëã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõûã òîõèðîëöîõ, íèéãìýýñ òýð äóíäàà öàãäàà íàðààñ òýäãýýðò õàíäàõ õàíäëàãûã ñàéæðóóëàõ çýðãýýð æåíäýðèéí õàðèëöààã ººð÷èëæ ÷àäñàí. ÁÇÄÕ/ÄÎÕ-ûí òºñºë íü ºâ÷íèé õÿíàëò, áýëãýâ÷íèé õýðýãëýýã äýìæèõ ¿¿äíýýñ 1992 îíä áèåý ¿íýëýã÷ íàðò çîðèóëñàí ÁÇÄÕ-ûí ýìíýëýã áàéãóóëñàí. Òºñºë íü áèåý ¿íýëýã÷äèéí á¿ðýí îðîëöîîã õàíãàæ ÷àäñàí. Áèåý ¿íýëýã÷äèéí îðîëöîîòîéãîîð áîëîâñðóóëñàí ñòðàòåãè íü òºñëèéí ìåíåæåðèéí àëáàí òóøààëûí 25%, òºñëèéí áóñàä ãîëëîõ àëáàí òóøààëóóäàä áèåý ¿íýëýã÷ íàðûã àâ÷ àæèëëóóëàõ íü òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çñýí. Áèåý ¿íýëýã÷ íàð íü áàãø, ýìíýëãèéí òóñëàõ àæèëòíû àëáàí òóøààëóóäàä àæèëëàñàí. Òºñëèéí ãîë çîðèëãî íü áèåý ¿íýëýã÷äèéí òàëààðõ íèéãìèéí õýâøìýë ¿çëèéã ººð÷ëºõ, òýäíèéã ÷àäâàðæóóëàõ ÿâäàë áàéâ. Îðîëöîîíû õýä õýäýí òºðëèéí àðãûã àøèãëàí áèåý ¿íýëýã÷äèéí ç¿ãýýñ ÿäóóðàë, íèéãìèéí ãàäóóðõàë, ýìçýã ºðòºìòãèé áàéäëûã òîäîðõîéëñîí. Èíãýñíýýð áèåý ¿íýëýã÷äèéí íèéãìèéí õàíäëàãà, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ ¿íäýñ ñóóðèéã òàâüñàí. Æèøýý íü, ¿å òýíãèéí áàãø íàðûí çºâëºãºº òóñëàìæòàéãààð îëîí íèéòèéí äóíä ãóòààãäàí äîðîìæëîãäñîí ìóó íýðíýýñýý ñàëæ ýõýëñýí. Áýëãèéí àþóëã¿é õàðèëöààí äýýð òîõèðîëöîõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, îðîí íóòàã äàõü õ¿÷èðõèéëëèéí õýëáýð¿¿äèéí óñòãàõ, öàãäàà íàðò áèåý ¿íýëýã÷ íàðòàé çîõèñòîé õàðüöàõ õàðèëöààíû ñóðãàëò, áèåý ¿íýëýã÷ íàðûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, òýäíèéã áîëîâñðîë îëîõîä íü òóñëàõ çýðýã îëîí òàëò ¿¿ðýã õàðèóöëàãà á¿õèé áèåý ¿íýëýã÷äèéí õîëáîîã áàéãóóëñàí. Òºñºë íü áèåý ¿íýëýã÷äèéã çóó÷ëàã÷, ÿíõíû ãàçðûí ýçýä, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷, öàãäàà çýðýã ãîëäóó ýðýãòýé÷¿¿äèéí á¿ëýãòýé óóëçàëò ÿðèëöëàãà õèéí áèåý ¿íýëýã÷äèéí ýðõèéã ñàéæðóóëàõ, ýíýõ¿¿ àæèëä òýäíèé äýìæëýã íýí ÷óõàë áàéãààã îéëãóóëàí òàíèóëñàí. Èéíõ¿¿ Ýíýòõýã óëñàä äàâàìãàéëæ áàéñàí æåíäýðèéí òîãòñîí õýì õýìæýý, õàðèëöààíû ýñðýã àðãà õýìæýý àâñàí. Ýõ ñóðâàëæ: Íàò Ì.Á., 2000

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

82 72

õóâüä äàí ýìýãòýé÷¿¿äýýñ á¿ðäñýí á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà çîõèîí áàéãóóëàõ ìàÿãààð òýäíèé ñàíàë áîäëûã ñîíñîõ àðãà áèéã àíõààðàëäàà àâàõ. ¯¿íòýé íýãýí àäèë íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàí ºðòºìòãèé á¿ëãèéí äóó õîîëîéã ýðõ ìýäýë á¿õèé á¿ëãýýñ òóñàä íü àâ÷ óóëçàõ ìàÿãààð ñîíñîõ íü ÷óõàë. Øèãòãýý 28 äàõü ìýäýýëýë íü Êàëêóòòà õîòûí áèåý ¿íýëýã÷ íàðûí îðîëöîîòîéãîîð íèéãýì äýõ æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ýñýðã¿¿öýõ òºñëèéí çîðèëãî, ñòðàòåãèéã òîäîðõîéëñîí òóõàé òàíèëöóóëæýý. Îðîí íóòàãò ò¿øèãëýñýí ñàíàà÷èëãóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã ºðãºæ¿¿ëýõýä ¿ð ºãººæòýé áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ ¿ð ä¿í òèéì ÷ àìàð ãàðàõã¿é.

Ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýð äóíäàà ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãëýã÷èä áà ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíû ýðõ àøãèéã õàíãàõàä õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ øààðäëàãà íü îðîí íóòàãò ñóóðèëñàí ¿éë àæèëëàãàà õýðýãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãºº, õýðýãæèëòýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã òóñ òóñàä íü á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà, õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöóóëâàë ýíý íü õîëèìîã á¿ëãýýñ èë¿¿ ÷ºëººòýé èëýí äàëàíã¿é áàéõ íºõöºë áîëîìæèéã îðîöëîã÷äîä îëãîäîã. Ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ äàñãàë, æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò, õýëýëö¿¿ëýã, ãàíöààð÷èëñàí ÿðèëöëàãà çýðýã íü íèéãýì ñî¸ëûí ñààä áýðõøýýëèéã òàíüæ ìýäýõýä òóñòàé àðãóóä þì. Õóâü õ¿ì¿¿ñò îëæ àâàõ

Øèãòãýý 29: ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð æåíäýðèéí õàðèëöààã ººð÷ëºõºä çàëóó÷óóäòàé õàìòðàí àæèëëàñàí íü

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èë¿¿ áàéäàã. Áýëãèéí îëîí õàâüòàã÷òàé áàéõûã ýðýãòýé÷¿¿äýä çºâøººðºõ, ýðýãòýé÷¿¿ä íü ýìýãòýé áýëãèéí õàìòðàã÷àà õÿíàõ ¸ñòîé çýðýã ¿çýë õàíäëàãà äàâàìãàéëæ áàéãàà íü ýíý ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëäýã. Ýíýõ¿¿ ¿çýë õàíäëàãóóäûã õºõè¿ëýí äýìæäýã á¿ëýã, äàâõàðãà, íèéãìèéí òºëººëºë áàéñààð áàéíà. Ýäãýýð áîëîí æåíäýðèéí áóñàä øóäàðãà áóñ õýì õýìæýýã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ãîë ñòðàòåãè áàéõ ¸ñòîé. Ðèî äå Æàíåéðîãèéí çàõûí 3 ä¿¿ðýãò õýðýãæ¿¿ëñýí õºòºëáºð íü ýðýëõ¿¿ áàéäàëòàé õîëáîîòîé æåíäýðèéí óëàìæëàëò õýì õýìæýý, øàëòãààíûã òîäîðõîéëîõ ¿¿äíýýñ 14–25 íàñíû çàëóó ýðýãòýé÷¿¿äòýé àæèëëàñàí þì. Òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõèéí ºìíº îðîëöîã÷äûí îéðîëöîîãîîð 70% íü äóíäæààð 13 íàñòàé áàéõäàà áýëãèéí õàðèëöààíä àíõ îðæ áàéæýý. Ýäãýýð áýëãèéí õàðèëöààíä îðñîí ãýæ õàðèóëñàí îðîëöîã÷äûí 1/3 íü ñàðä íýãýýñ îëîí õ¿íòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ãýæ õàðèóëæýý. ¯¿íèéã æåíäýðèéí øóäàðãà áóñ áàéäëûí òàëààñ àâ÷ ¿çâýë ýäãýýð íü ãîëäóó ýðýãòýé÷¿¿ä áàéñàí áà áýëãèéí õàâüòàã÷äàà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ÁÇÕª-íèé õàëäâàð àâàõ ºíäºð ýðñäýëä îðóóëæ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéëàà. Òºñºë íü á¿ëãèéí àæèë, ýð¿¿ë ìýíäèéí öóâðàë õè÷ýýëèéã íèéãìèéí ìàðêåòèíãèéí êàìïàíèò àæèëòàé õîñëóóëñàí. Çàëóó ýðýãòýé÷¿¿äòýé õèéñýí á¿ëãèéí öóâðàë õè÷ýýëèéí äàðàà òýäãýýðèéí õàíäëàãà, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõèéã çîðüñîí øàò äàðààëñàí àæëóóäûã õýðýãæ¿¿ëñýí. ¯¿íä ãàðûí àâëàãà, ãýãýýðëèéí âèäåî çýðãèéã àøèãëàñàí. Õè÷ýýëèéã àõèìàã íàñíû ýðýãòýé çààñàí. Îðîí íóòãèéã õàìàðñàí íèéãìèéí ìàðêåòèíãèéí êàìïàíèò àæèëä á¿ëãèéí õè÷ýýëèéí ¿åä õóâààëöñàí ìýäýýëýë, ÿðèëöñàí ñýäâ¿¿ä óëàì õ¿÷ îðóóëñàí. Íèéãìèéí ìàðêåòèíã íü áýëãýâ÷ õýðýãëýõèéã äýìæèæ, æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã àìüäðàëûí õýâ ìàÿãò îðóóëàõ, îðîí íóòãèéí äîòîð ÄÎÕ/ÁÇÕª, õ¿÷èðõèéëëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéã äýìæñýí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë, íèéãìèéí ìàðêåòèíãèéí êàìïàíèò àæëûí õîñëîë íü õàíäëàãà, çàí ¿éëä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàðãàñàí íü ¿íýëãýýãýýð ãàðñàí. Æåíäýðèéí øóäàðãà áóñ õýì õýìæýýã äýìæñýí õ¿ì¿¿ñèéí òîî õàðüöàà äîðâèòîé áóóðñàí áàéñàí. ÁÇÕª-èé øèíæ òýìäýã áóóð÷, áýëãýâ÷íèé õýðýãëýý ºññºí ìýäýý ãàðñàí. Ìºí ò¿¿í÷ëýí îðîëöîã÷èä áýëãèéí çàí ¿éë, àþóëã¿é áýëãèéí õàâüòëûí ºðãºí õ¿ðýýíèé ñýäâýýð õàâüòàã÷ íàðòàéãàà èë¿¿ ÷ºëººòýé õàðèëöàí ÿðèëöàæ ýõýëñýí áàéäàë àæèãëàãäñàí. Ýõ ñóðâàëæ: Ïóëåðâèö Æ., 2006 Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

83 73

ººðèéí ìýäýýëýë, òóõàéí íºõöºë áàéäëûã îéëãîõîä òóñëàõàä íü çîðèóëæ îðîëöîîíû íýìýëò àðãóóäûã àøèãëàæ áîëíî. Øèãòãýý 29 íü Áðàçèëü óëñûí Ðèî äå Æàíåéðî õîòûí îðëîãî áàãàòàé çàõûí ä¿¿ðã¿¿äýä çîíõèëæ áàéñàí æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõ çîðèëãîîð ýäãýýð àðãà àðãà÷ëàëóóäûã àìæèëòòàé àøèãëàñàí òóðøëàãûí òàëààð

ºã¿¿ëíý. Øèãòãýý 30-ä Òàéëàíäûí ×èàíã Ìàé õîòîä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðààñ õàìãààëàõ çàí ¿éëä íºëººëºõ æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõ çîðèëãîîð ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ áàãø íàðûã ¿éëäâýðèéí çàëóó àæèë÷äûí äóíäààñ ñóðãàí, àæèëëóóëæ ýõýëñýí òóõàé ºã¿¿ëíý.

Øèãòãýý 30: Òàéëàíäûí ×èàíã Ìàé õîòûí ¿éëäâýðèéí ýðýãòýé, ýìýãòýé çàëóó àæèë÷äûí äóíä æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõ íºëººëëèéí àæèëä ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ áàãø íàðûã àøèãëàñàí íü

Òóñ á¿ñ íóòãèéí óëñ îðíóóäûí íèéãìèéí àìüäðàë òóí õóðäàöòàé ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Çàðèì óëñ îðîíä, òóõàéëáàë Êàìáîæ, Õÿòàä, Ôèëèïïèí, Âüåòíàìä ýíý ¿éë ÿâö ýìýãòýé÷¿¿äèéã óëàìæëàëò áóñ õºäºëìºð ýðõëýëòèéã ººð÷èëæ öàõèëãààí áàðààíû ¿éëäâýðëýë, õóâöàñíû ¿éëäâýð çýðýã øèíý øèíý àæëûí áàéðóóäàä òàòàí îðîëöóóëæ áàéíà. Ýìýãòýé àæèëëàõ õ¿÷íèé õýðýãöýý èõòýé, áóñàä ñàëáàðòàé õàðüöóóëàõàä öàëèí ºíäºð, àæèëëàõ íºõöºë áàéäàë òîõèòîé ¿éëäâýð îëíîîð áàéðëàñàí îðîí íóòãóóä ðóó îëîí çàëóó ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ àæèëä îðîõîîð øèëæèæ áàéíà. Ýäãýýð ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýöýã ýõ, ãýð á¿ëýýñ öààøëààä óëàìæëàëò íèéãìèéí õýì õýìæýýíýýñýý õîëäñîí áàéäàã. Ýíýõ¿¿ ººð÷ëºãäºí õóâèð÷ áóé íèéãìèéí õýì õýìæýý íü õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäîõ õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí çàí õàðüöààã ººð÷ëºõ áàéäëûã äàãóóëæ áàéíà. Òàéëàíäûí ×èàíã Ìàé õîòûí ¿éëäâýðèéí çàëóó ýðýãòýé, ýìýãòýé àæèë÷äûí ñóäàëãàà íü õîòûí íèéãìèéí õýì õýìæýý íü ýðýãòýéëýã áàéäëûã ýð çîðèãòîé õîëáîæ, ýðýãòýé÷¿¿ä áýëãèéí àìüäðàëûí òóðøëàãàã¿é ýìýãòýé÷¿¿äèéã èë¿¿ òààøààäàã áîëîõûã õàðóóëñàí. Çàëóó ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäàë ãýäýã äýýð ñàíàë íýãòýé áàéñàí. ÄÎÕ áà ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí õóâüä áýëãèéí õàðèëöààíä îðæ áóé ýìýãòýéãýý ÿìàð íýãýí õàëäâàðã¿é ãýäýãò èòãýëòýé áàéñàí õýäèé ÷ áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîî ìàø öººí áàéæýý. Íºãººòýéã¿¿ð, íèéãýìä õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõã¿é áàéõààñ ýìýýñýí ýìýãòýé÷¿¿ä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãûã òºäèéëºí õýðýãëýäýãã¿é áàéíà. Èéíõ¿¿, ýäãýýð íèéãìèéí äàâõàöñàí õýì õýìæýý íü çàëóó ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ÁÇÕª-èéí õàëäâàðò ºðòºõ ºíäºð ýðñäýëä îðóóëäàã. Ýäãýýðèéã àíõààðàëäàà àâñíû ¿íäñýí äýýð áýëãèéí çàí ¿éë, õàíäëàãà, õàðèëöàà, áèå áèåòýéãýý õàðèëöàõ õýâ ìàÿãò æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, íèéãìèéí õýì õýìæýýíèé íºëººëëèéã ñóäëàõ ¿å òýíãèéíõíèé áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéã ñàíàà÷èëñàí. Óã ñàíàà÷èëãà íü óðüä ºìíº ãýðëýæ áàéãààã¿é, ¿éëäâýðèéí 15–25 íàñíû çàëóó àæèë÷äûí ìýäëýã, ìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí. Çóðàãò íîì, ðîìàíòèê ºã¿¿ëëýã çýðýã òºðºë á¿ðèéí àðãà õýðýãñëýýð äàìæóóëàí á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéã ñóðãàí ñýíõð¿¿ëýõ ¿¿ðýã á¿õèé àðâàí íàéìàí ¿å òýíãèéí óäèðäàã÷ íàðûã ñóðãàí áýëòãýæýý. ¯å òýíãèéõíèé ñóðãàëòûí äàðàà ýðñäýëä íºëººëäºã çàí ¿éëèéí òàëààðõè õàíäëàãà, óõàìñàð îéëãîëò íü ñàéæèðñàí ä¿í ¿íýëãýýãýýð ãàðñàí. ¯å òýíãèéí áàãø íàðûí øààðäëàãûã õ¿ëýýí àâ÷, ýðýãòýé÷¿¿ä çàìáàðààã¿é áýëãèéí õàðüöààíààñ çàéëñõèéæ, ýðñäëèéã áàãàñãàõ çàí ¿éëèéã õýðýãæ¿¿ëýí áèåý öýãíýí àâ÷ ÿâàõ õ¿ñýëòýé áîëñîí ãýæ õàðèóëàã÷äûí òîî ºñ÷ýý. ¯å òýíãèéíõíèé ñóðãàëòûí äàðàà ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðèëöàõäàà ÄÎÕ-ûí òàëààðõ àñóóäëûã ãàðãàæ òàâüæ áîëíî ãýäãèéã èë¿¿ îëîí îðîëöîã÷èä õ¿ëýýí çºâøººð÷ýý (29.9%-ààñ 42.3% õ¿ðòýë). Öààøèëáàë, èë¿¿ îëîí òîîíû îðîëöîã÷èä ýìýãòýé÷¿¿ä áýëãýâ÷ àâ÷ ÿâæ áîëíî ãýæ ¿çýõ áîëæýý. Ýäãýýð íü ýðýãòýé, ýìýãòýé îðîëöîã÷äûí æåíäýðèéí õýì õýìæýýíèé óõàìñàð íü äýýøèëæ, àþóëã¿é áýëãèéí õàâüòëûí õýâ ìàÿãò íºëººëñíèéã íü ãýð÷èëíý. Ýõ ñóðâàëæ: Êýø Ê., 1997, Áîýíäåð Ñ., 2004 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

84 74

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ íü Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû æåíäýðò õàíäñàí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõûí òóëä á¿õèé ë ò¿âøèíä ñóðãàëò õèéæ çºâ îéëãîëòûã á¿ðä¿¿ëýõ á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷èä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã õýðõýí îëæ õàðæ, æåíäýðèéí õýâøìýë ¿çýë áîäîë íü ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðò õýðõýí íºëººëæ áàéãàà çýðãèéã îéëãîõ íü òóéëààñ ÷óõàë. Æèøýý íü: Âüåòíàìä ñ¿ðüåýãèéí øèíæèëãýý ºãºõººð èðñýí ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë èë¿¿ óäààí õ¿ëýýõ øààðäëàãàòàé òóëãàðäàã õýäèé ÷ òýäíèé äóíäàõ ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºë ýðýãòýé÷¿¿äèéí áîäâîë õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã áàéíà. Ñóäàëãààãààð ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä õî¸ð äàõèí èë¿¿ òîîíû ýðýãòýé÷¿¿ä ø¿ëñ öýðíèé øèíæèëãýý ºãñºí íü õàðàãäàæ áàéíà. ¯¿íòýé òºñòýé ¿ð ä¿í ÀÍÓ-ä õèéñýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ õàðàãäàæ áàéñàí áà ÀÍÓ-ûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ìýäýýëñíýýð ç¿ðõ ñóäàñíû ýìãýã íü ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ýðýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëääîã áà ýìýãòýé÷¿¿ä íü ç¿ðõ ñóäàñíû ýìãýãòýé áîëñîí òîõèîëäîëä ýì÷èëãýý àâàõ íü áàãà áàéäàã ãýæýý. Ýì÷èëãýýíèé ïðàêòèêèéí ÿëãààã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä îðóóëàõ íü ýðýãòýé÷¿¿ä,

ýìýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã ìýäýðñýí ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõ òîõèðñîí àðãà àæèëëàãààã áèé áîëãîõîä òóñòàé. Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä àøèã òóñàà ºãäºã èäýâõèòýé àæèëëàãààíû òàëààðõè ìýäëýã, õàìðàõ õ¿ðýýã ñàéæðóóëñíààð ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîã èë¿¿ ìýäðýìòãèé áîëãîõîä òóñ äýì áîëíî. Àøèã òóñ íü èëò õàðàãäàõ òåõíèê, èäýâõèòýé àæèëëàãààíû òàëààðõè ìýäýýëëèéã ÿëàíãóÿà õ¿ð÷ î÷èõîä õ¿íäðýëòýé õ¿í àìä èë¿¿ õ¿ðòýýëòýé áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò õ¿ðýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé åðºíõèé ÷àíàð íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýéãýý õàðüöàõ õàðüöààãààð èëýðõèéëýãääýã áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ºâ÷òíèé ñýòãýãäýë, ñàíàà çîâíèëä ìýäðýìòãèé áàéæ òýäíèéã áàñàìæëàí ¿ë òîîñîí áàéäàë ãàðãàæ áîëîõã¿é. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäàä ýâã¿é çàí õàðèëöààíä ãîìäñîí ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë èõ áàéäàã áà òýä äàõèí ýì÷ë¿¿ëýõ, ¿éë÷ë¿¿ëýõ õ¿ñýëã¿é áîëäîã. Æèøýý íü, Êàìáîæèä 100% áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä çàðèì ÁÇÄÕ-ûã ýì÷ëýõ òºðèéí ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð ìóó áàéñíààñ øàëòãààëàí ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷ íàð òýíäýýñ òóñëàìæ àâàõààñ òàòãàëçäàã áîëîõûã òîãòîîñîí. ¯íýëãýý ñóäàëãààãààð ÁÇÕª-íèé

Øèãòãýý 31: Òóðê óëñàä íºõºí ¿ðæèõ¿éí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëñàí íü

1980 îíä Òóðêèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì òóñ óëñàä æèë á¿ð 450000 ¿ð õºíäºëò õèéãäýæ, àþóëòàé ýìíýëãèéí áóñ íºõöºëä õèéñýí ¿ð õºíäºëò¿¿ä ýõèéí ýíäýãäëèéí òîõèîëäîë, ò¿âøèíä íºëººëæ áàéãàà òàëààð ìýäýýëñýí. ¯¿íòýé òýìöýõèéí òóëä Òóðê óëñ ýìýãòýé÷¿¿äýä ÷èãëýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë àæèëëàãààã ýð÷èìæ¿¿ëýõ çºâëºãºº ºãºõ, ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãààíû àæèë õèéõ çýðãýýð ýðýãòýé÷¿¿äèéã ¿ð õºíäºëò, ýõèéí ýíäýãäëèéí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààíä òàòàí îðîëöóóëñàí. ¯¿íä: • õîñóóäàä çºâëºëãºº ºãºõ, ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òàëààðõè ìýäýýëýë, ¿éë÷èëãýýíä õîñóóäûí õàìðàãäëûã íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ýðýãòýé÷¿¿äèéã ìýäýýëëýýð õàíãàõ õºòºëáºð¿¿äèéã ýìíýëýã äýýð õýðýãæ¿¿ëýõ • ãýð á¿ëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ ¿¿äíýýñ õîñóóäàä çîðèóëñàí òºðºõèéí ºìíº, äàðàà ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð, • ¿ðèéí ñóâàã áîîõ ìýñ àæèëáàð çýðýã ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä øààðäëàãàòàé ìýäýýëýë, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã òºìºð çàìûí àæèë÷èä, òýäíèé ãýð á¿ë¿¿äýä íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã îðñîí. Ýõ ñóðâàëæ: Ïèëå Æ., 1999 Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

85 75

çàðèì ýìíýëãèéí àæèëòíóóäûí õàíäëàãà, õàðüöààíû óð ÷àäâàð ñàéæèð÷, ¿éë÷èëãýýíèé åðºíõèé ÷àíàð äýýøèëæ, õ¿ëýýõ öàã íü áîãèíîñ÷, íóóöëàëûí çàð÷ìûã èë¿¿ ñàéí áàðèìòëàõ áîëñîí çýðãýýð ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðò ýåðýã ººð÷ëºëò¿¿ä ãàðñàí òóõàé ìýäýý áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèë÷èä íü íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàí îðîí íóòãèéí èðãýä, òýð äóíäàà ¿íäýñòíèé öººíõ, öàãàà÷ èðãýäòýé õàðüöàõäàà óõààëàã, ìýäðýìæòýé áàéõ òàë äýýð ìýäëýãýý äýýøë¿¿ëýõýä õ¿÷èí ç¿òãýë ãàðãàñíààð á¿õ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ÿëàíãóÿà ÿäóó÷óóä õ¿í ¸ñîîð õ¿íäýòãýëòýé ¿éë÷ë¿¿ëýõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, õàðèëöàí ñîëèëöîî Íºëººëºë ñóðòàë÷èëãàà, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë, õàðüöààíû ñòðàòåãè íü õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ ñýòãýãäëèéã ñòðàòåãèéí õóâüä ººð÷èëæ, òýäíèé øèéäâýðò ýåðãýýð íºëººëºõ ìýäýýëëèéã õàðèëöàí ñîëèëöîõ çîðèëãîòîé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëààð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéã áîëîí îëîí íèéòèéã ìýäýýëýëæ¿¿ëýõ, óõàìñàð îéëãîëòûã ñàéæðóóëàõ íü õ¿í àìûã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, ýð¿¿ë áàéëãàõ ¿íäñýí íºõöºë þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ºâ÷íèé øèíæ òýìäýã, ãýð á¿ëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü ¿íäñèéí òàëààðõè ìýäýýëëèéã õàíãàõ íü òóéëûí à÷ õîëáîãäîëòîé. ¯ð ºãººæèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä æåíäýðèéí ¿çýë ñàíààã òîäîðõîéëîõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöàí ñîëèëöîîíû ñàíàà÷èëãóóäûí ã¿éöýòãýë, ¿íýëãýýòýé óÿëäóóëàõ øààðäëàãàòàé. Øèãòãýý 31-ä æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé, áîëîâñðîëä òºâëºðñºí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ õºòºëáºðèéí æèøýýã òîëèëóóëæ áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýý íü íèéãìèéí ººð÷ëºëòèéã áèé áîëãîõîä ÷èãëýñýí áîäëîãî, õºòºëáºð¿¿äèéí ãîë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéñààð áàéõ áîëíî. Íºëººëëèéí êàìïàíèò àæèë íü íèéãìèéí ººð÷ëºëòèéã äýìæèõ îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäíà. Íèéãìèéí ìàðêåòèíã íü æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ººð÷ëºõºä òóñ äºõºì áîëäîã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöàà õîëáîîíû ìàòåðèàëûã òîäîðõîé á¿ëýã õ¿ì¿¿ñò

òóñãàéëàí çîðèóëæ áýëäýõ íü ò¿ãýýìýë ó÷èð òýä çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëòèéã õóâü õ¿íèé òºâøèíä õºõè¿ëýí äýìæèæ ÷àääàã. ¯ð íºëººòýé áàéõ ¿¿äíýýñ ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëýë, õàðèëöààíû àðãà õýðýãñëèéã õýðýãëýã÷äèéí ñîíèðõîëä ñàéòàð íèéö¿¿ëæ, òýäíèé õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõ¿éö ìàÿãààð áîëîâñðóóëàõ íü ç¿éòýé. Æèøýý íü, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà ÁÇÕª-èé õîëáîãäîëòîé õàðèëöàà õîëáîîíû ñòðàòåãèóäûí áóñäàä õ¿ðãýõ áàéäàë, àþóëã¿é áàéäàë ¿ð íºëººòýé ñýäâèéã õºíäñºí ýñýõ, õ¿íèé õýðýãöýý ñîíèðõîëä íèéöýõ¿éö áàéäëààð áýëòãýãäýæ ÷àäñàí ýñýõèéã øàëãàõ. Õàðèëöàà õîëáîîíû òºðºë á¿ðèéí àðãà÷ëàëûã àøèãëàæ, çîðèëòîò óíøèã÷ ñîíñîã÷äîä õ¿ð÷ î÷èõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ìåññýæèéã áýëòãýí õàíãàõ íü èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Îðîí íóòãèéí õ¿ì¿¿ñýýñ õààíààñ ìýäýýëýë àâäàã âý? ãýäýã àñóóëòûã àñóóõ õýðýãòýé. Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí ÿìàð âý? Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí õóâü ìóó òîõèîëäîëä çóðàãò ïëàêàò èõýýõýí ¿ð íºëººòýé áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àìüäàð÷ áàéãàà îðîí íóòãóóäàä ðàäèî õ¿ðòýýëòýé þó? Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí êëóá, îðîí íóòãèéí óóëçàëò, öóãëààí çýðýã îðîí íóòãèéí ¿éë àæèëëàãààã ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãààíä àøèãëàõ áîëîìæ áèé þó? Õ¿ì¿¿ñ ìýäýý, ìýäýýëëèéã ÿìàð ýõ ñóðâàëæààñ ãîëäóó àâäãèéã ìýäñíýýð õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé, õàìãèéí îëîí íèéòýä õ¿ðòýýëòýé ìýäýýëëèéí ñóâãèéã àøèãëàí çîðèëòîò á¿ëýãòýý ìýäýýëýë ºãäºã. Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ òîäîðõîé áîëñíû äàðàà îëîí íèéòýä õ¿ðãýõ ãýæ áóé ìýäýýëëèéíõýý ¿íýí çºâ õèéãýýä çîõèìæòîé áàéäëûã íÿãòëàõ ¸ñòîé. Ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õ¿ðýýíèé áîäèò áàéäàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöàà õîëáîîãîîð äàìæñàí òîäîðõîé àæèë ïðàêòèê, ýì÷èëãýýã ÿâóóëàõ õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ñýë, ÷àäâàðò íºëººëäºã áîëîõûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ñàíàæ ÿâàõ ¸ñòîé. Æèøýýëáýë: Óñ, ò¿ëøíèé îëäîö ìóó áàéëàã îð÷èí íºõöºëä ýìýãòýé÷¿¿äýä ãýðèéí á¿ëèéí ãèø¿¿ääýý óñ áóöàëãàæ ºãºõèéã ñóðòàë÷ëàõ íü áîäèò àìüäðàëä õýð

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

86 76

íèéöýõ òàëààð áîääîã. Ãóòàë ºìñäºãã¿é îðîí íóòãèéõíèé õóâüä øèñòîñîìîçòîé õîëáîîòîé ìýäýýëýë, ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã ãîë ðóó ÿâæ áàéãàà ãóòàëòàé ýìýãòýéí çóðàãò õóóäñààð äàìæóóëàí õ¿ðãýõ íü õýð ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîë. Äàðààõü æèøýý íü îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðñîí ìýäýýëýë, ìåññýæèéã ñàéòàð áîëîâñðóóëàõûí à÷ õîëáîãäîëûã õàðóóëíà. Íýãýí îðîí íóòãèéí èðãýäýä óíäíû óñûã áóöàëãàæ õýðýãëýõ, áèå çàññàíû äàðàà ãàðàà óãààõ, õ¿¿õä¿¿äýý òýíöâýðòýé õîîëëîõ øààðäëàãàòàé çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíàìæ, ìýäýýëë¿¿äèéí çàëõòàë íü ºãäºã. Ãýòýë òóõàéí îðîí íóòàãò óñ í¿äíèé öºöãèé ìýò õîâîð áàñ ¿íýòýé. Èéì íºõöºëä õ¿ì¿¿ñèéã óðò àÿí çàìä ãàðàõààñàà ºìíº óñàà áóöàëãààä àâ÷ ÿâíà ãýæ áîäîõ íü àìüäðàëààñ õîë òàñàðñàí õýðýã. Öààøèëáàë, ãàäàà æîðëîí áàéõã¿é òóë õ¿ì¿¿ñ áóðãàñàí äîòîð áèå çàñäàã. Òýäýíä ãàð óãààõ óñ áàñ ãàðûí óãààëòóóð áàéõã¿é. Òýíöâýðòýé õîîëëîëòûí òàëààðõè ìýäýýëýë ÷ òýäíèé õýðýãöýý, áîäèò àìüäðàëä íèéöýýã¿é. ßàãààä ãýâýë òýäíèé õóâüä îëäñîí þóã ÷ õàìààã¿é èääýã áàéíà. Ýíý ìýò áîäèò íºõöºë áàéäëûã ñóäàëæ õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõóéö ìýäýýëëèéã îëîí íèéòýä õ¿ðãýñíýýð ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã èë¿¿ äýýøë¿¿ëíý. Õÿíàëò áà ¿íýëãýý Ýð¿¿ë ìýíäèéí, òýð äóíäàà æåíäýðò ñóóðèëñàí øóäàðãà áóñ áàéäàë ºäðººñ ºäºðò ãàçàð àâ÷ áàéãààã îëîí íèéò õ¿ëýýí çºâøººðñººð áàéãàà õýäèé ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî íü ýäãýýð øóäàðãà áóñ ÿâäëûã ¿íýëýí, àíõààðàëäàà àâ÷ àæèëëàõàä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã ãàðãàõäàà ñóë õýâýýð áàéíà. Îäîîãèéí áàéäààð òóëãàð÷ áóé àñóóäàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí øóäàðãà áóñ áàéäëûã àâ÷ ¿çýõýä õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, ýäãýýð øààðäëàãûã õàíãàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ, Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

øóäàðãà áàéäëûí àñóóäàëä ìýäðýìæòýé áàéõûã äýìæèæ, ¿ð ºãººæòýé òºëºâëºëò, áîäëîãî áîëîâñðóóëàëòûí ìýäýýëëèéã àøèãëàõàä øààðäëàãàòàé óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìåòðèê ñ¿ëæýý (ÝÌÑ) íü øóäàðãà áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã á¿òýýæ, ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæóóäûí äóíäàõü ìýäýýã õîëáîõ ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëñýí. Æåíäýðèéã íèéãýì ýäèéí çàñãèéí äàâõàðãà, àðüñ ºíãºíèé áóþó ¿íäýñòíèé öººíõèéí ñòàòóñ, ãàçàðç¿éí áàéðøèë çýðýã ¿íäñýí õýìæèãäýõ¿¿íèé çýðýãöýý øóäàðãà áàéäëûã ººð 4 ¿ç¿¿ëýëòýýð õýìæèõ áîëãîâ. Îëîí óëñ îðîíä öóãëóóëààä ýõýë÷èõñýí õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëñàí ìýäýýëýë íü øóäàðãà áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò áèø ãýäãèéã îíöîëñîí. Ýäãýýð ìýäýýëëèéã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýãýýð àíõààðàëòàé ñóäàëæ ¿çýõ ÿâäàë íü øóäàðãà áàéäëûí àñóóäàëä àíõààðëûã õàíäóóëæ, øóäàðãà áàéð ñóóðèàñ óëñ îðîí òóñ á¿ð äýõ ìýäýýëëèéã õîîðîíä õàðüöóóëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý. ÝÌÑã ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåìèéã áýõæ¿¿ëýõ ýõíèé àëõàì áîëãîæ ¿íýëãýý õèéõ òàë äýýð óëñ îðíóóäòàé àæèëëàäàã. Ìýäýýëëèéã õ¿éñýýð ñàëãàõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëýëä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý ÿâóóëàõ ýõíèé àëõàì þì. Õ¿éñýýð ÿëãàí õàðóóëààã¿é ìýäýýëýë íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã òîäîðõîéëæ, óëìààð àíõààð÷ àæèëëàõ íü áîëîìæèéã õÿçãààðëàäàã. Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Õ¿éñýýð ñàëãàñàí ìýäýýëýë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîé õýìæ¿¿ð íü õ¿éñèéí äàãóó ÿëãààòàé áàéãàà ýñýõèéã õàðóóëäàã. Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü õ¿íäðýëòýé àñóóäàë áóþó õ¿éñèéí ÿëãàà, æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàëä íºëººëæ áàéãàà ýñýõèéã îéëãîõîä áèäýíä õýðýãòýé áàéäàã. Õ¿éñýýð ñàëãàñàí ìýäýýëýë áýëýí áàéãàà öàãò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîãäîëòîé àñóóäëóóä õýðõýí íºëººëäãèéã ñóäëàõ, õàðàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã áà ýíý çîðèëãîîð

87 77

æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã áàòàëñàí. ¯¿íä: Æåíäýðò ñóóðèëñàí àæèë, õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëò  Æåíäýðèéí õýì õýìæýý  Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ áîëîìæ, õÿíàëò òàâèõ áàéäàë  Ãýð ºðõ, îðîí íóòàãò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäëèéí áàéäàë 

Ýäãýýð àñóóëòûã òàâüñíû äàðàà îäîî áóé àñóóëòóóäûã øèíý÷ëýí íàéðóóëàõ, æåíäýðòýé õîëáîãäîëòîé áóñàä àñóóäëûã õàìðóóëàõ ¿¿äíýýñ øèíý ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ãàðãàæ áîëíî. Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí õ¿íäðýëòýé àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ ¿¿äíýýñ õýðýãëýãääýã. Æèøýýëáýë: Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíäûí òîõèîëäëûí áóñ ÿëãààã òîäðóóëàõàä õýðýãòýé. Æåíäýðèéí ¿¿ðãèéí íèéãýìøèë áóþó àëàã÷èëàõ ¿çýëä ó÷ðóóëæ áóé

Øèãòãýý 32: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã õýä õýäýí àðãààð áîëîâñðóóëæ áîëîõ áà çàðèì íýãèéã íü äóðüäâàë: • Øèíý ¿ç¿¿ëýëòèéã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëä æåíäýðýýñ øàëòãààëàõ ÿëãàà îðøèæ áàéãàà áîëîí øèíýýð áèé áîëîõ ìàãàäëàëòàé ¿åä áîëîâñðóóëæ áîëíî. Æèøýý íü: ÁÇÄÕ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿ðã¿éäëýýñ (ýðýãòýé÷¿¿äèéíõòýé õàðüöóóëàõàä) øàëòãààëñàí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ¿ð äàãàâðûí òàëààðõè ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä. Øèíý ¿ç¿¿ëýëò íü ýìíýëãèéí òóñëàìæèéã ýðýëõèéëñýí ýñýõèéã ëàâëàõ áà áóñàä îëîí ñóäàëãààãààð æåíäýðèéí õ¿÷èí ç¿éëýýñ øàëòãààëàí ýìýãòýé÷¿¿ä ãýðòýý îéðõîí áóþó àðàé õÿìä, ºðòºã áàãàòàé ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã àâàõ õàíäëàãà òîäîðõîéëîãäñîí áàéäàã ó÷èð ýìíýëãèéí òóñëàìæèéí õýðýãöýý òîäðóóëàõ. • Ìýäýýëëèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëæ áîëçîøã¿é õ¿÷èí ç¿éëñèéã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä îðóóëñíû ¿íäñýí äýýð ñîíãîñîí íýìýëò õóâèëáàðóóäûí äàãóó õóâààí ñàëãàæ áîëíî. Æèøýý íü: - Ýõèéí ýíäýãäëèéã íàñ áàðñàí ãàçðààð íü øèíæëýõ (ãýðò ýñâýë ýìíýëýãò ãýõ ìýò) - Òºðºëòèéí ¿å äýõ òóñëàìæèéí òºðëººð, íàñ áàðàëòûí øàëòãààíààð ñóäëàõ • Õýðýãëýõ áîëîìæòîé áàéãàà ìýäýýëëèéã “æåíäýðèéí” õ¿÷èí ç¿éëèéí äàãóó ä¿í øèíæèëãýý õèéõ áóþó äàõèí øèíæëýõ áîëíî. Æèøýý íü: - Õ¿í àì ç¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà íü íÿðàéí íýí øààðäëàãàòàé òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý, æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãëýõã¿é áàéõ òîõèîëäëóóä áîëîí õýðýãëýõã¿é áàéãàà øàëòãààí òýð äóíäàà íºõºð çºâøººðºõã¿é, ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñäºº õýðýãã¿é ãýæ ¿çäýã, õýòýðõèé ¿íýòýé çýðýã øàëòãààíóóäûí òàëààðõè ìýäýýëëèéã ýðýëõèéëíý. - Ýäãýýð ñóäàëãàà íü õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí æèðýìñëýëò íü ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí äàãóó áàéñàí ýñýõ, ìºí ãýð á¿ë äîòîð ÿìàð íýãýí õ¿÷èðõèéëëèéí õýëáýð áàéãàà ýñýõ òàëààð àñóóëòóóäûã áàãòààäàã. Ýäãýýð õî¸ðûã äàâõöóóëàí àâ÷ ¿çâýë ººð õîîðîíäîî õîëáîîòîé ýñýõèéã ãàðãàæ èðæ áîëíî. • ¯ç¿¿ëýëòèéã ººð÷ëºí õóâèðãàæ áóþó øèíýýð ãàðãàõûí çýðýãöýý îäîî áàéãàà ìýäýýëëýý áàÿæóóëàí àøèãëàæ áîëíî. Æèøýý íü: - ¯ç¿¿ëýëò: Òýìá¿¿ãèéí èéëäýñ ýåðýã æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâü. Øèíý÷ëýí ººð÷èëñºí ¿ç¿¿ëýëò: Òýìá¿¿ãèéí èéëäýñ ýåðýã æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýýñ õàâüòàã÷ íü øèíæ òýìäýãòýé ãýæ ìýäýýëñýí ýìýãòýéí õóâü. - ¯ç¿¿ëýëò: 19-ººñ äîîø íàñíû õ¿¿õýä ãàðãàñàí áóþó æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâü. Øèíý÷ëýí ººð÷èëñºí ¿ç¿¿ëýëò: Äýýðõ ýìýãòýé÷¿¿äýýñ õ¿¿õäèéí ýöãèéí íàñ 30 áà ò¿¿íýýñ äýýø ãýæ ìýäýýëñýí ýìýãòýéí õóâü. Ýõ ñóðâàëæ: Ðàâèíäðàí Ò.Ê.Ñ., îãíîî áàéõã¿é. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

78 88

Øèãòãýý 33: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõàä áàðèìòëàõ çàð÷ìóóäààñ çàðèì íýãèéã ýíä äóðüäàâ. Õýì õýìæýýòýé õèéñýí õàðüöóóëàëò: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéí àøèãëàëò íü æèøýýëáýë ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé òàëààðõè òóõàéí óëñ îðíû õàíäëàãà, îéëãîëòòîé íÿãò õîëáîîòîé áàéäàã. Èéì ìàÿãààð ¿ç¿¿ëýëò íü ãàãöõ¿¿ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ñòàòóñ áàéäëààð õÿçãààðëàãäàõã¿é æåíäýðèéí òýãø áà øóäàðãà áàéäëûí àñóóäëûã íèéãìèéí á¿õèé ë õ¿ðýýíä àíõààðàí ñóäàëäàã. Ìýäýýëëèéí àíãèëàëò: Ìýäýýëëèéã õ¿éñýýð õóâààæ, àíãèëàõ. Áîëîìæòîé òîõèîëäîëä ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õ¿éñýýð ñàëãàí õàðóóëäàã áàéõ: • Íàñààð àíãèëàõ • Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿ëãýýð àíãèëàõ • Õîò, õºäºº çýðýã îðøèí ñóóãàà áàéðøëààð • ¯íäýñòíèé öººíõººð àíãèëàõ • ¯íäýñòýí/á¿ñ íóòãèéí ãàðëààð • Öàã õóãàöàà, óëèðëûã òýìäýãëýñýí • Ãàçàðç¿éí õàìðàëûã òýìäýãëýñýí • Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæèéã òýìäýãëýñýí ãýõ ìýò. Õ¿ðòýýìæèéí õÿëáàð áàéäàë: Ìýäýýëýë àøèãëàæ îéëãîõîä õÿëáàð áàéõ ¸ñòîé. ¯ç¿¿ëýëòèéã îéëãîõîä àìàð õýëëýãýýð èëýðõèéëæ èíñòèòóöûí ÷àäàìæ ýñõ¿ë àâ÷ ¿çýæ áóé óëñàä çîõèõ ò¿âøèíä áîëîâñðóóëñàí áàéõ ¸ñòîé. Õ¿ðòýýæìèéí õ¿ðýý: ¯ç¿¿ëýëò íü óëñ îðíûã íèéòýä õàìàðñàí áàéõ ¸ñòîé. Áîäèò áàéäàë: Ìýäýýëýë íü õàðüöàíã¿é áîäèòîé áàéõ ¸ñòîé. ßìàð ÷ ìýäýýëýë òºãñ íàéäâàðòàé áàéæ ÷àäàõã¿é áîëîâ÷ øàëãàæ ¿çýæ áàéõ íü ç¿éòýé. Æèøýýëáýë, ÿðèëöëàãààñ ãàð÷ èðñýí àñóóäëóóäûã ìèêðî ò¿âøíèé øàëãàõ ñóäàëãààíû ä¿ãíýëòòýé õàðüöóóëæ ¿çýõ ¸ñòîé. Õýìæèãäýõ¿éö áàéõ : ¯ç¿¿ëýëòèéã õýìæèõ áîëîìæòîé áàéõ ¸ñòîé. “Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäâàðæóóëàõ/õ¿÷èðõýãæ¿¿ëýõ”, “Ýìýãòýé÷¿¿äèéí øóäàðãà áàéäàë” ìýò ¿çýë áàðèìòëàëûã òîäîðõîéëæ õýìæèõýä õýö¿¿ áàéäàã. Ýíý òîõèîëäîëä òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàõ. Æèøýýëáýë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ ñîíãîëòûí òîî îëøèðñîí ýñâýë áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí õóâü íýìýãäñýí áàéõ ãýõ ìýò àðàé òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õýðýãëýæ áîëîõ þì. Õýðýãæèõ, áèåëýõ òîäîðõîé õóãàöààòàé áàéõ: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã öàã õóãàöààíû òóðøèä íàéäâàðòàé àøèãëàõ áîëîìæòîé áàéõ íü ç¿éòýé. ¯ç¿¿ëýëò õàìðàõ öàã õóãàöààã íàðèéí çààñàí áàéõ ¸ñòîé. Îëîí óëñûí õàðüöóóëàëò: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã îëîí óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí òîäîðõîéëîëòûí äàãóó öóãëóóëàõ ¸ñòîé. Òîäîðõîéëîëò íü çàðèì òîõèîëäîëä íàðèéí áóñ áàéâàë ýäãýýðèéã îëîí óëñûí æèøèãòýé õàðüöóóëàõàä õàìãèéí çîõèìæòîé áàéäàã. Õýìæ¿¿ðèéí íºëººëºë: ¯ç¿¿ëýëò íü íºõöºë áàéäëûí ¿ð äàãàâàð áóþó íºëººëëèéã ºãºãäëººñ èë¿¿òýéãýýð õýìæèõ íü ç¿éòýé. Æèøýýëáýë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí õóâü õàðüöàà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëàìæèéí õ¿ðòýýìæýýñ èë¿¿òýéãýýð òýäãýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûí õýìæ¿¿ð áîëäîã. Îðîëöîî: ¯ç¿¿ëýëòèéã àëü áîëîõîîð îðîëöîîíû àðãààð áîëîâñðóóëàí àøèãëàõ õýðýãòýé. ¯¿íä çàñãèéí ãàçðûí ãàçàð, õýëòýñ õîîðîíäûí êîìèññ áàéãóóëæ, áîëîìæèéíõîî õýðýýð ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë áîäëûã òàíàäàõ çîðèëãîîð îëîí íèéòòýé àñóóäëûí òàëààð õýëýëöýõ á¿ëãèéí óóëçàëò çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã àæëóóä îðíî. Ýõ ñóðâàëæ: Õàìòûí íèéãýìëýãèéí àæëûí àëáà, Áàóìå Å., Õóàðåç Ì., Øòàíäèíã Õ., 2001 Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

89 79

íºëººëëèéã õàðóóëäàã. Ýäãýýð ä¿ãíýëò, øèíæèëãýýí¿¿ä íü áýðõøýýëòýé àñóóäàë ðóó õàíäñàí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñòàé. ¯ç¿¿ëýëòèéí òóñëàìæòàéãààð ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä õ¿ëýýãäýæ áàéñàí ¿ð ä¿íã¿¿ä ãàðñàí ýñýõèéã ¿íýëýõýä õýðýãëýäýã. Øèãòãýý 32 íü ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé áîëãîõ àðãóóäûí òàëààð òàéëáàðëàíà. Øèãòãýý 33 æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä äàãàæ ìºðäºõ åðºíõèé çàð÷ìûã òàíèëöóóëíà. ¯ð ä¿íòýé àæèëëàõûí òóëä æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã õÿíàëò, ¿íýëãýýã õàìàðñàí ºäºð òóòìûí ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèëòàé õîñëóóëàõ íü ç¿éòýé. Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ìýäýýëëèéã òîãòìîë öóãëóóëñíààð ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò òóëãàðäàã áýðõøýýëòýé àñóóäëóóäàä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ, ýäãýýð íü öàã õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã ìýäýæ àâ÷ áîëíî. ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààòàé òàëûí äàëä õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäðóóëàí õàðóóëæ, ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí îíöëîã, ñàíàà çîâíèëûí àñóóäëûã ãàðãàæ èðíý. Æèøýýëáýë, æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé çàðèì àñóóëò íü òóõàéí õ¿í àìûí äóíä ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëñ æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñëèéã áàãà õýðýãëýõ øàëòãààí áîëæ áàéãààã òîäðóóëàõàä ÷èãëýñýí áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð àñóóëò íü äàðààõü ç¿éëèéã áàãòààæ áîëíî: 



Ýìýãòýé÷¿¿äèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë, íºõºí ¿ðæèõ¿éí àñóóäàëä õ¿ëýýõ ¿¿ðýã, îðîëöîî èõ ¿¿? Õýðýâ òèéì áîë òýäýíä õàìãààëàõ õýðýãñýë àâàõ öàã çàâ áàéäàã óó?

Øèãòãýý 33-ò õàðóóëñíààð æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéã õýðýãëýõ ÿâöàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñèñòåìýýð äàìæóóëàí öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã õ¿éñýýð íü ÿëãàñàí áàéõûã øààðääàã. ªäºð òóòìûí õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé àæèë íü õ¿éñýýð ñàëãàñàí ìýäýýëýë, æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéí ä¿í øèíæèëãýýã àøèãëàõ ¸ñòîé. Õ¿éñýýð ñàëãàñàí ìýäýýëëèéí òóõàéä æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéí ä¿í øèíæèëãýýã äàðàà íü õîëáîãäîõ èäýâõèòýé àæèëëàãààã çîõèîí á¿òýýõ, ýäãýýð áîëîí áóñàä àæèëëàãàà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèä, õºâã¿¿äýä öàã õóãàöààíû ÿâöàä ¿ç¿¿ëñýí íºëººëëèéã õÿíàõàä àøèãëàæ áîëíî. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, ìåíåæìåíòýýñ ä¿í øèíæèëãýý õèéõ àæèëä îðîëöäîã ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí ìýäëýãèéã ñàëãàí øèíæëýõ, õýðýãöýýíä òîõèðóóëàí äýýøë¿¿ëýõ íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Èéíõ¿¿ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ àæèë íü íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí àíãè äàâõàðãà, àðüñ ºíãº, ¿íäýñ óãñàà, áàéðøèë, õ¿éñ, íèéãìèéí ãàäóóðõàãäñàí áàéäàë çýðýã áóñàä õýìæ¿¿ðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä àøèãëàõ ìàÿãààð ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ äýâø¿¿ëýõ àñóóäëûí òàëààðõ íîòîëãîîã èõýñãýíý. ÝÌÌÑ-èéí õ¿éñýýð ñàëãàñàí ìýäýýëëèéí ä¿í øèíæèëãýýã ÷àíàðûí ìýäýýëëýýð áàÿæóóëñíààð ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õýðõýí ñàéæðóóëæ áîëîõûã îéëãîõîä òóñòàé. Èéíõ¿¿, êåéñ ñóäàëãàà, îðîëöîîíû ¿íýëãýýãýýð ñóäàëãààíû áóñàä àðãà÷ëàëûí çýðýãöýý ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñèñòåìä îðîîã¿é ìýäýýëë¿¿ä áîëîõ õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýãäýë, ¿çýë áîäîë, ¿éëäëèéí òàëààðõè ìýäýýëëèéã îëæ àâ÷ áîëíî. Ýäãýýð àëüòåðíàòèâ àðãà÷ëàë íü æåíäýðèéí ãàðàëòàé õ¿÷èðõèéëýë çýðýã ýìçýã ñýäâèéí ìýäýýëëèéã òîäðóóëàõ ¿ð

Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñëèéí òàëààð ýìýãòýé÷¿¿ä øèéäâýð ãàðãàäàã óó? Õýðýâ òèéì áîë, òýä øèéäâýðýý ãàíöààð, áýëãèéí õàìòðàã÷òàéãàà, ýñõ¿ë áóñàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí õàìò ãàðãàäàã óó? Ýìýãòýé÷¿¿äýä õàìãààëàõ õýðýãñýë õóäàëäàæ àâàõ ìºíãº áèé þó? Õàìãààëàõ õýðýãñëèéã õààíààñ àâ÷ áîëîõ òàëààðõè ìýäýýëýë òýäýíä áèé þó? Ýìýãòýé÷¿¿ä õýäýí õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ ¸ñòîé òàëààð íèéãìèéí õýì õýìæýý áèé þó?



Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

90 80

ä¿íòýé àðãà õýðýãñýë áàéæ áîëíî. ¯¿ãýýð ÷ çîãñîõã¿é, îðîëöîîíû àðãà íü íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàí, öººíõèéí á¿ëã¿¿äèéí ñàíàë áîäëûã èëýðõèéëæ, àíõààðàëäàà àâàõ ÿâäëûã õàíãàæ ÷àäíà. Æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãûí õÿíàëò áà ¿íýëãýý Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ íü öàã õóãàöààíû ÿâöàä ººð÷ëºãäºæ áîëîõ ó÷èð ¿ðãýëæèëñýí õÿíàëò ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî íü æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãò îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Õýðýãöýýíèéõýý õýðýýð áàéäàëä çîõèöîæ, óðüä÷èëàí õàðàõ áîëîìæã¿é õóâèëáàðóóäàä òóëãóóðëàí ººð÷ëºëòèéã õèéõ ÷àäâàð íü ñàíàà÷èëãûí óðò õóãàöààíû àìæèëòàíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Äîð äóðüäñàí ç¿éëä õÿíàëò ¿íýëãýýã òºâëºð¿¿ëáýë ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã ººð ººð òàëóóäààñ îéëãîõîä òóñòàé:    

ÿâöûã ñóäëàõûí îðîíä ýðýãòýé ºâ÷òºí äýýð àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ õàíäëàãà íü åðäèéí ïðàêòèê áîëîîä áàéíà. Æèøýý íü, ç¿ðõíèé ºâ÷íèéã ýðýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷èí ãýæ ¿çäýã áàéñàí ó÷èð õîëáîãäîõ ñóäàëãàà íü ãîë òºëºâ ýðýãòýé÷¿¿äèéí ç¿ðõíèé ºâ÷íèé ÿâöûã àâ÷ ¿çäýã áàéæýý. Ýìýãòýé÷¿¿ä ÷ ç¿ðõíèé ºâ÷èíä ºðòºìòãèé áàéäàã íü ñóäàëãààãààð íîòëîãäñîí õýäèé ÷ ýì÷èëãýý ñóäàëãààíû àðãà÷ëàë íü ýðýãòýé÷¿¿ä òàëäàà õýâèéñýí õýâýýð ë áàéíà. Ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèîëäñîí çàðèì íýã ºâ÷íèé öààøèëáàë íèéòýä íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷íèé ÿâöûí òàëààð òàøàà ìýäýýëýë áèé áîëãîõîä õ¿ðãýæ áàéíà. Ýíý õàíäëàãààñ ãàäóóð áàéãàà ãàíö îíöãîé òîõèîëäîë íü ýðýãòýé÷¿¿äèéã îðõèãäóóëæ ýìýãòýé÷¿¿ä äýýð àíõààðëàà óëàìæëàë ¸ñîîð òºâëºð¿¿ëñýí ç¿éë áîë æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñýë þì. ¯íýõýýð, ýðýãòýé÷¿¿äýä õàíäñàí ìýäýýëýë, ñóäàëãààíû àæëûã ºðãºæ¿¿ëýí, ýíý òàëûí ñàíàë ñàíàà÷èëãûã äýìæâýë òýäíèé îðîëöîî, õàðèóöëàãà íü ºñºõ áîëíî. Ýìíýëãèéí ñóäàëãàà, êëèíèêèéí òóðøèëò íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã áàñ ë òîéðîí ºíãºðäºã. Èéíõ¿¿ õàñàõ øàëòãààí íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ñàðûí òýìäýã çýðýã íºõºí ¿ðæèõ¿éí ¿¿ðýã, îíöëîãóóä íü áóäëèóëàõ ìàãàäëàëûã ºñãºæ áîëçîøã¿é ãýñýí ¿íäýñëýëòýé õîëáîîòîé. Íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿ä õàñàãääàã íü òýäãýýðèéí ¿ð òîãòîîõ ÷àäâàð, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ôóíêöèéí àñóóäëààñ õàìààðäàã. Ýìèéí òóðøèëòûí ¿ð ä¿íã çºâõºí ýðýãòýé÷¿¿ä äýýð àâ÷ ¿ç÷èõýýä íèéò õ¿í àìä åðºíõèéëºí õàìààðóóëáàë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã áóþó óðüä÷èëàí òààìàãëàõ áîëîìæã¿é íºëººëºë ¿ç¿¿ëæ áîëçîøã¿é. Ñóäàëãààí äàõü ýíýõ¿¿ æåíäýðèéí èë¿¿ä ¿çýõ ÿâäëûã àíõààðàëäàà àâàõ íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí àëü àëü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãààíû ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõýä õýðýãòýé. Øèãòãýý 34 íü æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ñóäàëãààíû çàðèì çàð÷ìûã õàðóóëíà. Æåíäýðèéí èë¿¿ä ¿çýõ àñóóäëûã õºíäºæ òàâèõ íü ñóäàëãààíû òààìàã, áóñàä àñóóäëûã äàõèí õàðæ, áîëîâñðîíã¿é áîëãîõ äèçàéíû øàòàíä îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé.

×àäâàðæñàí áàéäëûã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Àøèã øèì õ¿ðòýã÷äèéã õ¿éñýýð íü ÿëãàõ Øèéäâýð ãàðãàëòàä îðîëöîõ Òºñëèéí çîðèëòîò á¿ëãèéõíèé àìüæèðãààíä ãàðñàí ººð÷ëºëò/ íºëººëëèéã õ¿ëýýí àâñàí áàéäàë Öààøäûí àæèë, ñóäàëãààíû õ¿ðýýã òîäîðõîéëîõ



Æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãûã óäààí õóãàöààíû äàðàà ãàðíà ãýæ ¿çñýí ÷ íºõöºë áàéäàë, îðîëöîã÷èä ººð÷ëºãäºæ áîëçîøã¿é òóë ºäºð òóòìûí õÿíàëò ¿íýëãýýã îðõèãäóóëæ áîëîõã¿é. Æåíäýðèéí òàë çàñàõ ÿâäëûã ñóäàëãààíä àâ÷ ¿çýõ íü Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õèéãäñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàéëàí áóþó äàâàìãàéëàí õàìààðàõ àñóóäëûã ¿ë îéøîîõ õàíäëàãà ò¿ãýýìýë áàéñàí. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ºâ÷íèé Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

91 81

Øèãòãýý 34: Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ñóäàëãàà

Øèãòãýý 35: Á¿ñ íóòãèéí òàìõè òàòàëòûí òàðõàëòàä íºëººëæ áóé íèéãìèéí íºëºº

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ñóäàëãàà íü äàðààõü ç¿éëñèéí èæèë áà ÿëãààòàé áàéäàë äýýð òºâëºðäºã. - Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà - Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü - Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ, õýðýãëýý - Ýð¿¿ë ìýíä, àìüæèðãààíä íºëººëäºã ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí çàí ¿éëèéã óäèðääàã íèéãìèéí òîãòñîí ¸ñ, æàÿã Ýõ ñóðâàëæ: ÄÝÌÁ, 1998

ßðèëöëàãàíä îðæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéã æåíäýðèéí ñàíàà çîâíèëä èë¿¿ ñîðãîã õàíääàã áîëãîõ øààðäëàãà áàñ áèé. Ñàíàë àñóóëãà çýðýã ñóäàëãààíû õýðýãñëèéã æåíäýðèéí ºíöãººñ äàõèí ýðãýí õàðàõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íýýñ ãàäíà ýìýãòýé÷¿¿äèéí îëîí òºðºëòèéã àíõààðàëäàà àâàõ íü ç¿éòýé. Åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çâýë ñóäàëãààí äàõü æåíäýðèéã èë¿¿ä ¿çýõ ÿâäëûã àíõààð÷ àæèëëàõ íü çºâëºõ áàéãóóëëàãà, ñóäàëãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã ñàíãóóäàä ýìýãòýé ñóäëàà÷äûã òîìèëîõ, òýäíèé òîîã ºñãºõèéã ÷óõëûã ñàíóóëæ áàéíà. ÀÍÓ-ä õºõíèé õàâäðûí ñóäàëãààíû ëîááèãèéí àìæèëò íü ñóäàëãààíû àðãà, ÿâö øóäàðãà áàéõ íü þóíä õ¿ð÷ áîëäãèéã õàðóóëñàí. ×àíàðûí ñóäàëãàà íü ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéã èë¿¿ä ¿çýõ ÿâäëûã àíõààð÷ àæèëëàõàä òóéëûí ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. ×àíàðûí ñóäàëãàà íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëò, øèéäâýð ãàðãàëòàä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîíû ò¿âøèí, åðºíõèéä íü íèéãìèéí õýì õýìæýýíèé íºëººëëèéí àñóóäëûã øèíæëýõ àðãà þì.

Òàìõèíû õýðýãëýý íü á¿ñèéí óëñ îðíóóäûí íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íîöòîé áàéäàë ¿¿ñãýæ áàéãàà ãîë àñóóäàë þì. Ýðýãòýé÷¿¿äèéí 62.3% òàìõè òàòàæ áàéõàä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí 4% íü òàìõè òàòäàã áàéíà. Çàðèì õ¿ì¿¿ñèéí ÿðüäãààð á¿ñ íóòàãò ýðýãòýé õ¿í áîëãîí òàìõè òàòàõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã áàéíà. Á¿ñèéí óëñ îðíóóäûí çàðèì ñóäàëãàà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä òàìõèíä îðñîí øàëòãààíû ÿëãààíä íèéãìèéí õýì õýìæýý, æåíäýðèéí ¿¿ðýã õýð íºëººëäãèéã òîäîðõîéëîõûã çîðüñîí. Âüåòíàì óëñàä õèéñýí ¿íäýñòíèé ñóäàëãààíû ä¿ãíýëò íü ýìýãòýé÷¿¿ä òàìõèíààñ òàòãàëçäàã ãîë øàëòãààí íü “ýìýãòýé õ¿í òàìõè òàòàõ ¸ñã¿é” ãýñýí íèéãìèéí ¿çýëòýé õîëáîîòîé ãýæýý. Õî Øè Ìèí õîòûí 15–42 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿ä òýäíèé äóíä òàìõè òàòàëòûí õóâü áàãà áàéäãèéã íèéãìèéí ýíýõ¿¿ õ¿ëýýí çºâøººðäºãã¿é áàéäàëòàé õîëáîæ ¿çñýí áàéõàä 20% íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìóó ãýäãèéã ãîë øàëòãààí áîëãîí òàéëáàðëàæýý. Íºãººòýéã¿¿ð, òàìõè òàòàëò íü Âüåòíàìûí ýðýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí çàí ¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã õýìýýí òîäîðõîéëñîí áàéíà. Æèøýý íü, ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä íýãýíäýý òàìõè òàòàõûã ñàíàë áîëãîõ íü õ¿íäýòãýë, ýåëäýã ¸ñíû èëýðõèéëýë ãýæýý. Òàìõè ñîëèëöîõ íü Ìàëàéçûí á¿õ ¿íäýñòýí ÿñòíû ýðýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí ñî¸ë, ¸ñ çàíøèë þì. Ýõ ñóðâàëæ: Ìîððîó Ì., Áàðàêëàô Ñ., 2003

Èõýíõäýý ÷àíàðûí àðãà÷ëàë õýðýãëýäýã òàìõèíû ñóäàëãàà íü á¿ñ íóòàãò ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òàìõè òàòàæ ýõëýõ òºðºë á¿ðèéí øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëñýí. Ýäãýýð øàëòãààíû îëîíõè íü ýðýãòýéëýã áîëîí ýìýãòýéëýã áàéäëûí òàëààðõ íèéãìèéí õýì õýìæýýíýýñ øàëòãààëñàí áîëîõ íü òîäîðõîé áàéñàí (Øèãòãýý 35).

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñãàõ âý?

5. Áàãøèéí òýìäýãëýë

93 83

5. Áàãøèéí òýìäýãëýë

íýõ¿¿ ñóðãàëòûí ìàòåðèàë íü æåíäýðèéí ¿çýë áàðèìòëàë äàõü ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëààð îðîëöîã÷èäòîé àæèëëàõ áàãø íàðò çîðèóëàãäàæ, òýäíèé áîëîí òýäíèéã õ¿ðýýëæ áóé õ¿ì¿¿ñ, áàéãóóëëàãûí îéëãîëò óõàìñðûã á¿ðä¿¿ëýõ, æåíäýð íü ýð¿¿ë ìýíäýä õýðõýí íºëººëäãèéã îéëãóóëàõàä ÷èãëýñýí.

á¿ëãèéã ýðýãòýé÷¿¿ä óäèðääàã õýäèé ÷ òà òýíöâýðòýé îðîëöîîã õºõè¿ëýí äýìæèõèéã õ¿ñ÷ áàéãààãàà òàéëáàðëàõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ õýí íýãýí ÿðèëöëàãûí ÿâöàä äàâàìãàéëàõ õàíäëàãàòàé áàéâàë òà “äîõèóð ìîä” áóþó ÿðèõ áîëîìæèéã áóñàä õ¿ì¿¿ñò ºãºõ çýðãýýð ÿðèõ áîëîìæîîð æèãä õàíãàõ, áóþó õÿçãààðëàõ õýðýãòýé. Åð íü çºâõºí òóõàéí ç¿éëèéã ãàðòàà áàðüñàí õ¿íä ÿðèõ ýðõ îëãîãäîíî ãýñýí ä¿ðýì äýýð óðüä÷èëàí òîõèðîõ õýðýãòýé. Ìºí ò¿¿í÷ëýí òà õ¿í á¿õýí íýã íýã óäàà ÿðüæ îðîëöîõîîñ íààø õýí ÷ õî¸ð äàõü óäààãàà ÿðüæ áîëîõã¿é ãýñýí ä¿ðìèéã òàíèëöóóëàõ õýðýãòýé. Ýñâýë äóó öººòýé õ¿ì¿¿ñèéã íýã á¿ëýãò, ÿðèà õ¿ì¿¿ñèéã íºãºº á¿ëýãò õóâààðèëæ áîëîõ þì. Áàãøèéí õóâüä òà ìîäóëüä îðñîí àðãà õýðýãñýë, çàãâàðóóäûã ººðèéí á¿ëýãòýý òîõèðóóëàí ººð÷èëæ áîëíî. Æèøýý íü: Îðîëöîã÷èä ÿäóóðëûí òàëààð îéëãîëòòîé áàéâàë îðøèë õýñãèéí äàñãàëûí çàðèìààñ õàñàæ áîëíî. Õýðýâ á¿ëãèéí äóíä èòãýëöýë, íýýëòòýé áàéäàë äóòìàã áàéâàë òà îðøèë õýñãýýñ ò¿ëõ¿¿ àøèãëàæ, õ¿ì¿¿ñèéã íýãòãýõ ¿¿äíýýñ äîòíî óóð àìüñãàë á¿ðä¿¿ëýõ äàñãàë, òîãëîîìûã ÿâóóëæ áîëíî. ¯¿íýýñ ãàäíà çàðèì äàñãàë íü íýã á¿ëýãò íºãºº á¿ëãýýñ èë¿¿ òîõèðîìæòîé áàéæ áîëíî, ýñõ¿ë îðîëöîã÷äûí ºìíºõ àìüäðàë òóðøëàãûã ¿íäýñëýí çàðèì àñóóëòûã ººð÷èëæ áîëíî.

Çîðèëòîò óíøèã÷, ñîíñîã÷ Ýíý ìîäóëü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò àæèëëàã÷äàä çîðèóëñàí öóâðàë ìàòåðèàëûí íýã õýñýã þì. Äàñãàë, á¿ëãèéí àæèëä îðîëöîã÷äûí íýã îðîëöîîã õàíãàõ ¿¿äíýýñ íýã á¿ëýã íü 20–24 õ¿íòýé áàéâàë çîõèíî. Óã íîìûã çàðèì àðãà÷ëàëûã íü ººð÷ëºõ çàìààð ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäàä òîõèðóóëæ áîëíî.

Áàãøèéí ¿¿ðýã Áàãøèéí õóâüä òà õè÷ýýëèéí ºíãº àÿñûã òîõèðóóëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. ¯¿íä äàñãàë àæëûí òàëààð íàðèéí çààâàð ºã÷, öàãèéí õóâààðèéã áàðèìòëàõ çàìààð îðîëöîã÷äîä ñóðãàëòûí àãóóëãà, ñàíààã îéëãóóëàõ çýðýã áàãòàíà. Ò¿¿í÷ëýí òà ÿðèëöëàãàä óðèàëàí äóóäàæ, õè÷ýýëèéí òºãñãºëä áóþó ñýäâèéí òºãñãºëä íýãòãýí ä¿ãíýõ àæëûã óäèðäàíà. Òà á¿ëýã äîòîðõ äèíàìèêûã ñàéòàð ìýäýð÷, õýí ÷ îðõèãäîîã¿é áóþó ãàäóóðõàãäààã¿é áàéõ ÿâäëûã õàíãàæ, á¿õ õ¿ì¿¿ñ ¿ãýý õýëæ, èæèë ò¿âøèíä îðîëöîõ áàéäëûã õàíãàõ ¸ñòîé. Õýðýâ õýí íýãýí ýâã¿éðõñýí áàéäàëòàé áàéâàë ò¿¿íèéã ÿðèóëàõ ãýæ øàõàæ øààðäàæ áîëîõã¿é. Òà õàðèëöàí ¿éëäýë, òýíöâýðòýé îðîëöîîã õàíãàõ ¿¿äíýýñ õîñîîð áóþó æèæèã á¿ëãýýð àæèëëóóëàõ çýðýã àðãà òåõíèêèéã àøèãëàæ áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí äóó áàãàòàé á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéã ÿðèóëàõûí òóëä àñóóëò òàâüæ áîëíî. Á¿õ õ¿íèéã ººðèéãºº ¿íý öýíýòýé õèéãýýä òýäíèé òóðøëàãà õýðýãòýé áîëîõûã ìýäð¿¿ëýõ íü ÷óõàë. Ò¿¿í÷ëýí òà îðîëöîîíû ñóðãàëòûí çàð÷ìûã òàíèëöóóëàõäàà òýãø îðîëöîîíû çàð÷ìûã äóðüäàæ, àëèâàà

Àðãà÷ëàë Ýíýõ¿¿ ìîäóëü íü íàñàíä õ¿ðýã÷äýä çîðèóëàãäñàí òóë òýäíèé òóðøëàãà ìýäëýãèéí äàâóó òàëûã õºòºëáºðò àøèãëàõ çàìààð îðîëöîã÷äûã òàòàí îðîëöóóëàõ õýðýãòýé. Ñóäàëãààíààñ ¿çâýë íàñàíä õ¿ðýã÷èä ººðñäèéí òóðøëàãàäàà èõýýõýí èòãýí íàéääàã ó÷èð òýä ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöàä èäýâõèòýé îðîëöñîíîîð èë¿¿ èõèéã ñóðäàã. Èíãýñíýýð òýäíèé ÿìàð ìýäýýëýë óð ÷àäâàð àæèëä íü õýðýã áîëîõûã òîäîðõîéëîõîä òóñ áîëäîã. Ìîäóëèéí çàãâàðóóäûã áàÿæóóëàõûí òóëä îëîí àðãà÷ëàëóóä òºðºë á¿ðèéí äàñãàë, Áàãøèéí òýìäýãëýë

94 84

á¿ëãèéí àæëûã ñàíàë áîëãîæ, îðîëöîã÷äûí ìýäëýã óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõýä àíõààðíà. Áàãøèéí õóâüä òà àðãóóäûã ººðèéí á¿ëýãòýý òîõèðóóëàí ººð÷èëæ áîëíî. Õýðýâ òà ýíý ìîäóëèéã òàðèàëàíãèéí òàëáàéä àøèãëàõûã õ¿ñ÷ áàéâàë òà ëåêöýýñ çàéëñõèéæ, èë¿¿ îðîëöîîã õàìðóóëñàí àñóóëò, õàðèóëò áóþó òîì á¿ëãýýð ÿðèëöëàãà ÿâóóëàõ çýðýã àðãûã ñîíãîæ áîëíî. Õî¸ð õî¸ðîîðîî àæèëëàõ íü: Îðîëöîã÷èä ººðñäºº ¿éë àæèëëàãàà ÿðèëöëàãà ÿâóóëàõ õîñóóäàä õóâààãäàíà. ¯éë àæèëëàãààíä ºãºãäºõ öàã ãîë òºëºâ áîãèíî áàéäàã (3–5 ìèíóò). Õýðýâ ýíý á¿ëãýýð àæèëëàõ àðãûã 2 äàõü óäààãàà õýðýãëýõ áîëâîë á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéã õîîðîíä íü òàíèëöóóëàõ ¿¿äíýýñ õàìòðàã÷àà ñîëèõûã ñàíàë áîëãîõ õýðýãòýé. Õîñ õîñîîðîî àæèëëàõ íü á¿ëãèéíõýí áèå áèåý èë¿¿ ñàéí òàíüæ ìýäýæ, ñóðãàëòûí ÿâöàä áèåý áàðèõàà áîëüñíîîð çàðèì ÿðèëöëàãà èë¿¿ ÷ºëººòýé îëîí àñóóäëûã õàìàðñàí áîëîõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Ò¿¿í÷ëýí èéì àðãà íü áàãøèéí ãàðãàæ òàâüñàí ñýäâýýð îðîëöîã÷èä õóâèàðàà ÿðèëöàõ áîëîìæòîé áîëäãîîðîî îíöëîãòîé. Õîñóóä ÿðèëöëàãûí ¿ð ä¿íãýý íýãäñýí ÿðèëöëàãà äýýð íèéò á¿ëãèéíõýíòýéãýý õóâààëöàæ áîëíî. Õîñîîð àæèëëàõ íü òºñººëñíººñ óðò õóãàöààãààð ¿ðãýëæëýõ íü îëîíòàà ó÷èð öàãèéí áàðèìæààã àíõààðààðàé. Æèæèã á¿ëãýýð àæèëëàõ íü: Ýíý òîõèîëäîëä îðîëöîã÷äûã 5–7 õ¿íòýé æèæèã á¿ëã¿¿äýä õóâààäàã. 5–7 õ¿íýýñ á¿ðäñýí á¿ëýã íü îðîëöîã÷äîä íýã íýãíýý ñîíñîõ, ñàíàë áîäëîî õóâààëöàõ áîëîìæèéã îëãîäîã, ìºí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë ãàð÷ èðýõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé õýìæýý þì. Õ¿ì¿¿ñ áèå áèåíäýý ñàäàà áîëîõã¿é áàéõààð çàé òîìòîé ºðººíä àæèëëàõ ¸ñòîé. Õýðýâ çàé õ¿ðýëöýýã¿é áàéâàë ººð ºðºº àøèãëàæ áîëíî. Îðîëöîã÷äîä á¿ëãýýð àæèëëàõàä íü øààðäàãäàõ òîäîðõîé ñýäýâ, ìàòåðèàë õýðýãñýë ºã÷, òóõàéí àæëûã ÿìàð õóãàöààíû äîòîð äóóñãàõ ¸ñòîéã òàíèëöóóëæ, òýìäýãëýë õºòºëæ äàðàà íü òîì á¿ëýãò òàíèëöóóëãà õèéõ õ¿íýý òîìèëîõûã õýëæ ºãíº. Öàã òîäîðõîé çààæ, àæëàà äóóñãàõ õóãàöààíóóäûã ñàíóóëæ áàéõ íü òóñòàé Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

áàéäàã. Öàã äóóññàíû äàðàà òýìäýãëýë õºòºëñºí õ¿ì¿¿ñèéã òîì á¿ëãèéõíèé ºìíº ãîë ç¿éëýý òàíèëöóóëàõûã õ¿ñíý. Òàíèëöóóëãà òóñ á¿ð òîâ÷ áàéâàë çîõèíî (5 áà ò¿¿íýýñ äîîø ìèíóò). Èëòãýã÷ á¿ð äóóññàíû äàðàà á¿ëãèéí áóñàä îðîëöîã÷ íàðààñ íýìæ õýëýõ ç¿éë áàéãàà ýñýõèéã íü àñóóíà. Àñóóëòûã òýìäýãëýæ òºãñãºëä íü àñóóõààð õàäãàëíà. Áóæèãíàñàí á¿ëýã. Áóæèãíàñàí á¿ëãèéã ºäººí óðèàëñàí àñóóäëûã ò¿ðãýí õýëýëöýõ ¿¿äíýýñ àÿíäàà ¿¿ñãýæ áîëíî. Õîñóóäûí íýãýí àäèë áóæèãíàñàí á¿ëýãò ëåêöèéí öàã õóãàöàà, á¿ëãèéã ýð÷ õ¿÷ýýð ä¿¿ðãýõ, õóâü õ¿íèé ñàíàë áîäëûã ñîíñîõ èë¿¿ öàã õóãàöàà ãàðãàæ áîëíî. ¯¿íä 5-ààñ èë¿¿ ìèíóò çàðöóóëàõ øààðäëàãàã¿é. Áîëîìæòîé áîë àñóóëòóóäûã ºìíº íü áýëäýýä ÿðèëöëàãà çºâëºëäºõ ÿâöûã õºíãºâ÷ëºõ ¿¿äíýýñ öààñàí ñàìáàð äýýð áè÷ñýí áàéâàë çîõèíî. Áîãèíî ëåêö. Ëåêö íü ñóðãàëòûí õàìãèéí èäýâõèã¿é õýëáýð òóë áîãèíî áàéõ íü ç¿éòýé õèéãýýä áàãà áàãààð àøèãëàæ áàéõ ¸ñòîé. Ãýõäýý ëåêö íü áîãèíî õóãàöààíû äîòîð ìýäýýëýë õ¿ðãýõýä òóñòàé áàéäàã. ¯¿íèéã ñóðãàëòûí áóñàä àðãà÷ëàëûí õàìò äóíäóóð íü õýðýãëýæ áîëíî. Ëåêö á¿ðèéí äàðàà ñîíññîí ç¿éëèéã íü áàòæóóëàõ ¿¿äíýýñ äàñãàë õèéëãýæ áàéâàë ñàéí. Ëåêöèéí ¿åä îðîëöîîã õºõè¿ëýí äýìæèõ ÿâäëûã õàíãàõ ¿¿äíýýñ àñóóëò áóþó áóæèãíàñàí á¿ëãýýð àæèëëàâàë õ¿ì¿¿ñ ìàòåðèàëûã èë¿¿ ñàéí îéëãîõ áîëíî. Ëåêöèéí ãîë ãîë ç¿éëèéã öààñàí ñàìáàð äýýð òýìäýãëýýä ÿðèõ çóóðàà ¿ç¿¿ëýõ íü ¿íäñýí àñóóäëûã òîäðóóëàí òàâèõ ººð íýãýí òåõíèê ìºí. Õàìòààð óõààí ñèéëýõ. Ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëààð áàãø àñóóëòûã ãàðãàæ òàâèàä õ¿í á¿ðèéã õàðèóëò ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé ÿðèõûã õ¿ñíý. Àëèâàà íýãýí õÿíàëò, øàõàëò áàãøèéí áîëîí îðîëöîã÷äûí ç¿ãýýñ áàéõ ¸ñã¿é. Á¿õ õàðèóëòûã öààñàí ñàìáàð äýýð õàðèóëæ áóé ÿâö äóíä, äàâòàãäàæ áàéñàí ÷ õàìààã¿é áè÷ýýä áàéõ ¸ñòîé. Õàìãèéí ãîë çîðèëãî íü áîãèíî öàã õóãàöààíä àëü áîëîõ îëîí ñàíàà ãàðãàõàä îðøèíî. Ýíý íü õ¿í á¿ðèéí îðîëöîîã äýìæèæ á¿õèé ë òºðëèéí

95 85

¿çýë áîäëûã íýýëòòýé õ¿ëýýí àâäàã. Öàã äóóññàíû äàðàà á¿õ ñàíàëûã ýðýìáýëýýä øààðäëàãàòàé áîë ñýäâýýð íü æàãñààíà. Àñóóëò. Àñóóëò ÿðèëöëàãûí öàãèéã õè÷ýýëèéí ýöýñò áóþó õàìòàðñàí õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åä ãàðãàõ íü îðîëöîã÷èä àëèâàà îéëãîîã¿é ç¿éëýý ëàâëàí àñóóõ, ñýäâèéí òàëààð íýìýëò ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæòîé áîëäîã. Çàðèì õ¿ì¿¿ñ çºâõºí ººðñäèéãºº ÿðüæ áàéãààã ñîíñîõ ¿¿äíýýñ àñóóëò òàâüæ áîëíî, õàðèí òà õ¿ì¿¿ñ ñàíàë ñýòãýãäëýý àëü áîëîõ òîâ÷ èëýðõèéëýõ òàë äýýð, ÿëàíãóÿà ñýäâýýñ ãàæñàí ¿åä ä¿ðìýý õàòóó áàðèìòëàí çîãñîîõ øààðäëàãàòàé. Õ¿ì¿¿ñèéã ¿ë îéøîîæ áàéíà ãýñýí ñýòãýãäëèéã òºð¿¿ëýõã¿éãýýð íóðøñàí áóþó õàäóóðñàí ÿðèàã õàçààðëàõ íýã àðãà áîë “ìàøèíû çîãñîîë” áèé áîëãîõ ÿâäàë þì. Ýíý íü öàãèéí áîëîí áóñàä õÿçãààðëàëòààñ øàëòãààëàí øóóä õàðèóëàõ áîëîìæã¿é ñýäýâ, àñóóëòûã öààñàí ñàìáàð äýýð æàãñààí áè÷èõ àðãà. Îðîëöîã÷äîä “ìàøèíû çîãñîîëûí” òàëààð õè÷ýýëèéí ýõýíä õýëýýä õè÷ýýëèéí òóðø õ¿ì¿¿ñò õàðàãäàõ áàéäëààð áàéðëóóëíà. Çîãñîîë äýýð áàéãàà çàðèì ñýäâèéã äàðàà õýëýëöýõ, ýñâýë ÿâöûí äóíä à÷ õîëáîãäîëã¿é áîëäîã. Çàðèì àñóóëòûã öàã ãàðâàë õýëýëöýõ áóþó îðîëöîã÷èä àõèí äàõèí ñîíèðõñîí ¿åä àâ÷ ¿çýæ áîëîõ þì.

ì à ë ãà é / ñ à ãñ í à à ñ ó ð ü ä ÷ è ë à í á ý ë ä ñ ý í õóéëààñòàé æèæèã öààñ ñóãàëàõûã õ¿ñíý. ¯¿í äîòîð:     

Õî¸ð àëãàà íèéë¿¿ëýýä áºõèéõ (Ýíýòõýã) Õî¸ð õàöàð äýýð íü ¿íñýõ (Ôðàíö) Õàìðààðàà ¿ðýëöýõ (Èñëàíä) Ýëýãñýãýýð òýâðýëäýõ (Îðîñ) Àëãà òóñ á¿ð äýýð íü àëàãäààä òàøàà á¿ðèéã íü ìºðãºõ (ªìíºä Àôðèêèéí çàðèì õýñýãò)

Îðîëöîã÷äûã öààñàí äýýð çààñàí ìàÿãààð áèå áèåý ìýíä÷èëæ ÿâàõûã õ¿ñíý. Õàíûí öààñ. Îðîëöîã÷äûã õèéõ äóðòàé ç¿éëýý õèéæ áàéãàà áàéäëààð ººðñäèéãºº çóðàõûã õ¿ñíý. 10–15 ìèíóòûí äàðàà õýí íýãíèéã çóðãàà òàéëáàðëàõûã õ¿ñíý. Óëìààð õ¿í áîëãîí çóðãàí äýýðýý ãàðûí ¿ñãýý òàâèàä õàíàí äýýð ºëãºíº. Çàðèì õ¿ì¿¿ñ èõ ò¿ãøñýí áàéäëààð çóðàõ òóë ýìýýæ ò¿ãøýýã¿é õ¿ì¿¿ñýýñ ýõëýí òàéëáàðëàõûã õ¿ñíý. Áè õýí áý? Íýð öóóòàé õ¿íèé íýð áóþó ä¿ðèéã äºðâºëæèí öààñàí äýýð áè÷íý. Îðîëöîã÷èä öààñûã ¿ç¿¿ëýëã¿éãýýð îðîëöîã÷ òóñ á¿ðèéí àð íóðóóíä öààñûã òîãòîîíî. Õ¿í á¿ð íóðóóíäàà äºðâºëæèí öààñòàé áîëìîãö òýäíèéã ºðººí äîòîð ÿâæ òèéì, ¿ã¿é ãýñýí õààëòòàé õàðèóëò øààðäàõ àñóóëò òàâüæ, íóðóóí äýýðýý áè÷ýýñòýé áàéãàà ç¿éëèéã òààõûã îðîëäîõûã õýëýõ. Æèøýý íü: “Áè ýìýãòýé õ¿í ¿¿? Áè çàëóó þó? Áè Àçèä àìüäàðäàã óó? Áè äóóëäàã óó?” ãýõ çýðýã. Îðîëöîã÷èä ó÷èðñàí õ¿íäýý ãàíö ë àñóóëò òàâüæ áîëíî. 10–15 ìèíóòûí äàðàà òýäíèéã á¿ãäèéã íü öóãëàõûã õ¿ñýýä òýä õýí ãýæ áîäîæ áàéãààãèé íü àñóóíà. Íýð, ä¿ðèéí æèøýý äîð äóðüäñíààð áàéæ áîëîõ þì. Áîëîìæòîé áîë ýðýãòýé, ýìýãòýé æèøýýíèé àëü àëèíûã íü îðóóëàõ ¸ñòîé.    

Áóñàä àðãà÷ëàë: ñàëõè õàãàëàõ, ýð÷ õ¿÷ îðóóëàõ Ñàëõè õàãàëàã÷èéã õ¿ì¿¿ñ ººð õîîðîíäîî òàíèëöàí áèå áèåý ìýäýæ àâ÷, õè÷ýýëèéí ýõýíä áèåý áàðüñàí áàéäëûã áîëèóëàõàä òóñòàé áàéäàã. Ýð÷ õ¿÷ îðóóëàã÷èéã ÿìàð ÷ ¿åä õýðýãëýæ áîëîõ õèéãýýä õàëóóí ºäºð áóþó óðò õè÷ýýëèéí äóíäóóð çàâñàðëàãà ìàÿãààð á¿ëãèéã ñýðãýýõýä õýðýãëýäýã áîãèíî äàñãàë òîãëîîì þì. Ýäãýýðèéã áàãøèéí ñîíãîëòîîð õýðýãëýæ áîëíî. Äîð æèøýýí¿¿äèéã äóðüäàâ.

Ñàëõè õàãàëàã÷èä Ìýíä÷èëãýý. ßŸ í ç á¿ðèéí óëñ îðîíä õ¿ì¿¿ñ ººð õîîðîíäîî ÿàæ ìýíä÷èëäãèéã òàéëáàðëàæ ºãíº. Óëìààð îðîëöîã÷äûã

Íýðòýé äóó÷èí/æ¿æèã÷èí Íýð öóóòàé çîõèîë÷ Ýýæ Ààâ Áàãøèéí òýìäýãëýë

96 86

  

Ñàãñ ñ¿ëæèã÷ Áóäàà òàðèã÷ Áàðèëãà÷èí ã.ì.

áîë÷èõñîí áàéõûã òà îëæ õàðíà. Ãàðàà äàõèàä áàðüñàí áàéäàëòàéãààð îðîîöîëäñîí òîéðãèéã çàäëàõûã äààëãàíà. Á¿ãä ººð÷ëºãä. Á¿ëãèéí ãèø¿¿ä ñàíäàë áóþó õèâñýíöýð äýýð ñóóæ íýã õ¿í áîñîîãîîðîî ñóóäàëã¿é ¿ëäýíý. Ñóóäàëã¿é õ¿í òîäîðõîé îíöëîã øèíæòýé á¿õ õ¿ì¿¿ñò õàíäàæ “öýíõýð ç¿éë ºìññºí á¿õ õ¿ì¿¿ñ” ýñâýë “íýðýíäýý Ý ¿ñýãòýé á¿õ õ¿ì¿¿ñ” ãýæ äóóäíà. Òýäãýýð õ¿ì¿¿ñ áîñîîä ººð ñóóäàë îëîõîîð ã¿éëäýíý. Õàðèí ìºí ë óðüäûí àäèë íýã õ¿í ñóóæ ÷àäàõã¿é õîöîðíî. Òýð õ¿í òîéðãèéí ãîëä î÷îîä äóóäàã÷ áîëíî. Õýðýâ òýðýýð á¿ãä ñîëèãä ãýâýë, õ¿í á¿ð áîñ÷ ººð ñóóäàë ýçëýõýýð ã¿éíý. Õ¿ì¿¿ñèéã õºäºëãººíä îðóóëàõ ¿¿äíýýñ ýíý òîãëîîìûã àøèãëàæ áîëîõûí ñàöóó îéëãîëò óõàìñðûã á¿ðä¿¿ëæ, ñýäâèéí òàëààðõè ìýäýýëëýýð õàíãàõ çîðèëãîîð áàñ àøèãëàæ áîëíî. Òà õ¿ì¿¿ñýýñ õýí ýöýã ýõ, õýí ºâºº ýìýý, õýí àõ, ýã÷, îõèí, õ¿¿, ºðõèéí òýðã¿¿í áý ãýõ çýðãýýð àñóóæ áîëíî. Çàðèì õ¿ì¿¿ñ òîäîðõîé ñýäâýýð õ¿ì¿¿ñèéí äýðãýä ÿðèõûã õ¿ñýõã¿é áàéæ áîëîõûã àíõààðààðàé. Ìºí ò¿¿í÷ëýí çàðèì íü ã¿éæ ÷àäàõã¿é áàéæ áîëîõûã á¿¿ ìàðòààðàé. Ýíý òîõèîëäîëä àðàé ººð èäýâõèæ¿¿ëýõ òîãëîîì àøèãëàâàë çîõèñòîé. ¯ã áà ¿éë õýðýã. Òîéðãèéí äîòîðõ ýõíèé õ¿í íýã ¿éëäýë õèéõäýý ººð ¿éëäëèéã òîäîðõîéëîí ÿðèíà. Æèøýý íü, áè õîîë õèéæ áàéíà ãýæ õýëýõ ìºðòëºº áè÷ãèéí ìàøèíààð áè÷èæ áàéãàà ä¿ð ¿ç¿¿ëíý. Õî¸ðäàõü õ¿í íü ýõíèé õ¿íèé õèéæ áàéíà ãýñýí ç¿éëèéã ä¿ðñëýýä ººð ç¿éë õèéæ áàéíà ãýæ ÿðèíà. Æèøýý íü: “Áè õàìðàà ìààæèæ áàéíà” ãýæ õýëýíãýý õîîë õèéæ áàéãàà ä¿ð ¿ç¿¿ëíý. Ýíý ìàÿãààð òîéðãîîð òîéðíî. Ýíý èõ õºãæèëòýé áàéæ ìàãàäã¿é, õàðèí íàìáàëàã áàéäëàà ÿìàð ÷ íºõöºëä àëäàõûã õ¿ñäýãã¿é õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí òîãëîîì áèø ãýäãèéã àíõààðàõ. Õàëóóí îðíû øèðýíãý. Á¿ëýã òîéðîã áîëæ çîãñîõ ¿åä áàãø àëãàà ¿ðæ ýõýëíý. Äàðààãèéí õ¿í äóóðàéãààä, öààø íü òîéðãîîð ¿ðãýëæë¿¿ëíý. Õºäºëãººí áàãø äýýð áóöààä

Õººðõºí çºãèé. “Áè çºãèé, áè õººðõºí” ... Õ¿í á¿ð ººðèéíõºº íýðèéã õýëýýä ººðèéãºº ä¿ðñëýõ ýåðýã ¿ã õýëæ (ìóóõàé ¿ãèéã çºâøººðºõã¿é), á¿ëãèéíõýý õ¿ì¿¿ñòýý ººðèéãºº òàíèëöóóëààä ÿâíà “Áè Ëèíí, áè ãî¸ ..: ýíý áîë Ñüþ, òýðýýð ãàéõàëòàé ... Âèëüÿì, òýð äýãæèí ... Êåéòè, òýð çîðèãòîé”. ¯¿íèé õóâèëáàð íü ãýâýë õ¿ì¿¿ñ íýðýý äóóäààä ººðñäèéíõºº òóõàé íýã ç¿éë õýëíý (çààâàë òîëãîé õîëáîõã¿é): “Áè Êåéòè, áè ãóðâàí õ¿¿õýäòýé”. Ýíý ìàÿãààð òýä ºìíºõ ãèø¿¿äýý òàíèëöóóëíà: “Áè Òàíäè, áè á¿ëãýýð àæèëëàõ äóðòàé. Ýíý áîë Êåéòè. Òýðýýð ãóðâàí õ¿¿õýäòýé.” ãýõ ìýò. Áè þó õèéõ äóðòàé âý? Ýíý íü ýõëýë ¿åä áèå áèåý õîøèí áàéäëààð ìýäýæ àâàõàä òóñ áîëíî. Õ¿í á¿ð ¿ãã¿é æ¿æèãëýëýýð õèéõ äóðòàé ç¿éëýý ä¿ðñýëíý. Õî¸ðäàõü õ¿í ýõíèé õ¿íèé õºäºëãººíèéã õèéãýýä äàðàà íü ººðèéíõèéãºº õèéíý. Ãóðàâäàõü õ¿í ýõíèé, õî¸ðäàõü, óëìààð ººðèéíõºº æ¿æèãëýëèéã õèéãýýä õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí õ¿í á¿ëãèéí á¿õ õ¿íèé æ¿æèãëýëèéã ä¿ðñýëíý. ¯¿íèéã ÷èìýý àâèà îðóóëæ õèéâýë èë¿¿ õºãæèëòýé áîëæ áîëíî (¿ã îðîëöóóëàõã¿é).

Á¿ëãèéã èäýâõèæ¿¿ëýõ òîãëîîì Òîéðîã áîëæ çîãñîõ. Õ¿í á¿ð ýýëæ ýýëæýýð äóó àâèà ãàðãààä ñýòãýë ñàíàà íü ÿìàð áàéãààãàà äîõèî çàíãààãààðàà èëýðõèéëíý. Øèíý ºäºð ýõýëæ áàéõàä õ¿ì¿¿ñ ñýòãýëýý èë÷ëýõýä ýíý áîë ñàéí àðãà þì. Îðîîöîëäîîã ãàðãàõ (ìóëòàð÷ ãàðàõ). Á¿ëãèéã òîéðîã áîëîí çîãñîîä ãàð ãàðààñàà õºòëºëöºí, í¿äýý àíèõûã õ¿ñíý. Òàíûã õýëòýë òýä í¿äýý íýýæ áîëîõã¿é. Õ¿í áîëãîí ãàðòàà ººð õ¿íèé ãàð áàðüñàí áà òýä íýã íýãíèéõýý ãàð äýýã¿¿ð ãàðàõ äîîãóóð îðîõ, áóðóó õàðàõ çýðãýýð õºòëºëöñºí òîéðãûã ìóøãèà îðîîöîëäñîí ìàÿãòàé áîëãîíî. Õàìãèéí ãîë íü òýä õºòëºëöñºí áàéõ õýðýãòýé. Èíãýñíèé äàðàà á¿ãäèéã í¿äýý íýý ãýæ õýëíý. Á¿ëýã îðîîöîëäñîí çàíãèëàà Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

97 87

èðýõýä òýðýýð õóðóóãàà äóóãàðãàæ ýõëýõ ìàÿãààð õºäºëãººíèéã ººð÷ëºõºä õ¿í áîëãîí íýã íýãýýðýý äóóðàéæ ýõýëíý. Òýãñíýý áàãø ãàðààðàà ãóÿà àëãàäàæ ýõýëíý. Äàðàà íü òýð õºëºº äýâñýíý. Äàðàà íü òýðýýð á¿õ ¿éëäëèéã óðâóó áàéäëààð õ¿í á¿ð ÷èìýýã¿é áîëòîë õèéæ ýõýëíý. Ýíý íü ÿã ë îéä ààäàð áîðîî îðæ áóé ìýò äóóãàðíà. Àÿàðõàí ýõëýýä ë, äóó øóó ÷àíãàðñíàà ýðãýýä ë ààæìààð íàìæèíà. Õ¿í á¿ð áàðóóí ãàð òàëä áàéãàà õ¿íèé õºäºëãººíèéã äóóðàéõ íü ÷óõàë. Ò¿¿í÷ëýí áàãø õ¿í á¿ð õºäºëãººíèéã õèéñíèé õîéíî äàðààãèéí õºäºëãººíèéã õèéõ íü ÷óõàë.

Ñàíàë áîëãîæ áóé ¿íýëãýýíèé õóóäàñ Çíýëãýýíèé õóóäàñ äàðààõü áàéäàëòàé áàéíà. ¯¿íä: 1–5 õ¿ðòýë ¿íýëãýý ºãíº ¿¿. 1èéí òîî íü ñýòãýë õàíàìæèéí õàìãèéí äîîä èëýðõèéëýë, õàðèí 5-ûí òîî íü õàìãèéí äýýä èëýðõèéëýë áîëíî. Òà õàðèóëòàà äóãóéëíà óó? 1. Ýíý õè÷ýýëä çààñàí ç¿éëèéã òà õýð çýðýã îéëãîñîí ãýæ áîäîæ áàéíà âý? 1 2 3 4 5 2. Òàíä òàíèëöóóëñàí õýðýãñë¿¿ä õýð èõ õýðýãòýé áý? 1 2 3 4 5 3. Á¿ëãèéí äàñãàëóóä õýð ¿ð ä¿íòýé áîëñîí áý? 1 2 3 4 5 4. ¯çýë áàðèìòëàëóóäûã òàéëáàðëàõàä àøèãëàñàí àðãà÷ëàëóóä õýð îéëãîìæòîé, òîõèðîìæòîé áàéñàí áý? 1 2 3 4 5 5. Áàãø àñóóäëûã õýð ñàéí òàíèëöóóëæ àæèëëàñàí áý? 1 2 3 4 5 6. Ñåìèíàðûí çîõèîí áàéãóóëàëò õýð ñàíàãäñàí áý? 1 2 3 4 5

Ìàòåðèàë Öààñàí ñàìáàð. Ñàìáàð äýýð òîãòîîõîä çîðèóëñàí òîì öààñ áóþó ôëèï÷àò øààðäëàãàòàé. Ýäãýýð öààñ íü áè÷èõ çàé èõòýé, ºðººíèé õàìãèéí àðààñ ÷ ãýñýí õàðàãäàõóéö òîì áàéõ øààðäëàãàòàé. Öààñàí ñàìáàðûã óðüä÷èëàí áýëäýõäýý ëåêöèéí ãîë ñàíààã òýìäýãëýýä, áóæèãíàñàí á¿ëýã áóþó õîñóóäàä òàâèõ àñóóëòûã áè÷íý. Õàìòààð óõààí ñèéëýõ, “ìàøèíû çîãñîîë”, õàìòàðñàí ÿðèëöëàãà áîëîí áóñàä äàñãàë õè÷ýýë¿¿äýä çîðèóëñàí íººö öààñàí ñàìáàð áàéâàë çîõèñòîé. Ìàðêåð. Áàðààí ºíãèéí ìàðêåð õ¿ðýëöýýòýé áàéõ øààðäëàãàòàé. Áè÷ñýí ç¿éë àðààñ õàðàãäàõóéö áàéõ, äóóñìàãö íü øèíýýð ñîëèõ íººöòýé áàéõ. Öààñàí ñàìáàðûí õºë. Öààñàí ñàìáàðûã áîñîî, á¿õ õ¿í õàðàãäàõ ò¿âøèíä áè÷èõýä òîõèðîìæòîé ºíäºðò áàéðëóóëàõ õýðýãòýé. Íààäàã öààñ. Õàíàí äýýð ìºð ¿ëäýýõã¿é íààäàã õàëüñ ñîíãîæ àâíà. ¯¿íèéã æèæèã á¿ëýãò òàâèõ àñóóëò, “ìàøèíû çîãñîîë” áóþó ñóðãàëòûí ä¿ðýì çýðãèéã öààøèä àøèãëàõûí òóëä õàíàíä òîãòîîíî. Òàðààõ ìàòåðèàë. Îðîëöîã÷äîä çîðèóëñàí òàðààõ ìàòåðèàëûã îëøðóóëààä òàðààíà. Ýäãýýðò ñýäýâ, êåéñ ñóäàëãàà, íººö ìàòåðèàë, äàñãàë çýðýã íü áàãòàíà.

Äàðààõü àñóóëòàä õàðèóëíà óó? 7. Àëü õýñýã íü õàìãèéí õýðýãòýé áàéñàí áý? 8. Õàñ÷èõìààð ñàíàãäñàí õýñýã òàíä áàéíà óó? 9. Ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé õýñýã áàéíà óó? Ýíý òàëààð òà ñàíàëàà õýëíý ¿¿? 10. Òàíû àæèëä ÿäóóðëûí õè÷ýýë¿¿ä õýðýãòýé ãýæ òà ¿çýæ áàéíà óó? 11. Òà ¿¿íèéã àæèëäàà íýâòð¿¿ëáýë ÿìàð õÿçãààðëàëò, õ¿íäðýë ãàðàõûã óðüä÷èëàí õàðæ áàéíà óó? 12. Òà ºäºð òóòìûí àæèëäàà æåíäýðèéã àíõààð÷ àæèëëàõ õàíäëàãûã íýâòð¿¿ëñíýýð ÿìàð ñòðàòåãè, ÿìàð Áàãøèéí òýìäýãëýë

òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààã ñàíàë áîëãîæ áàéíà âý? 13. ÄÝÌÁ-ûí æåíäýðèéã àíõààð÷ àæèëëàõ õàíäëàãûã íýâòð¿¿ëýõýä ÿìàð áàéäëààð äýìæèæ ÷àäàõ âý? 14. Òà òóñ õè÷ýýëèéã áóñäàä ñàíàë áîëãîõ óó? ßàãààä? ¿ã¿é áîë ÿàãààä? 15. ªºð íýìæ õýëýõ ñàíàë áîäîë áàéíà óó? 

õàðæ, àëèâàà ñàíàà çîâîîñîí àñóóäëûã àíõààð÷, îðîëöîã÷äîä ñóðãàëòûí çîðèëòóóäûã îéëãîõîä íü òóñëàõ Õ¿éñ, æåíäýðèéí ÿëãààã äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çýõ

Çàðöóóëàõ õóãàöàà: 2.5 öàã Àðãà÷ëàë 

Ñàëõè õàãàëàã÷ Òîâ÷ ëåêö Õàìòààð óõààí ñèéëýõ Õàìòàðñàí ÿðèëöëàãà Æèæèã á¿ëã¿¿ä

Ñóðãàëòààñ õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿í Ñóðãàëòûí òºãñãºëä îðîëöîã÷èä äàðààõü ç¿éëèéã õèéæ ÷àääàã áîëíî. ¯¿íä: 1. Æåíäýðèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã îéëãîñíîîð õ¿éñ, æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ, æåíäýðèéí õýðýãöýý øààðäëàãà çýðãýýñ õýð ÿëãààòàéã ìýääýã áîëîõ. 2. Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíä ßÌÀÐ õîëáîî áàéäàã òàëààðõè îéëãîëòòîé áîëîõ. 3. ßÀÃÀÀÄ ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí ñàíàà çîâíèëûã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë áîëîõûã ìýäíý. 4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä, ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî ýð¿¿ë ìýíä æåíäýðèéí ñàíàà çîâíèëûã ÕÝÐÕÝÍ àíõààð÷ àæèëëàõàà ìýäíý. 5. Æåíäýðèéí àñóóäëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã àæèëëàõàä äýìæëýã áîëîõ çàðèì õýðýãñýë, íººö, ëàâëàõ íîì ãàðûí àâëàãûí òàëààð ìýäýýëýëòýé áîëîõ.

   

Ìàòåðèàë   

Ñîíãîñîí òàíèëöóóëãà àæèëëàãààíä õýðýãöýýòýé á¿õ ìàòåðèàë Òàðààõ ìàòåðèàë: æåíäýðèéí òîãëîîì Õ¿éñ ãýæ þó þì áý? Æåíäýð ãýæ þó þì? Ñóðãàëòûí ìîäóëèéí õîëáîãäîõ á¿ëã¿¿ä Óðüä÷èëàí áýëòãýñýí öààñàí ñàìáàð



Àæèëëàãàà 1: Òàíèëöóóëãà (öàã: 15 ìèíóò) ¯éë àæèëëàãàà 1. Îðîëöîã÷èäòîé ìýíäýëæ ººðèéãºº òàíèëöóóëíà 2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë àæèëëàãààíä æåíäýðèéí ¿çýë áàðèìòëàë ÿàãààä ÷óõàë áîëîõ, òýä ¿¿íèéã àæèëòàéãàà ÿàæ õîëáîõ çýðãèéí òàëààð òàéëáàðëàíà 3. Òà ñîíãîñîí òàíèëöóóëãà, ìýäýýëëýý òàéëáàðëàæ ºãººä, îðîëöîã÷èä áèå áèåý èë¿¿ ñàéí ìýäýæ àâàõûí òóëä òýäãýýðýýñ ¿¿íèéã õèéõèéã õ¿ñíý.

Õè÷ýýëèéí òºëºâëºãºº Õè÷ýýë 1: Îðøèë. Õ¿éñ, æåíäýðèéí õîîðîíäîõ ÿëãààã øèíæëýõ íü Çîðèëòóóä 

Îðîëöîã÷äîä ñóðãàëòûí ýõíýýñ ýðýãòýé/ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû òàëààð òàíèëöóóëæ, áîäîõ ÿâäëûã ýõë¿¿ëýõýä íü òóñëàõ Õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿í, ¿éë àæèëëàãààíû ñóóðü ä¿ðìèéã ýðãýí

Àæèëëàãàà 2: Õ¿ëýýëò áà ä¿ðýì (öàã: 30 ìèíóò)

Ìàòåðèàë: öààñàí ñàìáàð, ìàðêåð, ìîäóëèàñ àâñàí òåêñò



Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

¯éë ÿâö 1. Öààñàí ñàìáàð àøèãëàíà. Îðîëöîã÷äîä äàðààõü àñóóëò òàâüæ õàðèóëòûã íü áè÷íý: à). Òà ñóðãàëòààñ þó îëæ ìýäíý ãýæ áîäîæ áàéãàà âý? á). Òà þóã ÁÎËÎÕÃ¯É áîëîõã¿é áàéõ ãýæ þóã áîëæ ìàãàäã¿é õýìýýí ýìýýæ áàéãàà âý? â). Òà ñóðãàëòàíä ÿìàð õóâü íýìýð îðóóëæ áàéãàà âý? Àðüñ ºíãº, æåíäýð, áóñàä çàðèì îíöëîã àñóóäëààð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûí òóðøëàãà òàíä áèé þó? Õ¿íèé ÿðèàã ñàéí ñîíñîõ çýðýã àëèâàà òóñãàé óð ÷àäâàð áàéãàà þó? Ñóðàõ, ººð÷ëºãäºõ çýðýã àëèâàà àâúÿàñ ÷àäâàð áèé þó? 2. Æàãñààëòàà ã¿éëãýæ õàðààä ÿìàð õ¿ëýýëò ÿìàð ó÷ðààñ áèåëýõã¿é áàéæ áîëîõ âý? ãýäãèéã òàéëáàðëàíà. Ýíý íü “ìàøèíû çîãñîîë” áèé áîëãîõîä òîõèðñîí öàã ¿å áàéæ áîëîõ þì (áàãøèéí òàíèëöóóëãûí òýìäýãëýëèéã õàðíà óó). 3. Òàíèëöóóëãûí õóóëáàðûã òàðààãààä äàìæààíû çîðèëãî çîðèëòûã òàíèëöóóëíà /õ¿ëýýëòèéã æàãñààæ íÿãòëàõààñ íààø ýäãýýðèéã äýëãýõã¿é áàéõ íü ÷óõàë, ýñ òýãâýýñ ýíý íü ÿðèëöëàãàä íºëººëíº (Àãóóëãûí õóâüä àëü áîëîõ óÿí õàòàí áàéæ áîëîõ ýñýõèéã òàéëáàðëàíà). 4. Îðîëöîã÷èä á¿ãäýýðýý ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöàä ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëæ ÷àäàõ õýìæýýíèé ìýäëýã òóðøëàãàòàé ó÷èð ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõèòýé îðîëöîõûã ñàíóóëàõ. Òà õ¿í á¿ðèéí òýãø îðîëöîîã õ¿ëýýæ õºõè¿ëýí äýìæèæ áîëîõûã òýäýíä ìýä¿¿ëýõ íü ç¿éòýé. 5. Îðîëöîã÷äîä çàí ¿éëèéí òîãòñîí ä¿ðìèéí äàãóó áèåý àâ÷ ÿâàõ øààðäëàãûã òàéëáàðëàí õýëæ ºãíº. 6. Á¿ëýã ÿìàð ä¿ðýì æóðàì äàãàæ ìºðäºõ òàëààðõè ñàíààã á¿ëãèéí ãèø¿¿äýýñ àâààä á¿ãä õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà ýñýõèéã ëàâëàíà. Õýðýâ á¿ëãýýñ ñàíàë ãàðàõã¿é áîë òà ººðèéíõºº ñàíàëûã òàâüæ áîëíî. “Ñóóðü ä¿ðìèéí” çàãâàð:

à). Õ¿í á¿ð öàãòàà èðýõ ¸ñòîé. á). Õè÷ýýëèéí òàíõèìä òàìõè òàòàõã¿é â). Áóñàä íü ÿðüæ áàéõàä äóíäóóð íü îðîõã¿é ã). Õ¿í á¿ð ñîíñîõ áà ÿðèõ ä). Õ¿ì¿¿ñòýé õóâààëöñàí ç¿éëèéíõýý íóóöëàëûã õàäãàëàõ å). Áóñäàä õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ, òóðøëàãààñàà õóâààëöàõ æ). Õóâèàñàà õ¿í ð¿¿ äàéðàëò õèéõã¿é áàéõ 7. Ñàíàë íýãäñýí ñóóðü ä¿ðìýý öààñàí ñàìáàð äýýð áè÷èõ.

Àæèëëàãàà 3: Ýðýãòýé õ¿í áàéõ óó, ýìýãòýé õ¿í áàéõ óó? (Öàã: 10 ìèíóò) Ìàòåðèàë: Öààñàí ñàìáàð, ìàðêåð ¯éë ïðîöåññ: 1. Öààñàí ñàìáàðûí ãîëîîð áîñîî øóãàì òàòààä íýã òàëä “ýðýãòýé õ¿í”, íºãºº òàëä íü “ýìýãòýé õ¿í” ãýæ áè÷íý. 2. Õàìòààð óõààí ñèéëýõ àðãûã àøèãëàæ îðîëöîã÷äîä äàðààõü àñóóëòûã òàâèíà: “Ýìýãòýé õ¿íèé îíöëîã øèíæ ÷àíàð þó âý?” äàðàà íü “Ýðýãòýé õ¿íèé îíöëîã øèíæ ÷àíàð þó âý?”. Ýíý íü õóðäàí áàéõ ¸ñòîé. 3. Á¿õ õàðèóëòóóäûã òýìäýãëýõ. 4. Õýðýâ õýí ÷ õ¿¿õýä òºðºëò, õºõ¿¿ëýõ çýðãèéã äóðüäààã¿é áîë ýäãýýðèéã ãàðãàæ èðýõ àñóóëò òàâèíà. 5. Æàãñààëòûã õèéæ äóóññàíû äàðàà “ýìýãòýé” ãýäãèéã íü àðèëãààä “ýðýãòýé”ãýýð ñîëüæ òàâèàä “ýðýãòýé” ãýñýí ¿ãèéã àðèëãààä “ýìýãòýé”-ãýýð îðëóóëíà. 6. Îðîëöîã÷äîîñ “Ýäãýýð æàãñààëòûí àëü íü ÿìàð ÷ íèéãýìä áàéõ áîëîìæã¿é âý?” ãýæ àñóóíà. 7. Òà çºâõºí “õ¿¿õýä òýýõ”, “õºõººð õîîëëîõ” çýðýã øèíæ ÷àíàðûã öîõîí òýìäýãëýõ ¸ñòîé. 8. Äàðàà íü “¿ëäñýí øèíæ òýìäã¿¿äèéã ÿìàð ç¿éë íýãòãýæ áàéíà âý?” ãýæ Áàãøèéí òýìäýãëýë

àñóóíà. Õàðèóëò öàã õóãàöààíû ÿâöàä ººð÷ëºãäºæ, ñî¸ë èðãýíøëèéí ÿëãàà, ñóðñàí çàí ¿éë, ò¿¿õèéí îíöëîã çýðãèéã áàãòààæ áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð íü æåíäýðèéí åðäèéí øèíæ òýìäýã áîëîõûã öîõîí äóðüäàíà.

Àæèëëàãàà 4: Æåíäýðèéí òîãëîîì (öàã: 30 ìèíóò) Ìàòåðèàë: ¯çýã, öààñ, òàðààõ ìàòåðèàë: “Æåíäýðèéí òîãëîîì. Õ¿éñ ãýæ þó âý? Æåíäýð ãýæ þó âý?” ìîäóëèàñ àâíà. ¯éë ÿâö: 1. Ò¿ð¿¿÷èéí äàñãàë äýýð ò¿øèãëýí á¿ëãýýñ òýä îäîî æåíäýð, õ¿éñèéí õîîðîíäîõ ÿëãààã îéëãîæ áàéãàà ýñýõèéã àñóóíà. 2. Õýðýâ òýä ýðãýëçýæ áàéâàë äàðààõü ç¿éëèéã öîõîí òýìäýãëýíý: à). Õ¿éñ íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áèîëîãèéí ÿëãààòàé õîëáîîòîé. á). Æåíäýð íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ã¿éöýòãýæ áàéãàà ¿¿ðýã ðîëüòîé õîëáîîòîé. Ýäãýýð ¿¿ðýã ðîëèéã íèéãýì ñî¸ëûí íºëººëºë òîäîðõîéëæ, ÿíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëä æåíäýðèéí õîîðîíäîõ õàðèëöààíû òîäîðõîé òºðëèéã äýìæäýã. 3. Á¿õ îðîëöîã÷äîä öýâýðõýí õóóäàñ öààñ òàðààãààä öààñàí äýýð 1-ýýñ 10-ûí òîîã áè÷èõèéã õ¿ñíý. 4. Òàðààõ ìàòåðèàë äýýðõ äóãààðëàñàí ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã ÷àíãààð óíøèíà: Æåíäýðèéí òîãëîîì. Îðîëöîã÷äûã æåíäýðòýé õîëáîãäîëòîé ºã¿¿ëáýðò “Æ” ¿ñýã òàâèàä õ¿éñòýé õîëáîîòîé ºã¿¿ëáýðò “Õ” ¿ñýã òàâü ãýæ õýëíý. 5. Òàðààõ ìàòåðèàëûã õ¿í á¿ðò ºãººä õàðèóëòûã á¿õ á¿ëãýýðýý õýëýëöýíý. Äîîðõ àñóóäàë, ãîë ç¿éë äýýð àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëíý: à). Àëèâàà íýãýí ºã¿¿ëáýð òàíû ãàéõøðàëûã òºð¿¿ëñýí ¿¿? á). ªã¿¿ëáýðò æåíäýð íü òºðºëõèéí ãýæ áàéíà óó, àëü ýñõ¿ë îëäìîë øèíæòýé þó? Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

â). ßíç á¿ðèéí íèéãýì, ñî¸ë, ò¿¿õèéí öàã ¿åä æåíäýðèéí ¿¿ðýã èõýýõýí ÿëãààòàé áàéäàã. ã). Íàñ, àðüñ ºíãº, àíãè çýðýã íü áàñ ë áèäíèé æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëèéã òîäîðõîéëäîã ãîë õ¿÷èí ç¿éë ìºí. ä). Óëñ òóñ á¿ðò ýìýãòýé÷¿¿ä ýðõ ìýäýë, äàðàìòûã ººð ººðººð ìýäýðäýã. 6. Õ¿éñ ãýæ þó âý? Æåíäýð ãýæ þó âý? ãýñýí ìàòåðèàëûã îðîëöîã÷äîä çîðèóëñàí ìîäóëèéí íîìíîîñ ººðñäººð íü óíøóóëàõ çîðèëãîîð òàðààæ ºãíº.

Õè÷ýýë 2: Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿëãààã òîäîðõîéëîã÷ Çîðèëãî: Áèîëîãè, ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí õàðèëöàí ¿éëäýë íü ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí îíöëîã, øààðäëàãûã á¿ðä¿¿ëäýã áîëîõûã îéëãîæ àâàõ. Çàðöóóëàõ õóãàöàà: 2 öàã Àðãà÷ëàë:    

Áîãèíî ëåêö Æèæèã á¿ëýã Áóæèãíàñàí á¿ëýã Õàìòàðñàí ÿðèëöëàãà

Ìàòåðèàë: Öààñàí ñàìáàð, ìàðêåð Ñóðãàëòûí ìîäóëèéí òåêñò “Æåíäýð, õ¿éñèéí õîîðîíäîõ õîëáîî íü þó âý? ßàãààä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, òºëºâëºãºº, õºòºëáºðò æåíäýðèéí àñóóäëûã àíõààð÷ àæèëëàõ íü ÷óõàë âý?” Èäýâõèæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð    

Ñàíàë áîëãîæ áóé ¿¿ðýã, àñóóëòóóä Äààëãàâðóóä Òîì ºðºº áàéð (ãàäàà òàëáàéä áàéâàë ç¿ãýýð) Òàðààõ ìàòåðèàë: Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöààã àâ÷ ¿çíý.

Ñîíãîëòûí õóâèëáàð: ýíýõ¿¿ ìàòåðèàëûã õóâèëààä îðîëöîã÷äîä áèå äààæ óíøóóëàõ ¿¿äíýýñ òàðààæ áîëíî. Äàñãàë 1: Æåíäýð ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéëîã÷ (öàã 25 ìèíóò) ¯éë ÿâö: 1. Îðîëöîã÷äûã òóñ õè÷ýýë ýõëýõýýñ ºìíº “Æåíäýð ýð¿¿ë ìýíä õî¸ðûã þó õîëáîäîã âý?” õýìýýõ ìîäóëèéí ìàòåðèàëûã óíøèõûã õ¿ñíý. 2. Óíøñàí ç¿éëèéíõýý ãîë ñàíààã íýãòãýí ä¿ãíýýä ãîë óòãà ñàíààã öààñàí ñàìáàð äýýð òýìäýãëýíý. 3. Îðîëöîã÷äîä àñóóëò áàéãàà ýñýõèéã ëàâëàíà. Äàñãàë 2: Ýð÷ õ¿÷íèé çóãààëãà (öàã: 40 ìèíóò) ¯éë ÿâö 1. Îðîëöîã÷ á¿ð òîõèîëäëûí íýã ä¿ð àâààä ò¿¿íèéãýý ººð õ¿ì¿¿ñò õýëýõã¿é. Îðîëöîã÷èä òýìöýýíä îðîëöîõ ãýæ áóé ìýò áèåý áýëäýæ ýõýëíý – æèøýý íü, óðàãø õýâòýý øóãàìààð. Áàãø íü ºãºãäñºí õóóäàñíààñ àñóóëòûã íýã íýãýýð óíøèæ ýõýëíý. Îðîëöîã÷èä îðñîí ä¿ðèéíõýý ºìíººñ òàâüñàí àñóóëòàä ‘‘òèéì’’ áóþó ‘‘¿ã¿é’’ ãýñýí õàðèóëò ºã÷ ÷àäàõ ýñýõýý äîòðîî ýðãýö¿¿ëýí áîäíî. ‘‘Òèéì’’ ãýñýí õàðèóëò ºãºõäºº òýä óðàãø òîì àëõàíà. ‘‘¯ã¿é’’ ãýñýí õàðèóëò ºãºõäºº òýä áàéðàíäàà õýâýýð ¿ëäýíý. Òîäîðõîé áóñ õàðèóëòûã ‘‘¿ã¿é’’ ãýæ òîîöíî. Ä¿ð íü õýñýã÷ëýí ‘‘òèéì’’ ãýñýí õàðèóëò ºã÷ ÷àäàõ þì áàéíà ãýæ áîäñîí îðîëöîã÷èä óðàãø æèæèãõýí àëõàì õèéíý. Àñóóëò á¿ð íýã àëõàìòàé òýíöýíý. 2. Àñóóëò äóóññàíû äàðàà îðîëöîã÷äûã áàéðàíäàà ¿ëäýýä õ¿í á¿ðýýñ ä¿ðýý áóñäàä õýëýõèéã õ¿ñíý. Îðîëöîã÷äîîñ òýä äàñãàëûí ¿åä ÿìàð ñýòãýãäýëòýé áàéñíûã íü àñóóíà. Ìºí õàæóóãèéí õ¿ì¿¿ñèéí òàëààðõ ñýòãýãäýë áîëîí äàñãàëûí òàëààð þó áîäîæ áàéãààã íü ëàâëàíà. Çàðèì àñóóëòûã íÿãòëàí ¿çýýä õàðèóëòûã õàðüöóóëíà. Óðüä áàéãàà õ¿ì¿¿ñ

òàâèãäñàí àñóóëòûí õóâüä òýäãýýðèéí ä¿ð íü õàìãèéí õ¿÷òýé áàéñíûã ìýäýðñýí ãýñýí ¿ã. “Ýð÷ õ¿÷íèé øóãàì”-ûí äàãóóõ ä¿ðèéí õóâààðèëàëòûã õàðâàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ºãºãäºë äîòîðõ “ä¿ð”-¿¿äèéí ÿëãàâàðòàé áîëîìæóóä èëýð÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí íèéãìèéí òîäîðõîéëîã÷äûí õàðèëöàí ¿éëäëèéã èë¿¿ õàðàãäàõóéö òîä áàéäëààð ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæèéã íýýæ, ýíý íü æåíäýð ýð¿¿ë ìýíäòýé õýðõýí óÿëäàæ áàéãààã òîäîðõîéëíî. 3. Áàãø äàðààõü ç¿éëèéã òýìäýãëýýä ä¿ãíýëò õèéíý: 

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõàä áýëýí áàéãààãààð ãýæ ¿çýõýä ºðººñãºë (÷àíàðààñ íü ¿ë õàìààðàí). ¯ð ºãººæòýé áàéæ õýðýãöýý õàíãàãäàæ áàéíà. Òà õýí áîëîõ, òàíû àìüäðàëûí íºõöºë ÿìàð áîëîõ çýðýã íü òàíû ýð¿¿ë ìýíäýä õàìààòàé áºãººä ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî òàíûã õýðõýí õ¿ëýýæ àâ÷ áàéãààä íºëººëíº. Òàíû àìüäðàëûí çàðèì íºõöºë áàéäàë ºâ÷èí ýìãýãòýé òýìöýõýä àðàé áàãà õýìæýýíèé íèéãìèéí äýìæëýãèéã õ¿ðòäýã, ýñõ¿ë ººðèéí áèåèéí òàëààðõ øèéäâýð ãàðãàõ àðàé áàãà ýðõ ìýäýëòýé áàéäãèéã èëòãýíý.



4. Òàðààõ ìàòåðèàëûã àøèãëàõ: Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíäîõ õàðèëöààã ñóäëàí ä¿ãíýæ, ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéã òóñãàæ, ýíý òîì çóðàãëàë äîòîð æåíäýðèéí ýçëýõ áàéð ñóóðèéã òîäðóóëíà. Äàñãàë 3: Ýð¿¿ë ìýíä/ºâ÷íèé çóðàã äýõ ÿëãààíû øàëòãààí (öàã: 50 ìèíóò) ¯éë ÿâö: 1. Òàðààõ ìàòåðèàëûã òàðààõ: Ýð¿¿ë ìýíä/ ºâ÷íèé çóðàã äýõ ÿëãààíû øàëòãààí 2. Äýýðõ õî¸ð õàéðöãèéã ÷àíãà äóóãààð óíøààä õ¿éñèéí õîîðîíäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí çóðàãíû ÿëãàà íü áèîëîãèéí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éë, æåíäýðèéí á¿òýö õî¸ðûí õàðèëöàí õàìààðàë äýýð ñóóðèëäàã áîëîõûã òàéëáàðëàõ.

Áàãøèéí òýìäýãëýë

Çýðýãëýë

Ýìýãòýé õ¿í

Ýðýãòýé õ¿í

Õ ¿ é ñ è é í Æèðýìñëýëò, óìàéí õ¿ç¿¿íèé õàâäàð, ýõèéí Ò ¿ ð ¿ ¿ á ó ë ÷ è ð õ à é í õ î ð ò îíöëîã ýíäýãäýë, ñàâíû óíàëò, ¿ð õºíäºëò, öóñ õàâäàð, öóñ àëäàëò áàãàäàëò, íºõºí ¿ðæèõ¿éí çàìûí õàëäâàð, ñàâíû ãàäàãøëàëò, øýýñ çàäãàéðàõ Ö ó ñ á à ã à ä à ë ò í ü ò º ì ð è é í ä ó ò à ã ä ë à à ñ Àðõèéã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ Íýã áóþó íºãºº õ¿éñò øàëòãààëäàã (ýìýãòýé÷¿¿äýä ñàðûí òýìäýã, ÿâäàë íèéòëýã áàéäãààñ øàëòäàâàìãàéëàõ æ è ð ý ì ñ ë ý ë ò , õ º õ ¿ ¿ ë ¿ å è é í ò º ì ð è é í ãààëàí ýëýãíèé õàòóóðàë, áàéäàë àëäàãäàëòàé õîëáîîòîéí äýýð ýðýãòýé÷¿¿ä øèçîôðåíè, òàìõè òàòàëòààñ ãýð îðîíäîî òºìðººð áàÿëàã õîîë ò¿ëõ¿¿ øàëòãààëñàí óóøèãíû õàâäàð, èäýõ äàâóó ýðõòýé áàéäàã). Îñòåîïîðîçèñ ìºí õ¿÷èðõèéëýë, òàíõàéðàë, íü ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ 8 äàõèí èõ îñîë àâààðààñ øàëòãààëñàí òîõèîëäîõ ìàãàäëàëòàé áà ¿¿íä áèîëîãèéí ãýìòýë, ºâ÷ëºë, íàñ áàðàëòóóä áîëîí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, õ¿÷èí ç¿éëñ ý ð ý ã ò ý é ÷ ¿ ¿ ä è é í ä ó í ä íºëººëäºã. ×èõðèéí øèæèí, äàðàëò èõñýõ, çîíõèëîí òîõèîëäîæ áàéíà. òàðãàëàëò íü ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äòýé Ìºí ýðýãòýé÷¿¿èéí ýðä¿¿, õàðüöóóëàõàä èë¿¿ òîõèîëääîã áà ãîëäóó çîðèìîã áàéäëûã ýðõýìëýñýí îðëîãî áàãàòàé õ¿í àìä òîõèîëääîã. Ñýòãýë íèéãìèéí õ¿ëýýëò, ¿çëýýñ ãóòðàë íü ìºí ë ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ øàëòãààëñàí õ¿÷èðõèéëýë, 2–3 äàõèí èë¿¿ òîõèîëääîã. Ýíý íü õóâü ò¿ðýìãèéëëýýñ øàëòãààëñàí õ¿íèé îíöëîã, ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷ëºë, ãýìòýë ýíäýãäýë, íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõ ÿëãààòàé ó ó ë ó ó ð õ à é í ñ à ë á à ð ò áàéäëóóäààñ øàëòãààëäàã. Æèðýìñíèé ýõíèé à æ è ë ñ í à à ñ ø à ë ò ã à à ë ñ à í ¿åäýý ýìýãòýé÷¿¿ä õóìõàà ºâ÷èíä èë¿¿ ñ è ë è ê î ç , è â ý ð õ è é , º í ã º ºðòºìòãèé áàéäàã. Ìºí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ÿëãàõ ÷àäâàð àëäàãäàõ çýðýã õ¿¿õýä, ºñâºð íàñàíäàà áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºâ÷èí ýðýãòýé÷¿¿äýä ýìýãºðòºõ ÿâäàë èõ áàéäàã áà á¿õèé ë íàñíû òýé÷¿¿äýýñ 20 äàõèí èë¿¿ ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õàâäðûí ºâ÷ëºë èõ òîõèîëääîã. Óëìààð ç¿ðõ áàéãàà ýíý íü òýäíèé íàñ áàðàëòûí òýðã¿¿ëýõ ñóäàñíû ñèñòåìèéí ºâ÷èí øàëòãààíóóäûí íýã áîëîîä áàéíà. Õàâäðààñ íü õºäºëìºðèéí íàñíû ýðýãóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ýðò ¿åèéí îíîøëîãîî, ò ý é ÷ ¿ ¿ ä è é í ä ó í ä à õ ü í à ñ øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæ òýäíèé áàðàëòûí õàìãèéí ò¿ãýýìýë õóâüä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë õàðüöàíãóé áàãà øàëòãààí áîëäîã. áàéäàã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, 1. ÁÇÄÕ íü ýìýãòýé÷¿¿äýä èë¿¿ àìàðõàí õàëäâàðëàäàã õèéãýýä òýäýíä ¿ð ýìýãòýé÷¿¿äýä äàãàâàð íü èë¿¿ õ¿íäýýð òóñäàã, ¿¿íä öýâýðøèëò òýð áàéòóãàé áàãà ààðöàãèëðýõ ºâ÷íèé íû ãÿëòàíãèéí ¿ðýâñýë ¿¿ñãýäýã áà ýíý íü íàñ áàðàëòûí øàëòãààí áîëäîã. øèíæ 2. Òýæýýëèéí äóòàãäàë íü òºðºõ ¿åä ýõèéí ýíäýãäýëä õ¿ðãýæ áîëíî. òýìäãèéí 3. Ýìýãòýé÷¿¿äýä ÿëàíãóÿà æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä àðõè, òàìõèíû õýðýãëýý ÿëãàà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí íîöòîé ¿ð äàãàâðûã àâ÷èðäàã. 4. Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë íü ýìýãòýé÷¿¿äýä õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò, ÁÇÄÕ çýðýã õîðòîé ¿ð äàãàâðûã àâ÷èðäàã. 5. Æèðýìñýí ¿åèéí õóìõàà ºâ÷èí íü íàñ áàðàëòûí ãîë øàëòãààíû íýã þì. Ìºí ýíý íü ¿ð õºíäºëò, àìüã¿é òºðºëò, àðõàã öóñ áàãàäàëò çýðãèéí øàëòãààí áîëäîã. 6. Çýâñãèéí îðîëöîîòîé íàñ áàðàëò íü (àìèà õîðëîõ, õ¿í àìèíû õýðýã) íü ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ò¿ëõ¿¿ òîõèîëääîã. 7. Ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ áýëãèéí õàâüòàã÷ûíõàà õ¿÷èðõèéëëèéí õîõèðîã÷ áîëäîã 8. Îð÷èí ¿åèéí íèéãýìä ýðýãòýé÷¿¿äèéí áýëãèéí ñóëðàë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí áýëãèéí ñýðëèéí õºðºëòººñ èë¿¿ óðøèã àâ÷èð÷ áàéíà. Ìàø îëîí óëñ

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

îðíóóäàä ýðýãòýé õ¿íèé áýëãèéí ÷àëõàä èë¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºãäºãòýé õîëáîîòîé. Áýëãèéí èäýâõè, ÷àëõ ìóóòàé ýðýãòýé÷¿¿äèéã “æèíõýíý ýð õ¿í” ãýæ ¿çäýãã¿é. 9. Óíäíû óñíû õîìñäîë íü ýìýãòýé÷¿¿äýä èë¿¿ õ¿íäýýð òóñäàã. Ó÷èð íü ýìýãòýé÷¿¿ä óñíû ãîë õýðýãëýã÷ áàéäãèéí äýýð òýä õ¿¿õäýý àñðàõûí çýðýãöýý óñ çººõ àæëûã õèéäýã. Òóõàéí õ¿í 1. Ç¿ðõ ñóäàñíû ýìãýã, õ¿íäðýë: Ç¿ðõ ñóäàñíû ýìãýã, õ¿íäðýëèéã ýðýãòýé÷¿¿ýðýãòýé, äèéí ºâ÷èí ¿çýõ õàíäëàãà äàâàìãàéëñààð áàéíà. ¯¿íýýñ øàëòãààëàí ýìýãòýé ýäãýýð ºâ÷èí íü ýìýãòýé÷¿¿äýä õýðõýí èëðýõ òàëààðõè øèíæ òýìäãèéã áàéõààñ òîäîðõîéëîîã¿é. 49-ººñ äýýø íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí íàñ áàðàëòûí ãîë õàìààðàí õóâü øàëòãààí íü ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí áîëæ áàéãàà íü íîòîëãîîíîîñ õàðàãäàæ õ¿í/ãýð á¿ë/ áàéíà. èíñòèòóöèéí 2. Ëåéøìàíèîç, øèñòîñîìèàç, óÿìàí, øèìýã÷ ºâ÷èí íü ºâ÷òíèé ãàäààä òºðõ õ¿ëýýæ àâàõ áàéäàëä ñºðãººð íºëººëäºã ó÷èð ýäãýýð ºâ÷íººð ºâ÷èëñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéã áàéäëûí íèéãýìä ãàäóóðõàõ, àä ¿çýõ áàéäàë èõ áàéäàã. Õàðèí õóóõíàã, òºìñãºº ÿëãààã ãàðãàõ ôèëÿðäàæ òîìñãîõ íü ýìýãòýé÷¿¿ä õºõºº òîìðóóëäãààñ èë¿¿ ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé áàéäàã. 3. ¯ðèéí ñóâàã áîîõ ìýñ çàñàë õèéëãýñýí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä õîîðîíäûí õàðüöàà 1:300 áàéäàã õýäèé ÷ ýðýãòýé÷¿¿äèéí ¿ðèéí ñóâãàà áîîëãîõ íü ýìýãòýé÷¿¿äýä õèéõ ìýñ àæèëáàðààñ èë¿¿ õºíãºí, áàñ õÿìä áàéäàã áàéíà. 4. Øèñòîñîìèàç íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä æåíäýðò ñóóðèëñàí õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëòààñ øàëòãààëàí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõ ÿâäàë á¿ñèéí óëñ îðíóóäàä àæèãëàãäàæ áàéíà. 5. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ýñðýã ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëëèéã, òàíèõã¿é õ¿íèé ç¿ãýýñ õàëäñàí õ¿÷èðõèéëëèéí õýëáýðýýñ ººðººð õ¿ëýýí àâäàã. Íèéãýìä òîõèîëäîæ áóé áóñàä õ¿÷èðõèéëëèéí õýëáýð¿¿äèéã áîäâîë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýëä èë¿¿ õ¿ëýýöòýé õàíääàã. Òèéì ÷ ó÷ðààñ áàðàã èõýíõ óëñ îðíû õóóëü òîãòîîìæèä ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýëòýé õîëáîîòîé ç¿éë àíãèéã òóñàä àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. 6. Í¿äíèé áîëîðûí öàéðàëò áîëîí àðüñíû õàâäàð íü äàëàéí ýðãèéí çàãàñ÷ëàëûí á¿ñ íóòàãò óñíààñ îéñîí íàðíààñ øàëòãààëàí ýðýãòýé÷¿¿äýä ò¿ëõ¿¿ òîõèîëääîã. 8. Ýìýãòýé÷¿¿äýä õàìààòàé ïàòîëîãè, ýì÷èëãýýíèé ñóäàëãààíä áàãà à÷ õîëáîãäîë ºãñººð èðñýí. 9. Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí ¿éë÷èëãýý íü çºâõºí ýìýãòýé÷¿¿äýä õàíäñàí áàéäàã áà ýðýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã îðõèãäóóäñàí áàéäàã. ¯¿íèé óëìààñ ýðýãòýé÷¿¿äýä ýíý òºðëèéí ¿éë÷èëãýýã àâàõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã. Æåíäýðèéí õàðèëöààã ãýð á¿ëèéí äîòîð àâ÷ ¿çýõ àâààñ æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñýë õýðýãëýõ òàëààðõ øèéäâýðò ýðýãòýé÷¿¿äèéã îðîëöóóëàõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ îðîëöóóëàõã¿é áîë ýìýãòýé÷¿¿äèéí íºõºð/áýëãèéí õàìòðàã÷àà æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãë¿¿ëýõ ãýñýí îðîëäëîãî íü á¿òýëã¿éòýæ áîëçîøã¿é. 10.Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýí äýõ õ¿éñýýñ øàëòãààëñàí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûí ÿëãàà: Àâñòðàëè, Êàíàä, Øâåä, ÀÍÓ áîëîí Ëàòèí Àìåðèêèéí çàðèì óëñàä õèéñýí ñóäàëãàà íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àâñàí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿éñýýñ øàëòãààëàí ººð ººð áàéñàí áàéíà. Æèøýýëáýë: Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ óäààí õóãàöààãààð õ¿ëýýõ, ýìèéã çîõèõ òóíãèéí äàãóó óóõûã çºâëººã¿é, äîðîìæëóóëñàí áóþó äîðä ¿çýãäñýí òîõèîëäëóóä èë¿¿ ãàðñàí áàéíà.

Áàãøèéí òýìäýãëýë

3. Îðîëöîã÷äûã ýðãýýä æèæèã á¿ëýãò õóâààãäàõûã õ¿ñíý. Á¿ëýã òóñ á¿ðò íýã õ¿í òýìäýãëýë õºòºëíº. 4. Îðîëöîã÷äîîñ äîîðõ øèãòãýýí¿¿äèéã óíøèõûã õ¿ñýýä äàðààõü íºõöºë á¿ðò òîõèðñîí æèøýý áè÷¿¿ëýõ: õ¿éñèéí îíöëîã, íýã õ¿éñ íºãººãºº äàâàìãàéëàõ ã.ì. Òýäýíä 15 ìèíóòûí õóãàöàà áàéãààã ñàíóóëíà. Á¿ëã¿¿ä äýýð î÷èæ òýäíèé äààëãàâðàà îéëãîñîí ýñýõèéã øàëãàæ ìàãàäëàíà. 5 ìèíóò ¿ëäñýí áàéõàä àíõààðóóëíà. 5. Á¿ãäèéã íü íýãäñýí ÿðèëöëàãàä óðèàä á¿ëýã òóñ á¿ðèéã ººð ººð àñóóëòóóäàä õýðõýí õàðèóëñíûã ñîíñîíî. Íýã äààëãàâàð áèåë¿¿ëýõ ¿å øàòíààñ íºãºº ð¿¿ øèëæèõèéí ºìíº á¿ëã¿¿äýä àñóóõ ç¿éë áàéãàà ýñýõèéã íü ëàâëàíà. Õýðýâ àëèâàà ÷óõàë ç¿éë áàéõã¿é áîë õýðýãöýý øààðäëàãûí äàãóó òýäãýýðèéã ÿðèëöëàãàä íýìæ îðóóëíà (Æèøýýã õàðíà óó?). 6. 3-ð êàòåãîðîîñ 4-ð êàòåãîðèä øèëæèõèéí ºìíº õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí êàòåãîðè áîëîõ 4-ð êàòåãîðè íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü, ¿¿ðýã, ýäãýýð ¿¿ðýã õàðèóöëàãààñ ¿¿äýí ãàðñàí íèéãìèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã ¿íýëýõ ¿íýëýìæèéã àãóóëñàí æèíõýíý æåíäýðò ñóóðèëñàí íººö áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, ò¿¿íèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõèéí òàëààð äóðüäàíà ãýäãèéã òàéëáàðëàõ õýðýãòýé. 7. Ñ ¿ ¿ ë ÷ è é í á ¿ ë ã è é ã 4 - ð ê à ò å ã î ð è ä õàðèóëñàí õàðèóëòàà òàíèëöóóëàõûã ñàíàë áîëãîíî. 8. Ýíý á¿ãäèéí äàðàà îðîëöîã÷äûã ìàø ò¿ðãýí 3 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé á¿ëýãò õóâààãäàõûã õ¿ñýýä äàðààõü äààëãàâðûã õèéëãýíý: à). Ýäãýýð êàòåãîðèä ÿìàð íºõöºë áàéäàë/õ¿íäðýëòýé àñóóäàëä æåíäýð íºëººëæ áàéíà âý? á). Ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóä æåíäýðèéí õýìæ¿¿ðòýé áàéäàã ãýäýã ¿¿äíýýñ ä¿í øèíæèëãýýãýý ýõë¿¿ëýýä, àñóóäàë òóñ á¿ðò æåíäýðèéí äàëä óòãà àãóóëàãäàæ áàéãààã îëæ õàðàõûã îðîëöîã÷äîä àíõààðóóëíà. Ã¿éöýòãýõ õóãàöàà 10 ìèíóò Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

ãýäãèéã ñàíóóëàõ i). Äîîðõè æèøýýã ºã÷ áîëíî. Ýõèéí ýíäýãäýë íü ýìýãòýé õ¿íèé õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ áèîëîãèéí ÷àäâàðààñ ¿¿ñäýã áîëîâ÷, íèéãýì, òóõàéëáàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ýìýãòýé õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ºã÷ áàéãàà à÷ õîëáîãäîë, àíõààðëààñ øàëòãààëàí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýãäýæ, óëìààð òºðºëòèéí ¿åä òîõèîëäîõ õ¿íäðýë, ýõ ýíäýãäýõ ìàãàäëàëûã áàãàñãàõ áîëîìæòîé. ii). Ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷èí èë¿¿ äàâàìãàéëäàã íü áèîëîãèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëäàã. Ãýõäýý ýì÷èëãýý, ñóâèëãààíû õóâüä ÷èõðèéí øèæèíãýýð ºâäñºí ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿òýé àíõààðàõ íü àæèãëàãääàã. Ñóäàëãààíä îðîëöñîí ÷èõðèéí øèæèíòýé ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñäèéãºº òîõèðîõ õîîë, çîõèõ ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàõ íü òýäýíä òààòàé ñýòãýãäýë òºð¿¿ëäýãã¿é òóõàé ÿðüñàí áàéäàã. iii). Ñóðãóóëèéí íàñíû ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿ä ¿å òýíãèéí îõèäîîñîî õýò õºäºëãººíòýé áàéõ íü õ¿éñèéí õºãæëèéí ÿëãàà, ýäãýýð ÿëãààã ñóðãóóëü õýðõýí àíõààð÷ àæèëëàæ áàéãààãààñ øàëòãààëäàã. â). Á¿ëã¿¿äèéã íýãäñýí ÿðèëöëàãàä óðèàä ñàéí äóðààðàà ÿðèõ õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ñàíàà áîäëîî õóâààëöàõûã õ¿ñíý. Õàðèóëàõ ÿâöàä àëèâàà àñóóäëûã òîäðóóëæ áàéõ õýðýãòýé. ã). ßðèëöëàãûã äàðààõü ìàÿãààð ä¿ãíýíý: i). Ýðýãòýé, ýìòýãòýé õ¿éñ¿¿äýä õî¸óëàíä õàìààòàé øèíæ òýìäýã á¿õèé õ¿ì¿¿ñ áàéäàã áà òýäíèéã õ¿éñèéí õóâüä ñààðìàã ãýæ ¿çýõ íü áàéäàã. Òýäãýýð íü òóõàéí òîõèîëäîëä àëü õ¿éñýä òîîöîãäîæ áàéãààãààñàà øàëòãààëàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, çºâëºãºº, ýì÷èëãýý àâäàã. ii). Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ÿëãàà, ñóë òàëûã çºâõºí õ¿í àìûí äóíäàõü ýð¿¿ë ìýíä, ºâ÷íèé òàðõàëò õàðóóëààä çîãñîõã¿é, ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ àæëûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ºâ÷íèé òàíàäàëò, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòýä

õàíäàæ áàéãàà áàéäàë, ºâ÷òíèé àñàðãàà, ñóâèëãàà, ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàëàìæèéí òîãòîëöîîíû çàãâàð çýðãýýð ä¿ãíýæ áîëíî. iii). Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèëöààíû äàëä èëðýë, íºëººëëèéã á¿ðýí ä¿¿ðýí ¿íýëýõã¿éãýýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä òîäîðõîé á¿ëýã, õóâü õ¿ì¿¿ñò ýì÷èëãýý õèéõ íü ¿ð ä¿í ãàðãàõã¿é, ãàðãàñàí òºëºâëºãºº íü íèéò õ¿í àìä çîõèõ áàéäëààð õ¿ðýõã¿é.

 

Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õýðýãöýý, øààðäëàãà Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë, æåíäýðèéí õàðàëãàí áàéäàë, æåíäýðèéí àëàã÷èëàë, æåíäýðèéí õóâèðàìòãàé áàéäàë çýðýã ¿çýë áàðèìòëàëûã áàãòààñàí áîäëîãî õºòºëáºðèéã ¿íýëñýí òåêñòèéã àøèãëàõ. Òàðààõ ìàòåðèàë 1: Áîäëîãî, õºòºëáºðò æåíäýðèéí àñóóäëûã òóñãàñàí æèøýýí¿¿ä Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Èäýâõèòýé àæèëëàãàà, õºòºëáºð, òºñëèéí òàëààð àñóóõ ãîë àñóóëòóóä. Òàðààõ ìàòåðèàë 3: ¯íäñýí àñóóëòóóä – Ìèíèé õºòºëáºð æåíäýðèéí àñóóäëûã àâ÷ ¿çýæ áàéíà óó?



Õè÷ýýë 3: Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õýðýãöýý øààðäëàãà, áîäëîãûí õàíäëàãà Çàðöóóëàõ õóãàöàà: 3 öàã Çîðèëòóóä:  

Äýëõèéí áàãà îðëîãîòîé ºðõ¿¿äèéí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºäºð òóòìûí àæèë ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëîõ. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèë ¿¿ðãèéí òàëààðõè óõàìñàð, îéëãîëòûã äýýøë¿¿ëýõ. Áîäëîãî, õºòºëáºðò æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä õýðýãëýäýã ¿çýë áàðèìòëàëûã îéëãîæ àâàõ. à) æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë á) æåíäýðèéí õàðàëãàí áàéäàë â) æåíäýðèéí àëàã÷èëàë ã) æåíäýðèéí õóâèðàìòãàé áàéäàë

Äàñãàë 1: Æåíäýðò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ íü ¯éë ÿâö 1. Ñóðàëöàãñäûã æèæèã á¿ëýã áîëãîí õóâààãààä çàãàñ÷èí, ãàçàðã¿é àæèëòàí, ýñõ¿ë õîòûí ÿäóó õîðîîëëûí èðãýä çýðýã òýäíèé ìýääýã áàãà îðëîãîòîé íèéãìèéí á¿ëãèéõíýýñ ñîíãîõûã çºâëºíº. à). Õàìãèéí òîõèðîìæòîé õóâèëáàð áîë õîò õºäººãèéí àëü àëèíààñ íü òºëººëºë ñîíãîõ ÿâäàë þì. 2. Á¿ëã¿¿äèéã äýýðõ íèéãìèéí òºëººëë¿¿ä äýõ ýõíýð, íºõºð õî¸ðûí íýã ºäðèéí àìüäðàëûã æèëèéí ñîíãîñîí óëèðëûí ¿åä òºñººëºí áîäîõûã õ¿ñíý. à). Õ¿¿õäýý õºõººð õîîëëîõ, þì íýõýõ, îðîí íóòãèéí õóðàë çýðýã àæèëä òîîöîãääîãã¿é àæèë õºäºëìºðèéã ÷ áîäîõ õýðýãòýéã ñàíóóëàõ á). Õýðýâ æåíäýð íü õýò øèíý îéëãîëò áîë çàðèì íü ýìýãòýé÷¿¿ä äààëãàâðàà áóðóó îéëãîõ òàëòàé òóë äààëãàâðûã ñàéòàð òàéëáàðëàæ ºãºõ 3. 24 öàãèéí àæëûí õóâààðèéí õ¿ñíýãòèéã òàðààæ ºãºõ áà “ºäðèéí 24 öàã” ãýñýí íýðòýé òàðààõ ìàòåðèàëûã àøèãëàí ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí 24 öàãèéí òóðøèä þó õèéäãèéã æàãñààõûã õ¿ñíý. Áàãøèéí òýìäýãëýë



Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé çºâëºìæ æàãñààëòûã òýäãýýðèéí õºòºëáºð/òºñëèéã ¿íýëýí ä¿ãíýõýä àøèãëàæ ÷àääàã áàéõ.

Àðãà÷ëàëóóä   

Á¿ëãèéí àæèë Íýãäñýí ÿðèëöëàãà Òîâ÷ ëåêö

Ìàòåðèàë   

Öààñàí ñàìáàð, ìàðêåð Òàðààõ ìàòåðèàë: 24 öàãèéí ºäºð Òàðààõ ìàòåðèàë: í. Ìî¸î ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí íü

4. Öààñ áóþó öààñàí ñàìáàðûã õàíàíä òîãòîîõ áà èíãýñíýýð áóñàä á¿ëã¿¿ä ¿¿íèéã õàðàõ áîëîìæòîé áîëíî. 5. Õ¿í á¿ðèéã íýãäñýí ÿðèëöëàãàä îðîëöóóëæ õ¿ñíýãòýä æàãñààãäñàí õàìãèéí íèéòëýã àñóóäëóóäûã òîäðóóëàõûã õ¿ñíý. ªäºð òóòìûí àìüäðàëûí ÿëãààíààñ ¿ë õàìààðàí äîîðõè íèéòëýã òàëóóä ãàð÷ èðíý: à). ªäðèéí òóðø ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ººð ººð àæèë õèéäýã. á). Ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ óðò öàãààð àæèëëàäàã þì áàéíà. â). Ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ îëîí òºðëèéí àæèë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áà çàðèì òîõèîëäîëä íýãýí çýðýã íýãýýñ îëîí àæèë õèéäýã. ã). Ãýðèéí àæëûã èõýíõäýý ýìýãòýé÷¿¿ä õèéäýã. ä). Ýðýãòýé÷¿¿ä ãîë òºëºâ ãýðýýñ ãàäóóð àæèë õèéäýã. å). Ýðýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ èõ ÷ºëººò öàãòàé. æ). Ýìýãòýé÷¿¿ä áàãà óíòäàã. ç). Ýðýãòýé÷¿¿ä øèéäâýð ãàðãàõàä ò¿ëõ¿¿ îðîëöäîã è). Çàðèì íèéãýìä àæëûí õýìæýýíèé õóâüä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ èë¿¿ òýíöâýðòýé áàéñàí áîëîâ÷ çàðèì ººð÷ëºëò íü ýðýãòýé÷¿¿äèéí à÷ààëëûã áóóðóóëààä ýìýãòýé÷¿¿äèéíõèéã íýìñýí áàéíà. 6. Òàðààõ ìàòåðèàë 2: í.Ìî¸î ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí íü: Îðîëöîã÷äûã òàðààõ ìàòåðèàëûã óíøààä àñóóëò òàâèõ áóþó ñàíàë áîäëîî õýëýõèéã õ¿ñíý. Æåíäýðèéí ¿¿ðãèéã øèíæèëæ ýõëýõ áà íàñ, íèéãìèéí àíãè, äàâõàðãà, óëèðàë, ò¿¿õèéí ¿å, äàéíû íºëºº ãýõ ìýòýýñ õàìààðàõ ÿëãààã îðóóëàõã¿é. Ãýõäýý îíöëîãóóäûã æåíäýðèéí ÿëãààòàé òàëóóäûã õàðóóëàõàä àøèãëàæ áîëîõ áîëîâ÷ õ¿ì¿¿ñèéã òººðºãäºëä îðóóëàõààñ çàéëñõèéõ. 7. “Æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü”, “æåíäýðèéí õýðýãöýý øààðäëàãûí” òàëààðõè ìàòåðèàëóóäûã òàðààæ îðîëöîã÷äîä óíøèõ òàíèëöàõ öàã ºãíº. ¯¿ðýã, õýðýãöýý øààðäëàãûí òàëààðõè Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

ìýäýýëëèéã òîäðóóëàõ ñàéòàð îéëãóóëàõ çîðèëãîîð ÿðèëöàíà. Àëèâàà ãàðñàí àñóóäëûã òîäðóóëæ ºãíº. Çàðèìäàà îðîëöîã÷èä ýðýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýý øààðäëàãà ÿàãààä äàñãàëä îðîîã¿é òàëààð ñîíèðõäîã. ¯¿íä ýðýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã åðºíõèéäºº õ¿ì¿¿ñèéí íèéòëýã õýðýãöýý øààðäëàãà ãýæ ¿çäýã òóë ºìíº íü àíõààðàëäàà àâñàí áîëîõûã òàéëáàðëàíà. Æåíäýðèéí ÿðèëöëàãûí çîðèëãî áîë ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãöýý øààðäëàãûí òýíöâýðèéã ñàéæðóóëàõ ÿâäàë þì. Äàñãàë 2: Áîäëîãî, õºòºëáºðò òóñãàñàí æåíäýðèéí àñóóäëûã ¿íýëýõýä õýðýãëýãäýõ ¿çýë áàðèìòëàëóóä (öàã: 45 ìèíóò) 1. Õè÷ýýëèéã àãóóëãûã òàíèëöóóëíà: 

Æåíäýð, áîäëîãûí øèíæýý÷èä áîäëîãî õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõàä æåíäýðèéã ¿íýëýí àíõààð÷ àæèëëàõàä õýðýãöýýòýé õ¿ðýýã áýëòãýí ãàðãàñàí. Ýäãýýð íü æåíäýðèéã ¿ë îéøîîõîîñ ºãñ¿¿ëýýä, æåíäýðèéí àëàã÷èëàõ ¿çëýýñ òîãòñîí õÿçãààðëàëòûí äîòîð àæèëëàõûã îðîëäîõ, ýíý ¿çýëòýé òýìöýõ õ¿ðòýë õàíäëàãóóäûã áàãòààñàí. Öàã õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì, ýäãýýð õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõ íèéòëýã íýð òîìü¸î áèé áîëñîí. Ýäãýýð íü: à) æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë, á) æåíäýðèéí õàðàëãàí áàéäàë, â) æåíäýðèéí ÷èã õàíäëàãà, ã) æåíäýðèéí õóâèðàìòãàé áàéäàë. Ýäãýýð îéëãîëòûã äàñãàëóóäàä òàéëáàðëàõ áîëíî.



2. Òàðààõ ìàòåðèàëä äóðüäñàí èäýâõòýé àæèëëàãààíû æèøýýã õýëýëöýíý: Áîäëîãî õºòºëáºðèéí æåíäýðèéí õàíäëàãûí æèøýýí¿¿äèéã óíøèíà. Îðîëöîã÷èä æèøýýí¿¿äèéã äºðâºí õàíäëàãûí àëü íýãýíä õàìààðóóëæ øèíæ òýìäãèéã òîäîðõîéëíî. 3. Îäîî á¿ëãèéã êàòåãîðè òóñ á¿ðýýñ íýã æèøýý ñîíãîæ àâàõûã õ¿ñýýä ÿàãààä æåíäýð–õóâèðàìòãàé áîëîõ òàëààð ÿðèëöàíà. Òà æåíäýðèéí õóâèðàìòãàé áàéäëûí êàòåãîðèéí òóõàé ÿðèëöàõäàà õýðõýí îäîîãèéí áàéãàà òàëûã õàäãàëàõ

òàëààð ÿðèíà (ªºð ñîíãîëò: öàãèéí áîëîëöîî, á¿ëãèéí óóð àìüñãàëààñ øàëòãààëàí õîñ õîñîîð, æèæèã á¿ëýãò õóâààãäàõ ýñâýë íýãäñýí á¿ëãèéí àëü õýëáýðýýð àæèëëàõûã òà øèéäíý. Õýðýâ òà íýãäñýí á¿ëãèéí õ¿ðýýíä àæèëëàæ áàéãàà áîë öààñàí ñàìáàð äýýð òýìäýãëýë õèéõ). 4. Á¿ëãýýñ ãàðñàí àñóóäëóóäûã òîäðóóëæ áàéõäàà äîð äóðüäñàí õàíäëàãà á¿ðèéí øèíæ òýìäãèéã õýëæ ºãíº. Äàñãàë 3: Æåíäýðèéã ¿íýëýõýä õýðýãëýõ ç¿éëñèéí æàãñààëò (45 ìèíóò) Òàðààõ ìàòåðèàë 1-èéã õýðýãëýõ: Äàñãàë, õºòºëáºð, òºñëèéí çîðèëãî, àãóóëãà íü ÿðèëöëàãûí ñýäýâ Òàðààõ ìàòåðèàë 2-ã õýðýãëýõ: ¯íäñýí àñóóëòóóä – Õýðýãæ¿¿ëæ áóé òºñºë, õºòºëáºð¿¿äýä òàíü æåíäýðèéí àñóóäàë òóñãàãäñàí óó? Ñîíãîëò 1: 

æåíäýð–õóâèðàìòãàé ãýñýí êàòåãîðèéí àëèíä õàìààðàãäàõûã ìàãàäëàíà. ßàãààä õóâèðàìòãàé áîëîõ òàë äýýð àíõààðàõ. 

Òýäýíä ¿¿íèéã õàìò àæèëëàãñàä/áàã/ áîëîí ìåíåæìåíòèéí õ¿ðýýíä õèéõèéã ñàíàë áîëãîíî.

Ñîíãîëò 2: Á¿ëãèéí àæëûí äàðàà çºâëºìæ¿¿ä äýýð àæèëëàíà. • Öàã õóãàöàà áàãà áàéâàë îðîëöîã÷äûã ñåìèíàðûí äàðàà äóóñãàõûã õ¿ñíý. Òýä ¿¿íèéã õàìò àæèëëàãñàä/áàã/ áîëîí ìåíåæìåíòèéí õ¿ðýýíä õèéõèéã àíõààðóóëàõ.

Õè÷ýýë 4: Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºñºë õºòºëáºðò æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ íü Çîðèëòóóä: Õºòºëáºð/òºñºëä æåíäýðèéí ìàòðèöûã îéëãîæ àøèãëàõ íü Ìàòåðèàë:  

Îðîëöîã÷äîîñ ¿¿íèéã ººðñäºº õèéõèéã õ¿ñíý. Èíãýõäýý ººðñäèéí õàìãèéí îéð àæèëëàäàã ñàëáàð (õºòºëáºð/ òºñºë/ãàçàð) õýëòýñ äýýð àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõèéã àíõààðóóëàõ Îëæ õàðñàí ç¿éëèéí òàëààð ÿðèëöàæ, á¿ëýãò æåíäýð–òýãø áóñ, æåíäýð– õàðàëãàí, æåíäýð–÷èã õàíäëàãà,

Òàðààõ ìàòåðèàë 1: Õºòºëáºð/òºñºë äýõ æåíäýðèéí ìàòðèö Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Õºòºëáºð/òºñºëä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèöûã àøèãëàõ ¿çýë áàðèìòëàëûí òàéëáàð Òàðààõ ìàòåðèàë 3: Õóìõààãààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, èäýâõèòýé àæèëëàãàà



¯çýë áàðèìòëàë

Òîäîðõîéëîõ øèíæ òýìäýã

Æåíäýð– òýãø áóñ

Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ýðõ ìýäýëòýé. Òýãø áóñ áàéäàë íü èë îðøèí áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã ¿ã¿éñãýæ ýðýãòýé÷¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ýðõ ìýäýë, áîëîìæóóäûã îëãîäîã. Æåíäýðèéí Æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë òîîìñîðëîäîã. ¯¿ðýã, íººöèéã áàéðøóóëàõäàà õàðàëãàí õàðàëãàí õàíääàã. Çîðèóä àëàã÷èëàí ¿çäýãã¿é õýäèé ÷ æåíäýðèéí ãàäóóðõàí ¿çýõ áàéäàë ÿâäëûã ººãø¿¿ëäýã. Áîëîìæ áîëîëöîîãîîð õàíãàãäàõ/ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã ¿ë îéøîîäîã ó÷èð øóäàðãà ìýò õàðàãäàõ ç¿éëèéí ñóóðü áîëæ ºãäºã. Æåíäýðèéí Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, íººö áàÿëãààñ ÿëãààòàé õ¿ðòýõ áàéäëûã õ¿ëýýí ÷èã õàíäëàãà çºâøººð÷ ¿éë àæèëëàãààíäàà òóñãàäàã. Æåíäýðò ÷èãëýñýí áîäëîãî õºòºëáºð¿¿ä íü æåíäýðèéí ÿëãààíû öààä ó÷èð øàëòãààíûã ººð÷ëºõ îðîëäëîãî õèéäýãã¿é. Æåíäýð– Æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, õàðèóöëàãà, íººö áàÿëãèéí õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí õóâèðãàã÷ çºâøººðäºã áà æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ¿¿äíýýñ ýäãýýðèéã ººð÷ëºõ ãýæ îðîëääîã. Áàãøèéí òýìäýãëýë

ÿâóóëàõ ìàòðèöûã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä àøèãëàíà. 

3. Ìàòðèöûã õýðýãëýõ íü 

Òàðààõ ìàòåðèàë 4: Õóìõààãèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõýä ìàòðèöûí õýðýãñëèéã æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä õýðýãëýõ.

Äàñãàë 1: Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèöûã òàíèëöóóëæ õýðýãëýõ íü (õóãàöàà: 2 öàã) 1. Ìàòðèöûã òàíèëöóóëíà:  

Òàðààõ ìàòåðèàëûã òàðààõ. Îðîëöîã÷äûí àíõààðëûã òàðààõ ìàòåðèàë 1-ä õàíäóóëíà: Õºòºëáºð/ òºñëèéí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Õºòºëáºð/òºñëèéí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö õýðýãëýõ àðãûã òàéëáàðëàõ Äàðàà íü áàãø äîîðõè òýìäýãëýëèéã õèéíý: ìàòðèöûí êàòåãîðèéí òóñ á¿ðèéã õºòºëáºðèéí õ¿ðýý áîëîí ºìíºõ õýñã¿¿äýä òàíèëöóóëñàí æåíäýðèéí àñóóäëûí çàðèìààñ àñóóíà. Ýäãýýð íü æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé õºòºëáºð òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä õýðýã áîëíî. Ìàòðèö íü äàðààõü áàéäàëòàé áàéæ áîëíî: Õ òýíõëýã äýýð òºñºë, õºòºëáºðò õàìààðàõ ¿çýë áàðèìòëàë/àñóóäàë, Ó òýíõëýã äýýð æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé ¿çýë áàðèìòëàëóóäûã áàéðëóóëíà.

Á¿ëýãò òîõèðîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí õî¸ð àñóóäàë ñîíãîîä, õ¿ì¿¿ñèéã 2–4 á¿ëýãò õóâààíà. Õýðýâ îðîëöîã÷èä íýã õºòºëáºðèéíõ áàéâàë òýäãýýðèéí õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààã äàñãàë àæëûí ñýäýâ áîëãîí àøèãëàæ áîëíî. Á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéã ¿éë àæèëëàãàà, õ¿ðãýõýýð òºëºâëºæ áóé ¿éë÷èëãýý, ìýäýýëëèéí àãóóëãûã ñîíãîõûã õýëýýä, óã ìàòðèöûã àøèãëàí òýäãýýðèéã àæëûí íºõöºë áàéäàëä íü òîõèðóóëàí àæèëëóóëíà. Îðîëöîã÷äûã ÿðèëöëàãûí ÿâöàä á¿ëýãò òàíèëöóóëàõ ìýäýýëëýý òýìäýãëýæ, áýëäýõèéã ñàíóóëàõ Æèøýýí¿¿äèéã òàíèëöóóëàõ íýãäñýí á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà çîõèîí ÿâóóëíà. Á¿ëýã íü ýíýõ¿¿ ÿðèëöëàãûã àøèãëàí, ººðñäºäºº òóëãàðààä áàéñàí õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóäûã òàíèëöóóëíà. Áîëîìæòîé áîë á¿ëýã á¿ðèéí ñàíàë áîäëûã õóâèëæ àâíà.



4. Ìàòðèöûí àðãààð ãàð÷ èðñýí àñóóäëóóäûã àøèãëàíà. 

Á¿ëãèéí õàìòààð óõààí ñèéëýõ/ ÿðèëöëàãà ÿâóóëàõ:  

Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé àøèã òóñ Ìýäýýëëèéã àøèãëàí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä àøèãëàõ

 

2. Ìàòðèöûã õýðýãëýõ 

Á¿ëãýýñ ãàðñàí ñàíàëóóä áàãø äàðààõü ç¿éëñèéã äóðüäàæ áîëíî: Îðîëöîã÷äûí ìýäëýã, îéëãîëòûã äýýø-ë¿¿ëýõ áîëîìæèéã õàíãàäàã ó÷èð æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý íü ìàø ÷óõàë. Ýíý íü ýðõ áàðèã÷äàä, óëñ òºðèéí ëèäåð¿¿äèéí äýìæëýã àâàõ ¿¿äíýýñ ¿ð ºãººæòýé ìýäýýëýë, ñóðòàë÷èëãààíû áàðèìò á¿ðä¿¿ëæ, æåíäýðèéí èäýâõèòýé àæèëëàãààã õºòºëáºð, ¿éë÷èëãýýíä íýãòãýõ íýìýëò íººö îëîõ, æåíäýðèéí àñóóäëûã àíõààð÷ àæèëëàõ çîðèëãîîð õºòºëáºðèéí äàâóó áà ñóë òàëûã õàðóóëàõ, öààøäûí ñóäàëãààíû àæëûã èäýâõèæ¿¿ëýõ, ñóäàëãààíû àñóóëòóóäûã

Îðîëöîã÷äîä òàðààõ ìàòåðèàë 3-ûã òàðààæ ºãºõ: Õóìõàà ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ èäýâõèòýé àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä ìàòðèöûí àðãûã õýðõýí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý áà Òàðààõ ìàòåðèàë 4-èéã õýðýãëýõ: Õóìõàà ºâ÷íèé ýñðýã ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ àæëûí ìàòðèöûí àðãààð æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ çààâàð çýðãèéã óíøèæ ºãºõäºº ìàòåðèàë òóñ á¿ð íü íýã òàëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèé-ëýëò, èäýâõèòýé àæèëëàãààí äýýð, íºãºº òàëààñ ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ äýýð àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ çýðýã ººð ººðèéí ºíöãººñ õàðàõûã àíõààðóóëíà.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

áîëîâñðîíã¿é áîëãîõ áîëîí õºòºëáºð ¿éë÷èëãýýíèé õààíà íü ñóë òàë îðøèæ áàéãààã èëð¿¿ëýõýä òóñòàé áàéäàã. 

Õºòºëáºð/òºñëèéí æåíäýðèéí øèíæèëãýýãýýð ãàðñàí ìýäýýëë¿¿äèéã àøèãëàõ çàðèì àðãûã äîð äóðüäàâ: 

3. ¯íýëãýýãýý õèéæ äóóññàíû äàðàà òîâ÷õîí àìàí ¿íýëãýý ÿâóóëíà. Îðîëöîã÷äîîñ õàìãèéí õýðýãòýé áîëîí à÷ õîëáîãäîë áàãàòàé ç¿éëèéí òàëààð àñóóíà. Ìºí ò¿¿í÷ëýí òýäíýýñ ººð ñàíàë áîäîë áàéãàà ýñýõèéã ëàâëàõ. 4. Îðîëöîã÷äîä òàëàðõëàà èëýðõèéëýýä ñóðãàëòûí òàëààðõè õóâèéí ñàíàëàà õóâààëöàíà. Òýìäýãëýë: Ñåìèíàðûí äàðàà ýöñèéí ¿íýëãýýã õèéõ áîëîìæã¿é. Ñóðãàëòûí áîäèò íºëººëëèéã ãàãöõ¿¿ öàã õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà ¿íýëýõ áîëîìæòîé. Ãýõäýý ñàíàë àñóóëãà íü ñóðãàëòûí äàðàà áîãèíî õóãàöààíä ãàðàõ ¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ººð÷ëºëò õèéõýä, îðîëöîã÷äûí ñýòãýë õàíàìæòàé áàéñàí ýñýõèéã ìýäýæ àâàõàä òóñòàé. Óðò õóãàöààíû òóðøèä òîãòâîðòîéãîîð õèéãäýõ àðãà õýìæýý íü äàðààõü ç¿éëèéã ñóäëàõàä ÷èãëýâýë çîõèíî: 

Øèíæèëñýí ìýäýýëëèéã íýãòãýí ä¿ãíýýä, æåíäýðèéí ¿ð àøèãòàé íýãòãýë èíòåãðàö÷ëàëûí çîðèëãûã òîäîðõîéëîõ Òºñºë/õºòºëáºðèéí áàãèéíõàíòàé óóëçàæ, ¿ð ä¿íã õàðæ ¿çíý. ¯å øàòóóäàä æåíäýð–õóâèðàìòãàé áàéõ øààðäëàãàòàé ýñýõèéã ¿íýëíý. Áàã ººð÷ëºëòèéã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõèéã õàìòðàí òîäîðõîéëîõ. Îðîí íóòàãò, òýð äóíäàà çàñãèéí ãàçðûí ò¿øìýä, áóñàä ÒÁÁ, õºòºëáºð, òºñëèéí õîðîîä, àæëûí õýñýã çýðýã îðîí íóòãèéí ãîë òºëººëë¿¿äýä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíýýñ ãàðñàí ¿ð ä¿íã òàíèëöóóëíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí èõýíõ èäýâõèòýé àæèëëàãàà íü îðîí íóòàãò íºëººëäºã ó÷èð ìýäýýëýë ¿ð ä¿íã òýäýíä òàíèëöóóëàõ íü ç¿éí õýðýã. Ýäãýýð áàéãóóëëàãóóäûí á¿òýö íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òýíöâýðòýé òºëººëëèéã áàãòààõ ¸ñòîé. Ýäãýýð òàíèëöóóëãûí ÿâöàä ñàíàë áîäîë, çºâëºìæèéã áîëîâñðóóëñààð áàéæ áîëíî. Ñàíàë áîäîë, çºâëºìæèéã æåíäýðèéã àíõààð÷ àæèëëàõ òºëºâëºãººíä çîðèóëñàí õºòºëáºð, òºñºëä îðóóëæ, õºòºëáºð/òºñëèéí ìº÷ëºãä òóñãàõ.



Îðîëöîã÷äûí õàíäëàãà, óð ÷àäâàð, ìýäëýã, çàí ¿éëä àëèâàà ººð÷ëºëò ãàðñàí ýñýõ, ¯éë àæèëëàãààíû ÿâö, îðîëöîã÷èä öààøèä õàìòðàí àæèëëàõ áàéãóóëëàãóóäàà æåíäýðò èë¿¿ ìýäðýìæòýé áîëãîõ ÷èãëýëýýð á¿òýö, àæèëëàãààíä íºëººëºõ Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí íººö áàÿëãèéí øóäàðãà õóóâààðèëàëòûí à÷ààð æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé òºëºâëºëò, æåíäýðèéí òýãø áàéäàë äýýøèëñíýýñ øàëòãààëàí íººö áàÿëãèéí èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé àøèãëàõ íºëººëºë.



Õè÷ýýë 5: Õààëò, ¿íýëãýý Çàðöóóëàõ õóãàöàà: 45 ìèíóò Ìàòåðèàë: ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë ¯éë ÿâö 1. Õààëòûí îíöëîõ ¿ã õýëýýä á¿ëãýýñ òîäðóóëàõ ç¿éë áàéãàà ýñýõèéã ëàâëàõ. 2. Ñ ó ð ã à ë ò û í ÷ à í à ð û ã ñ à é æ ð ó ó ë à õ à ä ¿íýëãýýíèé à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëààä, îðîëöîã÷ á¿ðò ìàòåðèàëûã òàðààæ ºãíº.

Ñ¿¿ë÷èéí ¿ç¿¿ëýëòèéã õýìæèõýä õ¿íäðýëòýé. Ìºí æåíäýðèéí óðò õóãàöààíû çîðèëãûã äýëõèéí õýìæýýíä àâ÷ ¿çýõýä áýðõ. Ãýñýí õýäèé ÷ öààøèä ýäãýýð á¿õ çîðèëòóóäûã ñàíàõûí çýðýãöýý àëèâàà áîëîìæòîé ººð÷ëºëò, áîäèò áýõøýýë¿¿äèéã ñàéòàð àíõààðàí àæèëëàõ íü ÷óõàë.

Áàãøèéí òýìäýãëýë

100

Òàðààõ ìàòåðèàëóóä Õè÷ýýë 1: Äàñãàë 1: Òàðààõ ìàòåðèàë: Æåíäýðèéí òîãëîîì 1. Ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿¿õýä òºð¿¿ëäýã, ýðýãòýé÷¿¿ä ¿ã¿é /Õ/ 2. Îõèä òóÿõàí, õºâã¿¿ä á¿ä¿¿í áàðàã /Æ/ 3. Çàðèì òîõèîëäîëä ýðýãòýé õ¿¿õäèéã îõèí øèã ºñãºí õ¿ì¿¿æ¿¿ëáýë ò¿¿íèé ñóðëàãûí ¿ç¿¿ëýëò ýðñ ñàéæèðäàã. /Æ/ 4. Ýíýòõýãèéí õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò àæèëëàäàã. Òóõàéí ñàëáàðò àæèëëàäàã ýðýãòýé÷¿¿äèéí öàëèíãèéí 40–60%-òàé ýìýãòýé÷¿¿äèéí öàëèí òýíöäýã. /Æ/ 5. Ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿¿õäèéã õºõººð õîîëëîæ ÷àäíà, ýðýãòýé÷¿¿ä óãæèæ ÷àäíà /Õ/ 6. Áðèòàíèä èõýíõ áàðèã÷èä ýðýãòýé÷¿¿ä áàéäàã /Æ/ 7. Ýðòíèé Åãèïåòýä ýðýãòýé÷¿¿ä ãýðòýý ¿ëäýýä þì íýõäýã áàéñàí. Ýìýãòýé÷¿¿ä ãýð á¿ëèéí áèçíåñ ÿâóóëäàã áàéâ. Ýìýãòýé÷¿¿ä ýä õºðºíãº ºâëºí àâäàã áàéñàí áîë, ýðýãòýé÷¿¿ä ¿ã¿é /Æ/ 8. Ýðýãòýé õ¿íèé äóó õîîëîé áýëãèéí áîéæèëòûí ¿åä á¿ä¿¿ðäýã áîë ýìýãòýé÷¿¿äýä ººð÷ëºëò ãàðäàãã¿é /Õ/ 9. 224 ñî¸ë èðãýíøëèéã ñóäëàõàä òàâä íü á¿õ õîîë óíä õèéõ àæëûã ýðýãòýé÷¿¿ä õàðèóöäàã áàéæ, 36-ä ýìýãòýé÷¿¿ä á¿õ áàðèëãûí àæëûã õèéäýã ä¿í ãàð÷ýý /Æ/ 10. Í¯Á-ýýñ ãàðãàñàí ìýäýýëëèéí äàãóó äýëõèé äýýð íèéò õèéãääýã àæëûí 67%-èéã ýìýãòýé÷¿¿ä õèéäýã áîëîâ÷ õèéñýí àæëûíõàà òºëºº îëäîã îðëîãî íü äýëõèéí îðëîãûí 10%òàé òýíöäýã áàéíà. Õè÷ýýë 2: Äàñãàë 2: Ñàíàë áîëãîæ áóé ä¿ð áà àñóóëòóóä Ä¿ð ñîíãîõ (ººðñäèéí õýðýãöýý øààðäëàãûí äàãóó íýìæ ººð÷èëæ áîëíî) ªí÷èí îõèí (10 íàñòàé) ªí÷èí õ¿¿ (10 íàñòàé) Ýðýãòýé áèå ¿íýëýã÷ Ýìýãòýé áèå ¿íýëýã÷ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä Îðîí íóòãèéí ýìýãòýé ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàí Ä¿ðâýãñäèéí õóàðàíä àìüäàðäàã 70 íàñòàé ýìýãòýé Õ¿÷èíãèéí õýðãýýñ àìüä ãàðñàí 20 íàñòàé õ¿í Àâòûí îñëîîñ àìüä ãàðñàí 20 íàñòàé ýðýãòýé Èæèë õ¿éñòýí ýðýãòýé (18–44 íàñíû) Ëåñáè ýìýãòýé (18–44 íàñíû) Ýðýãòýé ýì÷ 4 à÷àà àñàðäàã õºäººãèéí ÿäóó ýìýý Àçè/Àôðèêèéí õºäºº àìüäàðäàã ýìýãòýé (18-44 íàñòàé) Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäààã¿é ýìýãòýé (50 íàñòàé) Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäààã¿é ýðýãòýé (50 íàñòàé) Ìýðãýæèëòýé, íýã õ¿¿õýäòýé ýðýãòýé (35 íàñòàé) Ìýðãýæèëòýé, íýã õ¿¿õýäòýé ýìýãòýé (35 íàñòàé) ªñâºð ¿åèéí ýðýãòýé õ¿¿õýä ªºðººñºº 3 äàõèí àõ õ¿íòýé ãýðëýñýí 15 íàñòàé îõèí ÄÎÕ-òîé ýìýãòýé Õºäºº àæ àõóéä àæèëëàäàã ÿäóó àæèë÷èí (ýðýãòýé) Õºäºº àæ àõóéä àæèëëàäàã ÿäóó àæèë÷èí (ýìýãòýé) Ýìýãòýé ýì÷

Á¿ëãèéã èäýâõèæ¿¿ëýõ, èäýâõèæ¿¿ëýõýä çîðèóëñàí àñóóëòóóä o Áè õàìãèéí îéðõîí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëàìæèéã õààíà áàéãààã ìýäíý. o Íàìàéã îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä õ¿íäýòãýäýã áîëîõûã áè ìýäýð÷ áàéíà. o Ìàíàé îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý õýðõýí õ¿ðäýã òàëààð íàäàä õýëýõ ¿ã áèé. o Áè ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíýýñ õýðýãòýé ¿åäýý çºâëºãºº àâ÷ ãàðíà. o Õýðýâ íàäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí òºëáºð ºãºõ øààðäëàãà ãàðâàë ãýðèéí õàäãàëàìæààñçîõèöóóëàõ ýðõ íàäàä áèé. o Áè ýð¿¿ë ìýíäèéíõýý õ¿íäðýëòýé àñóóäëûí òàëààð îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäòàé èëýí äàëàíã¿é ÿðüæ ÷àäíà. o Ìàíàé ýíäõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéíõýí ìèíèé àìüäðàëûã ãàäàðëàíà. o Ýì÷èéí áè÷èæ ºãñºí ýìèéã ÿàæ õýðýãëýõèéã áè îéëãîäîã o Íàìàéã ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðýãòýé àæèëòàí ýì÷èëæ áîëíî.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

101

Õè÷ýýë 2: Äàñãàë 2: Òàðààõ ìàòåðàë: Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õîîðîíäûí õîëáîîã ñóäëàõ íü Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëä áîëîâñðîë, àæèë ýðõëýëòèéí áàéäàë, îðëîãî, ñî¸ë, ãýð ºðõèéí áàéäàë, íàñ, àõóéí áà íèéãìèéí îð÷èí çýðýã ç¿éëñ áàãòäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéëîõ õ¿÷èí ç¿éëèéí îëîíõè íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñò èæèë áàéõ áîëîìæòîé õýäèé ÷ ýäãýýðèéí ÿëãààòàé íºëººëºë íü æåíäýðýýñ øàëòãààëñàí ¿éëäëýýð èëýðäýã. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä õýðõýí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý õ¿ðòäýã, ºâ÷èí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã õ¿ëýýí àâ÷ áóé áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëûã ýðýìáýëæ áóé áàéäàë çýðýãò æåíäýðèéí äàëä õàðèëöàí ¿éëäýë àñàð èõýýð íºëººëäºã. ªºðººð õýëáýë, íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí ýðýãòýé÷¿¿äýä ÷ (íàñòàé ýðýãòýé÷¿¿ä, ÿäóó, òýíýìýë ã.ì.) ñààä áýðõøýýë¿¿ä ó÷èðäàã, ãýõäýý òýäãýýðèéí õ¿éñ íü ýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä òîäîðõîé õýìæýýíèé “õàìãààëàëòûã” áèé áîëãîäîã. Æåíäýðèéí áàéð ñóóðü íü õ¿éñèéí ÿëãààíààñ õàëüñàí àñóóäàë þì. Ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ººð áàéäëûã èëòãýäýã. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý íü ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëäºã íèéãýì, ñî¸ë, ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã õàìòàä íü ñóäàëäàã. ªäºð òóòìûí íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæ, ¿éë÷èëãýýí äýõ æåíäýðèéí ìýäðýìæ íü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýä àìüäðàëûíõàà ìº÷ëºãèéí òóðøèä òîõèîëäîõ ýð¿¿ë ìýíä, ºâ÷ëºë, ýì÷èëãýý çýðýã ººð ººð òóðøëàãóóäààñ øàëòãààëàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã ÿíç á¿ðýýð õ¿ëýýí àâàõ áàéäëûã áèé áîëãîäîã. Æåíäýðèéí õàíäëàãûã ýð¿¿ë ìýíäýä õýðýãëýñíýýð áèä ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã òóñ òóñàä íü òîäîðõîéëîí àâ÷ ¿çýõýýñ ãàäíà, òýäíèé ÿëãààòàé áàéäàëä òààðñàí ¿éë÷èëãýýíèé òàëààð áàñ áîäîëöîí ¿çýõ áîëîìæòîé. Ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí õàíäëàãà íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí àìüäðàëûí ìº÷ëºã á¿ðò íîãääîã îëîí òàëò ¿¿ðýã, ìºí ò¿¿í÷ëýí ýðýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã àâ÷ ¿çýõ çàìààð òýäíèé õîîðîíäîõ òýãø áóñ áàéäàë çýðýãò ¿ç¿¿ëäýã íºëººëëèéí á¿õ õ¿÷èí ç¿éëèéã ñóäëàí ¿çýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã. Ýð¿¿ë ìýíä, æåíäýðèéí àñóóäëûã ñóäëàõàä ÿìàð ó÷ðààñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä àíõààðàë òàòäàã áý ãýñýí àñóóäàë ãàðàõ íü îëîíòàà òîõèîëääîã. Ýíãèéí õàðèóëò ãýâýë æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë îëîí íèéãýìä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ äîðä áàéð ñóóðèéí óëìààñ òýäýíä õàðüöàíã¿é èõ à÷ààëàë ¿¿ð¿¿ëýõýä õ¿ðãýäýãò îðøèíî. Òèéìýýñ ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàëä ÷èãëýñýí àæëûí èõýíõ íü ýìýãòýé÷¿¿ä äýýð òºâëºðºõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. Ãýõäýý íèéãìèéí õýì õýìæýý íü ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðãººð íºëººëäãèéã áàñ õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé. Ýíý íü õ¿éñèéã ¿íäýñòýí ÿñòàí, íàñ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíäòýé õàðèëöàí óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çâýë èë¿¿ òîäîðõîé õàðàãääàã. Æåíäýðèéã íèéòèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õàìààðóóëñíààð ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíäîõ ýðõ ìýäýë/áàéð ñóóðü/¿¿ðýã õàðèóöëàãà íü äàðààõü ç¿éëä õýðõýí íºëººëäãèéã îéëãîõîä òóñ äýì áîëäîã: • Ýðñäýëò áîëîí õàìãààëàëòûí õ¿÷èí ç¿éëä ºðòºìòãèé áàéäàë • Íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ áîëîìæ áà àøèãëàëò (ìýäýýëýë, áîëîâñðîë, òåõíîëîãè, ¿éë÷èëãýý) • Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ð ä¿í (äàâàìãàéëàë, òîõèîëäîë, àñóóäëûí õóâü çàÿà óðüä ºìíººñ òîäîðõîé áîëñîí áàéõ áàéäàë ýñâýë ¿õýë, ºâ÷èí ýìãýãèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ¿ð äàãàâàð) • Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû õàðèó àðãà õýìæýý • Àëáàí áà àëáàí áóñ ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòíèé ¿¿ðýã ðîëü (ýðýãòýé, ýìýãòýé) • ªºðèéãºº õàìãààëàõ ýðõ áà ýð¿¿ë ìýíäýý õÿíàõ áàéäàë

Áàãøèéí òýìäýãëýë

102

Õè÷ýýë 2, Äàñãàë 3, Òàðààõ ìàòåðèàë: ýð¿¿ë ìýíäèéí çóðàãëàë äàõü ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÿëãàà Áèîëîãèéí ÿëãàà à. àíàòîìè, ôèçèîëîãèéí á. àíàòîìè, ôèçèîëîãè, ãåíåòèêèéí ºðòºìòãèé áàéäëóóä â. àíàòîìè, ôèçèîëîãè, ãåíåòèêèéí ýñýðã¿¿öýë, äàðõëàà Íèéãìèéí ÿëãàà à. ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà á. õ¿ðòýýìæ áà õÿíàëò â. ñî¸ëûí íºëººëºë, õ¿ëýýëò ã. áèåý ìýäðýõ ñóáúåêòèâ áàéäàë

Ýð¿¿ë ìýíäèéí íºõöºë áàéäàë/õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóä 1. õ¿éñèéí îíöëîãóóä 2. íýã áóþó íºãºº õ¿éñýä èë¿¿ äàâàìãàéëàõ 3. ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã òîäîðõîéëîõ ººð øèíæ ÷àíàðóóä 4. òóõàéí õ¿í ýðýãòýé, ýìýãòýé ãýäãýýñ õàìààðàí õóâü õ¿í/ãýð á¿ë/èíñòèòóö ººð ººð áàéäëààð õàðüöàõ

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

103

Õè÷ýýë 3. Äàñãàë 1: Òàðààõ ìàòåðèàë1: ªäðèéí 24 öàã Ýìýãòýé 4:00 5:00 6:00 7:00 8:00 9:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00 23:00 24:00 1:00 2:00 3:00 4:00 5:00 6:00 7:00 8:00 9:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00 23:00 24:00 1:00 2:00 3:00 Ýðýãòýé

Áàãøèéí òýìäýãëýë

104

Õè÷ýýë 3: Äàñãàë: Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Ìî¸î ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí íü Ýì÷: Òà ÿìàð àæèë õèéäýã âý? Ìî¸î: Áè ôåðìåð Ýì÷: Òà õ¿¿õýäòýé þó? Ìî¸î: Áóðõàí íàìàéã ýíý òàë äýýð èâýýãýýã¿é. 15 òºðñíººñ 9 íü ë àìüä ìýíä áàéõ øèâ äýý Ýì÷: Òàíàé ýõíýð àæèë õèéäýã ¿¿? Ìî¸î: ¯ã¿é ãýðòýý áàéäàã Ýì÷: Ààí. Ýõíýð òàíü ºäºðò þó õèéäýã âý? Ìî¸î: ªãëºº 4 öàãò áîñîîä, óñ ò¿ëýý ìîä äºõ¿¿ëæ, ãàë ò¿ëýýä, ºãëººíèé óíäàà áýëääýã. Òýãýýä ôåðìýý öýâýðëýäýã. Äàðàà íü ãîë äýýð î÷èæ õóâöñàà óãààíà. Äîëîî õîíîãò íýã óäàà òýýðýì ð¿¿ ÿâäàã. Òýãñíèéõýý äàðàà õî¸ð áàãûãàà àâààä çàìûí õàæóóä ñóóæ þì íýõýíãýý òîìàò çàðäàã. Ìºí õýðýãöýýòýé ç¿éëýý äýëã¿¿ðýýñ àâäàã. Òýãýýä ë ºäðèéíõºº õîîëûã õèéíý äýý Ýì÷: Òà ¿äýýð ãýðòýý èðäýã ¿¿? Ìî¸î: ¯ã¿é, ýõíýð íàäàä 3 êì-ûí öààíààñ õîîë àâ÷èðäàã þì. Ýì÷: Òýãýýä äàðàà íü þó õèéäýã âý? Ìî¸î: Ýõíýð òàëáàé äýýð çýðëýã çóëãààæ áàéãààä öýöýðëýã ð¿¿ãýý ÿâæ íîãîîãîî óñàëäàã. Ýì÷: Òà þó õèéäýã âý? Ìî¸î: Áè ÿâæ áèçíåñýý ÿðèëöàæ, òîñãîíûõîî ýð÷¿¿äòýé àÿãà òàãø þì óóäàã Ýì÷: ªºð? Ìî¸î: Ãýðòýý î÷èæ ýõíýðèéíõýý õèéñýí îðîéí õîîëûã èääýã Ýì÷: Ýõíýð òàíü îðîéí õîîëíûõîî äàðàà óíòàõààð õýâòäýã ¿¿? Ìî¸î: ¯ã¿é ýý. Ãýð îðíû áàãà ñàãà àæèë ãýñýýð 9–10 öàã õ¿ðãýäýã. Ýì÷: Òà íàäàä ýõíýð òàíü àæèë õèéäýãã¿é ãýñýí áèç äýý? Ìî¸î: ¯ã¿é, ÿàæ àæèë õèéõýâ äýý, áè òàíä ãýðòýý áàéäàã ãýæ õýëñýí áèç äýý.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

105

Õè÷ýýë 3, Äàñãàë 3, Òàðààõ ìàòåðèàë 3: Îðîí íóòàã äàõü áóðóó îéëãîëò /Çóðãèéí òàéëáàð/ – Òà íàð ýíä ÿàæ ø¿¿ àìü çóóäàã þì áý? Ýìýãòýé÷¿¿ä àæèë õèéäýã þì óó? – ¯ã¿é ýý, áèä àæèë õèéäýãã¿é, ãýðòýý ë ñóóæ áàéäàã... – Óñàíä ÿâæ, ò¿ëýý ìîä öóãëóóëæ, õ¿¿õä¿¿äýý õàðñàí øèãýý... – Òýãýýä öýöýðëýãýý ÿíçàëæ ¿ðñýëãýýãýý õèéäýã... – Áàñ õîãèéí óðãàìàë çóëãààæ, óðãàöàà õóðààãààä çàõ äýýð çàðíà... – Çàõààñ èäýæ óóõ þìàà àâààä õîîë óíäàà õèéíý... – Îðîí íóòãèéí çºâëºëèéí äààëãàâðûí äàãóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí á¿ëãèéí õóðàëäààíä îðîëöîæ ... ñóðãóóëü áàðèõàä õýðýãòýé òîîñãî öîõèäîã... – ¯ð õ¿¿õä¿¿äèéíõýý õóâöàñ õóíàðûã óãààæ öýâýðëýõ, î¸æ øèäýõ çýðýã ë þóõàí õýýõýí õèéäýã... – Òýðíýýñ áèäýíä àæèë áàéõã¿é ýý! – Ààí, áè ç¿ãýýð ë àñóóñàí þì...

Áàãøèéí òýìäýãëýë

106

Õè÷ýýë 3: Äàñãàë 2: Òàðààõ ìàòåðèàë: Áîäëîãî, õºòºëáºð äýõ æåíäýðèéí õàíäëàãûí æèøýý • Ãýðëýñýí ýìýãòýéí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûã ººðèéíõ íü íýðýýð á¿ðòãýõýýñ òàòãàëçàæ áóé áîäëîãî íü ò¿¿íèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäàõàä íºõðººñºº õàìààðàëòàé áàéäàëä îðóóëäàã. Õýðýâ íºõºð íü àæèëã¿é áîë ýìýãòýé (ò¿¿í÷ëýí íºõºð íü) ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áîëíî. • Ýìýãòýéã ¿ðã¿é áîëãîõ òàëààðõè çºâøººðëèéã ýðýãòýéãýýñ íü àâäàã ïðàêòèê áîë áàñ ë æåíäýðèéí òýãø áóñ àñóóäàë. Ó÷èð íü èíãýñíýýð ýðýãòýé õ¿íä ýìýãòýéã á¿ðýí ìýäýõ ýðõ îëãîæ, ýìýãòýé ººðèéí ìýäýëã¿é áîëæ áàéíà ãýñýí ¿ã. • Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçðûí àæèëòàí àâàõ õ¿íèé íººöèéí áîäëîãûí ìåíåæìåíò íü äîêòîð, ïðîôåññîð öîëòîé ìåíåæåð¿¿äýýñ á¿ðäýõ ¸ñòîé. • Îðîí íóòàãò ñóóðèëñàí ÄÎÕ-ûí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õºòºëáºð, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæèéí òîãòîëöîî íü ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéã õàëàìæëàõ õàðèóöëàãûã ¿¿ð÷ ÷àäàõã¿é ãýñýí áàéäàã. Ýíý íü ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéí àñàðãàà, ñóâèëãààíä ýðýãòýé÷¿¿äèéã õýðõýí òàòàí îðîëöóóëàõ òàëààðõè àñóóäëûã òºëºâëººãººã¿é õýðíýý ãýðèéí àñàðãààíû àñóóäëûã õºíäºæ áàéãàà íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæëûí à÷ààëàëä õ¿íäýýð òóñàõ áîëíî. • Àæëûí áàéðíû ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã òýäãýýðèéí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé ãàçàð àæèëëóóëàõààñ õàìãààëäàã. Õàðèí ýäãýýð áîäëîãî íü ýðýãòýé÷¿¿äèéí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ¿éë àæèëëàãààíä ó÷èð÷ áîëîõ óðøãèéã àíõààðàëäàà àâàõã¿é, çîõèõ õàìãààëàëòààð õàíãàõã¿é áàéãàà áîë èéì áîäëîãûã ¿íýí õýðýãòýý æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë õýìýýí ¿çýæ áîëíî. • Óñàí õàíãàìæèéí áîäëîãî íü õóäàã, óñ ò¿ãýýõ öýãèéã òîñãîíä îéðõîí áàðèõ ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëñíýýð ýìýãòýé÷¿¿äèéí óñàíä ÿâàõ çàéã áîãèíîñãîäîã. • Àæëûí áàéð íü õ¿¿õýäòýé ýìýãòýé÷¿¿äèéã õ¿¿õäýý àñðàí õàëàìæëàõ áîëîìæîîð õàíãàäàã. ¯¿ãýýð ýìýãòýé÷¿¿äèéã õàìãèéí ãîë õàëàìæëàã÷ õýìýýí õ¿ëýýí çºâøººð÷, ýõ÷¿¿ä àæèë õèéõýä èë¿¿ õÿëáàð áîëäîã. Ýíý íü ýðýãòýé÷¿¿äèéã çààâàë õ¿¿õäýý àñðàõ õàðèóöëàãààñ õóâààëöàõûã õºõè¿ëýí äýìæäýãã¿é. Äàõèí õóâààðèëàëòûí áîäëîãî íü õ¿¿õýäòýé ýðýãòýé áîëîí ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã õ¿¿õýä àñðàõ áàéãóóëàìæààð õàíãàõ øààðäëàãàòàé. • Ãàçðûí áîäëîãî íü ýìýãòýé÷¿¿ä ãàçàð ºâëºí àâàõ ýðõã¿é áàéõ ÿâäëûã ººð÷ëºí ¿ã¿é õèéæ áàéãàà. • Ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöààíû õºòºëáºð íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ áèå áèåíýý õàðèëöàí õ¿íäýòãýõ, àþóëã¿é áýëãèéí õàðüöààíû çàí ¿éëèéã äýìæèõ õýðýãñýë áîëîõ áýëãèéí õàðüöààíû øèéäâýð ãàðãàëòàä èæèë òýãø ýðõòýé áàéõ ÿâäëûã õºõè¿ëýí äýìæèæ áàéãàà.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

107

Õè÷ýýë 3: Äàñãàë 3: Òàðààõ ìàòåðèàë 1: Èäýâõèòýé àæèëëàãàà, õºòºëáºð, òºñëèéí àãóóëãûí òàëààð òàâèõ ãîë àñóóëòóóä Òºñëèéí ¿çýë ñàíàà, çîðèëãî, çàð÷èì íü ò¿¿íèé øóäàðãà áàéäëûí ñàíàà çîðèëãî òýð äóíäàà æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûí òàëààðõè àãóóëãûã áàãòààæ áàéíà óó? Òºñºë, õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû äèçàéí, õÿíàëò, ¿íýëãýýíä îðîëöîã÷äûí îðîëöîîíû õ¿ðýý îðñîí óó? Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òýãø îðîëöîîã õàíãàõ ÷èãëýëýýð àðãà õýìæýý àâñàí óó? Õºòºëáºðèéí äèçàéí òºëºâëºëòºä ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä äàðààõü àñóóäëóóäûí ÿëãààã àíõààðàëäàà àâñàí óó? • ¯¿ðýã, õàðèóöëàãà • Õýì õýìæýý, ¿íýò ç¿éëñ • Íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ, õÿíàëò Æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûã õºõè¿ëýí äýìæèõ óõàìñàðëàñàí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã õèéñýí ¿¿? • Àëèâàà èë áóþó äàëä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ áàéäàë • Àæèëëàãàà íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õºõè¿ëýí äýìæäýã ýñýõ Æåíäýðèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õºòºëáºðèéí ìº÷ëºã, ¿å øàòóóäàä õÿíàëò ¿íýëãýý õèéäýã ýñýõ? Èäýâõèòýé àæèëëàãààíä ñààä áîëæ áîëçîøã¿é óëñ òºð õ¿íä ñóðòëûí òîãòîëöîîíû çîõèõ òºâøèíä æåíäýðèéí õýì õýìæýý ïðàêòèêò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã àíõààð÷ àæèëëàõ àëõàìûã òóñ çàãâàð àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäñàí óó?

Áàãøèéí òýìäýãëýë

108

Õè÷ýýë 3: Äàñãàë 3: Òàðààõ ìàòåðèàë: ¯íäñýí àñóóëò: Õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà òºñºë, õºòºëáºð ìààíü æåíäýðèéí àñóóäëûã àâ÷ ¿çýæ áàéíà óó? Äîîðõè àñóóëòóóä íü òºñºë/õºòºëáºð¿¿äýä æåíäýðèéí àñóóäëûã õýð ñàéí òóñãàæ áàéãààã íÿãòëàõàä îðøèíî. Àñóóëò Òèéì ¯ã¿é

1. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºð õ¿éñ, æåíäýðèéí ÿëãààíû òîäîðõîé îéëãîëòûã ãàðãàæ ÷àäàæ áàéíà óó? 2. Ìèíèé òºñºë õ¿éñèéã çîðèëòîò õ¿í àìûí õóâüñàõ õ¿÷èí ç¿éë, øàëãóóð áîëîõûí õóâüä õàðãàëçàí ¿çäýã ¿¿? 3. Ìèíèé çîðèëòîò õ¿í àì ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ñàíààòàéãààð õàìðóóëæ áàéíà óó? 4. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºð çîðèëòîò õ¿í àìûí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí íºõöëèéã àíõààðàëäàà àâñàí óó? 5. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºð àðãà ç¿é/àðãà õýðýãñëèéã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿éñèéí àëü àëèí äýýð òóðøñàí óó? 6. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºð ãýð á¿ë, ºðõèéí õºäºëãººí äèíàìèêèéã àíõààðàëäàà àâ÷, ºðõèéí ãèø¿¿äýä ó÷ðàõ òºðºë á¿ðèéí ¿ð äàãàâàð, áîëîìæ áîëîëöîîã óðüä÷èëàí ãàäàðëàæ áàéñàí óó? 7. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºð ¿éë àæèëëàãààíä ñàíàà áîäëîî õýëýõ òýãø áîëîìæîîð õàíãàãäñàí ýðýãòýé, ýìýãòýé ãèø¿¿äèéã áàãòààæ ÷àäàæ áàéíà óó? 8. Ìàíàé òºñºë õºòºëáºðººñ õ¿éñýýð .................... õàðóóëñàí ìýäýý, áàðèìòààð õàíãàãäàæ ÷àäàæ áàéíà óó? 9. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºðò ýðýãòýé õ¿íèé õýì õýìæýýã “ñòàíäàðò”/õýâèéí ãýæ ¿çñýí áàéíà óó? 10. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºðèéí çàð÷ìóóä íü íýã õ¿éñèéã õàìðóóëààã¿é áàéæ ä¿ãíýëò íü õî¸ð õ¿éñèéí àëü àëèíä õàìààòàé ãýñýí ãàðãàëãàà õèéñýí áàéíà óó? 11. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºðèéí ¿çýë ñàíàà óëàìæëàë ¸ñîîð íýã ë õ¿éñýä õîëáîîòîé ãýæ ¿çäýã çàð÷ìûã äàãàí óã àñóóäëààñ íºãºº íºõºí ¿ðæ¿ð¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã ýðýãòýé÷¿¿äýä, õºëñòýé õºäºëìºð ýðõëýëòèéã ýìýãòýé÷¿¿äýä ãýõ ìýò õ¿éñèéã õàññàí áàéíà óó? 12. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºð ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí äýä á¿ëãèéã ÿëãàâàðòàé ¿ð ä¿íä õ¿ðãýæ áîëîõ ¿ç¿¿ëýëò ãàðñàí áàéõàä ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã èæèë òºðëèéí á¿ëýã ìýòýýð õàíäñàí áàéíà óó? 13. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºðèéí ìàòåðèàëä ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã æ¿æèã÷èí ìýòýýð, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã æ¿æèãëýëä ºðòäºã õ¿ì¿¿ñýýð ä¿ðñýëñýí áàéíà óó? 14. Ìèíèé òºñºë õºòºëáºðèéí õýë ¿ã íýã õ¿éñèéí äàâóó òàëûí òºëºº íºãºº õ¿éñèéã õàññàí áàéíà óó? Îíîî: 1–8 õ¿ðòýëõ àñóóëòàä “òèéì” ãýñýí õàðèóëò ºã÷, 9–14 õ¿ðòýëõ àñóóëòàä “¿ã¿é” ãýñýí õàðèóëò ãàðâàë çîõèíî. Õýðýâ òàíû òºñºë õºòºëáºðò ýñðýã õàðèóëò ãàðñàí áîë òà àæëàà çîõèõ ¸ñîîð ýðãýí õàðàõ ¸ñòîé.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

109

Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 1: Òºñºë/õºòºëáºðò çîðèóëñàí æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö Õºòºëáºð, òºñëèéí ñýäýâ/õ¿ðýý Æåíäýðèéí òýãø áèø áàéäàë (ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ ìýäýë ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ èë¿¿) Æåíäýðèéí õàðàëãàí áàéäàë (æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîäîã) Æåíäýðèéí ÷èã õàíäëàãà (æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, õàðèóöëàãà, íººöºä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººðñºí) Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (æåíäýðèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã) Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Õºòºëáºð/òºñëèéí Õºòºëáºð/òºñºë á¿ðýëä¿¿í õýñýã æåíäýðèéí õýì ýðýãòýé÷¿¿äèéã õýìæýýã ¿ë ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ îéøîîæ áàéíà Õºòºëáºð/òºñºë ¿çýæ áàéíà óó? óó? æåíäýðèéã ÷èãëýñýí àñóóäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òàéëáàðëàäàã óó? Òºñºë/ õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà: Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿çýë áîäîë, çîðèëãî, çàð÷èì Òºñºë/ õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà: Òºñëèéí äèçàéí, òºëºâëºãººíèé õ¿ðýý Õºòºëáºð/òºñëèéí ã¿éöýòãýë Íººöèéã áèé áîëãîõ Õºòºëáºð/òºñëèéí õÿíàëò Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿íýëãýý Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàë/ æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý Äàõèí òºëºâëºëò

Áàãøèéí òýìäýãëýë

110

Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 2: Õºòºëáºð/òºñºëä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèöûã õýðýãëýõ ¿çýë áàðèìòëàëûí òàéëáàð ¯éë àæèëëàãààíä æåíäýðèéí ÿëãàà, àëàã÷ëàõ ¿çëèéã àíõààðàõäàà òºñºë/õºòºëáºðèéã ¿å øàò áîëãîí äýýð æåíäýðèéí ÷óõàë àñóóäëûã ãàðãàæ òàâüæ áîëíî. Õºòºëáºð ýõýë÷èõñýí áàéñàí ÷ æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý íü õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé ìýäýýëëèéã ò¿øèãëýñýí æåíäýðèéí òàëààðõ øèíý áóþó òºëºâøèí ãàð÷ áàéãàà ¿çýë ñàíààã äàõèí òºëºâëºæ íýãòãýõýä òàíä òóñ äºõºì áîëíî. Äîîðõè õ¿ñíýãòýä ÿíç á¿ðèéí ¿å øàòàíä æåíäýðèéí ¿¿äíýýñ íÿãòëàí õàðæ áîëîõ ãîë àñóóäëóóäûã òóñãàâ. Õºòºëáºð, òºñëèéí ¿å øàò á¿ð äýõ æåíäýðèéí õýìæ¿¿ð Òàéëáàð

Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäëûí Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäëûí ä¿í øèíæèëãýý ä¿í øèíæèëãýý/æåíäýðèéí Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäëûí ä¿í øèíæèëãýý õýìýýõ óõàãäàõóóí ä¿í øèíæèëãýý íü õºòºëáºðèéí çîðèëòîò á¿ëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, õ¿íäðýëò àñóóäëûã òîäîðõîéëîõîä òóñ äýì áîëîõ ¿éë àæèëàãààíä õàìààðàëòàé þì. ¯¿íèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, õ¿íäðýëò àñóóäëûí ¿íýí áîäèò ä¿ð çóðãèéã îíîæ èëýðõèéëýõ, îíèëñîí èäýâõèòýé àæèëëàãààã ýõë¿¿ëýõ ãàðààíû öýãèéã áýëòãýõ ¿¿äíýýñ õèéäýã. Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý íü îðîí íóòãèéí îíöëîã àãóóëãûã ¿íýëýõ àæëûí íýãýí õýñýã áàéõ ¸ñòîé. ¯¿íä æåíäýðò ÷èãëýñýí õýðýãöýý øààðäëàãûã íýãòãýñíýýð õ¿ð÷ áîëíî. Èéíõ¿¿ øèéäëèéã õ¿ëýýñýí æåíäýðèéí àñóóäëûã íàðèéí òîãòîîæ áîëíî. Èéì ìýäýýëýë íü òºëºâëºëò, äàõèí òºëºâëºëò, õýðýãæ¿¿ëýëò, õÿíàëò áà ¿íýëãýý õèéõýä õýðýãòýé áàéäàã. Òºñºë, õºòºëáºð Õºòºëáºð, òºñëèéí ¿çýë ñàíàà, çîðèëãî, çàð÷ìóóä Õºòºëáºð, òºñëèéí çîðèëãî/¿çýë ñàíààã áîëîâñðóóëàí ýðãýæ õàðàõäàà äàðààõü ç¿éëèéã õàíãàíà: • Æåíäýðèéí ÷èãëýëòýé áîëîí æåíäýð–õóâèðàìòãàé ãýñýí æåíäýðèéí àñóóäëûã àíõààð÷ àæèëëàõ ñàíàà çîðèëãûã áàãòààñàí áàðèìò. • Ñàíàà çîðèëãî íü òîäîðõîé òîãòñîí ¿éë àæëûã õàìàðñàí õºòºëáºð/òºñëèéí ¿çýë ñàíàà, çîðèëãî, çàð÷ìóóäòàé óÿëäààòàé áàéõ ¸ñòîé. Õ¿ðýý • Õ ¿ ð ý ý í ü ò º ñ ë è é í ä è ç à é í , õ ÿ í à ë ò , ¿ í ý ë ã ý ý í ä õ ó â ü íèéë¿¿ëýã÷äèéí îðîëöîî, òºñëèéí ¿íýëãýý, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø îðîëöîîã õàíãàõ ìåõàíèçìûã àãóóëæ áàéõ ¸ñòîé. • Õ¿ðýý íü õºòºëáºðò õ¿éñ, æåíäýðèéí ÿëãààã õýðõýí àíõààðàëäàà àâàõ àðãà çàìûã òóñãàõäàà õýì õýìæýý, ¿íýò ç¿éëñ, ¿¿ðýã ðîëü, çàí ¿éë, ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áèîëîãèéí ÿëãàà, íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ, õÿíàëò çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. • Óëñ òºðèéí õèéãýýä õ¿íä ñóðòëûí òîãòîëöîîíû çîõèõ ò¿âøèí äýõ àëàã÷ëàí ¿çýõèéí èëðýëèéã àíõààð÷ àæèëëàõ òîäîðõîé àëõàì, àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé. ¯ðãýëæëýë äàðààãèéí õóóäñàíä

Õºòºëáºð, òºñëèéí äèçàéí, òºëºâëºëòèéí õ¿ðýý

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

111

Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 2: (¿ðãýëæëýë)

Õºòºëáºð, òºñëèéí ¿å øàò á¿ð äýõ æåíäýðèéí õýìæ¿¿ð Íººöèéã áèé áîëãîõ íü

Òàéëáàð Íººö áàÿëàã • Íººö áàÿëàã ãýñýí îéëãîëòîä õ¿ì¿¿ñ, ìàòåðèàë, ìºíãºí õºðºíãº, öàã õóãàöààã áàãòààí îéëãîõ ¸ñòîé. Æåíäýðèéí àæëûã ÿâóóëàõàä õ¿ðòýýìæòýé áà õ¿ðòýýìæã¿é íººö áàÿëãèéã îéëãîõ íü ÷óõàë. Ýíý íü íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ óëñ òºð, ìåíåæìåíò óäèðäëàãûí äýìæëýãèéã øààðäàíà. • Îëîí íèéòèéí äýìæëýã, äàé÷èëãàà à÷ õîëáîãäîëòîé: ßìàð íýãýí õýëáýðýýð äýìæèæ ÷àäàõ õ¿ì¿¿ñèéã îëîõ íü áàñ ë ÷óõàë. Òóõàéëáàë, õóìõàà, ÄÎÕ, ñ¿ðüåýãèéí õºòºëáºð çýðýã îëîí íèéòèéí èäýâõèòýé îðîëöîîã øààðäñàí àæèëëàãààíä õàìò îëíû äýìæëýã, ñýòãýë ç¿òãýë íü õºòºëáºð, òºñºëä õýðýãëýõ íººö áàÿëãèéí äàé÷èëãààíä ò¿ëõýö áîëíî. • Òºñºë õýðýãæ¿¿ëýã÷ òàëóóäàä õºòºëáºðèéí æåíäýðèéí ñàíàà÷èëãûã îéëãóóëàõ äýìæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ óäèðäàõ çºâëºëä îðóóëàõ õýðýãòýé. Èéì çºâëºëäºõ áîëîí õàðèëöàí õýëýëöýõ ¿éë ÿâö íü æåíäýðèéí àæëûí à÷ õîëáîãäëûã óõàìñàðëàí îéëãîõ ÿâäëûã äýýøë¿¿ëæ, æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé àæèëëàãààã ÿâóóëàõàä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿ãèéí íýìýëò äýìæëýãèéã áèé áîëãîõîä òóñòàé áàéäàã. Õýðýãæ¿¿ëýëò Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿í íü òîäîðõîé, ñýäâèéí äàãóó áàéâàë æåíäýðèéí àñóóäëûã îðóóëàõ íü õýðýãæèëòèéí ¿åä èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî. Õºòºëáºðèéí äèçàéí íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã èäýâõèòýé äýìæèæ, õºòºëáºðèéí øèíæ ÷àíàðûã õàðãàëçñàí, çîõèìæòîé áàéõ ¸ñòîé. Õÿíàëò Õÿíàëò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õ¿íäðýëòýé àñóóäàë, íºõöºë áàéäëûí æåíäýðèéí íýãòãýë íü çîõèõ ç¿ãò ÿâæ áàéãàà, áóþó òîõèðóóëãà øààðäëàãàòàé ýñýõèéí òóõàé òàñðàëòã¿é ìýäýýëëýýð õàíãàæ áàéäàã. Õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõàä òóñãàé àðãà õýðýãñýë, õýëáýð çàãâàðûã áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Õÿíàëòûí ¿ç¿¿ëýëò íü òºñëèéí æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé íºëººëëèéã òóñãàí õàðóóëæ áàéõ ¸ñòîé. ¯íýëãýý Õºòºëáºð, òºñëèéí ¿ð ºãººæèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä ÿâóóëäàã ¿íýëãýý íü àæëûí á¿õ ¿éë ÿâöûã òîäîðõîé öàã õóãàöààíû çààã äîòîð ýðãýí õàðàõ áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ ºãäºã. ¯íýëãýýíä æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýãýýð èëð¿¿ëñýí æåíäýðèéí òàëààð àæèëëàõàä òóëãàðàõ õ¿íäðýë, àìæèëò, ýäãýýðèéã õýðõýí ñàéæðóóëàõ òàëûí çºâëºìæ ãàðíà. (¯íýëãýýíèé òîãòîëöîîíû ¿ç¿¿ëýëò íü ¿¿íèé èæèë îðîëöîî, ¿éë ïðîöåññèéí ¿ç¿¿ëýëò, ¿ð ä¿íãèéí ¿ç¿¿ëýëò çýðãèéã áàãòààæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Ýäãýýð á¿õ ¿ç¿¿ëýëò íü òºñëèéí æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé íºëººëëèéã òóñãàõ çîðèëòîä íèéöñýí, ñýäâèéí äàãóó çîõèëòîé, ¿íýí çºâ áàéõ ¸ñòîé.) Ïðàêòèê àæèë, òºëºâëºëòèéã ñàéæðóóëàõ ¯íýëãýýíýýð öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí èäýâõèòýé àæèëëàãààã ñàéæðóóëàí àøèãëàæ, òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõàä õýðýãëýíý. Øèéäâýðò õºòºëáºðèéí àøèã òóñûã áàòæóóëàõ ¿¿äíýýñ æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé àæèëëàãààã áàãòààõ íü ÷óõàë.

Õºòºëáºð, òºñëèéí õýðýãæ¿¿ëýëò

Õºòºëáºð, òºñëèéí õÿíàëò

Õºòºëáºð, òºñëèéí ¿íýëãýý

Äàõèí–òºëºâëºëò

Áàãøèéí òýìäýãëýë

112

Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 3: Õóìõààãèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, èäýâõòýé àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä àøèãëàõ æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèö Õºòºëáºð, òºñëèéí õ¿ðýý Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë (ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä ¿çäýã) Æåíäýðèéí õàðàëãàí áàéäàë (æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîäîã)

Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä ¿çýæ áàéíà óó?

Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîæ áàéíà óó?

Òºñºë/õºòºëáºð: Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿çýë ñàíàà, çîðèëãî, çàð÷èì Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí õàðèëöààã áàãòààñàí òýãø áàéäëûí òàëààðõ ñàíàë òîäîðõîéëîëòûã àãóóëñàí ¿çýë áîäîë, çîðèëãî, çàð÷èì çýðýã íü òºñºëä áèé þó? Òºñºë/õºòºëáºðèéí òîìú¸îëîë: Òºñëèéí äèçàéí, òºëºâëºãººíèé õ¿ðýý Òºñëèéí äèçàéí á¿òýö, õÿíàëò, ¿íýëãýýíä õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîîíû õ¿ðýý õýìæýýã òºñºë/èäýâõèòýé àæèëëàãààíä òóñãàñàí óó? Ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã ýðýãòýé÷¿¿äèéí íýãýí èæèë áàéõ òàë äýýð àðãà õýìæýý àâñàí óó? Õºòºëáºð/òºñëèéí äèçàéí Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿¿ðýã ðîëü, õàðèóöëàãûí ÿëãààíû òàëààð õºòºëáºðèéí äèçàéí, òºëºâëºëòºä òàéëáàð ºã÷ áàéíà óó? Íººö áèé áîëãîõ Õºòºëáºð/òºñëèéí ã¿éöýòãýë Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ, ýñâýë íààíàäàæ ýðýãòýé÷¿¿äèéíõòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéäëûã ìóóòãàõã¿é áàéõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò õèéãäñýí ¿¿? Õºòºëáºð/òºñëèéí õÿíàëò Õºòºëáºðèéí ìº÷ëºã á¿ðò æåíäýðèéí òàëààðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîãòîîæ õÿíàëòèéí ñèñòåìä áàãòààñàí óó? Èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãààíä çîðèóëàãäñàí íººöèéí òàëààðõ ¿ç¿¿ëýëò áàãòñàí óó? ¯éë àæèëëàãààíû ã¿éöýòãýëèéí õÿíàëòûí ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëñàí óó? Æèøýý íü, ýìýãòýé÷¿¿äèéã îðíû òîðíû ¿éëäâýðëýëä õàìðóóëñíààð ÿäóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæëûí èõ à÷ààëàëä äàðàìò áîëîõã¿é áàéõûã àíõààðàõ (æèøýý íü, æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëààñ çàéëñõèéíý). Õºòºëáºðò ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ñóðãàõ, áîëîâñðóóëàõ àæèëòíóóä áàãòàæ áàéãàà þó? Îðíû òîðíû òàëààð ñàíàëàà õýëæ áóé ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õàðüöààã àíõààðàëäàà àâñàí óó?

Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿íýëãýý Îðíû òîð õýðýãëýæ áóé Õ º ò º ë á º ð è é í ó ð ò õ ó ã à ö à à í û ç î ð è ë ã û í ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä áà áèåëýëòèéã õÿíàõ èíäèêàòîðóóäûã æåíäýðèéí îõèä, õºâã¿¿äèéí õàðüöàà àñóóäàë áàãòñàí óó? ¯éë àæèëëàãààíä ñàäàà áîëæ áîëîõ, óëñ òºð õ¿íä ñóðòëûí òîãòîëöîîíû õîëáîãäîõ ò¿âøèíä îðøèæ áóé æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ïðàêòèêèéí ¿ð íºëººã àíõààðàëäàà àâ÷ àæèëëàõ àðãà õýìæýýã íü òºñëèéí çàãâàðò òóñãàëàà îëñîí óó?

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

113

Æåíäýðèéí ÷èã õàíäëàãà (æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, õàðèóöëàãà, íººöºä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººðñºí)

Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (æåíäýðèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã)

Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðò ÷èãëýñýí àñóóäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ àíõààðäàã óó?

Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã áèé áîëãîõ ººð÷ëºëòèéã õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Æèðýìñëýëòèéí ¿å äýõ õóìõààãèéí òîõèîëäîë áà Õóìõààãèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýýíä ñºðºã ¿ð äàãàâðûã áóóðóóëàõ ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã èäýâõèòýé îðîëöóóëàõ Ýðýãòýé ôåðìåð¿¿äèéí õàëäâàð àâàõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã èäýâõèæ¿¿ëýõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõ Ýìýãòýé÷¿¿äèéã òºñëèéí òºëºâëºëò, çºâëºëäºõ õîðîî, îëîí íèéòèéí õóðàëä îðîëöóóëàõ. Øààðäëàãàòàé áîë îëîí íèéòèéí õóðëûã ýðýãòýé, ýìýãòýéãýýð íü òóñ òóñàä íü õóðàëäóóëñíààð ýìýãòýé÷¿¿ä ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ áîëîìæòîé áîëíî. Îðîí íóòãèéí ëèäåð¿¿äòýé çºâëºëäºõ íºõöºëä ýðýãòýé áîëîí ýìýãòýé ëèäåð¿¿äèéí àëü àëèíòàé íü ÿðüæ õýëýëöýõ ¸ñòîé (æåíäýðèéí ÷èã õàíäëàãà, æåíäýð– õóâèðàìòãàé). Ýðýãòýé÷¿¿äýä õ¿ðýõ áîëîìæèéã àæëûí áàéðàíä ò¿øèãëýñýí ýì÷èëãýý, õóìõààãèéí îíîøèëãîî, ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãààð äàìæèí ñóäàëíà. Òîð, øàâüæíû õîðíû ¿íèéã áóóðóóëàõ áóþó òàòààñ ºãºõ çàìààð ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîðíû õýðýãëýýã äýìæèõ ªðòºìòãèé ýìçýã áàéäàë, ýð¿¿ë áàéõ çàí ¿éëä íü òîõèðóóëæ ñîíèí ñýòã¿¿ëèéã ýðýãòýé÷¿¿äýä, ðàäèîã ýìýãòýé÷¿¿äýä (òýä þó õýðýãëýäãýýñ íü øàëòãààëààä) çýðãýýð îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéã àøèãëàíà. Õºòºëáºðèéí ìåññýæ íü õ¿¿õäèéí õóìõàà ºâ÷íèéã çîõèõ ò¿âøèíä àíõààð÷ õàíäàõ íü ýöýã ýõ÷¿¿äèéí àñóóäàë õýìýýí ñóðòàë÷èëñíààð õ¿¿õäèéã ãàãöõ¿¿ ýõ÷¿¿ä àñðàõ ¸ñòîé ãýñýí õýâøìýë ¿çëèéã íÿöààõ áîëíî. Òîðûã èìïîðòîëæ áàéõûí îðîíä òîðíû äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëèéã ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîðøîîäîîð õèéëãýõ ÿâäëûã õºõè¿ëýí äýìæèõ. Öàëèíã¿é àæèëëàäàã ñàéí äóðûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýýâýð, øàãíàëûí çàðäëûã íºõºõ õàíãàëòòàé õýìæýýíèé ìºíãºí ñàí õóðèìòëàë áèé áîëãîõ. Æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé ñààä áýðõøýýë¿¿ä? Òýäãýýðèéã àðèëãàõ àðãà çàìûã òîäðóóëàõ çîðèëãîîð îëîí íèéòèéí øèéäâýð ãàðãàõ á¿òöèéí òàëààð ãèø¿¿äòýé ÿðèëöàõ. Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õóìõààãààð Òºñºëä îðîëöîã÷ òàëóóä áîëîí óäèðäëàãóóä ºâ÷ëºãñäèéí òîî áóóðàëò õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä æåíäýðèéí àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëñíààð ãàðàõ ¿ð äàãàâðûí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ Ýìýãòýé÷¿¿äèéã òºñëèéí òºëºâëºëò, çºâëºëäºõ õîðîî, õ¿é õàìòëàãèéí õóðàëä îðóóëíà. Øààðäëàãàòàé áîë õ¿é õàìòëàãèéí õóðëûã ýðýãòýé, ýìýãòýé òóñäàà õóðàëäóóëñíààð ýìýãòýé÷¿¿ä ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ áîëîìæòîé áîëíî. Õ¿é õàìòëàãèéí ëèäåð¿¿äòýé çºâëºëäºõ íºõöºëä ýðýãòýé áîëîí ýìýãòýé ëèäåð¿¿äèéí àëü àëèíòàé íü ÿðüæ õýëýëöýõ ¸ñòîé (æåíäýðèéí ÷èã õàíäàãà, æåíäýð– õóâèðàìòãàé).

Áàãøèéí òýìäýãëýë

114

Õè÷ýýë 4, Äàñãàë 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 4: Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé ìàòðèöûã õóìõààãèéã ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýíä õýðýãëýõ íü Õºòºëáºð, òºñëèéí õ¿ðýý Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë (ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä ¿çäýã)

Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä ¿çýæ áàéíà óó? Òºñºë/õºòºëáºð: Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿çýë ñàíàà, çîðèëãî, çàð÷èì Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûí õàðèëöààã áàãòààñàí òýãø áàéäëûí òàëààðõ ñàíàë òîäîðõîéëîëòûã àãóóëñàí ¿çýë áîäîë, çîðèëãî, çàð÷èì çýðýã íü òºñºëä áèé þó? Ýäãýýð íü æåíäýð–÷èãëýëòýé, æåíäýð–õóâèàðàìãàé ãýñýí îéëãîëòûã òóñãàñàí ýñýõ? Òºñºë/õºòºëáºð: Òºñëèéí äèçàéí, òºëºâëºãººíèé õ¿ðýý

Òºñºë/õºòºëáºðèéí çàãâàð: Õºòºëáºðèéí äèçàéí òºëºâëºëò íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäîõ ÿëãààã àíõààðàëäàà àâñàí óó? ¯¿íä: • ¯¿ðýã, õàðèóöëàãûí õóâüä • Õýì õýìæýý, ¿íýò ç¿éëñèéí õóâüä • Íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ, õÿíàëòûí õóâüä Èäýâõèòýé àæèëëàãààã ñààðóóëæ áîëçîøã¿é óëñ òºð, õ¿íä ñóðòëûí òîãòîëöîîíû çîõèõ òºâøèíä æåíäýðèéí õýì õýìæýý, ïðàêòèêèéí íºëººã àíõààð÷ àæèëëàõ àðãà õýìæýýã òóñãàñàí ýñýõ Ýíý íü • æåíäýð–òîäîðõîé • æåíäýð–õóâèðàìòãàé ñòðàòåãèéã áàãòààæ áàéíà óó?

Íººöèéã áèé áîëãîõ Õºòºëáºð/òºñëèéí õýðýãæ¿¿ëýëò (èäýâõèòýé àæèëëàãàà) Òºñºë/èäýâõèòýé àæèëëàãàà íü ¿éë÷èëãýýíèé õÿíàëò, ¿íýëãýý, ººð÷ëºëòºä õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí îðîëöîîíû õ¿ðýýã áàãòààñàí óó (áîëîìæèéí õýðýýð)? Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òýãø îðîëöîîã õàíãàõ àëõàì õèéñýí ¿¿? Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ, íààíàäàæ ýðýãòýé÷¿¿äèéíõòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéäëûã ìóóòãàõã¿é áàéõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò õèéãäñýí ¿¿?

Ìýäýýëýë áàéõã¿é. Îðîí íóòàãò ò¿øèãëýñýí õóìõààãèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò òýð äóíäàà îðíû òîðûã øàâüæ óñòãàã÷ààð îðëóóëàõ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí çàðöóóëæ áàéãàà öàãèéã õýìíýõ ìýòýýð òºñººëºõã¿é áàéõ (æåíäýðèéí òýãø áóñ íºëººëëººñ çàéëñõèéõ ¿¿äíýýñ).

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

115

Æåíäýð–õóâèðàìòãàé (æåíäýðèéí ÿëãààã õ¿ëýýí Æåíäýð–òîäîðõîé (æåíäýðèéí ¿¿ðýã çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã ðîëü, õàðèóöëàãà, íººöºä õ¿ðýõ òºãºëäºðæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººðñºí) ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã) Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðèéí Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðèéã ÷èãëýñýí Æåíäýð–õàðàëãàí (Æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîäîã)

õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîæ áàéíà óó?

àñóóäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ àíõààðäàã óó?

Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ õºâã¿¿ä, îõèä Õóìõààãèéí óðüä÷èëàí ñýðýì÷èëãýý àâàõàä îðîí íóòãààñ øàëòãààëàõ ãèéëýõ õºòºëáºðò ýðýãòýéñààä áýðõøýýëèéã èëð¿¿ëæ, àíõààðàëäàà ÷¿¿äèéí îðîëöîîã õàíãàíà. àâ÷ àæèëëàíà. Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿- Ãýðýýñýý õîë àæèëòàé ýðýãòýé÷¿¿äèéã Ìýäýýëýë áàéõã¿é. ä è é ã ý ð ¿ ¿ ë ì ý í ä è é í ÿâóóëûí øèíæèëãýý, ¿éë÷èëãýýíä ¿éë÷èëãýýã àâàõ áîëîìæèéã õàìðóóëàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ. õàíãàõ (¿éë÷èëãýýíèé àøèãëàëòàä íºëººëæ áóé óòãààð íü). Õóìõààãèéí øèíæèëãýýíèé õàðèóã ºäºðò íü ºãñíººð ýìýãòýé÷¿¿äèéã äàõèí ÿâàõ àñóóäëûã øèéäýõ. Ýðýëõ¿¿ áàéäëûí èëðýëèéã àíõààð÷ àæèëëàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí õàðèëöààíû ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëñíààð ýðýãòýé÷¿¿ä ºâ÷íèéã õ¿íäðýõýýñ ºìíº ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâäàã áîëîõ. Íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äýä õºíãºëòòýé ¿éë÷èëäýã õóìõààãèéí ýì÷èëãýýíèé îðîí íóòàãò ñóóðèëñàí óðüä÷èëàí òºëáºðò ñõåìèéã áèé áîëãîõ. Òºðºõèéí ºìíºõ ¿éë÷èëãýý àíõàí øàòíû õóìõààãèéí ¿éë÷èëãýýã îðóóëñíààð ýðýãòýé÷¿¿ä ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæòîé áîëíî. Ìýäýýëýë áàéõã¿é. Îðîí íóòàãò ñóóðèëñàí õóìõààãààñ ñýðãèéëýõ àæèëä ýìýãòýé÷¿¿äèéí çàðöóóëñàí öàãèéí íºõºí òîîöîõ. ¯éë÷èëãýýíèé ¿íý òàðèô òîãòîîõäîî ýìýãòýé÷¿¿ä áà áàãà îðëîãîòîé á¿ëãèéõíèéã ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæèéã õàðãàëçàæ ¿çýõ (æåíäýð– õàðàëãàí íºëººëëººñ çàéëñõèéõ ¿¿äíýýñ). Ìýäýýëýë áàéõã¿é. ¯éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéí òàëààðõ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿çýë áîäëûã òºëººëºõ ºäºð òóòìûí ìýäýýëëèéí ìåõàíèçìûã áàéãóóëíà. Õàíãàã÷ íàðòàé õóìõààãèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýýíèé æåíäýðèéí àñóóäëààð ñåìèíàð ÿâóóëíà.

Ìýäýýëýë áàéõã¿é. Òîãòìîë äàâòàìæòàé ÿâóóëàõ êëèíèêèéí àæëûã õýëýëöýõ õóðàëä îðîí íóòãèéí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã îðîëöóóëíà. Ò¿¿í÷ëýí òºëºâëºãººíèé õóðàëä îðîëöîã÷äûí õ¿éñèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàíãàõ, õ¿éñ èäýâõèòýé õèéãýýä ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõ ÿâäëûã õàíãàíà.

¯ðãýëæëýë äàðààãèéí õóóäñàíä

Áàãøèéí òýìäýãëýë

116

Õè÷ýýë 4, Àæèëëàãàà 1, Òàðààõ ìàòåðèàë 4: (¯ðãýëæëýë) Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë (ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä ¿çäýã)

Õºòºëáºð, òºñëèéí õ¿ðýý

Õºòºëáºð/òºñëèéí á¿ðýëä¿¿í õýñýã ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýìýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ä ¿çýæ áàéíà óó?

Õºòºëáºð/òºñëèéí õÿíàëò Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé á¿ðòãýë ìýäýý Õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí ¿å øàò á¿ðèéí õÿíàëòûí íü õ¿éñýýð íü ÿëãàñàí ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, ñèñòåìä æåíäýðèéí òàëààðõè èíäèêàòîðóóä îðñîí óó? àøèãëàõ øèíæëýõ ÿâäëûã õàíãàíà. Îëîí íèéòèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õîðîîíä ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîîã òýãø õàíãàõ. Íèéãìèéí ãàäóóðõàãäñàí, ýìçýã, ºðòºìòãèé á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñä õ¿ðýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õóðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ. Õóìõààãèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîîã íýìýãä¿¿ëýõýä ýðýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ. Õºòºëáºð/òºñëèéí ¿íýëãýý Ñóäëàõ õýðýãòýé.

Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàë/æåíäýðèéí ä¿í Ìýäýýëýë áàéõã¿é. øèíæèëãýý, äàõèí òºëºâëºëò

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

117

Æåíäýð–õàðàëãàí (æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîäîã)

Õºòºëáºð/òºñºë æåíäýðèéí õýì õýìæýýã ¿ë îéøîîæ áàéíà óó?

æåíäýðèéã ÷èãëýñýí àñóóäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ àíõààðäàã óó? ¯éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ¿íý ºðòºã, ÷àíàð ÿìàð áàéâàë çîõèõ òàëààðõè áîäëûã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äýýñ àñóóæ ÷àíàðûí èíäèêàòîð õýðýãëýõ.

Æåíäýð–òîäîðõîé (æåíäýðèéí ¿¿ðýã ðîëü, õàðèóöëàãà, íººöºä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººðñºí) Õºòºëáºð/òºñºë

Æåíäýð–õóâèðãàã÷ (Æåíäýðèéí ÿëãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ òýãø áàéäëûã òºãºëäºðæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ººð÷ëºëòèéã äýìæäýã)

Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõ ººð÷ëºëòèéã õºòºëáºð/òºñºë äýìæäýã ¿¿?

Ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. Ìýäýýëýë áàéõã¿é.

Õÿíàëò áàéãààòàé èæèë. Ìýäýýëýë áàéõã¿é.

Ìýäýýëýë áàéõã¿é. Ìýäýýëýë áàéõã¿é.

Áàãøèéí òýìäýãëýë

6. Àðãà õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë

119

6. Àðãà õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë Íººö ìàòåðèàë Æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãà Æåíäýðèéã ÄÝÌÁ-ààñ ÿâóóëæ áóé á¿õèé ë õºòºëáºð, ¿éë àæèëëàãààíû öºì àñóóäàë áîëîõûã òîãòîîñîí. Ýíý ¿¿äíýýñ ÄÝÌÁ 2002 îíä Æåíäýðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí. (http://www.who.int/entity/gender/documents/engpolicy.pdf). Æåíäýðèéí ñòðàòåãèéã 2007 îíä áàòàëñàí. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿ä, ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàðò (//www.who.int/gender/en/) æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãûã ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä îðóóëàõ áîäëîãûí çºâëºìæ çýðýã çàðèì íýãýí àøèã òóñòàé íººö áîëîìæòîé. (http://www.who.int/entity/ gender/hiv_aids/en/Integrating%5B258KB%5D.pdf) Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýí äýõ æåíäýðèéí çîíõèëîõ ÷èã õàíäëàãàä ýðõèéã ò¿øèãëýýä óëàì èõ àíõààðàë òºâëºð¿¿ëýõ áîëñîí. Æèøýý íü: Ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ íü (http://www.realising–rights.org/) õýìýýõ ñóäàëãààíû êîíñîðöèóì íü ÿäóó áîëîí ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìûí áýëãèéí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõûã çîðèí àæèëëàæ áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíä æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûí òºâ íü îëîí óëñûí õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãîä æåíäýð, íèéãìèéí øóäàðãà áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõýýð õ¿÷èí ç¿òãýæ áàéíà. Òóñ òºâèéí âýá õóóäàñ íü (http://www.genderhealth.org/) æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäýä õàìààðàëòàé îð÷èí ¿åèéí ¿éë ÿâäëûí òàëààðõè íººö, ìýäýýëýë þì. Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí øóäàðãà áàéäëûí ñ¿ëæýý (http://www.ids.ac.uk/ghen/) íü æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí øóäàðãà áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé îëîí óëñûí õèéãýýä ¿íäýñíèé èíñòèòóöóóäûí ñ¿ëæýý þì. Òóñ ñ¿ëæýý íü Õÿòàä, Ýíýòõýã, Ìîçàìáåê, Øâåä óëñóóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð äàõü æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëûí òàëààðõè êåéñ ñóäàëãààòàé òàíèëöàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí. ¯¿íèé çýðýãöýý æåíäýðèéí àñóóäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî ðóó ÷èãë¿¿ëýõ òºðºë á¿ðèéí íººö, àðãóóäûã ñàíàë áîëãîíî. Èõ Áðèòàíû Âàíò Óëñûí Îëîí óëñûí õºãæëèéí ãàçàð íü Ëèâåðïóëèéí õàëóóí îðíû ýì÷èëãýýíèé óõààíû ñóðãóóëèéí æåíäýð ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ëãèéí õàìò Æåíäýð ýð¿¿ë ìýíäèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé õºòº÷ /1999/-èéã áîëîâñðóóëæ, ¿¿í äîòðîî æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý, òºëºâëºëòèéí òàëààðõ øàòàëñàí ìýäýýëýë, æåíäýð ýð¿¿ë ìýíäèéí êåéñ ñóäàëãààíóóäûã áàãòààñàí. Æåíäýð, ºâ÷èí ýìãýã, ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñàä àñóóäàë ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð ýð¿¿ë ìýíäèéí òºðºë á¿ðèéí ñýäâýýð ìýäýýëëèéí õóóäàñ áýëòãýí ãàðãàäàã. (http://www.who.int/gender/other_health/en/). Òóñ ãàçàð íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ãîë õºòºëáºð áîëîõ, äýëõèé äàÿàðõ ñàÿ ñàÿ ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä õ¿íèé ýðõèéí çºð÷èë õýâýýð áàéñààð áàéãàà æåíäýðèéí ¿íäýñëýëòýé õ¿÷èðõèéëëèéã ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýæ áàéãàà. (http://www.who.int/gender/violence/en/). ¯¿íýýñ ãàäíà òóñ ãàçàð íü ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà æåíäýðèéã ÷óõàë÷ëàí àæèëëàæ áàéíà. (http://www.who. int/gender/hiv_aids/en/). Áóñàä ñàíàà÷èëãûí õóâüä ýíý ãàçàð íü ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, æåíäýðèéí õ¿÷èðõèéëëèéí óóëçâàðûí òàëààðõ ìýäýýëëèéí õóóäàñíû òºñëèéã áýëòãýí ãàðãàñàí. Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãûí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Ñàí ìºí ò¿¿í÷ëýí æåíäýð áà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ïîðòàëûã àæèëëóóëæ áàéíà. http://www.genderandaids.org/

Õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë

130 120

ID21 (http://www.id21.org/index.html) íü ýð¿¿ë ìýíä, òýð äóíäàà æåíäýð áà ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí ñóäàëãààãààð õàðèöäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí íººöèéí õºò÷èéã Ýëäèñ àæèëëóóëäàã. Ýíý íü òºðºë á¿ðèéí íººö òýð äóíäàà æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õýñãèéã ñàíàë áîëãîäîã. (http://www.eldis.org/health/ gender/index.htm). ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí íººöèéí õºòº÷ íü Eldis æåíäýð, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ºðãºí õ¿ðýýíèé íººö ìàòåðèàëòàé ïîðòàëûã àæèëëóóëäàã. (http://www.eldis.org/hivaids/gender/index.htm) Æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëä øóóä õàìààã¿é ÷, Äýëõèéí Áàíêíû Ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýë, õ¿í àì ãýñýí âýá õóóäàñ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë òýð äîòðîî íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä, ýõèéí ýð¿¿ë ìýíä çýðýã ñýäâýýð àøèã òóñòàé ìýäýýëëèéã ñàíàë áîëãîäîã (http://www. worldbank.org/html/extdr/thematic.htm). Ýìýãòýé÷¿¿ä, æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäëýãèéí ñ¿ëæýýíèé íèéãìèéí òîäîðõîéëîã÷äûí êîìèññ íü ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí ãàðàëòàé øóäàðãà áóñ áàéäëûã ¿ð ä¿íòýé áóóðóóëàõ ìåõàíèçì, ¿éë ïðîöåññ, àæèëëàãààí äýýð àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ çîðèëãîòîé àæèëëàäàã. Ýíý ¿¿äíýýñ îëîí òºðëèéí íººö ìàòåðèàëûã áýëäýæ, äàðààõü õàÿãààð òîëèëóóëíà: http://www.who.int/social_determinants/knowledge_ networks/gender/en/index.html Æåíäýð áà ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð ýìýãòýé÷¿¿ä, ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð íü ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ãàçàð áà ÍÓÁ-ûí õàìòàðñàí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðòýé õàìòðàí àíòèðåòðîâèðóñûí ýì÷èëãýýã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ õ¿ðòýõ òýãø õ¿ðòýýìæèéã õàíãàõ áîäëîãûí ÷àíàðòàé ìýäýãäëèéã ãàðãàñíûã äàðààõü õàÿãààð õàðæ áîëíî: http://www.who.int/entity/gender/violence/en/ equitableaccess.pdf. Òóñ ãàçàð íü ìºí ò¿¿í÷ëýí ýð¿¿ë ìýíä äýõ æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé çîðèóëàëòòàé ñîíãîñîí õýðýãñëèéã ñóäàëæ ¿çñýí ìàòåðèàë ãàðãàñàí (http://www.who.int/ gender/documents/en/Gender.analysis.pdf). Ýð¿¿ë ìýíäèéí íººö ìàòåðèàëûí õºòº÷ íü (http://www.eldis.org/healthsystems/ gender/index.htm) ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî, æåíäýðèéí òºðºë á¿ðèéí íººö ìàòåðèàëûã ñàíàë áîëãîæýý.

Àðãà õýðýãñýë Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä

• Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñëèéí õýðýãëýýíèé áàéäàë: – Çàðèì òºðëèéí õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãëýäýã íàñàíä õ¿ðñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí (åðºíõèéä íü 15-ààñ 49 íàñíû) òîîã ýíý íàñíû á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéò òîîíä õóâààíà, 100ãààð ¿ðæ¿¿ëýõ. Ýõ ñóðâàëæ: ¯ð òîãòîîõ ñóäàëãàà • Ìýðãýæëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí óäèðäëàãà äîð ÿâàãäñàí òºðºëòèéí õóâü: – Ìýðãýøñýí àæèëòíóóä áàéëöñàí òºðºëòèéí òîîã ñòàòèñòèêò á¿ðòãýãäñýí íèéò òºðºëòºä õóâààãààä, 100-ãààð ¿ðæ¿¿ëýõ Ýõ ñóðâàëæ: Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû á¿ðòãýë, ñòàòèñòèê • Íàñàí õ¿ðýã÷äèéí äóíäàõü ÄÎÕ-ûí òàðõàëòûí õóâü: – Íèéò á¿ðòãýãäñýí ÄÎÕ-ûí òîõèîëäëûã ºãºãäñºí õ¿éñ, íàñíû õÿçãààðààñ äîîðîîñ äýýø íü (æèøýý íü 15 íàñ) æàãñààãààä, òóñ õ¿éñ, íàñíû íèéò õ¿í àìä õóâààíà, 100-ãààð ¿ðæ¿¿ëýõ Ýõ ñóðâàëæ: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, õ¿í àìûí òóñãàë õ¿éñ, íàñààð Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

131 121

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä (¿ðãýëæëýë)

• 15–24 íàñíû æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÄÎÕ-ûí òîõèîëäëûí õóâü õàðüöàà: – ªãºãäñºí öàã õóãàöààíû çààãò (æèøýý íü, íýã æèë), òóõàéí öàã ¿åä òºðñºí íèéò ýõ÷¿¿äèéí òîîíä õóâààíà, 100-ãààð ¿ðæ¿¿ëýõ Ýõ ñóðâàëæ: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý • Ýð¿¿ë ìýíäýä õ¿ðäýã õ¿í àì õ¿éñýýð: Ýõ ñóðâàëæ: ªðõèéí ñóäàëãàà, ýð¿¿ë ìýíäèéí äàãíàñàí ñóäàëãàà, ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû õóâü îðîëöîã÷èä, õ¿ðòýã÷äèéí á¿ðòãýëèéí ñòàòèñòèê, õ¿í àìûí òóñãàë • Òºðºëòèéí íàñëàëò, õ¿éñýýð: – Øèíýýð òºðñºí õ¿¿õäèéí îðîí íóòãèéí á¿õ õ¿ì¿¿ñèéí íàñëàëòûí òîîã ãèø¿¿äèéíõ íü òîîíä õóâààñàí íºõöºëä ò¿¿íèé íàñëàëòûí äóíäàæ òîî. Ýíý òîîã ãîë òºëºâ ¿íäýñíèé ñòàòèñòèê áóþó õîëáîãäîõ ãàçðóóä ãàðãàäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí ñòàòèñòèê • Íÿðàéí ýíäýãäëèéí õóâü õàðüöàà: – 1000 àìüä òºðºëòººñ 12 ñàðààñ äîîøõè íÿðàéí ýíäýãäëèéí òîî. Ýíý òîîã ãîë òºëºâ ¿íäýñíèé ñòàòèñòèê áóþó õîëáîãäîõ ãàçðóóä ãàðãàäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí ñòàòèñòèê • 5-ààñ äîîø ýíäýãäëèéí õóâü õàðüöàà: – 5-ààñ äîîø íàñíû 1000 õ¿í àìä 5-ààñ äîîø íàñíû ýíäýãäýë. Ýíý òîîã ãîë òºëºâ ¿íäýñíèé ñòàòèñòèê áóþó õîëáîãäîõ ãàçðóóä ãàðãàäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí ñòàòèñòèê • Æèðýìñíèé ¿¿äýëòýé ýíäýãäëèéí õóâü õàðüöàà: – Æèðýìñëýëò, òºðºëò, òºðñíèé äàðààõü õ¿íäðýëýýñ øàëòãààëñàí ýõèéí ýíäýãäýë 1000 àìüä òºðºëòºä. Ýíý òîîã ãîë òºëºâ ¿íäýñíèé ñòàòèñòèê áóþó õîëáîãäîõ ãàçðóóä ãàðãàäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí ñòàòèñòèê • Õ¿í àìûí õýìæýý: – Á¿õ íàñíûõíû õ¿í àì, õ¿éñýýð Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí òîîëëîãî áà òîîëëîãûí õîîðîíäîõ õóãàöààíä õ¿í àìûí òóñãàë • 0–4 íàñíûõíû õ¿í àì, 5–14, 15–49 áà 50-èàñ äýýø íàñíûõíûã õ¿éñýýð íü: Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí òîîëëîãî áà òîîëëîãûí õîîðîíäîõ õóãàöààíä õ¿í àìûí òóñãàë • Õ¿í àì õîò/îðîí íóòãèéí õóâààãäëààð: Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí òîîëëîãî áà òîîëëîãûí õîîðîíäîõ õóãàöààíä õ¿í àìûí òóñãàë • 15–24 íàñíû õ¿í àìûí ºñºëòèéí õóðä, õ¿éñýýð: Ýõ ñóðâàëæ: õ¿í àìûí òóñãàë • Íèéò ¿ð òîãòîîëòûí õóâü õàðüöàà: – Ýìýãòýé õ¿í á¿ðèéí òºðºëòèéí íàñíû ýöýñ õ¿ðòëýý òºð¿¿ëýõ õ¿¿õäèéí äóíäàæ òîî íü 15–49 íàñíû íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñàíäàà ñóäëàãäñàí õ¿í àìûí ¿ð òîãòîîëòûí ò¿âøèíòýé èæèë áàéñàí. Ýíý òîîã ãîë òºëºâ ¿íäýñíèé ñòàòèñòèê áóþó õîëáîãäîõ ãàçðóóä ãàðãàäàã. Ýõ ñóðâàëæ: Õ¿í àìûí ñòàòèñòèê • 15–19 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõ ¿ð òîãòîîëòûí õóâü õàðüöàà: – 20-èîñ äîîø íàñíû ýõ÷¿¿äèéí òºðºëòèéí òîîã 14–19 íàñíû íèéò ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîîíä õóâààíà, 100-ãààð ¿ðæ¿¿ëýõ. Ýõ ñóðâàëæ: ñòàòèñòèê, òºðºëòèéí á¿ðòãýë

Õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë

132 122

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé íýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä • ¯éëäâýðëýëèéí áà ¿éëäâýðëýëèéí áóñ àëü àëü ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäýä çîðèóëñàí çàñãèéí ãàçðûí çàðäëûí õóâü õàðüöàà • Æåíäýðèéí ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäàëä õóâààðèëñàí òºñâèéí äýìæëýãèéí õóâü õàðüöàà • Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû ò¿âøèí äýõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí õóâü • Óäèðäëàãà ìåíåæìåíòèéí áà ìýðãýæëèéí àëáàí òóøààë õàøèæ áóé ýìýãòýé ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí õóâü • Àæèë÷äûí àíãèëëààð ýìýãòýé/ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí öàëèí õºëñíèé ÿëãàà • Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëñýí òîî, îð/ºäðèéí òîî áà õ¿í àìä íîîãäîõ ýìíýëãèéí îðíû õóâü • Îíöãîé ºâ÷íººñ õàìãààëàõ äàðõëààæóóëàëò õèéëãýñýí îõèä õºâã¿¿äèéí õóâü • Ýìýãòýé ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ îðëîãîîñîî õîîë õ¿íñýíäýý çàðöóóëñàí õóâü • Ýð¿¿ë àõóé, öýâýð óñíû õ¿ðòýýìæ õ¿éñýýð • Çîëã¿é ÿâäàë, àâààð îñëîîñ ãýìòýë àâñàí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ, îõèä, õºâã¿¿äèéí õóâü • Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãëýäýã ýðýãòýé÷¿¿äèéí õóâü õàðüöàà

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé òºëºâëºëò õèéõýä àíõààðàõ àñóóäëóóä Òºñëèéí çàãâàð Æåíäýðèéí ¿¿ðýã, ýðõ ìýäýë • Ýðýãòýé/ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí (õºâã¿¿ä/îõèäûí) àæèë õºäºëìºðèéã ºäðèéí öàã, äîëë õîíîã, óëèðàë, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ðîëèîð (íºõºí ¿ðæèõ¿é, ¿éëäâýðëýëèéí, îðîí íóòàãò) ÿàæ õóâààðèëàãääàã âý? • Õ¿éñ áîëãîíä ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí çºð÷èë õýð õýìæýýíä îðøäîã âý? • Ýíý çºð÷èë ÿìàð ìàÿãààð èëýðäýã âý? • Ýíý àæëûí õóâààðüò òóñ òºñºë ÿàæ íºëººëºõ âý? Òºñºë íü õóâààðèéã ÿàâàë õàìãèéí àøèã òóñòàéãààð õýðýãëýæ ÷àäàõ âý? • Òºñºë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí, ÿëàíãóÿà õàëàìæ ¿ç¿¿ëäýã àæëûí à÷ààëëûã íýìýõ ¿¿? • Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæëûí à÷ààëëûã áóóðóóëàõ íü òýäíèé ç¿ãýýñ òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààíä á¿ðýí îðîëöîõ óãòâàð íºõöºë áîëîõ óó? Øèéäâýð ãàðãàëò • Ãýð îðíû àæèë, ºðãºí îðîí íóòàã õî¸ðûí àëèíä áóþó ÿìàð ñàëáàð õ¿ðýýíä ýìýãòýé÷¿¿ä øóóä/øóóä áóñ øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýëòýé âý? • Õýíä øèéäâýð ãàðãàõ ýöñèéí ýðõ ìýäýë áàéäàã âý? • ªðõèéí ýäèéí çàñãèéí íººö õýí õÿíàäàã âý? ÷óõàì àëèéã íü? • Ýìýãòýé÷¿¿ä îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäàä õýð õýìæýýíä îðñîí áàéäàã âý (ãèø¿¿äèéí òîî, øèéäâýð ãàðãàõ ¿¿ðýãòíèé òîî, îðîëöîîíû òºâøèí)? • Íººöèéí çàðöóóëàëò, áýëãèéí õàðèëöàà, ãýð á¿ë áîëîõ õ¿íýý ñîíãîõ ýðõ, ýõýëæ ãýðëýñýí íàñ, õ¿¿õä¿¿äýý õààíà òýýæ ºñãºõ, ºðõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý õýð õýìæýýíä õàíãàäàæ áàéãàà çýðãèéã îðîëöóóëàí ýìýãòýé÷¿¿ä/îõèäûí ºðõ äîòðîî øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäëèéã òºñºë íü íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿? • Òýäíèé øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ îðîí íóòãèéí õýìæýýíä íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿? • Ýíý íü òýäíèé áóþó ººð õ¿ì¿¿ñèéí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäëèéã ¿éã¿éñãýõ ¿¿?

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

133 123

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé òºëºâëºëò õèéõýä àíõààðàõ àñóóäëóóä (¿ðãýëæëýë)

Õ¿ðòýýìæ • Ýìýãòýé÷¿¿ä ÿìàð õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýëèéí íººöººñ õ¿ðòýõ áîëîìæòîé âý? • Òýä àëèíä íü õ¿ðýõýä õààëòòàé âý? • Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ íººö áàÿëãèéã ¿íýëýõýä ÿìàð ººð õ¿íäðýë¿¿ä áàéäàã âý (æèøýý íü, íèéãìèéí ãàäóóóðõàëò, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíû ä¿ãíýëò, îðîí íóòãèéí õýì õýìæýý, ¿íý ºðòºã, öàã õóãàöàà)? • Òºñºë íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë÷èëãýýíèé æèãä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ óó? • Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿éë÷èëãýýíä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéã ìàòåðèàëëàã íººöºä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéí õîìñäîë õÿçãààðëàõ áîëîâ óó (æèøýýëáýë, ¿éë÷èëãýýíèé áóþó òýýâðèéí òºëáºð)? Õÿíàëò • Ýìýãòýé/ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ íººö àøèãëàëòàíä òýð äóíäàà ººðèéí áèå, ýð¿¿ë ìýíä, ýð÷ õ¿÷, ìºíãºíèé àøèãëàëòààñ ÿìàð àøèã òóñ õ¿ðòäýã âý? • Ýìýãòýé/ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ ÿìàð ¿ð àøèã äàâóó òàëûã õÿíàëòàíäàà áàéëãàæ ÷àääàã âý? • Òºñºë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí àøèã òóñ, íººö òýð äóíäàà ººðèéí áèå, ýð¿¿ë ìýíä, ýð÷ õ¿÷, ìºíãºíäºº òàâèõ õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ óó? • Ýñâýë òºñºë íü ýäãýýðèéã õÿíàõ õÿíàëòàä àþóë çàíàëõèéëýõ áîëîâ óó? ¯íäñýí õ¿í àìûí òîäîðõîéëîëò • Òºñëººñ ýìýãòýé÷¿¿ä íýãýí èæèë òºðëèéí á¿ëýã áóñ, õàðèí íàñ, àíãè, êàñò çèíäàà, øàøèí ¿íäýñòýí ÿñòíû øóãàìààð õóâààãäñàí áîëîõ íü îéëãîãäîæ áàéíà óó? • Òºñºë èë¿¿ ÿäóó, øîîâäîðëîãäñîí ýìýãòýé÷¿¿ä, ãýð á¿ë¿¿äýä èë¿¿ àøèã òóñàà ºãºõ íü îéëãîìæòîé áàéíà óó? • Ýìýãòýé/ýðýãòýé/õ¿¿õä¿¿äèéí á¿õ àíãèëàë õàìðàãäñàí óó? • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýëèéí ñàëáàðò ÿìàð õýìæýýíä õýðõýí îðîëöñîí áàéíà âý? • ßàãààä òèéì ýñâýë ÿàãààä òèéì áèø ãýæ? • Îðîí íóòàã äàõü ýìýãòýé÷¿¿ä òîëãîéëñîí ºðõ ãýðèéí õóâü õàðüöàà, áàéð ñóóðü, îíöëîõ õ¿íäðýë ãà÷ààë íü þó áàéíà âý? Õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, õ¿íñíèé àñóóäàë ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõè ºíººãèéí ìýäëýãèéí ò¿âøèí • Ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýëèéí àñóóäëààð, òýð äóíäàà õîîëëîëò, áýëãèéí õ¿ñýë/ õàíäëàãà, íºõºí ¿ðæèõ¿é, ãýð á¿ëèéí òºëºâëºëòèéí àðãà÷ëàë, õºõººð õîîëëîõ, ýõèéí ýð¿¿ë ìýíä, ýõèéí ýíäýãäýë, îõèäûí ¿íý öýíý, ÁÇÕª, ¿ðã¿éäýë çýðãèéí òàëààð ÿìàð ìýäëýãòýé áàéíà âý? • Ýìýãòýé÷¿¿ä/ýðýãòýé÷¿¿ä îðîí íóòàã äîòîð õ¿ðòýýìæòýé áàéãàà õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýëèéí ¿éë÷èëãýýíèé òàëààð þó ìýäýõ âý? • Ýìýãòýé÷¿¿ä/ýð÷¿¿ä òýäãýýðèéí íºõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí áóñàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðõèéíõýý òàëààð þó ìýäýõ âý? • Òºñºë íü ýìýãòýé÷¿¿ä (áàñ ýðýãòýé÷¿¿ä) áèå ìàõáîäèéí áà ñýòãýë ñàíààíû òààòàé áàéäëàà õàäãàëàõàä õýðýãëýäýã îðîí íóòãèéí àðãà÷ëàëûã îéëãîñîí áîëîâ óó? • Óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíèé ÿìàð àðãà õýëáýð áàéäàã âý? • Ýìýãòýé ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ òîãòîëöîîíäîî ÿìàð ººð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã âý? • Òºñºë íü äýýðõè òºñë¿¿äýä õýðõýí îðæ, ÿàæ íºëººëºõ áîë? Òºñëèéí ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõ • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ ººðñäºº òîäîðõîéëæ áàéãààãààð òºñëèéí õ¿ðýýíä ýìýãòýé/ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí æåíäýðèéí îíöëîãòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãà íü þó áîë?

Õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë

134 124

Æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé òºëºâëºëòºä çîðèóëñàí ñàíàìæ áè÷ã¿¿ä (¿ðãýæëýë)

• Ýäãýýð õýðýãöýý øààðäëàãûã íàðèéâ÷ëàí ìýäýõèéí òóëä ÿìàð îðîëäëîãî õèéñýí áý? Òºñëèéí àæèëëàõ ñàëáàð õ¿ðýý íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëóóä ìºí ¿¿? • Õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, õîîë òýæýýëèéí òºëºâëºëòèéí ñóäàëãààíû ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëûã òîäîðõîéëîõîä ýìýãòýé/ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ õýð õýìæýýíä õàìðàãäñàí áý? • Ñóäàëãààíû òºëºâëºëò, ã¿éöýòãýë, ¿ð ä¿í çîðèëòîò õ¿í àìûí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ õýð õàìðàãäñàí áý? • Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä ÿìàð ó÷ðààñ òºñëèéí àæèëëàãààíä îðîëöîõ ñîíèðõîëòîé áàéõ âý? • Òºñëèéã ýñýðã¿¿öýõ õàíäëàãàòàé àëèâàà ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿í áàéõ áîëîâ óó? ßìàð øàëòãààíààð?

Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý òºëºâëºëòºä àíõààðàõ àñóóäëûí æàãñààëò Æåíäýðèéí òýíöâýðã¿é áàéäàë íºëººëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éë áà ýð¿¿ë ìýíä, ÷àíàðòàé õàëàìæèéí ñààä òîòãîðûã òîäîòãîí àíõààð÷ àæèëëàõàä àíõààðàõ àñóóäëûí æàãñààëò: • Ýäèéí çàñàã, íèéãýì, óëñ òºð, ñî¸ë, øàøíû îð÷íû ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëñ æåíäýð, ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ð íºëºº ¿ç¿¿ëýýä áàéíà âý? • Õàìò îëîí, ºðõ ãýðèéí ò¿âøèíä æåíäýðèéí áîëîí ºðõ ãýðèéí ºíººãèéí ÿìàð õàðèëöàà ýð¿¿ë ìýíäýä ýåðýã áóþó ñºðºã íºëººëºë ¿ç¿¿ëæ áàéíà âý? • Æåíäýðèéí òîãòñîí ¿¿ðýã þó âý? Òýäãýýð íü ºâ÷ëºëò, ýðò èëð¿¿ëýëò, ýð¿¿ë áàéõûã ýðýëõèéëñýí çàí ¿éë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõ, õóóëü òîãòîîìæèéã ìºðäºõºä æåíäýðèéí ÿëãààíä õýðõýí íºëººëäºã âý? • Ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý àâàõûí òóëä íºõºð, ýöýã, õàäàì ýõ, àõ çýðýã áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ çºâøººðºë àâàõ øààðäëàãàòàé þó? • Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò îíöëîã á¿ëã¿¿äèéí õýðýãöýýã õàíãàõ ÿìàð áîäëîãî, õºòºëáºðèéí ñàíàà÷èëãà áàéäàã âý (õ¿¿õýä, ºñâºð ¿åèéíõýí, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, ºíäºð íàñòàí, ä¿ðâýã÷, òàõèð äóòóó ã.ì.)? Æåíäýðèéí ñàíàà çîâíèëûã ýìçýã, ãàäóóðõàãäñàí õ¿ì¿¿ñò ò¿ëõ¿¿ ÷èãëýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ, ºâ÷íèéã õÿíàõ õºòºëáºðèéí òºðºë á¿ðèéí òàëûã æåíäýðèéí àñóóäàëä íýãòãýõ æàãñààëò: • Îðîëöîã÷ òàëóóä õýí áîëîõ? • Òºñºëä îðîëöîã÷ òàëóóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð, ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîé õºòºëáºðò òàòàí îðîëöóóëàõ ÿìàð ìåõàíèçì áàéäàã âý? • Ýìçýã á¿ëãèéí ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí çîõèõ õàëàìæèéã õ¿ðòýõ ÿâäëûã äýìæèõ ÿìàð ìåõàíèçì áàéäàã âý? • Ýðõ ìýäýëã¿é ÿìàð á¿ëã¿¿äèéã èë¿¿òýé ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõäàã âý? Ýíýõ¿¿ àëàã÷èëàí ¿çýõ ÿâäàë áîëîí ýðõ ìýäýëã¿é áàéõ ÿâäàë íü òýäãýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õýðõýí íºëººëäºã âý? • Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ, õºâã¿¿ä îõèäûí õîîðîíä ÿìàð òýíöâýðã¿é áàéäëûã àæèãëàæ áîëîõ âý? • Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ, õºâã¿¿ä îõèäûí ÿìàð òýíöâýðã¿é áàéäàë íü òýäãýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðãººð íºëººëäºã âý? • Ãàäóóðõàãäñàí á¿ëãèéíõíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ îðîëäëîãóóä ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðäàã óó? • Íèéãìèéí á¿ëã¿¿äèéí õîîðîíä áîëîí íýã á¿ëýã äîòîðõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîîðîíä ÿìàð òýíöâýðã¿é áàéäàë îðøäîã âý? • Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, ºñâºð ¿åèéíõíèé õýðýãöýý øààðäëàãûã àíõààð÷ àæèëëàäàã óó? • Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð á¿ðò ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä, ºñâºð ¿åèéíõýíä íºëººëäºã ÿìàð îíöëîã àñóóäëóóä áàéäàã âý?

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

135 125

Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý òºëºâëºëòèéí ñàíàìæ æàãñààëò (¿ðãýëæëýë)

• ßìàð õàíäëàãà, çàí ¿éë íü îõèä/õºâã¿¿ä, ýìýãòýé/ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðãººð íºëººëäºã âý? • Ýðýãòýé/ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí õîëáîãäîëòîé õ¿íäðýëò àñóóäëûã øèéäýõýä òàòàí îðîëöóóëàõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëýõ ñàíàà÷èëãóóäûã áîëîâñðóóëæ àæèëëàñàí áèë ¿¿? • ßìàð èäýâõèòýé àæèëëàãàà íü ýðýãòýé÷¿¿ä/ýìýãòýé÷¿¿ä, õºâã¿¿ä/îõèäûí ýðñäýëòýé çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ áîëîìæèéã íýýæ ºãºõ âý? • Ýðýãòýé÷¿¿ä/ýìýãòýé÷¿¿äèéã ººðñäèéíõ íü õèéãýýä òýäãýýðèéí ýöýã ýõ, îðîí íóòãèéí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèæ õàìãààëàõàä íü òàòàí îðîëöóóëàõ ÿìàð ìåõàíèçì áàéäàã âý? Æåíäýðèéí ä¿í øèíæèëãýý, áîäëîãî òºëºâëºëòèéí ñàíàìæ æàãñààëò: • Õºäºëìºðèéí õóâààðèëàëòûí ÿëãàà íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí ººð òºðëèéí ýðñäýëòýé òóëãàðàõ øàëòãààí áîëäîã óó? • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ÿëãààã ¿éë÷èëãýýíèé àøèãëàëòàä õýðõýí òàéëáàðëàæ áîëîõ âý? • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã õ¿ëýýæ àâ÷ áàéãàà áîëîí õ¿ðòýæ áàéãàà õàëàìæèä íü èëýðõèé ÿëãàà áèé þó? • Ýð¿¿ë ìýíäèéí õîëáîãäîëòîé íººö áàÿëàãò õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéã õýí õÿíàäàã âý? Õóâààðèëàëòûí øàëãóóð íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ººð ººð ¿¿ðýã, õýðýãöýý øààðäëàãûã àíõààðàëäàà àâäàã óó?

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýë æåíäýðèéí àñóóäëûí ñàíàìæ æàãñààëò: 1. Èðãýíèé ¿éë÷èëãýýíèé àæëûã ñàéæðóóëàõ (æèøýý íü, îðîí òîîã öîìõîòãîõ, öàëèí, óðàìøóóëëûí òîãòîëöîî). à. Æåíäýðèéí òýíöâýð, òºðºë á¿ðèéí ò¿âøèíãèéí îðîí òîîíû á¿òöýä ÿìàð íºëººëºë ãàðàõ áîë? á. Õ¿íèé íººöèéí áîäëîãî íü ýì÷ äîêòîð çýðýã ýðýãòýé÷¿¿äèéí äàâàìãàéëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ìýðãýæèë õèéãýýä ñóâèëàã÷ çýðýã ãîë òºëºâ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ìýðãýæëèéí õîîðîíäîõ õàðèëöààíä ÿìàð íºëººëºë ¿ç¿¿ëýõ áîë? 2. Òºâëºðºëòèéã ñààðóóëàõ (æèøýý íü, ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî/ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí ¿¿ðãèéã îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä øèëæ¿¿ëýõ) à. Òºâëºðºëòèéã ñààðóóëàõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ óó, ýñâýë ýìçýã á¿ëãèéíõíèé íºõöºë áàéäëûã äîðäóóëàõ óó? 3. ¯íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìäûí àæëûã ñàéæðóóëàõ (æèøýý íü, õ¿íèé áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ çîõèîí áàéãóóëàëòûí ººð÷ëºëò õèéõ, àæèëëàãàà ã¿éöýòãýëèéí õÿíàëò, çàðäàë áàãàòàé èäýâõèòýé àæèëëàãààã ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýæ òîäðóóëàõ). à. 1-ð ç¿éëä äóðüäñàí÷ëàí õ¿íèé íººöèéí áîäëîãî íü õýðõýí íºëººëºõ âý? á. ×óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëûã òîãòîîõäîî ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, àøèãòàé áàéäëûã òîäîðõîéëîõîä ÿìàð øàëãóóðûã àøèãëàäàã âý? 4. Ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ñîíãîëòûã ºðãºæ¿¿ëýõ (æèøýý íü, õýðýãëýã÷èéí õóðààìæ, îðîí íóòãèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí ìåõàíèçìûã íýâòð¿¿ëýõ). à. Òºëáºð õèéõ ººð ººð òîãòîëöîîíû ¿ð äàãàâàð þó áàéõ âý? á. ßäóó ýìýãòýé÷¿¿äýä òóñàõ íºëººëºë íü ÿäóó ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ ººð áàéäàã óó? â. Òºëáºðèéã íºõºí òºëºõ ÿâäàë íü õî¸ð õ¿éñýä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä õýðõýí íºëººëºõ âý?

Õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë

136 126

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýë æåíäýðèéí àñóóäëûí ñàíàìæ æàãñààëò: (¿ðãýëæëýë)

5. ªðñºëäººíèéã íýâòð¿¿ëýõ (æèøýý íü, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí äóíä ºðñºëäººíèéã íýâòð¿¿ëýõ). à. ªðñºëäººí íü õàìãèéí ýìçýã äàâõàðãàä øóäàðãà áàéäàë, õ¿ðòýýìæèéí õóâüä õýð íºëººëºõ âý? 6. Õóâèéí ñàëáàðòàé àæèëëàõ (æèøýý íü, õóâèéí ñàëáàðûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã çîõèöóóëàõ, òýäýíòýé ãýðýý áàéãóóëàõ, ôðýí÷àéçèíã õèéõ ìåõàíèçì áèé áîëãîõ). à. Õóâèéí õýâøëèéí ÿíç á¿ðèéí ýìçýã á¿ëãèéíõýíä çîõèõ ¸ñîîð ¿éë÷ëýõ ìàãàäëàë áèé ýñýõ? á. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýýã ÿìàð õýìæýýíä õàíãàõ ìàÿãòàé áîë?

Òºñëèéí õýðýãæèëò, õÿíàëòèéí ñàíàìæ æàãñààëò Òºñëèéí øèéäâýð ãàðãàëò • Òºñºë/õºòºëáºðèéí ÷óõàë÷ëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäëûã øèéäâýðëýæ, òýäãýýðèéã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ òàë äýýð îðîëöîã÷èä (ýìýãòýé ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ) á¿ðýí õàìðàãääàã óó? • Îðîí íóòãèéí çºâëºëäºõ õîðîî áàéäàã óó? Òýð íü õóðëàà òîãòìîë õèéäýã ¿¿? • Çºâëºëäºõ õîîðîíä îðîëöîõ ÿâäàë íü íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿ëýã, õ¿éñèéí õóâüä èæèë òýãø ¿¿? • Ä¿ðìèéã îðîí íóòãèéí á¿õ ãèø¿¿äèéã õàìðóóëñàí îðîëöîîíû àðãà÷ëàëààð áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí óó? • Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëòýýð õý÷íýýí ýìýãòýé øèéäâýð ãàðãàõ àëáàí òóøààë õàøèæ áàéíà âý? • Óäèðäàõ àëáàí òóøààëûí õ¿ì¿¿ñ òîãòìîë õóãàöààíä ¿íäñýí áàðèìòàä çààñíû äàãóó ñîëèãäîæ áàéíà óó? Îðîëöîî/¿éë÷èëãýý àøèãëàëòûí çýðýãëýë • Ìýäýýëëèéã õ¿éñ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, íàñààð ÿëãàäàã óó? • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ òýäãýýðèéí àæëûí à÷ààëàë, àæèëëàãààíûõ íü ºäºð òóòìûí õèéãýýä óëèðëûí îðãèë à÷ààëàë, ñàíõ¿¿ãèéí íººö áîëîëöîî, õºäºëãººíò áàéäëûí õîìñäîë, øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýë çýðãèéã àíõààðàëäàà àâ÷, ïðàêòèê äýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëàìæ ¿éë÷èëãýýã ¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàæ ÷àäàõ óó? • Òºñºë íü ýäãýýð õ¿íäðýëèéã õýðõýí àíõààð÷ àæèëëàäàã âý? • Á¿ñ íóòàãò òºðºëòèéí õýäýí õóâüä ìýðãýøñýí õ¿ì¿¿ñ áàéäàã áîë? • Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿ëýã, õ¿éñ, íàñ, ¿íäýñòýí ÿñòíû ãàðëààð ¿éë÷èëãýýíèé àøèãëàëòûí õóâü õàðüöàà ÿìàð âý? • Ýäãýýðèéã îðîí íóòãèéí õ¿í àìûí ìýðãýæèëòí¿¿ä ºãäºã ¿¿? Õ¿ññýí õ¿í àìä õ¿ð÷ î÷èæ áàéíà óó? • ªâ÷òºíã¿¿äèéã ýöýã ýõ/áóñàä õ¿ì¿¿ñ äàãàëäàí èðýõ òîõèîëäîë õýð èõ òîõèîëääîã âý? Òýä ãàíöààð èðýõ òîõèîëäîë õýð èõ áàéäàã âý? • Õèéñýí òºëáºð (áýëíýýð, ýñâýë ¿íý òºëáºðã¿é áóþó ìàø áàãà ¿íýýð) íü íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿ëýãëýë áóþó ºðõ ãýðýýð ÿëãààòàé áàéäàã óó? • Ìýäýýëýë õàðèëöààíû òîãòñîí ñ¿ëæýý áèé ýñýõ? • Õóâöñàà ñîëèõ ÿìàð àðãà áàéäàã âý? ¯éë÷èëãýýíèé ÷àíàð • Òºñºë/õºòºëáºðèéí àøèã òóñ íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã òàòàæ áàéíà óó? • Íºõºí ¿ðæèõ¿éí çîðèëãîäîî õ¿ðñýí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí õóâü õàðüöàà íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿ëýãëýë, õ¿éñýýð àâ÷ ¿çâýë ÿìàð âý?

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

137 127

Òºñëèéí õýðýãæèëò, õÿíàëòûí ñàíàìæ æàãñààëò (¿ðãýëæëýë)

• ¯éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí õàâüòàã÷èéí àñóóäàë/ñàíàà çîâíèë/õýðýãöýý øààðäëàãûã çºâëºãºº ºãºõäºº õýðõýí àíõààð÷ àæèëëàæ áàéíà âý? • Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë íü æåíäýðèéí äàðààãèéí àñóóäëóóäûã ÿðèëöëàãàäàà îðóóëàõààð òºëºâëºñºí ¿¿? – Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí èæèë òýãø ¿íý öýíý, õàìòàðñàí øèéäâýð ãàðãàëò, õàðèóöëàãûã õóâààëöàõ ¿¿ðýã áàéäàë. – Ãýð á¿ëèéí òºëºâëºëò, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä äýõ ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã. – Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéí áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý, õ¿÷èðõèéëëýýñ àíãèä áàéõ, ºðõèéí çàðäëûí òàëààðõè øèéäâýðèéã õàìòðàí ãàðãàæ áàéõ çýðýã ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ. – Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õ¿íèé ýðõ, îðîí íóòãèéí õóóëü ýðõ ç¿é, ÿëàíãóÿà ýð¿¿ë ìýíäèéí õîëáîãäîëòîé ýðõ. – Áýëãèéí õ¿ñýë/õàðèëöàà, õàìãààëàõ õýðýãñýë, õ¿¿õýä òýýõ, òýæýýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñàä àñóóäëààð ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí øèéââýð ãàðãàëòûí õºäºëãººí äèíàìèê. • ¯éë÷¿¿ëýã÷èéí íóóöûã õàäãàëàõ ¿¿äíýýñ þó õèéäýã âý?

Òºñëèéí õýðýãæèëòèéí ñàíàìæ æàãñààëò ¯éë ÿâöûí ¿íýëãýý • Ìýäýýëëèéã õ¿éñ, íàñ, íèéãìèéí àíãè äàâõàðãààð àëàã÷èëñàí óó? • Òºñºë àìæèëòòàé õýðýãæñýí ýñýõèéã õýìæèõýä îðîëöîã÷äûí ¿íýëãýý ä¿ãíýëòèéã õýð õýìæýýíä õàðãàëçñàí áý? • Òºñëèéí áîëîâñðóóëàëò, õýðýãæ¿¿ëýëò, õÿíàëòûí òàëààð ìýäýýëýõ ¿¿äíýýñ ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí íºõöºë áàéäëûã òîäîðõîéëîõîä çîõèõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàñàí (ýñâýë áîëîâñðóóëñàí) óó? • Òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààíä ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ èæèë áàéäëààð îðîëöîõ áîëîìæèéã õàíãàõ ¿¿äíýýñ òºñºë íü ýìýãòýé÷¿¿äèéã õºëñëºí àæèëëóóëæ, ñóðãàëòàä õàìðóóëñàí óó? • Òºñºë íü àæëûíõàà ¿ð ºãººæ, àìæèëòûí ¿ç¿¿ëýëòýýðýý ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöàõ õàðèëöààí äàõü ººð÷ëºëòèéã õýìæèõ õýìæ¿¿ð áîëãîí àâ÷ ¿çñýí ¿¿ (æèøýýëáýë, õ¿÷èðõèéëýë çîãññîí, èë¿¿ áèå äààñàí áàéäëààð øèéäâýð ãàðãàäàã áîëñîí, õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó ýðõýý èë¿¿ ñàéí ìýääýã áîëñîí ýñýõ ã.ì.)? • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã îðîëöîã÷, àæèëòíû õóâüä èæèë ò¿âøèíä õ¿íäýòãýëòýé õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà þó? • Àæèëòíóóäûã çºâëºãºº ºãºõ àæëàà èë¿¿ ñàéí õèéæ, áóñàä àëáàäòàé íÿãò õàðèëöàæ, ãýð á¿ëèéí òºëºâëºëòººñ ãàäóóðõ áýëãèéí õèéãýýä ýð¿¿ë ìýíäèéí ººð õýðýãöýý øààðäëàãûã àíõààð÷ àæèëëàæ áàéãààãèéíõ íü õóâüä øàãíàæ óðàìøóóëäàã óó? Áèå ìàõáîäèéí áîëîí áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëèéí àñóóäëûã àíõààð÷ ¿çýæ áàéíà óó? • Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òîäîðõîé àðãà÷ëàëûí õóâüä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ ¿ç¿¿ëýëò, õºø¿¿ðãýýñ òàòãàëçàâ óó? • Àæèëòíóóäàä á¿õ àðãà÷ëàëûí òàëààð ñóðãàëò ÿâóóëñàí óó? Àðãà÷ëàëûí òºðºë á¿ð õ¿ðòýýìæòýé áàéæ ÷àäàæ áàéíà óó? ¯éë÷ë¿¿ëýã÷äýä ìýäýýëýë äýýð òóëãóóðëàñàí øèéäâýð ãàðãàëò, çºâøèëöëºëä õ¿ðýõýä øààðäëàãàòàé õàíãàëòòàé ìýäýýëëèéã ºã÷ ÷àäàæ áàéãàà þó? • Ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ìýäýýëýë, áîëîâñðîë, õàðèëöààíû àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ðòýã÷/ óíøèã÷/ñîíñîã÷ ìýòýýð õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà þó? Æåíäýðèéí äàðàìòàëñàí õýâøìýë ¿çýë áîäëûã ºäººí ñîðüñîí æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé èëãýýìæ ìåññýæ íü òýäýíä õ¿ð÷ î÷èæ ÷àäàæ áàéãàà óó? • Æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé ÿìàð èëãýýìæ ìåññýæ ¿¿íä áàãòäàã âý?

Õýðýãñýë, õýðýãëýñýí ìàòåðèàë

138 128

Òºñëèéí õýðýãæèëòèéí ñàíàìæ æàãñààëò (¿ðãýëæëýë)

• Ýðýãòýé÷¿¿äèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, îðîëöîî, àðãà÷ëàë, ¿éë÷èëãýý, õàðèóöëàãàä ÷èãëýñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëò õàíãàëòòàé áàéíà óó? • Ýðýãòýé áîëîí àðàé àõèìàã íàñíû ýìýãòýéí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã òºðºõèéí ºìíºõ, òºðñíèé äàðààõü ¿åèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, òºðºëò õîîðîíäûí çàé, îõèäûí ¿íý öýíý, õºõººð õîîëëîõ àñóóäëûí äàâóó òàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ ÿìàð ìåõàíèçìûã àøèãëàæ áàéíà âý? Æåíäýðèéí øóäàðãà áàéäëûí íºëººëºë • Òºñºë íü õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýëèéí ¿éë÷èëãýý, äýä á¿òöýä ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿ð÷ î÷èõ, õÿíàõ àñóóäëûã ñàéæðóóëàâ óó? Õýðõýí ÿàæ? ªºð ÿìàð ¿éë÷èëãýý øèíýýð ãàð÷ èðñýí áý? • Òºñºë íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäîõ õàðüöààíä ÿìàð íºëººëºë ¿ç¿¿ëñýí áý? • Òºñºë íü ýìýãòýé÷¿¿ä ºðõ ãýð áîëîí îðîí íóòãèéí äîòîð ººðèéí øèéäâýðèéã èë¿¿ òîãòâîðòîéãîîð ãàðãàæ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëæ ÷àäàâ óó? • Ãýð á¿ëèéí òºëºâëºëòºä ýðýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî ã¿íçãèéðñýí ¿¿? Òýä ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õýä áîëîí ººðñäèéíõºº ýð¿¿ë ìýíäýä àíõààðäàã áîëñîí óó? Ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë • Òºñºë íü ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàâ óó? Ìºí òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõýä íºëººëñºí ¿¿? • Òºñºë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿¿ðãèéã äýýøë¿¿ëñýí ¿¿? Ýíýõ¿¿ íºëººëºë íü ýìýãòýé, ýðýãòýé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí çºâëºãºº, ¿éë÷èëãýýíä õ¿ðýõ õ¿ðòýýìæ, ýäãýýðèéí ÷àíàðûí òàëààðõè òýäíèé îéëãîëòîä ÿìàð íºëººëºë ¿ç¿¿ëñýí áý? • ×àíàðûã õýìæèõ õýìæ¿¿ð ñàéæèðñàí óó? • ¯ðãýëæëýëèéí õóâü õàðüöààã íàñ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿ëýãëýë, õ¿éñýýð àâ÷ ¿çâýë ÿìàð âý? Ýðýãòýé, ýìýãòýé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ººðñäèéíõºº ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã õýð õýìæýýíä õàíãàæ áàéãààãàà ìýäýðäýã âý? Áîäëîãîä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë • Òºñºë íü æåíäýðèéí àñóóäëààð ÿâóóëñàí ñóäàëãàà, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íýëãýýãýýð ãàðñàí ¿ð ä¿í áîëîí õ¿í àì, ýð¿¿ë ìýíä, òýæýýëèéí áîäëîãûí õîîðîíäîõ õàðèëöààã áýõæ¿¿ëæ ÷àäñàí óó? • Ýäãýýð ¿ð ä¿í îëäâîðûã ¿íäýñëýæ áîäëîãóóäûã ýðãýæ õàðàâ óó? • Õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãûí, òýð äóíäàà îðîí íóòãèéí, óëñûí õèéãýýä á¿ñ íóòãèéí áàéãóóëëàãà, îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ àãåíòëàãèéí ãîë øèéäâýð ãàðãàã÷äàä æåíäýðèéí õîëáîãäîëòîé ¿éë ÿâö, ¿ð ä¿íãèéí òàëààð ÿìàð ìàòåðèàë ìýäýýëýë õ¿ðã¿¿ëñýí áý? • Ýäãýýð àæëûí ¿ð ä¿íä ººð÷ëºëò ãàðñàí áîë ÷óõàì þó ººð÷ëºãäñºí áý? • Õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã íü áîäëîãî, ¿éë ÿâöàä æåíäýðèéí ¿çýë ñàíààã íýãòãýõ öàð õ¿ðýýíä òºñºë ÿìàð íºëººëºë ¿ç¿¿ëñýí áý? • Æåíäýðèéí àñóóäëûã àíõààðàëäàà àâñíààð òºñëèéí àìæèëòàä íºëººëñºí áîëîõûã íîòëîõ ÿìàð ìýäýýëëèéã ýðõ áàðèã÷äàä ºãñºí áý?

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

139 129

ÍÎÌÇ¯É Abaka C. Framework for a human rights approach to women’s health—the work of the CEDAW Committee. United Nations Division for the Advancement of Women, Expert Group Meeting on Women and Health: Mainstreaming the Gender Perspective into the Health Sector, Tunis, 28 September–2 October 1998. Abdool S. Gender and health. PowerPoint presentation. Geneva, Department of Gender, Women and Health, World Health Organization, not dated. About the WHO.Geneva, World Health Organization, 2007 (http://www.who.int/about/en/, accessed 6 November 2006). Adair L., Guilkey D. Age-specific determinants of stunting in Filipino children. Community and International Nutrition. American Society for Nutritional Sciences, 1997. Adeyi O. et al. AIDS, poverty reduction and debt relief. A toolkit for mainstreaming HIV/AIDS programmes into development instruments. Geneva and New York, Joint United Nations Programme on HIV/AIDS/World Bank, 2001. Ahmad O., Lopez A., Inoue M. The decline in child mortality: a reappraisal. Bulletin of the World Health Organization, 2000, 78 (10): 1175–1191 (www.who.int/bulletin/pdf/2000/issue10/bu0792. pdf, accessed 28 May 2007). Allotey P., Gyapong M. The gender agenda in the control of tropical diseases: A review of current evidence. Geneva, World Health Organization on behalf of the Special Programme for Research and Training in Tropical Diseases, 2005. American Heart Association. Heart disease and stroke statistics: 2004 update. Dallas, 2003. Asian Development Bank. Key indicators 2006: measuring policy effectiveness in health and education. Manila, Asian Development Bank, 2006. Asian Development Bank. Health and education needs of ethnic minorities in the Greater Mekong Subregion. Manila, Asian Development Bank, 2001 (http://www.adb.org/Documents/Studies/ Health_Education_GMS/default.asp, accessed 7 February 2007). Asian Development Bank. Health sector reform in Asia and the Pacific: options for developing countries. Manila, Asian Development Bank, 1999. Asian-Pacific Resource and Research Centre for Women. Monitoring ten years of ICPD implementation, The way forward to 2015, Asian country reports. Kuala Lumpur, 2005 (http:// www.arrow.org.my/, accessed 7 February 2007). Austria CSR. The church, the state and women’s bodies in the context of religious fundamentalism in the Philippines. Reproductive Health Matters, 2004, 12(24):96–103. Baltazar J.C. et al. Prevalence and correlates of diabetes mellitus and impaired glucose tolerance among adults in Luzon, Philippines. Diabetes Research and Clinical Practice, 2004, 64(2):107–115. Batchelor S. The beat of a different heart. Ms. Magazine, winter, 2006. Baume E., Juarez M., Standing H. Gender and health equity resource guide, Gender and Health Equity Network. Brighton, Institute of Development Studies, 2001. Becker A., Gilman S., Burwell R. Changing prevalence of overweight and body image among Fijian women between 1989 and 1998. Obesity Research, 2005, 13(1):110–117. Beegle K. et al. Bargaining power within couples and use of prenatal and delivery care in Indonesia. Studies in Family Planning, 32(2):130–146, 2001. Íîìç¿é

140 130

Bell E. Gender and PRSPs: with experiences from Tanzania, Bolivia, Viet Nam and Mozambique. BRIDGE (gender-development) Report 67. Brighton, Institute of Development Studies, 2003. Blomkalns A.L. et al. Gender disparities in the diagnosis and treatment of non-ST-segment elevation acute coronary syndromes: large-scale observations from the CRUSADE. Journal of the American College of Cardiology, 2005, 45(6):832–837. Bonilla E., Rodriguez A. Determining malaria effects in rural Colombia. Social Science and Medicine, 1993, 37(9):1109–1114. Boender C. et al. The ‘So What?’ Report: A look at whether integrating a gender focus into programs makes a difference to outcomes. Interagency Gender Working Group Task Force Report, 2004. Booth M. et al. Helminth infections, morbidity indicators and schistosomiasis treatment history in three villages, Dongting Lake region, China. Tropical Medicine and International Health, 1996, 1:464–474. Borgdorff M. et al. Gender and tuberculosis: a comparison of prevalence surveys with notification data to explore sex differences in case detection. International Journal of Tuberculosis and Lung Disease, 2000, 4(2):123–132. Borghi J. et al. Mobilizing financial resources for maternal health. Maternal Survival 4. The Lancet, 368:1457–1465, 2006. Braveman P., Gruskin S. Poverty, equity, human rights and health. Bulletin of the World Health Organization, 2003, 81(7):539–545. British Council. Sexual health and gender, an Indian example, Network Newsletter No.12, 1999. Bruce N., Perez-Padilla R., Albalak R. Indoor air pollution in developing countries: a major environmental and public health challenge. Bulletin of the World Health Organization, 2000, 78(9):1078–1092. Budlender D. et al, eds. Gender budget trail: the Philippine experience. Philippines, The Asia Foundation, 2001. Canadian Council for International Cooperation. Two halves make a whole: balancing gender relations in development. Ottawa, Canadian Council for International Cooperation, 1991. Canada International Development Agency. CIDA’s Policy on Gender Equality. Ottawa, 1999 (http:// www.acdi-cida.gc.ca/CIDAWEB/acdicida.nsf/En/EMA-218123616-NN9, accessed 24 January 2007). Carr D. Improving the health of the world’s poorest people. Health Bulletin 1, Washington D.C., Population Reference Bureau, 2004. Charmarbagwala R. et al. The determinants of child health and nutrition: a meta-analysis. Washington D.C., World Bank, 2004 (http://lnweb18.worldbank.org/oed/oeddoclib.nsf/ DocUNIDViewForJavaSearch/F5D232968229166085256ED00066155F/$file/child_health_nutrition. pdf, accessed 28 May 2007). China, Seattle, Rural Development Institute, 2006 (http://www.rdiland.org/OURWORK/OurWork_ China.html, accessed 29 September 2006). Claeson M., et al. Health, nutrition and population. In: World Bank. PRSP Sourcebook. Washington D.C., 2004. Claeson M., et al.Health, nutrition and population sourcebook for the Poverty Reduction Strategy Paper part 1-text. Washington D.C., World Bank, 2000.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

141 131

Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women. United Nations, New York, 1979 (http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/text/econvention.htm, accessed 31 October 2007). Cornwall A, Jolly S. Time to think positively about sexual and reproductive health and rights? Brighton, Eldis Health Resource Guide, 2006 (http://www.eldis.org/health/srhr/index.htm, accessed 7 February 2007). David Lowe Consulting-Asia. Perceptions of the Cambodian 100% condom use program: documenting the experience of sex workers. A report to the POLICY project. March 2003. Dewan A. Occupational and environmental health of women. United Nations Division for the Advancement of Women, Expert Group Meeting on Women and Health: Mainstreaming the Gender Perspective into the Health Sector, Tunis, 28 September–2 October 1998. Diwan V.K., Thorson A. Sex, gender and tuberculosis. The Lancet. 353:1000–1001, 1999. Doyal L. Gender, health and the millennium development goals. Geneva, Global Forum for Health Research, 2005. Elson D. Budgeting for women’s rights: monitoring government budgets for compliance with CEDAW. New York, United Nations Development Fund for Women, 2006. Erhart A. et al. Forest malaria in Viet Nam: a challenge for control. American Journal for Tropical Medicine and Hygiene, 2004, 70(2):110–118. Esplen E. Engaging men in gender equality: positive strategies and approaches: overview and annotated bibliography. BRIDGE (development-gender) Bibliography No. 15. Brighton, Institute of Development Studies, 2006. Espino F., Manderson L. Treatment seeking for malaria in Morong, Bataan, the Philippines. Social Science and Medicine, 2000, 50:1309–1316. Ettling M.B. et al. Malaria clinics in Mae Sot, Thailand: factors affecting clinic attendance. Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 1989, 20(3):332–340. Family Health International. Through a gender lens. Research Triangle Park, North Carolina, 1998. Fiji: Sodomy Law Convictions Violates Constitution. Human Rights News, New York, Human Rights Watch, 2004 (http://hrw.org/english/docs/2005/04/12/fiji10466.htm, accessed 20 June 2007). Fong M., Wakeman W., Bhushan A. Toolkit on gender in water and sanitation. World Bank, 1996. Gao J. et al. Changing access to health care services in urban China: implications for equity. Health Policy and Planning, 2001, 16(3):302–312. Gender and Health Group, Liverpool School of Tropical Medicine. Guidelines for the analysis of gender and health. Liverpool, 1998 (http://www.liv.ac.uk/lstm/hsr/GG-1.html, accessed 6 February 2007). Gibson J., Rozelle S. Poverty and access to infrastructure in Papua New Guinea. ARE Working Papers. University of California, Davis, 2002 (http://www.agecon.ucdavis.edu/ARELibrary/WP/02008.pdf, accessed 28 May 2007). Goetz A.M. Institutionalising women’s interests and gender-sensitive accountability in development. IDS Bulletin, 1995, 26(3), 1–11. Goldie S. et al. Cost-effectiveness of cervical-cancer screening in five developing countries. The New England Journal of Medicine, 2005, 353(20): 2158–68.

Íîìç¿é

142 132

Government of Mongolia. Economic growth support and poverty reduction strategy. Ulaanbaatar, 2003. Government of Viet Nam. Viet Nam National TB Programme Review. Hanoi, August 2003 (draft report). Greig A., Kimmel M., Lang J. Men, masculinities and development: broadening our work towards gender equality. Gender in Development Monograph Series #10, United Nations Development Programme, 2000. Griffen S. Literature review on Sexual and Reproductive Health Rights: Universal Access to Services, focusing on East and Southern Africa and South Asia. London and Brighton, RELAY and Reasling Rights, 2007. Gwatkin D. Who would gain most from efforts to reach the Millennium Development Goals for health? An inquiry into the possibility of progress that fails to reach the poor. Health, Nutrition and Population Discussion Paper. Washington, D.C., World Bank, 2002. Gwatkin D., Guillot M. The burden of disease among the global poor: current situation, future trends, and implication for strategy. Washington D.C., World Bank, 2000. Gwatkin D. et al. Socioeconomic differences in health, nutrition, and population in Cambodia, 2000. Washington, D.C., World Bank, 2007a. Gwatkin D. et al. Socioeconomic differences in health, nutrition, and population in Philippines 2003. Washington, D.C., World Bank, 2007b. Gwatkin D. et al. Socioeconomic differences in health, nutrition, and population in Philippines, 1998. Washington, D.C., World Bank, 2007c. HRP (UNDP/UNFPA/WHO/World Bank Special Programme of Research, Development and Research Training in Human Reproduction). Women, reproductive health and international human rights. Progress in Human Reproductive Research, Issue No.50, 1999 (http://www.who.int/reproductivehealth/hrp/progress/50/news50_1.en.html, accessed 19 September 2007). Heise L., Ellsberg M., Gottemoeller M. Ending violence against women. Population Reports. Baltimore, Johns Hopkins University School of Public Health, Population Information Programme, 1999. Hill P. et al. Health sector reform and sexual and reproductive health services in Mongolia. Reproductive Health Matters, 2006, 14(27):91–100. Hill P., Heng T. Women are silver, women are diamonds: conflicting images of women in the Cambodian print media. Reproductive Health Matters. 2004, 12(24):104–115. Hoang V.M., Byass P., Wall S. Mortality from cardiovascular diseases in Bavi District, Vietnam. Scandinavian Journal of Public Health, 2003, 31(Suppl. 62):26–31. Huang W. et al. Infant mortality among various nationalities in the middle part of Guizhou, China. Social Science and Medicine, 1997, 45(7):1031–1040. IIkkaracan P, Jolly S. BRIDGE Cutting Edge Pack - Gender and Sexuality: Overview Report. Brighton, Institute of Development Studies, 2007. International Development Research Centre. Gender Responsive Budgeting Initiative. Ottawa, 2006a (http://www.idrc.ca/gender-budgets/ev-80429-201-1-DO_TOPIC.html, accessed 4 March 2006). International Development Research Centre. Philippines, Gender Responsive Budgeting Initiative. Ottawa, 2006b (http://www.idrc.ca/gender-budgets/ev-66627-201-1-DO_TOPIC.html, accessed 4 March 2006). Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

143 133

International Labour Organization. Women and men in the informal economy: a statistical picture. Geneva, International Labour Organization, 2002. International Labour Organization. A conceptual framework for gender analysis and planning. Online Gender Learning and Information Module, International Labour Organization, South-East Asia and the Pacific Multidisciplinary Advisory Team, 1998. International Labour Organization South-East Asia and Pacific Multidisciplinary Advisory Team. ILO/ SEAPAT’s Online Gender Learning and Information Module. Unit 1: A conceptual framework for gender analysis and planning. International Labour Organization, 1998 (http://www.ilo.org/public/ english/region/asro/mdtmanila/training/unit1/plngaps1.htm, accessed 30 October 2006). Jahan R., Germain A. Mobilising support to sustain political will is the key to progress in reproductive health. The Lancet, 2004, 364, 742–743. Janes C., Chuluundorj O. Free markets and dead mothers: the social ecology of maternal mortality in post-socialist Mongolia. Medical Anthropology Quarterly. 18(20):230–257, 2004. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Epidemiological fact sheet on HIV/AIDS and sexually transmitted infections: Cambodia. European Union, Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, United Nations Children’s Fund, World Health Organization, 2006a. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Epidemiological fact sheet on HIV/AIDS and sexually transmitted infections: Malaysia. European Union, Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, United Nations Children’s Fund, World Health Organization, 2006b. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Epidemiological fact sheet on HIV/AIDS and sexually transmitted infections: Philippines. European Union, Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, United Nations Children’s Fund, World Health Organization, 2006c. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Epidemiological fact sheet on HIV/AIDS and sexually transmitted infections: Papua New Guinea. European Union, Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, United Nations Children’s Fund, World Health Organization, 2006d. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Epidemiological Fact Sheet on HIV/AIDS and sexually transmitted infections: Viet Nam. European Union, Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, United Nations Children’s Fund, World Health Organization, 2006e. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. AIDS epidemic update: special report on HIV/ AIDS: December 2006. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS and the World Health Organization, 2006f. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Men who have sex with men, HIV prevention and care: Report of a UNAIDS stakeholder consultation, Geneva, 10–11 November 2005. Geneva, 2005. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. AIDS epidemic update 2004. Geneva, 2004. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Resource packet on gender and AIDS. Geneva, 2001. Jones G.W. Population dynamics and education and health planning. Background Paper for Training in Population, Human Resources and Development Planning, No. 8. Geneva, International Labour Organization, 1990. Kabeer N. Gender mainstreaming in poverty eradication and the Millennium Development Goals. London, Commonwealth Secretariat, International Development Research Centre, CIDA, 2003. Khan N.C. et al. Weekly iron-folic acid supplementation: a new approach toward controlling anemia among women of reproductive age in Vietnam. Nutrition Review, 2005, 63(12):S87–S94.

Íîìç¿é

144 134

Kim J.S. Daughters-in-law in Korean caregiving families. Journal of Advanced Nursing, 2001, 36(3):399–408. King S., Mascie-Taylor C. Nutritional status of children from Papua New Guinea: associations with socioeconomic factors. American Journal of Human Biology, 2002, 14:659–668. King E., Mason A. Engendering development through gender equality in rights, resources and voice. Washington, D.C., World Bank, January 2001. Kingdom of Cambodia. National Poverty Reduction Strategy 2003–2004. Phnom Penh, Council for Social Development, Kingdom of Cambodia, 2003. Klaser S. Does gender inequality reduce growth and development? Evidence from cross-country regressions. Policy research report on gender and development, Working paper series no. 7, Washington D.C., The World Bank Development Research Group/Poverty reduction and economic management network, 1999. Krieger N. Gender, sexes and health: what are the connections—and why does it matter? International Journal of Epidemiology, 2003, 32:652–657. Lakshminarayanan, R. Decentralization and its implications for reproductive health: The Philippines experience. Reproductive Health Matters, 2003, 11(12):96–107. Lao People’s Democratic Republic. The national poverty eradication programme. Vientiane, 2003. Leon D. and Walt G, Poverty, inequity and health. Oxford, Oxford University Press, 2001. Li J. Gender inequality, family planning and maternal and child care in a rural Chinese county. Social Science and Medicine, 2004, 59(4):695–708. Long N. et al. Difference in symptoms suggesting pulmonary tuberculosis among men and women. Journal of Clinical Epidemiology, 2002, 55(2):115-120. Long N. et al. Fear and social isolation as consequences of tuberculosis in Viet Nam: a gender analysis. Health Policy, 2001, 58:69–81. Long N. et al. Longer delays in tuberculosis diagnosis among women in Vietnam. International Journal of Tuberculosis and Lung Disease, 1999a, 3(5):388–393. Long N. et al. Different tuberculosis in men and women: beliefs from focus groups in Vietnam. Social Science and Medicine, 1999b, 49(6):815–822. Mackay J., Mensah G. The atlas of heart disease and stroke. Geneva, World Health Organization, 2005. Magtolis Briones L., Valdez G. Institutionalizing gender responsive budgeting n the Philippines: the beginning. Gender-budget research component (component 3). Institutionalizing a resultsoriented, gender-responsive government planning and budgeting. Ottawa and New York, International Development Research Centre and United Nations Development Fund for Women, 2005 (www.idrc. ca/gender-budgets/ev-87407-201-1-DO_TOPIC.html, accessed 9 February 2007). Miller C., Razavi S. Gender analysis: alternative paradigms. Gender in Development Programme (GIDP) Monographs #6. New York, United Nations Development Programme, May 1998. Ministry of Health, Socialist Republic of Viet Nam. Draft Vietnam HIV/AIDS Prevention Project: Ethnic Minority Policy Framework. Hanoi, 2004. Mohdeen R. Gender analysis of CDCs in Vietnam, Lao People’s Democratic Republic, and Cambodia. Manila, Asian Development Bank, 2002 (unpublished report).

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

145 135

Molyneux M. Mothers at the service of the new poverty agenda: Progesa/Oportunidades, Mexico’s Conditional Transfer Programme. Social Policy and Administration, 2006, 40(4):425–449. Monteiro C.A. et al. Socioeconomic status and obesity in adult populations of the developing world: a review. Bulletin of the World Health Organization, 2004a, 82:940–946. Monteiro C.A. et al. Obesity and inequities in health in the developing world. International Journal of Obesity, 2004b, 28:1181–1186. Morrow M., Barraclough S. Tobacco control and gender in south-east Asia. Part II: Singapore and Vietnam. Health Promotion International, 2003a, 18(4):373–380. Morrow M., Barraclough S. Tobacco control and gender in south-east Asia. Part I: Malaysia and Philippines. Health Promotion International, 2003b, 18(3):255–264. Moser C.O.N. Gender planning and development: theory, practice and training. London and New York, Routledge, 1993. Mueller T., Rogerson S., Reeder J. Malaria among pregnant women in Papua New Guinea. PREMA-EU Newsletter, March 2005, Issue 4, PREMA-EU, 2002. Muller I. et al. The effect of distance from home on attendance at a small rural health centre in Papua New Guinea. International Journal of Epidemiology, 1998, 27:878–884. Nanda P. Gender dimensions of user fees: implications for women’s utilization of health care. Reproductive Health Matters, 2002, 10(20):127–134. Nath Madhubala. Women’s health and HIV: experiences from a sex workers’ project in Calcutta. Gender and Development, 2000, 8(1). Summary available at: http://www.eldis.org/gender/dossiers/ Indiasexworkers.htm, accessed 28 May 2007. National Institute of Public Health, Cambodia, and Malaria Consortium. Draft report of the Cambodia national malaria baseline survey 2004. Phnom Phen, 2005 (unpublished). National Institute of Statistics, Directorate General for Health [Cambodia], and ORC Macro. Cambodia demographic and health survey 2000. Phnom Penh and Maryland, National Institute of Statistics, Directorate General for Health and ORC Macro, 2001. National Statistics Office and United Nations Development Programme. A pilot time use survey. Ulaanbaatar, 2000. Organisation for Economic Co-operation and Development and World Health Organization. DAC guidelines and reference series: poverty and health. Paris, OECD Development Assistance Committee, 2003. Osmani S., Sen A. The hidden penalties of gender inequality: fetal origins of ill-health. Economics and Human Biology, 2003, 1:105–121 Ostlin, P. Gender in health research—past, present and future. Global Forum Update on Research for Health, 2005. Ostlin P. et al. Paying attention to ender and poverty in health research: content and process issues. Bulletin of the World Health Organization, 2004, 82:740–745. Östlin P., George A., Sen G. Gender, health and equity: the intersections. In: Evans T. et al, eds. Challenginghealth inequities: from ethics to action. New York, Oxford University Press, 2001. Overholt et al, eds. Gender roles in development projects: A case book. West Hartford, Kumarian Press, 1984.

Íîìç¿é

146 136

Pan American Health Organization, Workshop on gender, health and development: facilitator’s guide. Washington D.C., 1997. Panis C., Lillard L. Health inputs and child mortality: Malaysia. Journal of Health Economics, 1994, 13:455–489. Path Foundation. Gender inequities and women’s health. Outlook, Vol. 16, No. 4, February 1999. Path Foundation. Sex workers. Outlook, Vol. 16, No. 4, February 1999b. Paulino L.S. et al. Weekly iron-folic acid supplementation to improve iron status and prevent pregnancy anemia in Filipino women of reproductive age: The Philippine experience through government and private partnership. Nutrition Reviews, 2005, 63(12):S109–S115. Payne S. Gender in lung cancer and smoking research. Geneva, World Health Organization, 2005. Phetsouvanh R. et al. Endemic malaria in four vilages in Attapeu province, Lao People’s Democratic Republic. Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health, 2004, 5(3):547–551. Pile J. et al. Involving men as partners in reproductive health: lessons learned from Turkey, AVSC Working Paper No.12, June 1999 (http://www.engenderhealth.org/pubs/workpap/wp12/wp_ 12.html, accessed 29 August 2005). Ping J.D. Rural land tenure reforms in China: issues, regulations and prospects for additional reform. Land Reform, Land Settlement and Cooperatives, 2003/3 Special Edition: 59–72. Pulerwitz J. et al. Promoting more gender-equitable norms and behaviours among young men as HIV/AIDS prevention strategy. Horizons Final Report. Washington, D.C., Population Council, 2006. Rahman S.H. et al. Gender aspects and women’s participation in the control and management of malaria in central Sudan. Social Science and Medicine, 42(10):1433–1446. Ranson M.K. et al. Making health insurance work for the poor: learning from the Self-Employed Women’s Association’s (SEWA) community-based health insurance scheme in India. Social Science and Medicine, 2006, 62(3):707–720. Rashed S. et al. Determinants of the permethrin impregnated bednets (PIB) in the Republic of Benin: the role of women in the acquisition and utilization of PIBs. Social Science and Medicine, 1999, 49:993–1005. Ravindran T.K.S. Engendering’ indicators. PowerPoint presentation. Geneva, World Health Organization, not dated. Sankaranarayanan R., Budukh A.B., Rajkumar R. Effective screening programmes for cervical cancer in low- and middle-income developing countries. Bulletin of the World Health Organization, 2001, 79:954–062. Save the Children. State of the World’s Mothers 2001. Westport, 2001 (http://www.reliefweb. int/rw/lib.nsf/db900SID/LGEL-5SAD5Y/$FILE/sc-swm-2001.pdf?OpenElement, accessed 28 May 2007). Senauer B. The impact of the value of women’s time on food and nutrition in developing countries. Staff Paper Series pp. 88–41. St. Paul, University of Minnesota, 1988. Sen G., George A., Ostlin P. Engendering international health: the challenge of equity. Cambridge, MIT Press, 2002. Sims J. Malaria control and pregnancy. In: Sims J. Anthology on Women, Health, Environment. Geneva, World Health Organization, 1994.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

147 137

Smith L. et al. The importance of women’s status for child nutrition in developing countries. Research Report 131.Washington D.C., International Food Policy Research Institute, 2003. Smith L., Haddad L. Explaining child malnutrition in developing countries: a cross-country analysis. FCND Discussion Paper No. 60. Washington D.C., Food Consumption and Nutrition Divisions, International Food Policy Research Institute, 1999. Swedish Association for Sexuality Education. Breaking Through: A Guide to Seuxal and Reproductive Health and Rights. Stockholm, The Swedish Association for Sexuality Education, 2004. Tapales P.D. Women in contemporary Philippines local politics. CSEAS Colloquium Series. Los Angeles, UCLA Centre for Southeast Asian Studies, 2005. The department of gender, women and health. Geneva, World Health Organization, 2007 (http:// www.who.int/gender/en/, accessed 7 February 2007). Thind A., Cruz A. Determinants of children’s health care utilization in the Philippines. Journal of Tropical Pediatrics, 2003, 49(5): 269–273. Thorson A. et al. Do women with tuberculosis have a lower likelihood of getting diagnosed? Prevalence and case detection of sputum smear positive pulmonary TB, a population-based study from Viet Nam. Journal of Clinical Epidemiology, 2004, 57:398–402. Thorson A., et al. Health-seeking behaviour of individuals with cough of more than 3 weeks. The Lancet, 356:1823–1824, 2000. Toan N. et al. Public health services use in a mountainous area, Vietnam: implications for health policy. Scandinavian Journal of Public Health, 2002, 30(2): 86–93. UK Department for International Development and Gender and Health Group, Liverpool School of Tropical Medicine. Guidelines for the analysis of gender and health. Liverpool, Liverpool School of Tropical Medicine, 1999. United Nations Children’s Fund. The state of the world’s children 2004. New York, United Nations Children’s Fund, 2003 (www.unicef.org/sowc04/, accessed 28 May 2007). United Nations Country Team Viet Nam. Millennium Development Goals: closing the millennium gaps (MDG Progress Report 2003). Ha Noi, United Nations Country Team Viet Nam, 2003 (http:// www.un.org.vn/undocs/mdg03/mdg03e.pdf, accessed 28 May 2007). United Nations Development Fund for Women, Trust Fund in Support of Actions to Eliminate Violence Against Women. Popular education and organisation as a means to prevent and deter violence against women in Cambodia (http://unifem-eseasia.org/projects/cambodia/VAMCAM2.HTM, accessed 4 March 2006). United Nations Development Fund for Women. Gender, HIV and human rights: A training manual. New York, United Nations Development Fund for Women, 2000. United Nations Development Programme. Human development report 1995: gender and human development. New York, Oxford University Press, 1995. United Nations Millennium Development Goals (http://www.un.org/millenniumgoals/, accessed 30 August 2005). United Nations Population Fund. Frequently asked questions about gender (http://www.unfpa.org/ gender/resources3.htm, accessed 30 January 2006). United Nations Population Fund. State of the world population 2004. The Cairo Consensus at ten: population, reproductive health and the global effort to end poverty. New York, 2004. Íîìç¿é

148 138

United Nations Population Fund. It takes 2: partnering with men in reproductive and sexual health. Programme advisory note. New York, 2003. Uplekar M. et al. Gender and tuberculosis control: towards a strategy for research and action. Draft strategy paper prepared for Communicable Disease Prevention, Control and Eradication. Geneva, World Health Organization, 1999. van der Kwaak A., Wegelin-Schuringa M. Gender and health: policy and practice. A global source book. Amsterdam, KIT (Royal Tropical Institute), 2006. Victora C. et al. Child survival IV: applying an equity lens to child health and mortality: more of the same is not enough. The Lancet, 2003, 362: 233–241. Vlassoff C. Gender inequalities in health in the third world: uncharted ground. Social Science and Medicine, 1994, 39(9):1249–1259. Vlassof C., Bonilla E. Gender-related differences in the impact of tropical disease on women: what do we know? Journal of Biosocial Science, 1994, 26(1):37–53. Vlassof C., Hardy R. and Rathgeber E. Towards the healthy women counselling guide. Geneva, World Health Organization, 1995. Wagstaff A. Poverty and health sector inequalities. Bulletin of the World Health Organization, 2002, 80 (2):97–105 (http://www.who.int/bulletin/archives/80(2)97.pdf, accessed 28 May 2007). Wagstaff A., Claeson M. The Millennium Development Goals for Health: Rising to the challenges. Washington D.C., World Bank, 2004 (http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDS_IBank_Servlet?p cont=details&eid=000009486_20040715130626, accessed 28 May 2007) Wagstaff A. et al. On decomposing the causes of health sector inequalities with an application to malnutrition inequalities in Vietnam. Washington D.C., World Bank, 2001. Weiss M. et al. Gender and tuberculosis: Cross-site analysis and implications of a multi-country study in Bangladesh, India, Malawi, and Colombia. Geneva, World Health Organization on behalf of the Special Programme for Research and Training in Tropical Diseases, 2006. Whitehead A. Failing women, sustaining poverty: gender in poverty reduction strategy papers. Report for the UK Gender and Development Network. London, Gender and Development Network and Christian Aid, 2003. Williams S., Seed J., Mwau A. The Oxfam gender training manual. Oxford, Oxfam U.K. and Ireland, 1994. Women, HIV/AIDS and human rights. London, Amnesty International, 2004 (http://web.amnesty. org/library/Index/ENGACT770842004, accessed 6 February 2007). Wong G. et al. Seeking women’s voices: setting the context for women’s health interventions in two rural counties in Yunnan, China, Social Science and Medicine, 41(8):1149–1150, 1995. Wong E. et al. Accessibility, quality of care and prenatal care use in the Philippines. Social Science and Medicine, 1987, 24 (11): 927–944. Women and HIV/AIDS concerns—a focus on Thailand, Philippines, India and Nepal. New York, Division for the Advancement of Women, United Nations, 2005 (http://www.un.org/womenwatch/ daw/csw/hiv.htm, accessed 30 August 2005). World Bank. Country classification. Washington D.C., 2006 (http://web.worldbank.org/WBSITE/ EXTERNAL/DATASTATISTICS/ 0,,contentMDK:20420458~menuPK:64133156~pagePK:64133150~piP K:64133175~theSitePK:239419,00.html, accessed 30 September 2006). Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

149 139

World Bank. Development and poverty reduction. Looking back, looking ahead. Prepared for the 2004 Annual Meetings of the World Bank and International Monetary Fund. James D. Wolfensohn, François Bourguignon, 2004. World Bank. Engendering development—through gender equality in rights, resources, and voice. A World Bank Policy Research Report. Washington D.C., 2001. World Bank, Report on women’s health and interventions for Beijing plus five. Washington D.C., 2000. World Bank. Development in practice: a new agenda for women’s health and nutrition. Washington D.C., 1994. World Health Organization. Strategy for integrating gender analysis and actions into the work of WHO. Geneva, World Health Organization, 2007. World Health Organization. Global tuberculosis control: surveillance, planning and financing. WHO Report 2006. Geneva, 2006. World Health Organization Global InfoBase. Fiji. Geneva, World Health Organization, 2006. World Health Organization. Preventing chronic diseases: a vital investment: WHO global report. Geneva, 2005a (http://www.who.int/entity/chp/chronic_disease_report/full_report.pdf, accessed 28 May 2007). World Health Organization. Integrating equity into health information systems. Health Metrics Network, Geneva, May 2005b (http://www.who.int/healthmetrics/library/issue_3_05apr.doc, accessed 19 May 2005). World Health Organization. WHO multi-country study on women’s health and domestic violence against women: Samoa. Geneva, 2005c. World Health Organization. The World Health Report 2005: Make every mother and child count. Geneva, 2005d (http://www.who.int/whr/2005/en/index.html, accessed 6 February 2007). World Health Organization. PRSPs, their significance for health: second synthesis report. Geneva, 2004. World Health Organization. Tuberculosis control: In the WHO Western Pacific Region 2003 Report. Geneva, 2003a. World Health Organization. The World Health Report 2003: shaping the future. Geneva, 2003b. World Health Organization. Integrating gender perspectives in the work of WHO: The WHO Gender Policy. Geneva, 2002a (http://www.who.int/gender/documents/engpolicy.pdf, accessed 23 August 2005). World Health Organization. 25 questions and answers on health and human rights. Geneva, 2002b (Health and Human Rights Publication Series Issue No. 1) (http://www.who.int/hhr/ NEW37871OMSOK.pdf, accessed 28 May 2007). World Health Organization. Report of a WHO consultation: cervical cancer screening in developing countries. Geneva, 2002c. World Health Organization. Gender mainstreaming in health. Report of the Technical Consultation in New Delhi, 6–8 November 2000. New Delhi, WHO Regional Office for South-East Asia, January 2001. World Health Organization, Gender, health and poverty. Fact Sheet No. 251, June 2000a.

Íîìç¿é

140 150

World Health Organization. Health: a precious asset, accelerating follow-up to the World Summit for Social Development, proposals by the World Health Organization. 2000b (http://whqlibdoc.who. int/hq/ 2000/WHO_HSD_HID_00.1.pdf, accessed 25 September, 2005). World Health Organization. Looking ahead for WHO after a year of change. Fifty-Second World Health Assembly, Geneva, 2000. World Health Organization. Innovative user-friendly mental health care systems in WHO’s Western Pacific Region. WHO Mental Health Bulletin, No.5, December 1999 (http://www.whomsa.ehost. com/it/WHOBulletin5_MSA.pdf, accessed 30 August 2005). World Health Organization. Gender and health: Technical paper. Geneva, 1998 (http://www.who. int/reproductive-health/publications/WHD_98_16_gender_and_health_technical_paper/WHD_98_16_ table_of_contents_en.html, accessed 29 August 2005). World Health Organization. Issues in health information 3: integrating equity into health information systems. Geneva, not dated (www.who.int/entity/healthmetrics/documents/hmnissue_ integratingequity.pdf, accessed 7 February 2007). World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Module 1: Gender, gender inequality and health. WHO Mainstreaming Gender in Public Health. Unpublished draft, 2006a. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Module 2: Addressing gender in a health problem/issue. WHO Mainstreaming Gender in Public Health. Unpublished draft, 2006b. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Module 3: Addressing and responding to gender in programmes, projects and health services. WHO Mainstreaming Gender in Public Health. Unpublished draft, 2006c. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Draft Strategy for Integrating Gender Analysis and Actions into the Work of the World Health Organization. Geneva, World Health Organization, 2006d. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender, Health and work. Geneva, World Health Organization, 2004. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender, health and tobacco. Geneva, World Health Organization, 2003a. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender, health and ageing. Geneva, World Health Organization, 2003b. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender and HIV/AIDS. Geneva, World Health Organization, 2003c. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender and blindness. Geneva, World Health Organization, 2002a. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender and mental health. Geneva, World Health Organization, 2002b. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender and road traffic injuries. Geneva, World Health Organization, 2002c. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender analysis in health: a review of selected tools. Geneva, World Health Organization, 2002d. World Health Organization, Department of Gender and Women’s Health. Gender and tuberculosis. Geneva, World Health Organization, 2001. Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

151 141

World Health Organization Regional Office for South-East Asia. Comprehensive community- and homebased health care model. New Delhi, 2004. World Health Organization Regional Office for South-East Asia. Women’s health in Southeast Asia. New Delhi, 2001. World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. Tuberculosis control in the Western Pacific Region 2006 Report. Manila, 2006a. World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. Western Pacific country health information profiles 2006 revision. Manila, 2006b. World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. Core indicators 2005. Manila, 2005a (http://www.wpro.who.int/information_sources/databases/core_indicators/, accessed 4 October 2006). World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. Integrating poverty and gender into health programmes: a report on surveys of health ministries and educational institutions. Manila, 2005b. World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. Turning promises into progress: attaining the health MDGs in Asia and the Pacific. Manila, 2005c. World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. Prevention and control of noncommunicable diseases (Regional Committee 51th session, Manila 18–22 September 2000). Manila, World Health Organization, 2000. World Health Organization and Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Ensuring equitable access to antiretroviral treatment for women: WHO/Joint United Nations Programme on HIV/ AIDS policy statement. Geneva, 2006. World Health Organization and United Nations Children’s Fund. 2005 World Malaria Report. Geneva, 2005. Yinger N. et al. A framework to identify gender indicators for reproductive health and nutrition programming. Prepared under the auspices of the Interagency Gender Working Group, Subcommittee on Research and Indicators, 2002. The Yogyakarta Principles: Principles on the Application of International Human Rights Law in Relation to Sexual Orientation and Gender Identity. Yogyakarta, Yogyakarta Principles, 2007 (http://www.yogyakartaprinciples.org/docs/File/Yogyakarta_Principles_EN.pdf, accessed 17 July 2007). Young H.Y. et al. Economic burdens and quality of life of family caregivers of cancer patients. Oncology, 2005, 68:107–114. Zhan J.H. Chinese caregiving burden and the future burden of elder care in life-course perspective. International Journal of Aging and Human Development, 2002, 54(4):267–290. Zhou H. et al. Impact of parasitic infections and dietary intake on child growth in the schistosomiasisendemic Dongting Lake region, China. American Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 2005, 72(5):534–539.

Íîìç¿é

142

Òýìäýãëýë Äýëõèéí áàíê 2004. Í¯Á-èéí Õºãæëèéí õºòºëáºð 1995. 3 Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãà (ÄÝÌÁ 2003b. 4 ÄÝÌÁ Íîìõîí Äàëàéí Áàðóóí Á¿ñèéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005c; Àõìàä O., Ëîïåö A., Èíîó M. 2000; ÄÝÌÁ Íîìõîí Äàëàéí Áàðóóí Á¿ñèéí òºëººëºã÷èéí 2006a. 5 Ýíý ìîäóëüä ººðººð äóðüäààã¿é áîë ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä ãýñýí ¿ãíèé öààíà îõèä, õºâã¿¿ä ãýñýí àãóóëãà áàéãàà áîëíî. 6 Îñòëèí Ï. 2005. 7 Äîéë Ë. 2005. 8 Ñåí Æ ., Æåîðæ A., Îñòëèí Ï. 2002. 9 Í¯Á-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð 1995. 10 Ëêêàðàêàí Ï, Æîëè Ñ. 2007. 11 Ãðåéã A 2006. Ãðèïåí Ñ-ýýñ 2007. 12 Ãðèïåí Ñ 2007. 13 Ôèæè: Ñîäîìèä èòãýã÷èä ¿íäñýí õóóëü çºð÷èæ áàéíà. Õ¿íèé ýðõèéí ìýäýý, Íüþ Éîðê, Õ¿íèé Ýðõèéí õÿíàëò, 2004. 14 Ëêêàðàêàí Ï, Æîëè Ñ. 2007. 15 Îëîí Óëñûí Õºäºëìºðèéí Áàéãóóëëàãà (ÎÓÕÁ) Ç¿¿í-ªìíºä Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Îëîí òàëò çºâëºãºº ºãºõ 1998. 16 Àçè Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí íººö, ñóäàëãààíû òºâ 2005. 17 Òàïàëàñ Ï. Ä 2005. 18 Àçè Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí íººö, ñóäàëãààíû òºâ 2005. 19 Âîíã Æ 1995. 20 ÎÓÕÁ 2002. 21 Òèíêýð À. 1997 ÎÓÕÁ 2002. 22 Ãðåéã À., Kèììåë Ë. M., Ëàíã Æ. 2000. 23 Õÿòàä, Ñèàòëè, Õºäººãèéí Õºãæëèéí Õ¿ðýýëýí, 2006 24 Ëàòèí Àìåðèêèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí áàéãóóëëàãà 1997. 25 ÄÝÌÁ-ûí òóõàé ÄÝÌÁ 2007. 26 ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2003b. 27 Äýëõèéí áàíê 2000. 28 ÄÝÌÁ 2003a. 29 ÄÝÌÁ áîëîí Í¯Á-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí (Í¯Á ÕÑ) 2005. 30 ÄÝÌÁ 2003b. 31 ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005a. 32 Rorsman et al 1990 in Sen G., George A., Ostlin P. 2002. 33 Sen G., George A., Ostlin P. 2002. 34 Áàãà çýðãèéí õºãæëèéí õîöðîãäîë ãýäýã íü 5 äîîø íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ºíäºð íàñàíäàà òîõèðñîí z – á¿ñèéí ñòàíäàðò õàçàéëòûí –2îîñ –3-ò áàéõûã õýëíý. Gwatkin D. et al 2007a. 1 2 35 36

37 38

39 40 41 42 43 44

45 46 47

50 51

56 57 58

59 60

Ñåí Æ., Æåîðæ A., Îñòëèí Ï. 2002. WHO, Department of Gender, Women and Health 2003b. Îëñòèí Ï . 2005. Êðèãýð Í. 2003. Æåíäýð, õ¿éñèéí òàëààð îéëãîëò ñ¿¿ëèéí ¿åä õèéãäýæ áàéãàà òðàíñæåíäýð, òðàíñ-áýëãèéí õàðèëöàà çýðýã õ¿éñ/æåíäýðèéí óëàìæëàëò îéëãîëòòîé íèéöýõã¿é ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã¿¿äýýñ øàëòãààëàí óëàì á¿ðõýã áîëæ áàéíà. Ñåí Æ., Æåîðæ A., Îñòëèí Ï.. 2002. ÄÝÌÁ 2002a. Baume E., Juarez M., Standing H. 2001. Claeson M., et al 2000. ÄÝÌÁ, Íîìõîí Äàëàéí Áàðóóí Á¿ñ 2005a. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006b. Ñèìñ Æ. 1994. Mueller T., Rogerson S., Reeder J. 2002. Ýìýãòýé÷¿¿ä áà ÄÎÕ/ÕÄÕÂ-èéí àñóóäàëÒàéëàíä, Ôèëèïïèí, Ýíýòõýã, Íåïàëä õèéãäñýí. Íüþ-Éîðê, Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÷àäâàðæóóëàõ õýëòýñ, Í¯Á, 2005. Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèëóñàí Í¯Á-èéí õºãæëèéí õºòºëáºð 2000. Àçè Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû òºâ 2005. Ñåí Æ., Æåîðæ A., Îñòëèí Ï. 2002. Oñìàíè Ñ., Ñåí A. 2003 Æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäëààñ øàëòãààëñàí ªìíºä Àçèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýæýýëèéí äîðîéòîë õýðõýí òýäíèé ¿ð õ¿¿õä¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä áîëîí òýäãýýð õ¿¿õä¿¿äèéí íàñàíä õ¿ðñýí õîéíî íü ÷ ãýñýí ñºðãººð íºëººëñººð áàéãààã õàðàõ. Pokin and Solon 1976 in Adair L., Guilkey D. 1997. Senaur B., 1988. Children born earlier in the birth order are similarly observed to be favoured in the intrahoushold allocation of calories. Gwatkin D. et al 2007a. Áàãà çýðãèéí õºãæëèéí çîãñîíãè áàéäëûã õ¿¿õäèéí ºíäºð òîõèðîõ íàñíûõàà z–á¿ñèéí –2 and –3 ãýñýí ñòàíäàðò õàçàéëòàä áàéõûã õýëäýã áîë õ¿íä õýëáýðèéí õºãæëèéí õîöðîãäîë íü –3 ãýñýí ñòàíäàðò õàçàéëòòàé áàéõûã õýëäýã áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òýãø áóñ áàéäëûã áàãàñãàæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéæðóóëàõ íü – Âüåòíàì ßäóóðëûí òàëààðõè àæëûí õýñýã 2002 ×àðòàðâàãâàðà Ð. 2004. Õàí Í.C. et al 2005. Ôèëëèïèíû Õîîë òýæýýëèéí òàëààðõè ôàêò, òîî áàðèìòóóä. ¯íäýñíèé õîîë òýæýýëèéí ñóäàëãàà, Ìàíèëà, Õîîë òýæýýëèéí ñóäàëãààíû õ¿ðýýëýí, Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíîëîãèéí ãàçàð, 1998 Ëàóëèíà. Ë. Ñ. 2005. Êèíã Å ., Ìàñîí A. 2001. Oñìàíè Ñ., Ñåí A. 2003.

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

143

62 63 64 65 66

72 73

74 75 76 77

78 79

83 84

85 86 87

Âèêòîðèà Æ. et al 2003 áà Àçèéí Õºãæëèéí áàíê 1999. Õèëë Ï., Õåíã T. 2004. Õ¿¿õäèéã Èâýýõ ñàí 2001. Í¯Á-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí 2003. Ïàíèñ C., Ëèëàðä Ë. 1994. Äýëõèéí Áàíê 2002, Í¯Á-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí 2003. Wagstaff A. 2000 in Wagstaff A. 2002; King S., Mascie–Taylor C. 2002. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä õîîë õ¿íñíèé îëäîö (26%) ñàéæèðñàí. Ñìèò Ë. 1999. ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2004. Áðüþñ Í., Ïåðåç –Ïàäèëëà Ð., Àëáàëàê Ð. 2000. ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2004. Erhart A. et al 2004. ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2004. Í¯Á-ûí Ýìãýòýé÷¿¿äèéí Õºãæëèéí ñàí 2000. Vlassoff 1994. Rashed S. et al 1999. LWU 2000 in Mohdeen R 2002 (unpublished report). Li J. 2004. Õàðèí, çîõèîã÷ ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíäàõü ºñºëòèéí õîöðîãäîë ýöýã íü ºíäºð öàëèíòàé àæèë õèéäýã õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä èõ áàéãààã îëæ õàðñàí áàéíà. Îëîí óëñûí Õ¿íñíèé Áîäëîãî, Ñóäàëãààíû õ¿ðýýëýíãèéí äýìæëýãòýéãýýð Ôèëèïïèíèé ¯íäýñíèé Õîîë Òýæýýëèéí çºâëºë, Õºäºº àæ àõóéí ãàçðûí õèéñýí ñóäàëãàà. Ñìèò Ë . et al 2003. Çîõèîã÷èéí ñàíàë áîëãîæ áàéãàà òîîöîîãîîð áîë ªìíºä Àçèéí îðíóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéð ñóóðü èæèë áàéñàí áîë 3-ààñ äîîø íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíäàõü æèí áàãàäàëò 13 õóâèàð áàãà áàéõ áàéæýý. Kumaresan J.A. et al 1996 in Diwan V.K., Thorson A. 1999. ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2006. Ýíýõ¿¿ ìýäýýëýë íü DOTS õýðýãæäýã áîëîí õýðýãæäýãã¿é îðíóóäûí ìýäýýëëèéã îðóóëñàí áàéíà. ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2006. Borgdorff M-èéã æèøýý áîëãîí ¿çíý ¿¿? 2000. Òîðñîí A. et al 2004. ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2001. ÄÝÌÁ-ûí Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí á¿ñ äýõ òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2001. Ýíý íü òàéëàíäàà Áóòàí, Ýíýòõýã, Ìÿíìàð, Øðè-Ëàíêà çýðýã îðíóóäûí æèøýýí äýýð ¿íäýñëýí Àçèéí îðíóóäàä õóìõààãèéí òàðõàëò ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä èë¿¿ áàéãàà òàëààð áè÷æýý.

Erhart A. et al 2004. Åñïèíî Ô., Ìàíäåðñîí Ë. 2000. Ìþëëåð À. et al 1998. 91 Phetsouvanh R.. et al 2004. 92 Êàìáîæèéí Íèéãìèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí ¿íäýñíèé õ¿ðýýëýí áà Õóìõààãèéí Êîíñîðöèóì 2005 (õýâëýãäýýã¿é). 93 Halstead 1990 in Allotey P., Gyapong M. 2005. 94 Shekhar and Huat 1992 in Allotey P., Gyapong M. 2005. 95 Michael et al 1996 in Allotey P., Gyapong M. 2005. 96 Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ, Æåíåâ, ÄÝÌÁ 2007. 97 Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2004: ÄÝÌÁ and Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð; Í¯Á-ûí ÕÀÑ 2004. 98 ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2003c. 99 Äýëõèéí áàíê 1994. 100 Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2006a. 101 Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2006c. 102 Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2006e. 103 Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2006b. 104 Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2006d. 105 ÄÝÌÁ 2005a. 106 ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2000. 107 Hodge A.M. et al 1994 in Becker A., Gilman S., Burwell R. 2005. Duarte N.L. et al 2003 in Becker A., Gilman S., Burwell R. 2005. 108 Monteiro C.A. et al 2004a. 109 Baltazar J.C. et al 2004. 110 ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2002a. 111 ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2002b. 112 ÄÝÌÁ 2003b. 113 ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2002c. 114 Heise L., Ellsberg M., Gottemoeller M. 1999. 115 Äýëõèéí áàíê 1994. 116 ÄÝÌÁ 2005c. 117 ÄÝÌÁ 1998. Òýæýýëèéí äóòàãäëûã Áèåèéí Æèíãèéí Èíäåêñ (ÁÆÈ) 18.5 (êèëîãðàììààð èëýðõèéëñýí áèåèéí æèíã ìåòðýýð èëýðõèéëñýí ºíäðèéí êâàäðàòàä õóâààñàíòàé òýíöýõ)-ààñ áàãà áàéõûã õýëíý ãýæ òîäîðõîéëñîí 118 Thind A., Cruz A. 2003. 119 Gwatkin D. et al 2007b. 2002 îíä õàëóóðñàí õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä õèéñýí ñóäàëãààãààð õºâã¿¿äèéí 45.0%, îõèäûí 47.7%-èéã ýì÷èä ¿ç¿¿ëæýý. Àìüñãàëûí öî÷ìîã õàëäâàðòàé õºâã¿¿äèéí 55.1%, îõèäûí 54.4%-èéã ýì÷èä ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. 120 Gwatkin D. et al 2007a, Gwatkin D. et al 2007b, Gwatkin D. et al 2007c. 89 90

Òýìäýãëýãýý

144

121 122 123

124

125 126 127 128 129

130 131

132 133 134

135 136 137 138 139

140 141

142

143 144 145 146 147

148

149

150

151 152

153

Muller I. et al 1998. Ettling M.B. et al 1989. ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2002a. Malnutrition was defined as a body mass index (BMI) score less than 18.5 (based on weight in kilograms divided by height in metres squared) Ïàò ñàí 1999a. ßäóóðëûí òóõàé ìîäóëèéã æèøýý áîëãîí õàðàõ. Gwatkin D. et al 2007c. Gwatikin D. et al 2007b. Õ¿í àìç¿é, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà 2000, Êàìáîæ 2003. Ëàîñ óëñ 2003. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíä 1983 îíû 5 äóãààð ñàðûí 1ýýñ 1984 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 30-íû õîîðîíä 33 áàðàíãåéä òºðñºí, ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âýðëýëòèéí àðãààð ñîíãîñîí 3327 õîòûí áà õºäººãèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéã õàìðóóëñàí. Wong et al. 1987. Gibson J., Rozelle S. 2002. Muller I. et al 1998. Òóõàéëáàë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÷ºëººòýé çîð÷èõ áîëîìæ ñ¿ðüåýãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèä õýðõýí íºëººëñíèéã Âüåòíàìä ñóäàëñàí ñóäàëãààòàé (Thorson et al. 2000) òàíèëöàæ áîëíî. Thorson A. et al 2000. Borghi J. et al 2006. Borghi J. et al 2006. Moses S. et al 1992 in Nanda P. 2002. Kowalewski M. et al 2002 in Borghi J. et al 2006; Borghi J. et al 2003 in Borghi J. et al 2006. Wong G. et al 1995. Waddington C., Enyimayew K.A. 1990 in Nanda 2002. Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû Òºâ 2005. Gao J. et al 2001. Wagstaff A., Claeson M., 2004 Beegle, K. et al 2001. Æåéí C., ×óëóóíäîðæ O. 2004. Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû Òºâ 2005. Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû Òºâ 2005. Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð, Æåíåâà, ÄÝÌÁ, 2007. Pittman 1997 in Sen G., George A., Ostlin P. 2002. Í¯Á-ûí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð 2005. Hudelson 1996 in Sen G., George A., Ostlin P. 2002. Ýìýãòýé÷¿¿ä áà ÄÎÕ/ÕÄÕÂ-ûí òàëààðõè àñóóäàë – Òàéëàíä, Ôèëëèïèí, Ýíýòõýã, Íåïàëüä õèéñýí ñóäàëãàà. Íüþ-Éîðê,

154

155

156

157

158 159 160 161 162

163

164 165

166 167

168 169

170 171 172

173 174

175

176 177 178

179 180 181 182 183 184 185 186

187 188 189

Ýìýãòýé÷¿¿äèéã Õºãæ¿¿ëýõ Í¯Á-ûí õýëòýñ, 2005. Õ¿í àì, õºãæëèéí òàëààðõè îëîí óëñûí õóðëûã æèøýý áîëãîí õàðíà óó?. Lester 2002 in Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû Òºâ 2005. Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû Òºâ 2005. Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí Íººö, Ñóäàëãààíû Òºâ 2005. Huang W. et al 1997. Toan N. et al 2002. Àçèéí Õºãæëèéí Áàíê 2001. ÁÍÑÓ-ûí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí ßàì 2004. ÄÝÌÁ, Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õýëòýñ 2003b. WHO 1998b and Loring Powell 1988 in Sen G., George A., Ostlin P. 2002. Vlassoff 1994. Long et al 1999b. On average, women experienced a delay of 5.4 weeks, while the delay for men was 3.8 weeks. Long et al 1999a. Cornwall A., Jolly S. 2006. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2003b. Long et al 2002. Ýäèéí çàñàã, Õºãæëèéí õàìòûí àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãà áà ÄÝÌÁ 2003. Vlassoff 1994. Silva 1986 in Rahman S.H. et al 1995. Ýìýãòýé÷¿¿ä, ÄÎÕ/ÕÄÕÂ áà õ¿íèé ýðõ. Ëîíäîí. Ýìíåñòè Èíòåðíýéøíëü, 2004. Wong G. et al 1995 Leslie 1989 in Sen G., George A., Ostlin P. 2002. ÄÝÌÁ 2003b. Ýíýòõýã, Íåïàë, Ïàêèñòàíä áàéäàë Äýëõèéí õàíäëàãààñ ººð áàéñàí. ÄÝÌÁ-ûí ÍÄÁÁ-ûí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005a. ÄÝÌÁ 2003b. Äýëõèéí íèéò õ¿í àìûí 20% íü ÿäóó ãýæ òîäîðõîéëîãäñîí. Gwatkin, Gulliot 2000. ÄÝÌÁ 2005d. ÄÝÌÁ 2005a. Äýëõèéí áàíê, 1994. ÄÝÌÁ 2001. Hoang V.M., Byass P., Wall S. 2003. Upleka M. et al 1999. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2003b. Young H.Y. et al 2005; Zhan J.H. 2002. Bonilla E., Rodrigquez A. 1993. NCAW 2000 in Mohdeen R. 2002 (õýâëýãäýýã¿é õóâü).

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

145

190 191 192 193

194 195 196

197

198 199 200

201 202

203

204

205

206

207

208 209

210 211 212 213 214

215 216 217 218

219

220

Cooney D. 1999 in Kim J.S. 2001. Braveman P., Gruskin S. 2003. ÄÝÌÁ 2002b. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Ýñðýã Á¿õ Õýëáýðèéí ßëãàâàðëàí Ãàäóóðõàëòûã Àðèëãàõ Êîíâåíöè. HRP 1999. Áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí Øâåäèéí õîëáîî 2004. Áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà áà æåíäåðèéí àñóóäàëä Îëîí óëñûí ýðõ ç¿éã àøèãëàõ Éîãÿêàðòàãèéí çàð÷èì. Éîãÿêàðòà, 2007. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006b (õýâëýãäýýã¿é õóâü). ÄÝÌÁ 2002a. Êàíàäûí Îëîí Óëñûí Õºãæëèéí àãåíòëàã 1999. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006b (õýâëýãäýýã¿é õóâü). Abdool S. not dated. Îëîí Óëñûí Õºäºëìºðèéí Áàéãóóëëàãà (ÎÓÕÁ) Ç¿¿í-ªìíºä Àçè, Íîìõîí Äàëàéí Îëîí òàëò çºâëºãºº ºãºõ 1998. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006b (õýâëýãäýýã¿é õóâü). ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü). Æåíäýðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí çºâëºõ ãàðûí òàëààð ìýäýýëýë àâàõûã õ¿ñâýë äàðààõü âåáñàéòíààñ àâíà óó: http://www.un.org/ womenwatch/osagi/gendermainstreaming.htm (accessed 28 May 2007). Æåíäýð, Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ëýã, Õàëóóí îðíû àíàãààõ óõààíûã ñóðãóóëü, Ëèâåðïóóë 1998. Æåíäýð, Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ëýã, Õàëóóí îðíû àíàãààõ óõààíûã ñóðãóóëü, Ëèâåðïóóë 1998. Í¯Á-ûí Ìÿíãàíû Õºãæëèéí çîðèëòóóä. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006d. Gwatkin D. 2002. ÄÝÌÁ 2005a. ÄÝÌÁ, ÍÄÁÁ-èéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2005b. Ostlin, P. 2005. Ãàíöààð÷èëñàí ÿðèëöëàãûí òàëààð èë¿¿ ìýäýýëýë àâàõûã õ¿ñâýë ßäóóðëûí òóõàé ìîäóëèéã ¿çíý ¿¿? Ostlin, P. 2005. Ostlin, P. 2005. Goetz A.M. 1995. Æåíäýð, Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ëýã, Õàëóóí îðíû àíàãààõ óõààíûã ñóðãóóëü, Ëèâåðïóóë 1998. Ýð¿¿ë ìýíä äýõ Íèéãìèéí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàëààðõè èë¿¿ ìýäýýëýë àâàõûã õ¿ñâýë ýíäýýñ õàðíà óó: http://www.ÄÝÌÁ .int/social_determinants/en/. ÄÝÌÁ 2004. ÄÝÌÁ-ààñ õèéñýí ßäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí òîéì ¿íýëãýýíèé ä¿íãýýñ õàðàõàä ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõàä ñàëáàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû ÷óõëûã èõýíõ

221 222

223 224 225

226

227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245

246 247 248 249 250

251

252

253

254

255

256 257

óëñ îðîíä õ¿ëýýí çºâøººðäºã ÷ áîäèò àìüäðàë äýýð õýðýãæèæ áàéãàà áàðèìò õîìñ áàéíà Whitehead A. 2003; Bell E. 2003. ÄÝÌÁ, Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí Á¿ñèéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 2004. David Lowe Consulting–Asia 2003. Borghi J. et al 2006. Dmytraczenko T. et al 1998 in Borghi J. et al 2006. Gertler P., Boyce S. 2001 and Morriss S.S. et al 2004 in Borghi J. et al 2006. Molyneux M. 2006. Pulerwitz J. et al 2006. Long et al 1999a; Long et al 1999b. Blomkalns A.L. et al 2005. Pile J. et al 1999. Í¯Á-ûí ÕÀÑ 2003. Vlassof C., Hardy R. and Rathgeber E. 1995. ÄÝÌÁ 2005b. ÄÝÌÁ 2005b. ÄÝÌÁ not dated. Baume E., Juarez M., Standing H. 2001. Ravindran T.K.S. not dated. Sen G., George A., Ostlin P. 2002. Baume E., Juarez M., Standing H. 2001. Miller C., Razavi S. 1998. Ostlin P. et al 2004. Sen G., George A., Ostlin P. 2002. Morrow M., Barraclough S. 2003b. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2003a; Morrow M., Barraclough S. 2003b. Ýíý õýñãèéã ËÀÝÌÁ 1997-ãààñ àâàâ. Williams S., Seed J., Mwau A. 1994-ýýñ àâàâ Williams S., Seed J., Mwau A. 1994-ýýñ àâàâ ËÀÝÌÁ-ààñ õýðýãëýâ 1997. Adapted from Williams S., Seed J., Mwau A.1994. ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü). Ëàòèí Àìåðèêûí ÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýð¿¿ë ìýíä, Õºãæëèéí òóõàé ñåìèíàðûí áàãøèéí ãàðûí àâëàãààñ àâàâ, ËÀÝÌÁ áà ÄÝÌÁ, 1997. ¯íýëãýýíèé ä¿ãíýëòèéã Moñeð C.O.Í-ýýñ àâàâ. 1993. Ëàòèí Àìåðèêûí ÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýð¿¿ë ìýíä, Õºãæëèéí òóõàé ñåìèíàðûí áàãøèéí ãàðûí àâëàãààñ àâàâ, ËÀÝÌÁ áà ÄÝÌÁ, 1997. Williams S., Seed J., Mwau A.1994; Moser C.O.N. 1993-ýýñ àâñàí. Williams S., Seed J., Mwau A. 1994-ýýñ àâñàí ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c-ûí õóâèëàãäààã¿é ýõýýñ àâñàí.

Òýìäýãëýãýý

146

258

259

260

261

262

ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü). ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü). ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü). ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü). ÄÝÌÁ-ûí Æåíäýð, Ýìýãòýé÷¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð 2006c (õýâëýãäýýã¿é õóâü).

263 264 265 266 267 268 269

Baume E., Juarez M., Standing H. 2001. Baume E., Juarez M., Standing H. 2001. ÄÝÌÁ 2001. ÄÝÌÁ 2001. ÄÝÌÁ 1998. ÄÝÌÁ 1998. Ãýð Á¿ëèéí Ýð¿¿ë Ìýíä Èíòåðíýéøíëü

Æåíäýðèéí òóõàé ìîäóëü

Key facts

Organisation World Health Organization (WHO)

Document type Publications

Adoption date December 31, 2008

Source World Health Organization