Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues

Tryeza e rrumbullakët e parlamentarëve dhe ekspertëve për çështje kushtetuese 20-22 Korrik, Shkup, ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë

os ce TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Mission in Kosovo  TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Tryeza e rrumbullakët e parlamentarëve dhe ekspertëve për çështje kushtetuese 20-22 Korrik, Shkup, ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE   TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Përmbajtja

Parathënie 4-5 Përmbledhja ekzekutive 6-8 Vërejtjet hyrëse 9-11 Raportet e mbajtësve të procesverbalit 12-21 Lista e pjesëmarrësve 22 Prezentimet 23-72

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE   TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  PARATHËNIE

Prishtinë, 2 shtator 2006 Megjithëse negociatat për zgjidhjen e statusit të Kosovës janë duke hyrë tani në fazat përfundimtare, procesi nuk do të kompletohet pa një tranzi- cion tërësor politik. Pavarësisht nga statusi i ardhshëm i Kosovës, çelës për këtë tranzicion janë aranzhimet e reja kushtetuese për zëvendësi- min e Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të KB-së. Kushtetuta e re do t’i përfshijë, gjithashtu, dispozitat e nevojshme për mbajtjen e zgjed- hjeve lokale dhe qendrore që do t’i legjitimojnë plotësisht institucionet e formuara kohëve të fundit dhe përfaqësuesit e popullit të Kosovës. Është një përpjekje e madhe dhe nuk është shumë herët të fillohet me diskutimin e çështjeve kushtetuese. Kosova ndodhet në një situatë specifike: disa çështje, duke përfshirë decentralizimin dhe mbrojtjen e minoriteteve do të zgjidhen në kuadër të bisedimeve për statusin e ardhshëm. Rrjedhimisht, rezultati i bisedimeve për statusin do t’i im- ponojë disa kufizime legjitime në lidhje me ushtrimin e kushtetues. Megjithatë, procesi kushtetues nuk është i kufizuar me çështjet për të cilat është diskutuar në Vjenë. Kushtetuta do të krijojë institucione qe- veritare, do të sigurojë ndarjen e kompetencave, do t’i definojë rolet dhe përgjegjësitë e niveleve të ndryshme të qeverisjes dhe të drejtat e popullit të tij. Prandaj edhe është i qenësishëm procesi i hartimit, shqyrtimit dhe zbatimit të Kushtetutës. Çka është më e rëndësishme, një proces i suksesshëm duhet të jetë legjitim dhe të perceptohet si i tillë nga populli i Kosovës. Me qëllim të sigurimit të legjitimitetit, procesi duhet të jetë transparent – sipas pari- meve demokratike - dhe gjithëpërfshirës - t’i arrijë të gjithë qytetarët e Kosovës pa marrë parasysh cilit grup i takojnë. Fundi i një periudhe të gjatë të konfliktit dhe vuajtjes në Ballkan mund të arrihet vetëm nëpërmjet krijimit të një qeverisjeje të qëndrueshme demokratike, ku secili mund t’i njehë të drejtat dhe përgjegjësitë e veta të caktuara me kushtetutë dhe plotësisht ta përkrahë promulgimin dhe zbatimin e saj. Institucionet nuk mund të funksionojnë pa përkrahjen e të gjithëve, ndërsa mekanizmat e mbrojtjes nuk mund të jenë të efekt- shëm nëse nuk pranohen nga të gjithë, posaçërisht në një shoqëri të ndarë në suaza etnike. Këto janë parimet dhe qëllimet që na kanë motivuar kur e kemi orga- nizuar Tryezën e Rrumbullakët të Parlamentarëve dhe Ekspertëve për Çështjet Kushtetuese në Shkup prej 22-22 korrik të vitit 2006. Ng- jarja bashkoi ekspertët ndërkombëtarë nga Evropa dhe SHBA-të me ekspertët dhe politikanët e të gjitha komuniteteve nga Kosova. Qëllimi i këtij publikimi është të informohet publiku i gjerë për rëndësi- në e një Kushtetute, të bëhet përmbledhja e çështjeve dhe rekoman- dimeve kryesore që kanë të bëjnë me hartimin e një kushtetute dhe sigurimi i disa udhëzimeve konkrete për mënyrën e fillimit të procesit kushtetues.

Ambasadori Werner Wnendt Kryesuesi i Misionit të OSBE-s në Kosovë

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE   PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE

Qëllimi i Tryezës së Rrumbullakët të Parlamentarëve dhe Ekspertëve për Çështje Kushtetuese ishte që t’i tubojë ekspertët ndërkombëtarë, vendorë, deputetët e Kuvendit të Kosovës dhe përfaqësuesit e tjerë politik dhe partiak për të diskutuar rreth çështjeve kushtetuese dhe njëherësh për të ndihmuar në krijimin e një qasjeje të përbashkët mbi rolin e Kushtetutës në shoqërinë demokratike.

Ndonëse supozohej se disa çështje që kanë të bëjnë me hartimin e Kushtetutës diskutohen ekskluzivisht në kuadër të bisedimeve rreth statusit (posaçërisht çështjet si mbrojtja e pakicave, trashëgimia kulturore dhe decentralizimi), megjithatë, për të siguruar një tranzicion të qetë politik do të duhej që disa çështje të tjera rreth Kushtetutës të shqyrtoheshin qysh tash, duke përfshirë këtu edhe vetë procesin kushtetues. Me këtë rast, dy pikëpamje të përbashkëta që u vunë në dukje nga pjesëmarrësit kishin të bënin me:

• Tranzicionin politik pas zgjidhjes së statusit të Kosovës, që do të përfundojë me miratimin e një Kushtetute legjitime. Kjo Kushtetutë do të ishte rezultat i një procesi gjithëpërfshirës ku të gjithë qytetarët e Kosovës do ta jepnin kontributin e tyre për krijimin e një vizioni të përbashkët.

• Kushtetutën, që do të kishte një ndikim afatgjatë dhe të qëndrueshëm në vetë institucionet. Qëllimi përfundimtar i Kushtetutës- Kushtetutës që do të sigurojë perspektivë evropiane- është që garantojë stabilitet dhe prosperitet jo vetëm në Kosovë, po edhe në mbarë rajonin.

Ndërkaq, suksesi kryesor i Tryezës ishte që të faktojë se vizioni mbi rolin e Kushtetutës të jetë i përbashkët për të gjithë pjesëmarrësit. Në vijim po japim një raport, që është bazuar në komentet dhe rekomandimet e ekspertëve.

Institucionet, gjyqësori, zgjedhjet... dhe çështja e të drejtave të minoriteteve

Kushtetuta duhet të sigurojë kohezion të brendshëm, prosperitet dhe stabilitet të jashtëm, theksoi njëri nga ekspertët. Ndërsa, elementet kryesore të saj, sipas tij, janë ndarja e pushteteve dhe mbrojtja e të drejtat e njeriut.

Ndarja e pushteteve: sistemi parlamentar dhe gjyqësori i pavarur

Gjatë diskutimeve rreth institucioneve dhe sistemit gjyqësor dukej se pjesëmarrësit ishin të interesuar veçanërisht rreth mënyrës së zbatimit efikas të dispozitave të Kushtetutës:

• Situata aktuale në institucione, në përgjithësi e sidomos në institucionet e sistemit gjyqësor u vlerësua si e pakënaqshme, ndaj pjesëmarrësit vunë në pah nevojën për zhvillimin e institucioneve funksionale. • Gjer më tani, pesë palë zgjedhjet e mbajtura, që nga përfundimi i konfliktit, kanë qenë të lira, të ndershme dhe të drejta, ndaj kjo ka bërë që të shtohet besimin në sistemin demokratik. Megjithatë, me këtë rast u theksua nevoja për miratimin e sistemit zgjedhor me lista të hapura me qëllim që të shtohet legjitimiteti i përfaqësuesve të zgjedhur. • Sipas shumicës së diskutuesve sistemi parlamentar është sistemi më fleksibil, më i përgjegjshëm dhe më i qëndrueshëm. • Çështja e gjyqësorit të pavarur në Kosovë u cilësua si mjaft problematike nga disa pjesëmarrës, për shkak të mungesës së traditës. • Po kështu u theksua edhe nevoja e krijimit të gjykatës kushtetuese me qëllim të interpretimit të kushtetutës dhe garantimit të respektimit të parimeve të saj. Megjithatë, kjo gjykatë nuk do të duhej të merrej me shqyrtimin e ankesave individuale (të paktën jo në fillim).

Rekomandime: Rreth zgjedhjeve:  Shumë kushtetuta përmbajnë vetëm nga disa dispozita kryesore për zgjedhjet, ndaj zakonisht vendet me kushtetuta të këtilla angazhohen për hartimin e një ligji të veçantë, ndaras nga kushtetuta. Kjo bën të mundur që të krijohen norma të veçanta për t’u mbrojtur nga manipulimet eventuale nga partitë në pushtet, meqë kushtetuta vështirë ndryshohet.  TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE

 Disa parime “universale” (e drejta e secilit për të votuar dhe për t’u votuar), si dhe një mori parimesh që përcaktojnë “barazinë” (të drejtat e barabarta në zgjedhje; shpërndarja e qartë dhe e drejtë e ulëseve; barazia gjinore dhe e minoriteteve) do të duhej të përfshiheshin në dispozitat zgjedhore.  “Ndershmëria” (e drejta që votuesit të formojnë opinionin e tyre, të jenë neutral dhe ndëshkimi i shkeljeve gjatë fushatës) dhe “fshehtësia” duhet patjetër të sigurohen.

Rreth gjyqësorit të pavarur:  Gjyqësori duhet të: mbrojë qytetarët nga shteti; ruajë balancin e pushtetit, të parimeve të legalitetit dhe të sundimit të ligjit; si dhe ta ruajë besimin e qytetarëve në sistemin gjyqësor (fjala vjen, duke siguruar mbrojtjen nga politizimi, procedura gjyqësore të drejta, të shpejta dhe me kosto të ulët dhe implementim adekuat të vendimeve të gjyqit).  Kërkohen gjyqtarët të standardeve të larta (integritet, dinjitet të gjyqësorit) dhe me njohuri të thella të ligjit evropian.

Të drejtat njerëzore dhe të drejtat e minoriteteve: Mbrojtja kundruall efikasiteti Ndonëse pjesëmarrësit nuk kishin për qëllim të diskutonin rreth çështjes së minoriteteve për arsye se këto çështje do të diskutoheshin gjatë procesit të statusit, megjithatë, kësaj çështjeje iu kushtua vëmendje e veçantë, ngase u ngrit në secilin sesion.

• Pjesëmarrësit vazhdimisht përsërisnin mendimin e tyre se kjo çështje shihej si një lloj “këmbimi apo kompromisi” midis krijimit të institucioneve efikase (që do të bënte të mundur prosperitetin), dhe mbrojtjes së minoriteteve (që do të bënte të mundur stabilitetin), duke spikatur se kjo e fundit nuk do të duhej të bëhej pengesë për të parën. • Pjesëmarrësit po ashtu ishin dakord se një shoqëri e përçarë në baza etnike si Kosova, ndeshet me sfida më të mëdha kur është fjala për mbrojtjen e të drejtave të pakicave se sa për mbrojtjen e të drejtave individuale. • Disa përfaqësues vunë në dukje se mekanizmat mbrojtës duhet të kenë parasysh jo vetëm realitetin në Kosovë, por edhe situatën dhe interesat e veçanta të secilit komunitet.

Fjala vjen, kjo pikëpamje për “kompromisin” rreth çështjes së pakicave u përdor edhe me rastin e diskutimit të këtyre çështjeve: • Zgjedhjeve dhe përfaqësimit: Pjesëmarrësit ishin dakord se përfaqësimi i minoriteteve ishte i rëndësishëm, por nuk u pajtuan për atë se si të arrihej një përfaqësim “i drejtë”. Madje ca nga pjesëmarrësit dyshonin se një shtet mund të quhet vërtetë demokratik nëse duhet të ketë ulëse të rezervuara, duke theksuar se sistemi aktual i Kosovës me ulëse të rezervuara ishte i padrejtë ndaj partive të shumicës. • Gjyqësorit: Ca pjesëmarrës ishin të mendimit se definimi i natyrës dhe i larushisë së popullatës së Kosovës në Kushtetutën e Kosovës, së toku me deklaratën se gjyqësori duhet ta reflektojë këtë diversitet, do të mjaftonte për të garantuar diversitetin në emërimet që bëhen në sistemin gjyqësor. Përderisa procedura e emërimit nuk politizohet, atëherë emërimi sipas meritave do të bënte të mundur që automatikisht të sigurohet një larushi e personelit të sistemit gjyqësor.

Rekomandime:  Të drejtat e minoriteteve: Në çdo definicion duhet të përfshihen jo vetëm të drejtat individuale të pjesëtarëve të një grupi, por edhe të drejtat kolektive të një grupi pakicë. Njëkohësisht, këto të drejta duhet të kenë një rol dhe funksion integrues.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE

 Përfshirja në Kushtetutë: Ekspertët sqaruan se të drejtat njerëzore, përfshirë këtu edhe të drejtat e minoriteteve janë vlera të domosdoshme, ngase ato lidhin shoqërinë me individin. Meqë kjo bazohet në ligjet e aplikueshme që përligjin obligimin për t’i mbrojtur të drejtat, atëherë këto të drejta dhe mekanizma mbrojtëse i takojnë Kushtetutës.

 Mekanizmat mbrojtëse: Spektri i mekanizmave për mbrojtjen e të drejtave njerëzore është ndarë në tri kategori (i brendshëm, i jashtëm dhe mekanizmat mbikombëtar). Akëcili syresh duhet të shqyrtohet me kujdes në mënyrë që të sigurohet një sistem mbrojtës më efikas dhe më gjithëpërfshirës.

 Përfshirja e ligjit ndërkombëtarë: Meqë shumica e instrumenteve për mbrojtjen e të drejtave njerëzore janë pjesë përbërëse e ligjit ndërkombëtarë, atëherë në Kushtetutë duhet të përfshihen edhe mekanizmat adekuatë për të siguruar integrimin e tyre në arkitekturën legjislative vendore.

 Krijimi i besimit në sistem:: Lidhur me këtë ekspertët sqaruan dhe përsëritën disa herë se mënyra më e mirë për t’iu shporrur dilemave është që të krijohet vullneti i mirë dhe që ky kompromis të arrihet në këtë mënyrë: sa më shumë që grupet të kenë besim në sistem, aq më pak do të kenë nevojë për garanci dhe aq më efikase do të jenë institucionet.

Një proces kushtetues legjitim: Krijimi i vullnetit politik

 Mbi legjitimitetin, përfshirjen dhe transparencën: Ekspertët shfrytëzuan rastin që të vejnë në dukje se procesi kushtetues luan një rol vendimtar jo vetëm në ndërtimin e vullnetit politik tek të gjitha grupet e shoqërisë, por edhe në sigurimin e një kushtetute legjitime. Procesi duhet të jetë gjithëpërfshirës ku të gjitha grupet mund të marrin pjesë në mënyrë transparente.

 Mbi rolin e politikanëve dhe ekspertëve: Gjatë procesit kushtetues, duhet të përcaktohet qartë si roli i politikanëve ashtu edhe i ekspertëve. Politikanët duhet të punojnë rreth ndërtimit të konsensusit. Ndërkaq, ekspertët, mbështetur në udhëzimet politike, duhet të impenjohen rreth gjetjes së një zgjidhjeje origjinale përmes studimeve krahasuese, veçanërisht me vendet e rajonit, duke mbajtur gjithnjë parasysh specifikat e Kosovës.

Sigurimi i legjitimitetit: Nevoja për përfshirje në proces si dhe për pronësi vendore dhe transparencë të procesit

 Sipas ekspertëve procesi kushtetues është zakonisht mjaft i gjatë, sidomos në shoqëritë e përçara në baza etnike (që është një fenomen që kërkon më tepër kohë për t’u tejkaluar se sa fjala vjen kur kemi përçarje për shkak të ideologjisë politike).

 Procesi kushtetues nuk duhet ngutur për shkak të interesave afatshkurtra. Kjo për faktin se shpejtësia mund të shkojë në dëm të arritjes së konsensusit politik dhe të rezultojë në institucione jofunksionale. Ndaj, lidhur me këtë, ekspertët theksuan nevojën që të kihet parasysh edhe agjenda e bashkësisë ndërkombëtare.

Procesi i statusit dhe kushtetuta: Faza e hartimit pas zgjidhjes së statusit

• Procesi kushtetues, nëse drejtohet si duhet, do të luajë një rol pozitiv në gjetjen e zgjidhjeve rreth mosmarrëveshjeve fillestare dhe njëherësh do sigurojë zbatimin e Kushtetutës.

• Procesi i hartimit të kushtetutës nuk duhet të përzihet me procesin e statusit me qëllim që të evitohet

10 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE

përzierja e politikës dhe ngecja eventuale e procesit, veçanërisht çështjet rreth të drejtave të njeriut.

• Procesi i statusit do të duhej të siguronte të paktën disa parime që do të merreshin parasysh gjatë hartimit të Kushtetutës. Së këndejmi, hartimi i saj duhet të bëhet vetëm pasi të dihet rezultati i negociatave.

• Njëherësh, duhet mbajtur parasysh se para se të fillohet me hartimin e Kushtetutës duhet të bëhen parapërgatitje serioze dhe shumë të rëndësishme, madje disa pjesëmarrës ishin të mendimit se Kuvendi do të duhej ta mandatonte një organ që të hartonte Kushtetutën, vetëm pasi të dihej rezultati i bisedimeve për statusin.

Rekomandime:

 Ekspertët bënë të qartë se gjatë fazës përgatitore, të gjitha forcat politike përfshirë këtu edhe të gjitha grupet duhet të bien dakord rreth këtyre çështjeve: o Si të procedohet rreth hartimit të Kushtetutës? o Kush duhet të jetë përgjegjës? o Çfarë rregullash dhe procedurash duhet ndjekur? o Si të kanalizohet kontributi i qytetarëve të Kosovës? o Si të përfshihet dhe të merret parasysh kontributi i shoqërisë në këtë proces?

 Fare në fund, të gjithë pjesëmarrësit ishin dakord se përgatitjet patjetër duhet të fillojnë para se të mund të kalohet në fazën tjetër (fazën formale të hartimit).

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 11  FJALA E HAPJES

Fjala e hapjes nga Ambasadori Werner Wnendt

20 qershor 2006

Zonja dhe zotërinj,

Do të doja që në fillim t’ju dëshiroj mirëseardhje të gjithë pjesëmarrësve në këtë Tryezë të Rrumbullakët të Parlamentarëve dhe Ekspertëve për Çështje Kushtetuese. Mirëseardhje të veçantë dhe të përzemërt i dëshiroj Kryetarit Berisha dhe të gjithë deputetëve të Kuvendit, si dhe anëtarëve të grupit punues për çështje kushtetuese. Vetë pjesëmarrja juaj fakton se sa shumë rëndësi i kushtoni ju një debati kaq serioz për hartimin e Kushtetutës së Kosovës. Po kështu, do të doja t’i uroj mirëseardhje të gjithë ekspertëve, të cilët erdhën këtu nga vende të ndryshme të Evropës dhe madje edhe nga Amerika e largët për të dhënë kontributin e tyre, me ekspertizën dhe përvojën e tyre, në këtë ngjarje. Sonte është mbrëmja kur duhet të takohemi ndaj, duke pritur me padurim fillimin e diskutimeve joformale me të gjithë, ju ftoj me kënaqësi që ta shfrytëzoni sa më shumë këtë mundësi për të diskutuar me ekspertë. Më lejoni, që ta filloj fjalën time duke ua rikujtuar shkurtimisht arsyet pse jemi tubuar këtu. Kjo tryezë e rrumbullakët është pjesë e Programit të OSBE-së për Mbështetje në vitin 2006, që ka për qëllim që t’ju ofrojë ju ekspertizë teknike dhe njohuri të tjera. Ndonëse nuk është në mandatin tonë që të marrim pjesë drejtpërsëdrejti në procesin e negociatave, qëllimi ynë është që të mbështesim në mënyrë të tërthortë të gjitha palët e përfshira në negociata, përfshirë këtu ata që merren me çështjet kushtetuese. Siç e dini, askush nuk është duke e kontestuar faktin se me zgjidhjen e statusit do të ketë nevojë për hartimin dhe miratimin e një Kushtetute të re, së këndejmi, ne konsiderojmë se ky është një moment i volitshëm që, para pushimeve verore dhe para fillimit të fazës së re të negociatave, të organizohet një debat i këtillë. Është e udhës të vihet në dukje se OSBE-ja nuk përkrahë ndonjë model apo zgjidhje të caktuar kushtetuese. Megjithatë, ne të gjithë jemi dakord se kjo është një çështje jashtëzakonisht e ndjeshme. Prandaj, përmes organizimit të kësaj tryeze të rrumbullakët, OSBE-ja dëshiron që të promovojë përfshirjen në proces dhe njëherësh të krijojë sensin për pronësinë ndaj këtij procesi, duke hapur kështu një debat të gjerë, ku do të përfshihen si ekspertët ashtu edhe deputetët e Kuvendit. Unë kujtoj që, ashtu si edhe në mbarë botën, Kuvendi duhet të luajë një rol vendimtar në këtë proces. Deputetët e Parlamentit kanë një detyrë të shenjtë, që të përfaqësojnë popullin dhe të gjejnë zgjidhjet më të mira për të ardhmen e Kosovës. Kjo tryezë ka për qëllim që të shërbejë si platformë për diskutimin e çështjeve si planet e ndryshme për kushtetutën, përfshirjen e të drejtave njerëzore në kornizën kushtetuese dhe rëndësinë në përgjithësi të një dokumenti të këtillë për një shoqëri demokratike. Afër mendsh se do ngrihen dhe do të diskutohen edhe çështje që kanë të bëjnë me vendosjen e ekuilibrit midis pushtetit legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor. Veç këtyre, do të diskutohen edhe aspekte të caktuara të sistemit të ardhshëm zgjedhor në Kushtetutë, në varësi prej asaj se a do të përfshihet dhe në çfarë mase do të përfshihet kjo çështje në Kushtetutë. Me këtë rast, do të kemi rastin t’i dëgjojmë kontributet profesionale dhe shumë të çmuara të ekspertëve, ku pos të tjerash do të mësoni edhe për shembujt dhe praktikat më të mira. S’ka pikë dyshimi se përgatitja e një kornize të tillë është një hap tejet i rëndësishëm për një shoqëri demokratike; megjithatë, kjo nuk mjafton. Sipas mendimit tim kjo është vetëm një nga çështjet e rëndësishme: Është e vërtetë se parimet e përgjithshme janë shumë të rëndësishme, por zbatimi konkret i këtyre dispozitave dhe normave është edhe më i rëndësishëm. Kësisoj, ju mund të keni, siç ishte rasti me Bashkimin Sovjetik, një tekst shumë të mirë dhe të fuqishëm në letër, por që nuk mund të vihet në jetë, qoftë për shkaqe politike apo për arsye se nuk ekzistojnë resurse të mjaftueshme. Vendi prej nga vi unë, Gjermania, nga ana tjetër është shembull i mirë se si duhet respektuar dhe zbatuar Kushtetuta. Në Gjermani pas Luftës së Dytë Botërore (LDB), u themelua Gjykata Kushtetuese si një institucion i fuqishëm, i cili me shumë seriozitet e ka kryer misioni e vet të promovimit dhe zbatimit të Kushtetutës, veçanërisht kur është fjala për mekanizmat për mbrojtjen e të drejtave njerëzore. Prandaj, çështja është se si mund të garantojmë një implementim të mirëfilltë? Çfarë mekanizmash mbikëqyrës duhet të ekzistojnë? Këto janë çështje fundamentale, të cilat shpresojmë se kjo konferencë do të na ndihmojë t’i sqarojmë. Si po shihni, është mjaft e lehtë të fillojmë të lëshohemi në këto tema, madje edhe në një fjalim të rastit. Megjithatë, i kemi dy ditë përpara për të hyrë në detaje, për të zhvilluar diskutime të frytshme dhe, madje si shpresojmë ne, për të sqaruar edhe nevojën për një marrëveshje midis të gjitha komuniteteve rreth disa problemeve dhe çështjeve kruciale siç janë të drejtat e njeriut dhe të minoriteteve, funksionimi i sistemit gjyqësor dhe roli udhëheqës i Parlamentit. Më lejoni që fare në fund t’ju dëshiroj një mbrëmje të këndshme dhe relaksuese para takimit tonë të nesërm në seancën e parë. Edhe një herë ju faleminderit të gjithëve për pjesëmarrjen tuaj dhe tani fjalën e ka Kryetari Berisha.

12 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  FJALA E HAPJES

FJALA E KRYETARIT TË PARLAMENTIT TË KOSOVËS NË SESIONIN E HAPJËS SËTRYEZËS SË RRUMBULLAKËT PARLAMENTARE DHE ME EKSPERTË MBI ÇËSHTJET KUSHTETUESE

Duke ju përshendetur juve dhe duke shprehur kënaqësinë time që po marr pjesë në hapje të kësaj tryeze të rrumbullakët parlamentare e me ekspertë, kushtuar një teme tepër të rëndësishme , ndjehem shumë i obliguar që në fillim, në emër të Parlamentit të Kosovës të falënderoj OSBE-në për organizim me kompetencë dhe për sigurimin e pjesëmarrjes në këtë tryezë të ekspertëve ndërkombetarë me reputacion . Për këtë vërtetë mertitoni mirënjohjen e Kuvendit të Kosovës sikundër edhe për shumë punë të mira që OSBE-ja i ka bërë në Kosovë dhe në rajon. Kosova, siç dihet tanimë, ndodhet në fund të maratones pra para definimit të statusit të saj të ardhshëm. Ajo prandaj ,si cdo vend tjetër , duhet dhe do të ketë aktin e saj më të lartë politiko-juridik, pra kushtetutën e saj. Pa pretenduar të lëshohem në shpjegime juridike të përmbajtjës së aktit më të lartë kushtetues, për materjen që duhet të përfshijë apo për fushat që duhet të rregullojë, dua të them se tema e tryezës që po fillon sot në Shkup synon të shtjellojë ato momente dhe orientime bazike , pa të cilat nuk mund të bëhet një Kushtetutë. Këtu hyjnë shikimi krahasues I sistemeve kushtetuese që funksionojnë në botë, dallimet në mes këtyre sistemeve, funksionaliteti i tyre pastaj ekuilibri dhe ndarja adekuate e kompetencave dhe përgjegjësive ndërmjet Presidentit , Kuvendit , Qeverisë dhe gjyqësorit, strukturat qeveritare dhe bartja e kompetencave nga pushteti qendror në atë lokal , të drejtat e njeriut dhe të minoriteteve , sistemi zgjedhor etj. Me një fjalë do të diskutohen të gjitha elementet që u përgjigjen dhe përshtaten më mirë rrethanave dhe aspirimeve të Kosovës dhe qytetarëve të saj për një shtet demokratik, shtet të qytetarëve të barabartë dhe me shanse të barabarta prosperiteti, pavarsisht nga diversiteti etnik, kulturor, gjuhësor apo racor. Duke I pasur njohuritë e plota dhe të qarta për elementet përbërëse, bëhet plotësisht I qartë imazhi dhe përmbajtja e tërësisë, kështuqë mbi këtë fakt, kompetentët që do vendosin duhet të jenë të pajisur mirë me njohuritë e nevojshme , me kompetence dhe cilësi. Profesionalizmi I ekspertëve pjesëmarrës në këtë tryezë, jam I sigurt se gjatë këtyre dy ditëve do lehtësojë arrtijen e qëllimit të tryezës. Eshtë një veprim dhe organizim I duhur, jashtëzakonisht I rëndësishëm dhe unë besoj edhe në kohën e duhur. Proceset aktuale në të cilat ndodhet Kosova kërkojnë si domosdoshmëri që të përshpejtohet puna dhe përgatitjet për bërjen e Kushtetutës e cila, nuk ka nevoje të thuhet se është bërë një Conditio sine qua non, respektivisht një domosdoshmëri që momenti I definimit të statusit të gjeje të gatshëm edhe aktin më të lartë politiko-juridik të Kosovës për të mos u krijuar vakuum kushtetues dhe institucional. Jam I prirur të besoj se nga kjo tryezë do të dalë një ofertë e begatshme që do të ketë rëndësi të madhe në hartimin e Kushtetues së ardhëshme të Kosovës. Këtë e them duke u nisur nga kapitujt tematik të punës së konferencës por sidomos e them duke u nisur nga emrat e respektuar , shumica personalitete me dije akademike ose me pervojë te cmuar në cështjet e organizmit institucional , organizmit të strukturës së pushtetit. Këtë optimizëm e mbështes edhe në listën e pjesmrrësve nga Kosova , kolegëve tanë te cilët kanë përvoja të konsiderueshme në këtë aspekt qoftë nga angazhimet konkrete rreth organizmit te institucioneve të pasluftës në Kosovë apo edhe më herët nga praktika kushtetuese e Kosovës ose pjesmarrja e tyre në hartimin e Kushtetutës së Jugosllavisë së dikurshme. Ju sic e dini Kosova kishte një Kushtetutë të vitit 1974 e cila për kohën dhe rrethnat ishte shumë e avansuar .Në nje moment tërë populli I Kosoves doli në mbrojtje te saj duke demonstruar nëpër rrugët e Kosovës por kjo thirrje e qytetarëve te Kosoves atë kohë nuk u kuptua sa duhet nga bashkësia ndërkombëtare. Rënia e Murit të Berlinit dhe erërat demokratike të viteve 90-të sollën edhe në Kosovë një lëvizje e cila u artikulua edhe në formën e një Kushtetute të miratuar në Kacanik ndonëse nën kërcnimin e forcave të policisë serbe. Por kjo është histori dhe nuk dua të ndalem me gjatë rreth asaj kohe. Ajo që dua të them është se presim me optimizëm epilogun e këtij takimi të Shkupit. Të gjitha parakushtet ekzistojnë për këtë pritje: përkrahja gjeneroze e bashkësisë ndërkombëtare dhe vullenti I mirë e gatishmeria e institucioneve të Kosovës. Korniza Kushtetuese ka kohë që është bërë e ngushtë ose një lloj pengese proceseve dhe dinamikes së zhvillimti në Kosovë por edhe si e tillë në shumë aspekte mund të merret para syshë , sidomos pjesa e saj normative. Vec kesaj kolegët tanë nga Kosova kanë sjell me vete një draft me parimet themelore I cili jam I sigurt se përmban bazë të mirë te punës per hartimin e Kushtetutes se Kosoves

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 13  FJALA E HAPJES

Te nderuar pjesmarrës. Në këtë paraqitje timen nuk e kam ndërmend të prezantoj ndonjë projekt të vecantë , ose mendime specifike për Kushtetutën sepse këtë jam I sigurt se do ta bëjnë ekspertet e pranishëm. Por në mënyrën më të përmbledhur dhe më simplistike më lejoni të them se ajo që duam ne është një Kushetute moderne. Kushtetutë e cila cliron energjitë positive të zhvillimit, mundëson ekonominë e tregut të lirë, frymen e bashkëpunimit me fqinjët në interes të paqës dhe stabilitetit në rajon. Duam një Kushtetutë e cila ofron garancione për të drejtat e njeriut, model të avansuar të barazisë për minoritetet, një kushtetutëë që mundëson funksionimin e shtetit ligjor, demokraci të mirëfillit sipas modelit të vendeve me të përparuara. Gjërat që në një masë të madhe I kemi rregulluar me ligje, ose premtimet e quajtura standarde tani duam ti rregullojmë në formën me të sigurt dhe më të fuqishme të quajtur Kushtetutë. Pra nga Prishtina , me konkretisht nga Kuvendi I Kosovës kam ardhur këtu në Shkup që të sjell jo ultimatutme , jo rezerva e pengesa, por vullnetin e mirë , gatishmerinë për mbështetje e kooperim maksimal në hartimin e dokumentit më të lartë juridik të Kosoves. Nuk duam improvizime, as tekst që përshkohet nga inate meskine, folklor me rezonancë nga e kaluara por draft funksional dhe modern. Kemi deshirë që ky të jetë tekst që do të jetojë gjatë pikërisht për faktin se do të artikulojë aspiratat e qytetarëve të Kosovës, atyre që do ta duan e ta ndiejnë si dokument që hap horizonte e jo që krijon limite për askend. Tashmë disa herë e kemi bërë të qartë , dhe kjo nuk ka qenë hipokrizi por sinqeritet, kur kemi deklaruar e premtuar se Kosova e nesërme do të jetë shtet I qytetarëve të barabrate, do të jetë shtet laik, do të jetë shtet me standardet me të avansuara për të drejtat dhe liritë e të gjithë qytetarëve të saj. Këto komponenta në mënyrën me adapte , me funksioanle do të zënë vend në Kushetutë dhe do të garantohen përmes mekanizmave të legjitimuara nga vetë Kushetuta. Ja pra cfarë janë pritjet tona nga ky takim që po fillon sot në Shkup. Edhe njëherë ju falënderoj për angazhimin tuej dhe ju uroj punë të mbarë .

14 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  RAPORTET E SEANCAVE

RAPORTET E MBAJTËSVE TË PROCESVERBALIT

Sqarim Pikëpamjet e shprehura në këtë dokument shprehin pikëpamjet e vetë folësve dhe jo të organizatave të tyre apo të Misionit të OSBE-së në Kosovë. Seanca e I: “Hyrje e përgjithshme në kushtetutë” Moderatori: Per Semb Oevind, Misioni i OSBE-së në Kosovë

Fjala hyrëse: Ambasadori Verner Vnendt, Kryesuesi i Misionit të OSBE- së në Kosovë Folësi kryesor: Poll Villiams, Universiteti Amerikan, Kolegji Juridik i Uashingtonit dhe Shkolla për Shërbime Ndërkombëtare

Diskutimet e panelit: Vernon Bogdanor, Universiteti i Oksfordit, Kolegji i Brasenose Rik Lorenc, Shkolla Xhekson për Studime Ndërkombëtare, Universiteti i Uashingtonit Emilia Drumeva, Gjykata Kushtetuese e Bullgarisë

Respondenti: Hydajet Hyseni, Kryetar i Komisionit për Çështjet Ligjore, Gjyqësore dhe për Kornizë Kushtetuese

Objektivi Kjo seancë iu kushtua prezantimit të funksioneve kryesore të kushtetutës në strukturat qeveritare demokratike si dhe karakteristikave themelore të saj. Pos kësaj, në këtë sesion u diskutua edhe për specifikat e procesit kushtetues.

Fjala hyrëse Ambasadori Vnent ka bërë të dituar se arsyeja kryesore për organizimin e tryezës së rrumbullakët është zgjerimi dhe thellimi i debatit aktual për çështjet kushtetuese, duke i bashkuar aktorët vendor dhe ekspertët ndërkombëtarë. Me këtë rast, ai vuri në pah se kjo është një detyrë mjaft e ndërlikuar dhe sfiduese, ndaj u bëri thirrje pjesëmarrësve që të përmbahen nga politizimi i debatit me qëllim që të bëhet i mundur një bashkëbisedim dhe shkëmbim i frytshëm i ideve.

Folësi i parë Folësi kryesor theksoi rëndësinë që ka vetë procesi kushtetues sidomos për periudhën pas konfliktit, në një vend të përçarë siç është Kosova. Ai theksoi rëndësinë e këtij procesi karshi procesit të statusit, duke vënë në dukje se, edhe pse sipas të gjitha gjasave, për disa pjesë të kushtetutës do të gjendet zgjidhja pas zgjidhjes së statusit, megjithatë procesi kushtetues është proces më afatgjatë. Për të siguruar një zgjidhje dhe rezultat legjitim lipset që procesi të jetë gjithëpërfshirës dhe të ketë pronësisë vendore.

Ndaj, ka të ngjarë që procesi të zgjasë edhe më tepër dhe madje, sipas tij, të vazhdojë edhe pas zgjidhjes së statusit, ngase për të siguruar një konsensus politik dhe një vizioni të përbashkët nevojiten konsultime gjithëpërfshirëse.

Folësi mandej bëri fjalë edhe për fazat e ndryshme të procesit. (1) Fazën përgatitore të konsultimeve fillestare me qëllim të arritjes së një marrëveshjeje për një sërë rregullash të qarta dhe për afatet kohore. (2) Fazën e hartimit, me qëllim të balancimit të udhëzimeve politike dhe punës teknike. Kjo është cilësuar si faza më e vështirë, që duhet të menaxhohet me kujdes. (3) Periudhën e konsultimit publik për informimin dhe edukimin e publikut rreth kushtetutës me qëllim të sigurimit të pronësisë së gjerë në këtë proces. Prandaj, duhet të krijohet një mekanizëm për kanalizimin e kontributit publik. (4) Shqyrtimin përfundimtar në mënyrë që të bëhet përpunimi i komenteve, vërejtjeve dhe sugjerimeve, të dala nga konsultimet me publikun. Gjatë kësaj faze, dokumenti do të mund të shqyrtohej edhe nga institucionet përkatëse për të siguruar pajtueshmërinë me ligjet dhe normat ndërkombëtare. (5) Pas miratimit, do të duhej të parashihej, faza e zbatimit me qëllim të fitimit të besimit, dhe sigurimit të legjitimitetit.

Sipas folësit, gjatë gjithë kësaj ndërmarrjeje, duhet respektuar rregullat në vijim: - Kufizimi i mundësisë së imponimit të kontrollit, që do të mund të krijonte mosbesim dhe mungesë të legjitimitetit; - Krijimi i mundësive për pjesëmarrje gjithëpërfshirëse në proces, që do të mund të gjeneronte ide të dobishme dhe njëherazi të shërbejë si model për sjelljen në mënyrë demokratike edhe në të ardhmen; - Krijimi i strukturave të duhura për të bërë të mundur sigurimin e kompromiseve; - Të shikohet nga e ardhmja; dhe - Të menaxhohet me kujdes pjesëmarrja e komunitetit ndërkombëtar, posaçërisht në Kosovë ku komuniteti ndërkombëtar është shumë i involvuar në bisedimet për status.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 15  RAPORTET E SEANCAVE

Folësi i parë i panelit Folësi i parë i panelit vuri në dukje se, ndonëse kushtetuta është tejet e rëndësishme, megjithatë ajo nuk është as fillimi e as fundi i procesit demokratik dhe se institucionet e krijuara nën kornizën kushtetueses mund të funksionojnë vetëm nëse ekziston një marrëveshje e përgjithshme. Së këndejmi, para së gjithash në epiqendër të vëmendjes duhet të jetë arritja e marrëveshjes politike. Kjo vlen sidomos për shoqëritë e përçara siç është Kosova, ku do të duhej bërë një balancim i kujdesshëm midis presionit për të siguruar statusin e barabartë për grupet e ndryshme dhe efikasitetit institucional. Me fjalë tjera, sa më shumë që komunitetet të kanë besim në sistem, aq më pak atyre u duhen garanci dhe aq më efikase do të jenë institucionet. Ai më tej sugjeroi se mënyra më e mirë për rritjen e besimit me rastin e miratimit të një kushtetute në një mjedis të tillë, është përdorimi i referendumit të shumëfishtë, nga një në secilin grup.

Folësi i dytë i panelit Folësi i dytë i panelit e bëri krahasimin e gjendjes në Kosovë dhe Gjeorgji. Me këtë rast, ai vuri në dukje se ndërsa konteksti ishte krejtësisht i ndryshëm, megjithatë kishte edhe ngjashmëri me fazat e pas konfliktit të rajoneve të tjera në botë. Së këtejmi, është po ashtu me rëndësi që të bëhet krahasimi me vendet tjera si dhe nxjerrja e përvojave nga këto vende. Njëherësh, ai theksoi se një element i rëndësishëm është edhe roli që procesi kushtetues mund ta luaj në lehtësimin e procesit të pajtimit.

Folësi i tretë i panelit Duke u mbështetur në përvojën e saj si pjesëmarrëse në hartimin e kushtetutës së Bullgarisë, pastaj si praktikante dhe aktualisht si gjykatëse kushtetuese, folësja vuri në pah rolin kryesor të ekspertëve në këtë proces, që së toku me politikanët, duhet të jenë në gjendje të tregojnë fleksibilitet dhe origjinalitet në ofrimin e zgjidhjeve të pranueshme, gjatë procesit të ndërtimit të konsensusit politik.

Duke bërë fjalë për atë se çfarë do të duhej të përmbante së paku një kushtetutë, ajo tha se së pari, një kushtetutë duhet që të përfshijë të drejtat dhe liritë elementare njerëzore dhe së dyti, ajo do të duhej të funksiononte si një kornizë ligjore për përcaktimin e standardeve dhe parimeve. Një kushtetutë nuk do të duhej të mbulonte çdo gjë, por do të duhej të ishte në gjendje të japë përgjigje në çfarëdo pyetje përmes interpretimit të saj.

Ndërsa, duke iu referuar procesit të hartimit dhe miratimit të kushtetutës, ajo bëri të ditur se edhe pse qytetarët janë elementi dhe faktori më i rëndësishëm demokratik në procesin e hartimit të kushtetutës, megjithatë për arsye praktike do të duhej të krijohej një organ kushtetues siç është kuvendi kompetent, dhe të definohet qartë modaliteti për miratim. Ajo e përmbylli fjalën e saj me dispozitat specifike që bëjnë të mundur zbatimin e kushtetutës, pa krijuar vakum pas hyrjes në fuqi. Këtu do të mund të përfshihej një pako ligjesh si hap i parë drejt kushtetutës.

Respondenti Duke reaguar ndaj folësit kryesor, ai tha se ekziston një pajtueshmëri e përgjithshme si rreth përkrahjes ndërkombëtare për procesin kushtetues, ashtu edhe për të mësuar nga përvoja e rajoneve të tjera në botë. Njëherësh, ai vuri në pah specifikat e situatës në Kosovë, për të cilën duhet gjetur zgjidhje të përshtatshme. Veç kësaj, Kosova vërtetë ka pasur përvojë kushtetuese në të kaluarën, pra ekziston një ekspertizë dhe përvojë vendore, gjë që do të luajë një rol tejet të rëndësishëm në këtë proces. Fundja, qëllimi kryesor është që i gjithë procesi të ketë ndikim pozitiv në stabilitetin e rajonit.

Duke bërë fjalë për parimet e përgjithshme, ai vuri në dukje se ka pasur konsensus jo vetëm për një kushtetutë evropiane funksionale, moderne dhe operative, por edhe për parimet e të drejtave të njeriut. Këtu do të do të përfshiheshin edhe zgjidhje më të avancuara për të drejtat e pakicave, gjë që do t’i favorizonte komunitetet pakicë dhe do të ishin në harmoni me dëshirat e shumicës. Sipas tij, ekziston edhe një pajtueshmëri e përgjithshme mbi zhvillimin e një sistemi parlamentar, i cili do të kishte për qëllim sigurimin e një funksionaliteti më të madh krahasuar me atë që është parashikuar me Kornizë Kushtetuese.

Së fundi, ai konsideron se Kuvendi përmes krijimit të së ashtuquajturës konferencë kushtetuese, do të duhej të merrte pjesë në mënyrë aktive në procesin kushtetues. 16 16 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  RAPORTET E SEANCAVE

Diskutim Procesi kushtetues – Roli i Kuvendit Diskutimi u përqendrua më tepër në procesin e hartimit të kushtetutës sesa në përmbajtjen e kushtetutës. Afër mendsh se procesi kërkonte një pronësi vendore përmes konsultimeve të gjera të bazuara në parimet demokratike të transparencës dhe gjithëpërfshirjes, në mënyrë që të sigurohet legjitimiteti i procesit. Së këndejmi, shumica e folësve theksuan se Kuvendi duhet ta ketë rolin udhëheqës në këtë proces. Njëherësh, diskutuesit vunë në dukje edhe rolin që mund të luajë grupi punues për Kushtetutë i Ekipit Negociator. Në fund, pjesëmarrësit theksuan se zbatimi i kushtetutës në tërësi është shumë më me rëndësi sesa miratimi i një teksti të mirë kushtetues.

Procesi i shkurtër kundruall procesit të gjatë kushtetues Vlen të theksohet se është diskutuar mjaft edhe për ndërlidhjen e procesit kushtetues me procesin e statusit. Nga njëra anë, disa pjesëmarrës ishin të mendimit se kushtetuta do të duhej të ishte gati po atë ditë kur të zgjidhet statusi, ngase kësisoj do të evitohej mundësia që komuniteti ndërkombëtar të imponojë një dokument kushtetues. Ndërsa, nga ana tjetër, u theksua se do të ishte gabim nëse do përshpejtohej procesi i hartimit të kushtetutës, ngaqë kjo do ta bënte të pamundur arritjen e konsensusit sidomos me komunitetet pakicë. Po kështu, duke mbajtur parasysh se në Kosovë ekziston një kornizë kushtetuese, dhe se nuk ka ndonjë rrezik për vakum ligjor, atëherë kjo punë nuk do të duhej marrë me urgjencë, sidomos nëse qëllimi i procesit është që të gjinden zgjidhje afatgjata, që do të zbusnin dhe zvogëlonin përçarjet në baza etnike. Njëkohësisht, kjo do të bënte të mundur edhe shmangien e bllokimit eventual apo mbase edhe të ushtrimit të ndikimit në procesin e statusit.

Shqetësimet e komuniteteve pakicë Pos këtyre, gjatë diskutimeve është vënë në pah se procesi i hartimit do të duhej të mundësonte pjesëmarrjen e ekspertëve nga të gjitha komunitetet për të punuar rreth arritjes së qasjeve të përbashkëta, dhe se shqetësimet e ngritura nga komunitetet pakicë do të duhej që jo vetëm të dëgjohen dhe shënohen, por edhe të merren parasysh. Me fjalë të tjera, shumica nuk do të duhej të mundohej të përfitojë vetëm për vete nga ky proces kushtetues, por ajo do të duhej të punojë për realizimin e interesave të të gjitha palëve.

Ndërhyrjet e diskutuesve lidhur me përmbajtjen e kushtetutës kryesisht theksonin nevojën e balancimit midis të drejtave individuale dhe atyre minoritare (apo të komuniteteve) si dhe midis efikasitetit institucional dhe atij të mbrojtjes së grupeve të veçanta. Një shqetësim tjetër që u ngrit gjatë diskutimeve kishte të bënte me atë se sa largpamëse do të duhej të ishte kushtetuta, pra a do të duhej që procesi të përqendrohej më tepër në integrimin e ardhshëm se sa në mbrojtjen aktuale.

Raportuesi: Patris Kuesada – Misioni i OSBE-së në Kosovë

Seanca e II: “Institucionet” Moderatori: Frenklin De Vrieze – Misioni i OSBE-së në Kosovë Folësit kryesor: Vernon Bogdanor – Universiteti i Oksfordit, Kolexhi i Brasenose Amjad Atallah-Iniciativa për Vlerësime Strategjike Arsim Bajrami – Grupi punues për Kushtetutë, Ekipi Negociator i Kosovës

Respondentja: Gjynaze Syla, Kryetare e grupit parlamentar të AAK- së

Objektivi Në epiqendër të vëmendjes së kësaj seance ishin përgatitjet dhe marrëveshjet e nevojshme institucionale për sigurimin e një qeverie funksionale në Kosovë, përfshirë këtu edhe ndarjen e kompetencave dhe sistemin e kontrollit dhe balancit.

Folësi i parë Folësi i parë diskutoi rreth modeleve të ndryshme të strukturave të ekzekutivit. Duke shtruar pyetjen se, kujt do t’i jepte përgjegjësi qeveria, parlamentit apo ndonjë institucioni tjetër, ai bëri të qartë se nëse qeveria është përgjegjëse ndaj parlamentit, atëherë kjo do të thotë se qeveria në të vërtetë është përgjegjëse ndaj “shumicës”. TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 17  RAPORTET E SEANCAVE

Një alternativë mund të jetë qeveria “me komunitete”, ku sipas rregullit partitë e pakicave do të ishin pjesë e qeverisë.

Folësi tutje foli edhe për rolin që mund të luajë Kryetari i shtetit për pajtimin e komuniteteve të ndryshme apo edhe për rolin simbolik që mund të ketë ai. Sido që të jetë, Kryetari, veçanërisht në rastin e Kosovës duhet t’i përfaqësojë të gjithë qytetarët.

Folësi, mandej bëri të dituar se ekziston një spektër i gjerë praktikash legjislative për mbrojtjen e pakicave, siç janë vetot e pakicave ose kufizimi i votës së shumicës. Ai po kështu tha se problemi kryesor është se si të mbrohen minoritetet dhe si të mënjanohet përfshirja e elementeve jofleksibile në sistemin legjislativ. Një nga sugjerimet ishte që të krijohet një komision në parlament për mbikëqyrjen e punës së qeverisë. Legjislacioni mund të shqyrtohet në disa faza: në fazën paralegjislative, kur hartimi i legjislacionit shqyrtohet në parlament për herë të parë; faza legjislative, me ç’rast dëshmitarët mund të ftohen për ta informuar parlamentin; dhe faza post-legjislative, për të konstatuar se me çfarë efikasiteti është duke u zbatuar legjislacioni.

Folësi po ashtu vuri në dukje edhe abuzimet që mund të bëhen me rastin e shpërbërjes së parlamentit për kohë të pacaktuar nga ana e qeverisë. Ndërsa, nga ana tjetër, afatet a caktuara për parlamentin, sipas tij, mund të çojnë deri te jo fleksibiliteti dhe stagnimi. Ndaj edhe për këtë duhet të sigurohet një balancë.

Duke bërë fjalë për një sërë modelesh që praktikohen në tërë Evropën, ai theksoi se ndonëse sistemi i kontrollit dhe balancit janë pjesë përbërëse e çdo qeverie, megjithatë nuk ekziston ndonjë metodë ideale. Vetë ekzistimi i institucioneve nuk do të thotë se ato janë funksionale; çelësi për qeverisje të suksesshme është dëshira dhe vullneti për t’i bërë institucionet funksionale. Së këndejmi, nëse nuk ekziston vullneti për një gjë të tillë, madje edhe një kushtetutë e përkryer nuk do të ishte e suksesshme. Për këtë temë është bërë fjalë gjatë gjithë kohës së mbajtjes së tryezës së rrumbullakët.

Folësi i dytë Kushtetuta dhe procesi i statusit Folësi i dytë ishte i mendimit se është shumë vështirë që të negociohet në të njëjtën kohë për pavarësinë dhe kushtetutën. Duke marrë si shembull Palestinën, ai sqaroi se në disa raste, shtetet në zhvillim nuk e fitojnë as pavarësinë e as kushtetutën, ndaj i paralajmëroi pjesëmarrësit se procesi i hartimit të kushtetutës mund të zgjasë, madje nganjëherë zgjatë me vite të tëra. Ndërkaq, sipas tij marrëveshja dhe rregullimi më ideal kushtetues mund të arrihej nëse procesi i statusit përfundimtar dhe kushtetuta e përplotësojnë njëra tjetrën.

Si ndikon kushtetuta në formësimin e shtetit Meqë kushtetuta përcakton formën e qeverisjes, atëherë ajo jo vetëm që ka ndikim të përhershëm në funksionimin e shtetit, por edhe në mënyrën se si perceptohet. Për më tepër, praktikat e kohëve të fundit të shteteve faktojnë se madje kushtetuta është kriteri që përcakton edhe atë se si komuniteti ndërkombëtar e sheh një shtet, si udhëheqës moral të rajonit apo thjeshtë si përsëritës të gabimeve të fqinjëve të vet. Madje në bazë të kësaj përcaktohet edhe shkalla e mbështetjes së komunitetit ndërkombëtar për shtetet. Së këndejmi, hartuesit e kushtetutës duhet ta caktojnë një standard, të mendojnë në mënyrë kreative, e jo në mënyrë teknokratike.

Çështjet kryesore, për të cilat kushtetuta duhet të gjejë zgjidhje Së pari, duhet zgjidhur çështja e strukturës dhe rregullimit shtetëror, i cili mund të jetë konfederativ, federativ e madje edhe unitar. Pavarësisht se për çfarë modeli përcaktohemi, ato që duhet të sigurohen mbi të gjitha janë respektimi i të drejtave të njeriut dhe krijimi i një ekonomie funksionale. Hartuesit nuk duhet të kufizohen me rastin e zgjedhjes së modelit; meqë me lindjen dhe zhvillimin e shteteve të reja, sipas të gjitha gjasave, do të lindin edhe struktura të reja shtetërore.

Së dyti, struktura e ekzekutivit. Një sistem presidencial mund të shërbejë si forcë unifikimi dhe të sigurojë ndarje të mirëfilltë të kompetencave. Ky sistem karakterizohet nga një shkallë e caktuar e përgjegjësisë ndaj votuesve, por mund të çojë edhe deri te autoritarizmi. Ndërsa, modeli parlamentar përfshin të gjitha grupet, dhe është më fleksibil, meqë shpesh ndodh që duhet të formohen koalicione midis partive të ndryshme. Sistemet parlamentare janë më të përgjegjshme, më lehtë kontrollohen nga publiku dhe janë më transparente. Së këtejmi, sipas folësit, sistemet parlamentare janë shpesh më të qëndrueshme për demokracitë e reja; në fakt, të gjitha shtetet e mirëfillta demokratike që u formuan pas Luftë së Dytë Botërore kanë sistem parlamentar. Në fund folësi vuri në dukje se sistemi i përzier mund të jetë shumë i paqëndrueshëm.

Së treti, struktura e legjislativit. Kushtetuta duhet të definojë nëse legjislativi (sistemi parlamentar) do të jetë me një dhomë apo me dy dhoma si dhe nën çfarë rrethanash mund të shpërbëhet parlamenti... 18 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  RAPORTET E SEANCAVE

Folësi e përmbylli, duke spikatur rolin e rëndësishëm që luajnë grupet pakicë në procesin e hartimit të kushtetutës, përfshirë këtu edhe femrat. Sipas tij shtet i ri mund t’i mbrojë pakicat nga humbja e të drejtave të tyre duke siguruar, që këto grupe të jenë pjesë e procesit të hartimit.

Folësi i tretë Folësi i tretë vuri në dukje se kushtetuta është një kontratë ndërmjet qytetarëve dhe shtetit, dhe se kushtetuta e re e Kosovës do të duhej ta mbështesë shtetin e ri dhe njëherësh t’i sigurojë të drejta maksimale për të gjitha komunitetet si në nivelin lokal ashtu edhe atë qendror. Së këndejmi, synimet kryesore të Kushtetutës janë kohezioni kombëtar, uniteti i popullit dhe funksionimi i institucioneve të Kosovës.

Folësi pohoi se, ndonëse disa çështje janë duke u negociuar në kuadër të bisedimeve për status, siç është reformimi i qeverisë lokale dhe i të drejtave të pakicave, megjithatë procesi i hartimit të kushtetutës duhet të udhëhiqet nga Kuvendit, si institucioni më i lartë përfaqësues i Kosovës. Ai po ashtu tha se për përfshirjen e qytetarëve të Kosovës në procesin e hartimit do të nevojitet një kohë.

Duke iu referuar ndarjes së pushteteve ai vuri në pah se çdo kushtetutë e kufizon pushtetin e qeverisë në njëfarë mënyre, fjala vjen kufizimi i mbikëqyrjes legjislative ndaj pushtetit të presidentit për çështjet të veçanta. Ndërkaq, duke bërë fjalë për rolin e presidentit, ai theksoi se presidenti duhet t’i ketë pesë kompetenca kryesore: 1) shpalljen e ligjeve; 2) propozimin e ligjeve; 3) fuqinë e vetos; 4) emërimin e kryeministrit dhe 5) shpërbërjen e parlamentit.

Respondenti Respondenti vuri në dukje se kushtetuta pas zgjedhjes së statusit duhet të jetë e qëndrueshme, ndaj hartuesit duhet të sigurojnë pajtueshmërinë e plotë të Kushtetutës me statusin e ardhshëm. Ndërkaq, sistemi parlamentar është përkrahur për shkak të, siç i cilësoi ajo, fleksibilitetit, përgjegjësisë së nivelit të lartë, dhe qëndrueshmërisë së tij. Duke e cilësuar sistemin aktual joefikas, folësja theksoi nevojën për hartimin e një kushtetute të re me qëllim të definimit të institucioneve sovrane të Kosovës, përfshirë këtu edhe ministritë e reja siç janë ministria e punëve të jashtme, ajo e mbrojtjes dhe për integrim evropian. Ndërkaq, Kryeministri, sipas saj, duhet të zgjidhet nga parlamenti dhe të jetë përgjegjës jo vetëm për politikat qeveritare, por edhe për zbatimin e ligjeve.

Diskutimi Në themel të vëmendjes së diskutimit të hapur ishin mbrojtja e pakicave përmes procesit legjislativ dhe zhvillimi i procesit të hartimit të kushtetutës në mënyrë sa më gjithëpërfshirëse. Ndërsa, seanca përfundoi me një diskutim mbi realitetet politike të hartimit të kushtetutës.

Mbi mbrojtjen e pakicave Pjesëmarrësit ishin dakord se mbrojtja e të drejtave të pakicave është çështje që duhet të rregullohet me kushtetutë. Disa pjesëmarrës vunë në dukje mangësitë e sistemit aktual, veçanërisht ato rreth funksionimit të komisionit të Kuvendit për të drejtat dhe interesat e pakicave për punën e të cilit kishte shumë pak informacione. Shumë prej tyre nuk e kanë konsideruar këtë komision si aq të rëndësishëm, mbase për shkak se i kanë kushtuar më tepër kujdes mbrojtjes dhe ruajtjes së interesave të koalicioneve qeverisëse se sa interesave të komuniteteve. Një diskutues ishte i mendimit se komunitetet duhet t’i mbrojnë vetë interesat e tyre dhe madje edhe të vendosin vetë për mekanizmat e duhura legjislative për mbrojtjen e interesave të tyre. Së këndejmi, ai u angazhua për krijimin e një dhome të ndarë për pakicat me një shumëllojshmëri mekanizmash për mbrojtje legjislative si në nivelin lokal ashtu edhe në atë qendror.

Diskutuesit tjerë ishin të mendimit se të gjitha komunitetet në Kosovë është dashur të punojnë bashkërisht për mbrojtjen e të drejtave të pakicave, dhe ndonëse insistoi se ekziston nevoja për mekanizma mbrojtës, ai theksoi se megjithatë duhet të kihet kujdes që të evitohen “gabimet e Bosnjës”.

Disa pjesëmarrës duke bërë ndërlidhjen e mbrojtjes së të drejtave të pakicave me balancimin e kompetencave, ishin të mendimit se për të funksionuar këto mekanizma duhet të kultivojmë zhvillimin e kulturës së konsensusit e jo kulturën e vetos. Në procesin kushtetues duhet të dominojë vullneti i mirë, si mënyra më e mirë për shmangien e ngecjeve në të ardhmen.

Mbi gjithëpërfshirjen dhe përfaqësimin Lidhur me këtë u sugjerua përfshirja e këshillave shtetërorë, organizatave ndërlidhëse, përfaqësuesve të organizatave si dhe organizatave profesionale që i

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 19  RAPORTET E SEANCAVE

përfaqësojnë interesat ekonomike të gjitha komuniteteve. Të gjithë pjesëmarrësit besonin se procesi i hartimit të kushtetutës duhet të jetë gjithëpërfshirës me qëllim që të gjithë qytetarët e Kosovës të ndihen jo vetëm si pjesë e procesit, por edhe pjesë e rezultatit të procesit të hartimit të kushtetutës.

Mbi realitetet politike Pjesëmarrësit bënë fjalë edhe për ndjeshmërisë e situatës së tashme politike. Me këtë rast, ata shprehën bindjen e tyre se disa dispozita apo parime do të dalin nga vetë procesi i statusit, posaçërisht për fushat si të drejtat e pakicave, reformimi i pushtetit lokal dhe trashëgimia kulturore. Ndaj dhe disa diskutues i bënë thirrje komuniteteve në Kosovë, që të gjejnë zgjidhje së bashku për të lehtësuar përmbylljen e bisedimeve për status.

Roli i ekspertëve dhe i politikanëve Diskutuesit tërhoqën vërejtjen se ekspertët do ta hartojnë kushtetutën, mirëpo janë politikanët ata që duhet ta krijojnë ambientin e përshtatshëm për zbatimin e saj. Ndaj, ekspertët së toku me politikanët duhet të gjejnë zgjidhje origjinale, në mënyrë që ta bëjnë funksional shtetin e ardhshëm të Kosovës.

Zbatimi i kushtetutës Një diskutues vuri në dukje se sundimi i ligjit është krucial për zbatimin e kushtetutës, ndërsa një diskutues tjetër theksoi se suksesi apo dështimi i Kosovës si shtet varet nga ajo se si e trajton dhe sa e respekton shumica pakicën. Ndërkaq, për t’i realizuar këto nevojitet vullnet dhe përgjegjësi nga të dy palët, si nga shtetit ashtu edhe nga qytetarët. Megjithatë, për shkak të përvojës së shtatë viteve të shkuara, akoma ekzistonte mosbesim i madh tek institucionet. Ndaj një proces i mirëfilltë kushtetues, do të mund të ndihmonte në bindjen e njerëzve që të kenë më tepër vullnet politik.

Raportuesja: Xhenifer Ober –Grupi për Ligj Publik Ndërkombëtar dhe Politika

Seanca e III: “Sistemi gjyqësor” Moderatori:Vulf-Majkëll Mors – Misioni i OSBE-së në Kosovë Folësit kryesor: Gudvin Muskat Azopardi – Gjykatës Ndërkombëtar i OKB-së, Gjykata Supreme e Kosovës Rik Lorenc – Shkolla Xhekson për Studime Ndërkombëtare, Universiteti i Uashingtonit Nekibe Kelmendi – Grupi Punues për Kushtetutën, GNK Respondenti: Dragisha Kërstoviq –Grupi parlamentar i SLKM-së

Objektivi Në epiqendër të vëmendjes së kësaj seance ishin aranzhimet e nevojshme kushtetuese për sigurimin e pavarësisë së gjyqësisë si dhe aranzhimet për shqyrtime kushtetuese.

Folësi i parë Folësi i parë kryesor theksoi se gjyqësia e pavarur është një nga parimet themelore kushtetuese. Kushtetuta duhet të definojë strukturën e qeverisë dhe kufizimet e veprimit të qeverisë. Duke cituar nga Rezolutat e Kuvendit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara lidhur me këtë çështje, folësi përvijoi elementet e nevojshme për krijimin e një gjyqësie të pavarur.

Ai vuri në dukje se është me rëndësi që të ekzistojë vullneti i fortë i gjyqësorit që do të jetë në gjendje ta mbrojë individin nga shumica; në rast të konfliktit, gjykatësve duhet t’u bëhet e mundur që të marrin vendime të bazuara në ligji dhe në argumente reale. Së këndejmi, gjykatësit duhet t’i përmbahen një standardi të lartë të performancës me qëllim të ruajtjes së integritetit dhe dinjitetit të gjyqësisë. Nuk mjafton që të kemi një gjyqësor të pavarur vetëm në letër, por ai duhet të jetë vërtetë i pavarur. 20 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  RAPORTET E SEANCAVE

Duke shprehur bindjen e tij se kushtetuta e re do të sjellë ndryshime cilësore në situatën aktuale në Kosovë, ai e vuri në dukje rëndësinë që ka krijimi i një gjyqësie të pavarur në kuadër të perspektivës së integrimeve euroatlantike, ku gjykatësit do të duhej t’i linin me një anë ligjet kombëtare për hir të ligjeve të Bashkimit Evropian.

Duke iu referuar një mori shembujsh konkretë nga kushtetutat e kohëve të fundit të vendeve të Evropës Lindore, ai theksoi nevojën e mbrojtjes së interesave të gjyqësorit nga pjesa tjetër e shtetit. Me këtë rast, ai vuri në dukje rëndësinë që ka kufizimi i veprimeve që janë në kundërshtim me postin e gjykatësit dhe nevojën për mekanizmat efektivë financiar të zbulimit për të ndihmuar në luftën kundër korrupsionit. Veç kësaj, ai theksoi edhe rëndësinë që ka e vet-menaxhimi i burimeve të administratës së gjykatës.

Folësi i dytë Duke shfrytëzuar një numër të madh shembujsh nga kushtetutat e miratuara kohëve të fundit, ai i bëri të ditura llojet (stilet( e gjuhës, që mund të përdoren për krijimin e një gjyqësori të pavarur. Me këtë rast, folësi theksoi dy çështje me interes:

1. Si të sigurohet një rol objektiv për gjykata dhe/ose gjykatën kushtetuese, me qëll ale për ruajtjen e një sistemi gjyqësor të pavarur. 2. Si të garantohet një larmi e personelit gjyqësor, dhe nëse një numër specifik i posteve të rezervuara për grupin minoritar është një zgjidhje e duhur.

Folësja e tretë Ajo nënvizoi se gjykatat janë pasqyrim i natyrës së shtetit, ndaj sipas saj një gjyqësi e pavarur, e respektuar nga autoritetet ekzekutive dhe nga qeveria, është vendimtare për ruajtjen e parimeve të legalitetit dhe sundimit të ligjit, ngase është gjyqësori ai që vendosë për vlerat më të rëndësishme dhe më të vlefshme njerëzore. Folësja rekomandoi që vlerat dhe parimet themelore të gjyqësisë së pavarur të jenë të qasshme dhe zbatueshme për publikun, në mënyrë që publiku të jetë në gjendje t’i ruajë ato vlera dhe parime.

Duke bërë fjalë rreth funksionimit dhe organizimit aktual të gjyqësorit në Kosovë, ajo shprehu pikëpamjen se që nga viti 1999 nuk është respektuar pavarësia e gjyqësorit. Folësja me këtë rast vuri në pah ekzistencën e tri juridiksioneve të gjykatës që në fakt funksionojnë paralelisht, d.m.th. gjykatat vendore të Kosovës, gjykatësit ndërkombëtarë dhe gjykatat serbe. Ajo e përmbylli diskutimin duke shprehur besimin e saj se vetëm me zgjidhjen e statusit të Kosovës do të jetë e mundshme të krijohet një gjyqësi e pavarur.

Respondenti Respondeti e filloi prezantimin e tij me një vështrim mbi gjendjen aktuale të gjyqësorit në Kosovë, duke vunë në pah një sërë mangësish si: Kornizën e paqartë ligjore të sistemit gjyqësor; mungesën e burimeve njerëzore dhe materiale; shqetësimin lidhur me autoritetin që ka PSSP-ja për emërim; mungesën e besimit të qytetarëve në sistemin gjyqësor; kompensimin e pamjaftueshëm material për gjyqtarët; stërzgjatjen e procedurave gjyqësore. Duke u bazuar në këtë ai vuri në dukje se Kosova është rast specifik dhe se zgjidhjet e përkohshme nuk do të ishin të dobishme, ndonëse ai pranoi se këso zgjidhje mbase do të jenë të domosdoshme.

Njëherësh, ai ishte i mendimit se Kushtetuta e Kosovës duhet që, të paktën, t’i definojë dhe rregullojë këto çështje: Përgjegjësitë e gjyqeve; strukturën e sistemit gjyqësor; organizimin e gjyqeve (përfshirë këtu gjyqet e specializuara); pavarësinë dhe paanshmërinë e gjyqësorit; funksionet që nuk janë në pajtim me ato të gjyqtarit; si dhe diversitetin e gjyqësorit në Kosovë. Ai e përmbylli fjalën e tij, duke theksuar se respektimi i sundimit të ligjit dhe të drejtave njerëzore në Kosovë do të varen shumë nga ajo se çfarë zgjidhjesh kushtetuese do të gjinden për të siguruar pavarësinë e gjyqësorit. TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 21  RAPORTET E SEANCAVE

Diskutim i hapur Diskutimi i hapur u përqendrua në rëndësinë që ka krijimi i Gjykatës Kushtetuese, rolin e një gjykate të tillë, aspektet pozitive dhe negative të lejimit të ankesave individuale kushtetuese, procedurën për emërimin e gjyqtarëve, pozitën e zyrës së prokurorit, ekzekutimin e vendimeve gjyqësore, dhe rrezikun e implikimi të politikës në procesin e vendimmarrjes në sistemin e gjyqësor, duke mbajtur parasysh kulturën kushtetuese të Kosovës.

Mbi gjyqet kushtetuese1 Disa pjesëmarrës ishin të mendimit se, duke mbajtur parasysh kontekstin aktual të Kosovës dhe sfidat me të cilat ndeshet zbatimi i kornizës aq komplekse ligjore, Gjykata Kushtetuese do të mund të ndihmonte në qartësimin dhe garantimin e zbatimit të ligjeve të aplikueshme dhe vlerësimin e kushtetueshmërisë jo vetëm të ligjeve aktuale, por edhe atyre që do të nxirren në të ardhmen.

Shqyrtimit i ankesave të veçanta (individuale) Një çështje tjetër që u ngrit ishte lejimi i shqyrtimit të ankesave të veçanta (individuale) në Gjykatën Kushtetues lidhur me kushtetutshmërinë e veprimeve publike në raste të caktuara. Shumica ishin të mendimit se, ndonëse një sistem i këtillë mund të jetë shumë i mirë, megjithatë për shkak të rrezikut që gjyqet të mbingarkohen me këso lloj padish dhe lëndësh, një gjë e tillë nuk do të duhej lejuar. Për më tepër, paditësit mund ta keqpërdorin këtë mundësi, duke e përdoruar atë si nivelin e katërt të ankimimit për të faktuar bazueshmërinë e ankesave të tyre. Megjithatë, një zgjidhje e mundshme për evitimin e abuzimeve potenciale është që të bëhet e mundur që, edhe gjatë procedurës së shqyrtimit të ankesave në gjykatën kushtetuese, ligjet të vazhdojnë të mbeten në fuqi. Përvojat nga Bullgaria tregojnë se shqyrtimi i ankesave individuale nuk është mirë të lejohet në fazat e fillestare të punës së gjykatës kushtetuese.

Mbi emërimin dhe procedurat buxhetore Ca nga pjesëmarrësit shfaqën shqetësimin e tyre për emërimin e gjykatësve nga legjislativi si dhe për kontrollin e resurseve financiare nga ekzekutivi. Me këtë rast, ata vunë në dukje se për shkak të mungesës së një gjyqësori të pavarur në Kosovë, dhe praktikave e përvojave të këqija në të shkuarën, është jashtëzakonisht me rëndësi që të mbrohet gjyqësori nga ndikimi i politikës sa më tepër që të jetë e mundur. Së këndejmi, për të arritur këtë qëllim, disa pjesëmarrës ishin të mendimit që emërimi i gjyqtarëve dhe kontrolli financiar të bëhen ose përmes një Këshilli të pavarur të Lartë Gjyqësor apo përmes ndonjë organi tjetër. Megjithatë, ato po ashtu konsideronin se është shumë me rëndësi që të evitohet mundësia që një pushtet tejet i fuqishëm gjyqësor të bëhet pengesë për funksionimin e pushteteve të tjera të shtetit.

Nga ana tjetër, disa pjesëmarrës vunë në pah nevojën për krijimin e marrëdhënieve të ngushta midis gjyqësorit, shoqërisë dhe institucioneve të tjera publike. Një gjyqësor i pavarur nuk duhet ta humbë kontaktin me shoqërinë, ndaj duhet patjetër të reflektojë përbërjen e shoqërisë kosovare. Ndonëse, emërimi nga ana e Parlamentit mund ta shtojë rrezikun nga implikimi i politikës, kjo megjithatë mund të evitohet përmes sistemit të fuqishëm të kontrollit dhe balancit në kuadër të sistemit të përgjithshëm të funksionimit të institucioneve publike. Ndarja e buxhetit të gjyqësorit nga buxheti i përgjithshëm i shtetit po ashtu do të ndikonte dhe ndihmonte në ruajtjen e pavarësisë së gjyqësorit.

Përfaqësimi Në përgjithësi, pjesëmarrësit ishin dakord se gjyqësori duhet ta reflektojë larushinë (diversitetin) e popullatës së Kosovës. Megjithatë, shumica e pjesëmarrësve nuk pajtoheshin me kuota, apo vende të rezervuara për sektorë (struktura) të caktuara të popullatës. Sipas tyre, një definim i qartë i specifikave dhe larushisë së popullatës së Kosovës në Kushtetutën e Kosovës tok me një deklaratë se gjyqësori duhet ta reflektojë këtë 1 Historikisht, shqyrtimi i kushtetutshmërisë së ligjeve mund të bëhet ose a priori, para se të miratohet ligji apo a posteriori, pasi të ketë filluar zbatimi i ligjit. Për këtë të dytën, spikaten dy modele: Modeli i Austrisë, ku është themeluar Gjykata Kushtetuese, e cila merret ekskluzivisht me çështje kushtetuese apo modeli i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ku kompetenca për shqyrtimin e çështjeve kushtetuese i është lënë Gjykatës Supreme. Ndërkaq, shumë vende të Evropës Qendrore dhe Lindore kanë themeluar gjykata të specializuara kushtetuese me qëllim të shqyrtimit të kushtetutshmërisë së ligjeve dhe akteve publike, ngase besohet se gjykatat e tilla janë të fuqishme dhe shumë efikase sidomos gjatë periudhës së tranzicionit. 22 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  RAPORTET E SEANCAVE

llojllojshmëri, do të mjaftonte për të garantuar një diversitet në emërimet në sistemin gjyqësor. Përderisa procedura e emërimit nuk është e politizuar, emërimi i bazuar në merita do të duhej që automatikisht të bëjë të mundur që të ketë larushi në mesin e të punësuarve në sistemin gjyqësor.

Rreth besimit të qytetarëve/ publikut në sistemin gjyqësor Lidhur me besimit e disa sektorëve (strukturave) të publikut në sistemin gjyqësor të vendit u ngritën një sërë çështjesh, që ndërlidheshin njëra me tjetrën. Kështu, një nga shqetësimet që u ngit ishte edhe mundësia dhe rreziku i ushtrimit të ndikimit në gjyqësinë penale përmes kontrollit të policisë dhe të zyrës së prokurorit nga ana e ekzekutivit. Njëherësh, u vu në spikamë edhe rëndësia e procedurave të drejta, të shpejta dhe pak të kushtueshme. Ndërkaq, ca pjesëmarrës ishin të mendimit se për të përmirësuar besimin e publikut duhet së pari të emërohet një numër më i madh i gjyqtarëve, të cilët do të kishin paga më të mira. Pos kësaj, ata theksuan se duhet të punohet edhe rreth tejkalimit të problemeve të zbatimit të vendimeve gjyqësore. Mirëpo, besimi i publikut, tërhoqën vërejtjen ata, nuk mund të jetë faktori përcaktues në krijimin e një gjyqësori vërtetë të pavarur, ngase gjatë marrjes së vendimeve njëra palë do të jetë gjithnjë e pakënaqur.

Raportuesi: Ronald Hugiemstra – Misioni i OSBE-së në Kosovë

Sesioni i IV: “Të drejtat njerëzore” Moderator: Vullf-Majkëll Mors – Misioni i OSBE-së në Kosovë Folësit kryesorë: Emilia Drumeva, Gjykata Kushtetues e Bullgarisë Ron Hugiemstra, Misioni i OSBE-së në Kosovë

Respondent: Xhezair Murati, Shef i grupit parlamentar 6+

Qëllimi Ky sesion kishte për qëllim që të japë një vështrim të përgjithshëm rreth përfshirjes së të drejtave të njeriut dhe të mekanizmave mbrojtëse në kushtetutë.

Folësja e parë Folësja e parë në fjalën e saj sqaroi arsyet për nevojën e përfshirjes së të drejtave njerëzore në kushtetutë. Me këtë rast, ajo u ndal tek definicioni historik që së toku me ndarjen e pushteteve është elementi i dytë më i rëndësishëm i shoqërisë demokratike2. Veç kësaj, ajo bëri të ditur se në kushtetutë “të drejtat njerëzore” shndërrohen në “të drejta elementare”, ngase ato paraqesin dhe shprehin vlerat përmes të cilave lidhet shoqëria me individin.

Meqë ato të drejta paraqesin vlera objektive, ato janë “ligje që zbatohen drejtpërsëdrejti”, atëherë kjo përligj edhe obligimin për mbrojtjen e këtyre vlerave. Së këtejmi, mbrojtja është esenca e këtyre të drejtave pavarësisht nëse ato të drejta janë negative (që garantojnë lirinë nga shkeljet e të drejtave siç janë siguria, liria, të drejtat politike, të drejtat apo mjetet ligjore, e drejta për të qenë i barabartë dhe për mosdiskriminim) apo të drejta pozitive (shpërndarja e fryteve të kontributeve individuale për shoqërinë si të drejtat ekonomike dhe sociale). S’do mend se për shkak të dallimeve në natyrën e të drejtave pozitive dhe negative edhe mekanizmat për mbrojtjen e tyre janë të ndryshme. 2 Neni 16-të i Deklaratës për të drejtat e njeriut dhe qytetarëve, 1789

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 23  RAPORTET E SEANCAVE

Çështja që e hapi ajo përmes këtij prezantimi teorik ishte se cilat të drejta njerëzore duhet të përfshihen në kushtetutë. Ajo po ashtu theksoi se përfshirja e të drejtave dhe mekanizmave për zbatimin e tyre duhet të përcaktohet pas kryerjes së hulumtimeve, krahasimeve mbi atë se si janë pritur dhe pranuar mekanizma të caktuar nga populli, si dhe pas hulumtimeve rreth ligjit ndërkombëtarë.

Mbi të drejtat e minoriteteve Duke bërë fjalë për të drejtat e veçanta njerëzore që njihen si “të drejta të minoriteteve”, ajo bëri të ditur se këto të drejta bëjnë pjesë në kategorinë e të drejtave elementare, ndaj dhe duhet të përfshihen në kushtetutë. Sipas definicionit, në të drejtat e minoriteteve përfshihen edhe të drejtat individuale të çdo pjesëtari të një grupi si dhe të drejtat kolektive të një grupi minoritar; njëherësh, ajo theksoi se këto të drejta duhet të kenë një funksion integrues. Mirëpo, sipas saj nuk ekziston një model universal qoftë në nivelin kushtetues apo institucional apo sa i takon shkallës së precizitetit të përfshirjes së tyre në kushtetutë. Ndaj, detajet e tepërta mund ta ngushtojnë fushëveprimtarinë e tyre dhe se mund të bëjnë që madje edhe të mos vihen re disa situata në të ardhmen.

Mekanizmat mbrojtës Në mekanizma mbrojtës mund të përfshihen edhe mekanizmat e brendshëm (fjala vjen, përmes rregulloreve që sigurojnë garancitë për respektimin e të drejtave dhe për ndëshkimin e shkeljes së këtyre të drejtave). Në rast të kufizimeve (dhe përpos të drejtave që nuk mund të kufizohen), duhet të aplikohet parimi i proporcionalitetit dhe të përfshihet në kushtetutë. Si mekanizmat të jashtëm ajo përmendi mjetet ligjore, përfshirë këtu edhe mundësinë në qasjen e drejtpërdrejtë apo të tërthortë në gjykatën kushtetuese apo edhe krijimin e institucionit të avokatit të popullit (ombudspersonit). Ndërkaq, një kategori tjetër janë edhe mekanizmat mbikombëtare, në veçanti ato të proceseve të integrimit që janë duke u zhvilluar në mbarë Evropën.

Folësi i dytë Folësi i dytë pati një qasje tjetër ndaj çështjes së të drejtave të njeriut dhe lidhjes së tyre me kushtetutën. Sipas tij, meqë të drejtat e njeriut janë të përfshira në ligjin ndërkombëtarë, atëherë preokupimi kryesor duhet të jetë raporti i ligjit ndërkombëtar me atë vendor, apo më saktësisht, meqë këto të drejta janë të përfshira në traktate, si të integrohen këto të drejta në arkitekturën e legjislacionit vendor. Ndërkaq, duke bërë fjalë për kornizën kushtetuese të Kosovës, ai sqaroi se ndonëse standardet e traktateve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut janë drejtpërsëdrejti të aplikueshme, megjithatë nuk është e qartë se cilat janë marrëdhëniet e tyre me kornizën legjislative vendore. Ndaj kjo mund të shkaktojë probleme rreth zbatimit praktik të këtyre standardeve.

Duke prezantuar dy modelet e përfshirjes së ligjit ndërkombëtar në kushtetutë, ku ekzistojnë një sërë mundësish, folësi paraqiti një listë çështjesh që duhet të adresohen me rastin e hartimit të kushtetutës, me qëllim të sigurimit të koherencës dhe efikasitetit në mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Sipas tij çështjet, të cilave duhet kushtuar kujdes i veçantë me këtë rast janë: Statusi i traktateve; hyrja e tyre në fuqi; marrëdhëniet e tyre me ligjin vendor; dhe mjetet mbrojtëse që mund të përdoren në rast të shkeljeve të drejtave dhe mekanizmat reagues për shmangien e shkeljeve në të ardhmen.

Diskutim Shumica e përfaqësueseve ishin dakord se ndonëse korniza kushtetuese në Kosovë siguron deri diku mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të drejtat e minoriteteve, megjithëkëtë kjo kornizë nuk është treguar aq e suksesshme në mbrojtjen e të drejtave pozitive siç është e drejta për të punuar. Ekuilibri midis të drejtave individuale dhe të pakicave si dhe midis të drejtave njerëzore, në përgjithësi dhe interesit të përgjithshëm sërish u diskutua si një nga çështjet kryesore, që kërkon zgjidhje në kuadër të kushtetutës.

24 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  RAPORTET E SEANCAVE

Mirëpo, disa përfaqësues duke shfaqur shqetësimet e tyre lidhur me këtë çështje theksuan se mekanizmat mbrojtës duhet të kenë parasysh realitetin në Kosovë, veçanërisht kur është fjala për gjendjen dhe interesat e secilit komunitet. Prandaj, duhet të kemi një qasje më pragmatike kur është fjala për nivelin dhe mënyrën e integrimit të secilit komunitet.

Po ashtu, u konstatua se niveli i gatishmërisë dhe i edukimit të popullatës për të luftuar për të drejtat e tyre është faktori përcaktues në sigurimin e mbrojtjes efikase të këtyre të drejtave. Prandaj, madje edhe kushtetuta më ideale me instrumentet më të mira që burojnë nga ajo, nuk do të mjaftonin për të garantuar mbrojtje adekuate.

Raportuesi: Patris Kuesada –Misioni i OSBE-së në Kosovë

Sesioni i V-të: “Zgjedhjet” Moderatore: Petra Blaes – Pakti i Stabilitetit Folësi kryesor: Vernon Bogdanor – Universiteti i Oksfordit, Kolegji i Brasenosrit Folësi kryesor: Uilliam Spenser, Grupi për Ligji Publik Ndërkombëtar dhe Politika

Respondent: Nazim Jashari, Grupi parlamentar ORA

Qëllimi Në themel të vëmendjes së këtij sesioni ishin zgjedhjet në kontekstin kushtetues, përfshirë këtu llojet e sistemeve zgjedhore dhe krijimin e organit (institucionit) për monitorimin e zgjedhjeve.

Folësi i parë Folësi i parë, fjalën e tij e nisi me diskutimin rreth metodave që do të siguronin zgjedhje të drejta dhe të ndershme, që do të mund të arriheshin sidomos përmes krijimit të një komisioni zgjedhor. Më pas, ai i bëri të ditura edhe pesë funksionet më të rëndësishme të një komisioni elektoral që sipas tij janë: Administrimi i zgjedhjeve; përcaktimi i drejtë i kufijve të zonave elektorale; të sigurojë që mediat të raportojnë në mënyrë të ndershme dhe që secilës parti t’i vihet në dispozicion kohë e barabartë; të sigurojë që partitë të mbajnë llogari për kontributet dhe shpenzimet e tyre; si dhe të sigurojë dhe ofrojë edukatë qytetare dhe t’i informojë votuesit.

Ai vazhdoi pastaj me sqarime rreth modeleve të ndryshme të komisioneve elektorale: Njëri model përbëhet nga anëtarë të paanshëm, jopartiak siç janë gjyqtarët, ndërsa modeli tjetër i komisionit përbëhet nga një numër i balancuar i anëtarëve të partive politike dhe kryesohet nga ndonjë anëtar jopartiak dhe në këtë model komisionesh mund të ketë edhe anëtarë ndërkombëtarë. Sidoqoftë, që të dy modelet e komisionit elektoral duhet ta fitojnë besimin e qeverisë, duke qenë të pavarura dhe transparente.

Përfaqësimi i drejtë Duke diskutuar për krijimin e një sistemi zgjedhor që do të bënte të mundur një përfaqësim të drejtë, ai bëri fjalë edhe për shumëllojshmërinë e sistemeve zgjedhore që ekzistojnë në shtetet bashkëkohore evropiane: modelin “i pari fiton më së shumti”3, apo modelin e përfaqësimit proporcional. Sistemi është më praktik kur në garë janë më shumë parti politike dhe, ajo që është më me rëndësi, bën të mundur një përfaqësim më të drejtë të minoriteteve dhe individëve, duke i kushtuar njëherësh kujdes të veçantë barazisë gjinore. Sistemin i përfaqësimit proporcional, mund të jetë sistem zgjedhor apo kombëtar siç është rasti me Izraelin. Është me rëndësi të vihet në dukje se të gjitha vendet që e përdorin sistemin e përfaqësimit proporcional e caktojnë një prag elektoral, të cilin partia, që hyn në garën zgjedhore, duhet ta arrijë për të qenë e përfaqësuar.

Folësi po ashtu sqaroi se me rastin e përcaktimit të sistemit elektoral, duhet vendosim se a dëshirojmë të votojmë për kandidatin (me lista të hapura) apo për partinë (me lista të mbyllura). Folësi rekomandoi një përfaqësim të balancuar të zonave zgjedhore shumëkandidatëshe, ku gratë dhe minoritetet do të mund të përfaqësoheshin pa pasur nevojë për rregulla të veçanta procedurale.

Në fund, folësi vuri në pah se nuk ekziston ndonjë sistem ideal zgjedhor, ndaj dhe shtetet duhet të zgjedhin atë sistem që u përgjigjet më së miri nevojave të tyre. 3 Ku partia që fiton merr shumicën dërrmuese të vendeve në legjislativ, madje një numër edhe më të madh të vendeve se sa që kanë fituar me përqindje të votave. TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 25  Folësi i dytë Folësi i dytë, filloi me konstatimin se shumë kushtetuta ngërthejnë në vete edhe nga disa dispozita të veçanta për zgjedhjet, ndërsa ka edhe shtete të cilat përcaktohen për nxjerrjen e ligjeve të veçanta elektorale ndaras nga kushtetuta. Sipas tij, kjo bën të mundur që të mbrohen normat nga keqpërdorimi dhe manipulimi eventual nga partia në pushtet, ngaqë kushtetuta vështirë ndryshohet. Disa nga çështjet që zakonisht rregullohen dhe përcaktohen me kushtetutë, pos të tjerash, janë: pavarësia e komisionit zgjedhor; përbërja e komisionit; mandati; e drejta e votës; regjistri i zgjedhësve; të drejtat e partive politike; kufijtë e zonave elektorale; rregullat e zgjedhjeve presidenciale; sistemi zgjedhor vendor; të drejtat për kandidaturë; kualifikimet e kandidatëve; afatet kohore zgjedhore; afatet përfundimtare; dhe zgjidhja e ankesave apo kontesteve zgjedhore.

Veç kësaj, folësi shprehu shqetësimin e tij për përfshirjen e shumë dispozitave për zgjedhjet në kushtetutë, por njëherësh theksoi se një gjë e tillë mund të jetë edhe e dobishme, ngase mund të shërbejë edhe si mbrojtëse shumë e dobishme e proceseve demokratike. Sipas tij, ekzistojnë disa parime “universale” ku bëjnë pjesë e drejta e çdo njeriu për të votuar dhe për t’u votuar, pastaj e drejta për të kërkuar që listat e zgjedhësve (regjistri elektoral) të jenë të azhurnuara si dhe përcaktimi i kritereve të qarta për ta paraqitur kandidaturën. Njëherësh, ekzistojnë edhe një mori parimesh që përcaktojnë “barazinë” si: të drejtat e barabarta për të votuar; ndarja e balancuar e ulëseve, barazia e opozitës, si dhe barazia gjinore dhe e minoriteteve. Shteti duhet të jetë neutral në zgjedhje dhe duhet t’i ndëshkojë ata që i shkelin rregullat e fushatës. “Sekreti” ruhet, duke bërë të mundur që vota të jetë individuale apo edhe private. Dhe fare në fund, “drejta për votim të drejtpërdrejtë” ruhet duke lejuar që të zgjidhet drejtpërsëdrejti së paku një dhomë e parlamentit, disa organe legjislative dhe disa këshilla4.

Respondenti Respondenti foli për situatën në Kosovë dhe me këtë rast edhe një herë theksoi se Kosova ka një ligj të shkëlqyeshëm elektoral dhe njëherësh përkujtoi se Kosova ka mbajtur zgjedhje të lira dhe të drejta, ku ka pasur jo vetëm përfaqësim të drejtë të partive dhe kandidatëve por edhe mbulim të drejtë të mediave. Ai njëherësh pohoi se obligimet financiare janë përmbushur konform kodit zgjedhor, ndërkaq pos këtyre edhe kërkesat zyrtare për partitë, kandidatët dhe procedurat po ashtu janë plotësuar.

Diskutimi i hapur Diskutimi i hapur u përqendrua rreth mbrojtjes së minoriteteve përmes procesit zgjedhor. Me këtë rast, diskutuesit u pajtuan rreth përfaqësimit të minoriteteve, por nuk ishin dakord për mënyrën se si të arrihet përfaqësimi “i drejtë”. Ca diskutues ishin të mendimit se kushtetuta duhej të garantonte “siguri” apo vende të rezervuara dhe brenda mundësive edhe disa ministri të rezervuara, ashtu siç është parashikuar tani. Ndërsa, disa të tjerë shtruan dilemën nëse një shtet mund të jetë vërtetë demokratik nëse është i obliguar që të rezervojë vende (ulëse), duke tërhequr vërejtjen se sistemi aktual i ulëseve të rezervuara në Kosovë është i padrejtë ndaj partive të mëdha.

Raportuesja: Xhenifer Ober – Grupi për Ligj Publik Ndërkombëtar dhe Politika

Sesioni i III: “Çështje të tjera kushtetuese” Moderator Pitër Vanhojte – Misioni i OSBE-së në Kosovë Folësi kryesor: Poll Uilliams, Universiteti Amerikan, Kolegji i Drejtësisë i Uashingtonit dhe Shkolla për Shërbime Ndërkombëtare Vollf-Majkëll Mors, Misioni i OSBE-së në Kosovë

Respondent: Naim Jerliu, Grupi parlamentar i LDK-së

Qëllimi Në epiqendër të vëmendjes së këtij sesioni ishin të gjitha çështjet tjera kushtetuese, që nuk bëjnë pjesë në kategoritë kryesore. Ndaj, në këtë sesion, pos të tjerash, u debatua edhe rreth procedurës për ndryshimin dhe/ ose amendimin e kushtetutës, zbatimin e traktateve ndërkombëtare si dhe për procedurat e transferimit të sovranitetit tek organizatat mbikombëtare.

4 Folësi iu referua Komisionit të Vjenës si burim dhe shembull i shkëlqyeshëm, i cili përfaqëson “trashëgiminë” zgjedhore të Bashkimit Evropian.

26 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE Folësi i parë Në prezantimin e tij foli për një mori çështjesh dhe u përpoq të bëjë një ndërlidhje të tyre me specifikat e Kosovës. Fillimisht ai vuri në dukje se proceduara që përdoret më së shumti për ndryshimin e kushtetutës është ajo përmes votimit të shumicës së veçantë në parlament, që më pas votohet ose edhe nuk votohet në referendum. Ai më pas pohoi se supermacia ligjore e kushtetutës është parimi thelbësor. Ndërkaq, shtetësia mund të përcaktohet qoftë përmes deklarimit të drejtave dhe detyrave apo përmes deklarimit të kushteve për shtetësi. Sipas tij, çështje të tjera me rëndësi janë edhe gjuhët zyrtare apo gjuhët e mbrojtura si dhe kushtet për shpalljen dhe kohëzgjatja e gjendjes së jashtëzakonshme. Ai po ashtu konsideron se çështjet si simbolet, flamuri, himni, kryeqyteti nuk është e thënë që të figurojnë në kushtetutë, ndaj ato mund të rregullohen përmes ligjeve të veçanta.

Folësi i dytë Bëri një analizë krahasuese të llojeve të ndryshme të kushtetutave (kryesisht të Gjermanisë, Danimarkës dhe Sllovenisë), duke vënë në pah një sërë mundësish dhe opcionesh. Ai po ashtu theksoi nevojën që t’i referohemi studimeve të ndryshme krahasuese me qëllim që të shihet se cila do të ishte zgjidhja që do t’i përshtatej më së miri Kosovës. Ndërkaq, kur është fjala për natyrën e kushtetutës, ai bëri të ditur se ajo mund të jetë qoftë normative apo edhe simbolike; se mund të ketë formulime qoftë relevante apo edhe të zakonshme (rituale); se kushtetuta mund të jetë ose kërkuese ose edhe diskriptive, se kushtetuta mund të ketë tekst fleksibil (interpretues) apo edhe të ngurtë (rigjid); po kështu, amendimet mund të bëhen qoftë duke e ndryshuar gjuhën në kushtetutë apo duke e modifikuar interpretimin e saj. Parimisht, ajo që është me rëndësi të mbahet parasysh me këtë rast është se nuk ka tekst ideal dhe që zgjidhjet duhet t’u përshtaten dhe të jenë në pajtim me kontekstin (situatën). Së këndejmi, ajo që duhet të kihet parasysh është se kushtetuta nuk është vetëm një tekst, por se ajo duhet kuptuar në kontekstin e rrethanave shoqërore dhe politike.

Respondenti Duke bërë fjalë për procesin e statusit ai vuri në pah se supermacia e kushtetutës do të paraqiste problem për Kosovën në rast se kushtetuta do të ishte rezultat i negociatave e jo i votës së popullit. Ai po ashtu ishte i mendimit se procesi kushtetues duhet të jetë proces legjitim, ndërsa Kuvendi, sipas tij, duhet ta ketë rolin kryesor në këtë proces. Së këndejmi, Kuvendi duhet ta sigurojë pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve me qëllim që procesi të jetë sa më gjithëpërfshirës dhe që të krijohet pronësia ndaj këtij procesi.

Veç kësaj, ai vuri në dukje se çështja e forcave mbrojtëse do duhej të ishte pjesë e debatit, ngase Kushtetuta do të duhej të gjente zgjidhje edhe për këtë çështje. Njëherësh, ai bëri të ditur se edhe kjo çështje është pjesë e negociatave për status.

Diskutim i hapur Shumë nga këto çështje që u shqyrtuan në këtë sesion tanimë ishin diskutuar në sesionet e mëparshme, të cilat në themel të vëmendje kishin bashkëveprimin midis procesit të statusit dhe procesit kushtetues. Pjesëmarrësit ishin të mendimit se ndonëse të dy këto procese janë të ndërlidhura, megjithatë është më mirë që të përqendrohen në çështje jostatusore me qëllim që të evitohet mundësia që këto dy procese paralele të shkonin në drejtim të kundërt me njëra me tjetrën. Çështja tjetër që u shtrua ishte se deri ku do të shkonte procesi i zgjidhjes së statusit në këtë aspekt. Ca diskutues shprehën bindjen e tyre se kushtetuta e re, sipas të gjitha gjasave, nuk do të ofrojë më pak të drejta, sidomos për pakicat, krahasuar me kornizën aktuale kushtetuese. Së këndejmi, sipas tyre, është me rëndësi që të priten rezultatet e bisedimeve.

Raportuesi: Ludevik Vanost – Misioni i OSBE-së në Kosovë TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 27 28 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 29  Lista e pjesëmarësve

Pjesëmarësit e konferencës PERCI

1. Ambasadori Werner Wnendt (Shef i Misionit të 35. Dragiša Krstović (SLKM) OSBE-së në Kosovë) 36. Vesna Jovanović (SLKM) 2. Kolë Berisha (Kryetar i Kuvendit të Kosovës) 37. Slađan Ilić (SLKM) 3. Anna Gorska (OSBE) 38. Snežana Milić (SLKM) 4. Paul Williams (Ekspert) 39. Jakup Krasniqi (PDK) 5. William Spencer (Ekspert) 40. Hydajet Hyseni (PDK) 6. Amjad Atallah (Ekspert) 41. Hajredin Kuqi (PDK) 7. Frederick Lorenz (Ekspert) 42. Fatmir Limaj (PDK) 8. Jennifer Ober (Ekspert) 43. Selvije Halimi (PDK) 9. Vernon Bodganor (Ekspert) 44. Enver Hoxhaj (PDK) 10. Emilia Drumeva (Ekspert) 45. Fehmi Mujota (PDK) 11. Muscat Azzopardi (Ekspert) 46. Bajram Rexhepi (PDK) 12. Zlatko Dimitroff (UNOSEK) 47. Arsim Bajrami (PolStrat) 13. Petra Blaess (Pakti i Stabilitetit) 48. Nekibe Kelmendi (PolStrat) 14. Ramë Manaj (KK) 49. Esat Stavileci (PolStrat) 15. Daut Beqiri (KK) 50. Zejnullah Gruda (PolStrat) 16. Isa Mustafa (ZKMK) 51. Ilir Dugolli (PolStrat) 17. Bardhyl Hasanpapaj (MD) 52. Ismet Salihu (PolStrat) 18. Gjergj Dedaj (Për Integrim) 53. Sabri Hamiti (LDK) 19. Zylfi Merxha (Për Integrim) 54. Melihate Termkolli (LDK) 20. Sabit Rrahmani (Për Integrim) 55. Malsore Gashi (assistant to Mrs. Termkolli) 21. Gjylnaze Syla (AAK) 56. Sadudin Berisha (LDK) 22. Zylfije Hundozi (AAK) 57. Naim Jerliu (LDK) 23. Mazllom Kumnova (AAK) 58. Lutfi Zharku (LDK) 24. Myrvete Dreshaj (AAK) 59. Nazim Jashari (Ora) 25. Bislim Hoti (AAK) 60. Fatmire Kollqaku (Ora) 26. Xhevdet Neziraj (AAK) 61. Afrim Demiri (Ora) 27. Džezair Murati (6+) 62. Albert Prenkaj (Ora) 28. Mahir Yağcilar (6+) 63. Agon Vrenezi (Ora) 29. Altay Soroy (6+) 64. Chad Rogers (NDI) 30. Ergin Koroglu (6+) 65. Ben Crampton (BE) 31. Bajram Latifi (6+) 66. Fredrik Wesslau (UNMIK) 32. Ferid Muhić (6+) 67. Bryan Hopkinson (UNMIK) 33. Ranđel Nojkić (SLKM) 68. Oleg Levitin (Shef i Misionit të OSBE-së në 34. Oliver Ivanović (SLKM) Maqedoni)

30 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Lista e pjesëmarësve

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 31 31  Prezantimet

A Global Pro Bono Law Firm

PROCESI I HARTIMIT TË KUSHTETUTËS Paul R William’s Prezantim Korrik 21, 2006 Që në fillim do të doja të falënderoj z. Kolë Berishën dhe Ambasadorin Vnent për ftesën që m’a bënë për të marrë pjesë në këtë seminar. Falënderoj po ashtu z. Frenklin De Vrieze, z. Blerim Velën dhe znj. Xhenifer Ober për përpjekjet dhe angazhimin e tyre për organizimin e këtij seminari. Njëherësh, falënderoj pjesëmarrësit, të cilët kërkuan ndihmën tonë në kohën kur Kosova është duke përgatitur kushtetutën e saj. Jam i nderuar që mu dha rasti dhe mundësia që t’i shkëmbej idetë dhe pikëpamjet e mia me ata të cilët do ta hartojnë Kushtetutën e Kosovës. Organizatorët kanë kërkuar nga unë që këtë seminar ta filloj me një prezantim të shkurtër lidhur me praktikat moderne të shteteve gjatë procesit të hartimit të kushtetutës.

Qëllimi i prezantimit Qëllimi i prezantimit tim është që të bëj një vështrim lidhur me elementet dhe praktikat kryesore gjatë procesit të hartimit të kushtetutës në shtetet që sapo kanë dalë nga konflikti. Së këndejmi, gjatë prezantimit tim do të bëj fjalë për mësimet e nxjerra nga modelet e kushtetutave të vendeve që kanë përjetuar konflikte kohëve të fundit, duke përfshirë Afrikën Jugore, Shqipërinë, Bosnje dhe Hercegovinën, Afganistanin, dhe Irakun. Me këtë rast, kësaj çështje do t’i qasem nga një perspektivë shumë praktike. [shënimet për pjesëmarrësit nga PILPG – Bosnja në Dejton, ridraftimet e kohëve të fundit, verën e shkuar në Irak (Spence), pastaj për tri vite në Palestinë (Amjad); sapo kërkuan rishikimin e Kushtetutës së re të Nagorno- Karabahut; projekti i ri në Gjeorgji (Rick Lorenz), dhe ja sapo u kthye nga Shri Lanka.] Do të nis prezantimin tim me një analizë të asaj që quhet “konstitucionalizëm i ri” në shekullin njëzet e një, apo me nocionin procesi pjesëmarrës në hartimin e kushtetutës. Më pas, do të bëj një analizë të mekanizmave të përgjithshëm që janë krucial për çdo proces kushtetues demokratik, si dhe do të përqendrohem në rëndësinë e vetë procesit të hartimit të Kushtetutës. Paskëtaj, do të bëj një vështrim mbi pesë mësimet e mësuara gjatë procesit të hartimit të Kushtetutës. Ndërsa, do ta përmbylli me një sqarim të shkurtër rreth menaxhimit të rolit të bashkësisë ndërkombëtare

Hyrje Gjatë njëzet viteve të shkuara, pas valës së procesit të hartimit të kushtetutave në vendet e dala nga konfliktet, është paraqitur një qasje e “konstitucionalizmit të ri” që përqendrohet si në procesin demokratik ashtu edhe në rezultatet e procesit demokratik. Një nga kritikat që i adresohen qasjeve tradicionale të hartimit të kushtetutës është se ato kanë qasje statike, të pandryshueshme dhe kontraktuale ndaj procesit të hartimit të hartimit të kushtetutës. Deri sa qasjet tradicionale e konsideronin kushtetutën si një “akt të kryer”, qasja e re e hartimit të kushtetutës përqendrohet në “në procesin pjesëmarrës të hartimit të kushtetutës” apo në “konstitucionalizmin bashkëbisedues”.”2 Qasja e re karakterizohet me një transparencë më të madhe dhe me një pjesëmarrje më të gjerë të publikut. Procesi po ashtu karakterizohet edhe me shtimin e përfshirjes së bashkësisë ndërkombëtare në proces, ndaj ndryshe njihet edhe si “përpjekje e përbashkët me bashkësinë ndërkombëtare”3 Si rezultat, legjitimiteti i procesit kushtetues dhe i vetë kushtetutës matet me shkallën e pjesëmarrjes në proces, sa është i hapur dhe demokratik procesi, sa është përfshirë shoqëria apo sa është transparent procesi, si dhe nga ajo se a janë njerëzit që janë përfshirë në procesin e hartimit, njerëz të zgjedhur në mënyrë demokratike dhe të përgjegjshëm.4 1 Vivian Hart, Procesi Demokratik i Hartimit të Kushtetutës, Instituti për Paqe i ShBA-ve, Raport Special No. 107, Korrik 2003, mund të gjendet në http:// www_usip.org/pubs/speciaheports/sr107.html (herën e fundit është rishikuar me 3/31/05). 2 Id. 3 Margaret A. Burnham, Procesi Demokratik i Hartimit të Kushtetutës në Afrikën Jugore, Boston Review, 1998, mund të gjendet në http://www.nidcbowen. org/p2/rni/reports/constitution_making.htm (herën e fundit është rishikuar me 3 prill 2005). 4 Shih Hart, supra note 1.. 32 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Fazat Kryesore të Procesit të Hartimit të Kushtetutës Ti kthehemi tani vetë procesit të hartimit të kushtetutës. Zakonisht procesi i hartimit të kushtetutës ndahet në katër faza: • Faza përgatitore; • Faza e hartimit të kushtetutës; • Faza e konsultimit publik; dhe • Faza e rishikimit përfundimtar dhe faza e miratimit.

Faza e parë: Faza përgatitore • Faza përgatitore përbëhet nga: • Bisedimet fillestare lidhur me procedurën, planifikimin e procesit, dhe përcaktimin e afateve reale kohore; • Marrëveshja mbi një sërë parimesh bazë mbi të cilat do të drejtohet procesi i hartimit të kushtetutës; • Konsultimi dhe informimi i publikut, dialogu në nivel kombëtar rreth ndryshimeve kushtetuese apo rishikimeve të mundshme; • Mundësia e miratimit të një dokumenti kushtetues të përkohshëm, tranzitor; (ky dokument tanimë ekziston në Kosovë) • Dhe, themelimi i komisionit kushtetues

Faza e dytë: Faza e hartimit të kushtetutës • Themelimi i një komisioni kushtetues të zgjedhur apo të një asambleje që do ta mbikëqyrë hartimin e dokumentit përfundimtar; • Konsultime gjithëpërfshirëse me këshilltarë dhe ekspertë ligjorë, bashkësinë ndërkombëtare, me një spektër të gjerë të palëve të interesuara, të gjitha partitë politike që janë të interesuara të marrin pjesë në proces, si dhe publikun e gjerë; • Përgatitja e një drafti fillestar të kushtetutës, përmes komisioneve hartuese transparente, dhe informacioneve dhe sugjerimeve (inputeve) të rregullta nga publiku, pastaj përmes përzgjedhjes së këshilltarëve ndërkombëtarë, si dhe të këshilltarëve ligjorë si vendorë ashtu edhe ndërkombëtarë.

Faza e tretë: Faza konsultimeve publike • Një informim publik në shkallë vendi, fushata në media, pranimi i vërejtjeve dhe sugjerimeve; • Përdorimi i mjeteve tradicionale dhe kreative të diskutimit dhe dialogut publik, para apo edhe gjatë procesit të hartimit të draftit të parë të kushtetutës; ueb-faqja • Pjesëmarrje -e strukturuar mirë- nga radhët të gjitha grupet- veçanërisht gratë, minoritetet të gjitha partitë politike përfshirë ato në opozitë, dhe shoqëria civile;

Faza e katërt: Shqyrtimi përfundimtar dhe faza e miratimit • Periudha për modifikimin e draftit të tekstit të kushtetutës për përfshirjen e komenteve dhe sugjerimeve të publikut të gjerë dhe të ekspertëve; • Shqyrtimi nga komisioni i kushtetutës, parlamenti ose gjykatat, ashtu si edhe nga publiku, për ndryshimet e nevojshme, amendamentet ose për kontribut më të madh nga publiku; • Miratimi i gjerë dhe përshtatja e tekstit përfundimtar nëpërmjet komisionit kushtetutar, përfaqësuesit e zgjedhur, ose me anë të një procesi kombëtar të referendumit; • Një proces pas miratimi i edukimit të publikut, i ratifikimit kombëtar, dhe konferenca për legjitimitetin e produktit përfundimtar.

Pesë rregullat e krjimit së Kushtetutës (E përshtatur nga një dokument i përgatitur nga Jennifer Widner për Institutin e SHBA ve për Paqë)

Rregulla 1: Kufizimi i ndikimit dhe dominimit të partnerëve ndërkombëtarë Kontrolli i partnerëve ndërkombëtarë në procesin e hartimit të kushtetutës mund të sjellë deri te delegjitimimi i kushtetutës dhe të ngjallë mosbesim. Po ashtu, shfaqja e kontrollit me anë të një force ndërkombëtare, siç është Koalicioni në Irak, OHR-ja në Bosnjë, ose UNMIK-u në Kosovë mund ta delegjitimojë kushtetutën.

Masat për pakësimin e dominimit të partnerëve ndërkombëtarë: Organizimi i një tryeze të rrumbullakët me personat kryesorë me kompetencë për të përzgjedhur një gamë formatesh ose modelesh të mundshme. Vlerësimi transparent i proceseve. Amortizimi i procesit të ndikimit të kontrollit nga partnerët ndërkombëtarë me anë të delegimit të emërimit të pjesërishëm të një komisioni hartues për partitë opozitare. Gjetja e një politikani për kryesimin e seancave që është neutral, gjerësisht i respektuar dhe pa ambicie politike. Kjo, natyrisht, është më lehtë të thuhet se të arrihet.

Rregulla 2: Sigurimi i mundësive të shumëfishta për pjesëmarrje Pjesëmarrja publike mund të lindë ide të dobishme. Krijon një model për sjelljen demokratike të së ardhmes Shpërndan informata dhe i jep formë aftësisë së qytetarëve të zakonshëm për monitorimin e përmbajtjes së rregullave themelore Ndihmon mënjaninimin e anshmërisë nga kontrolli i jashtëm.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 33  Prezantimet

Masat për sigurimin e mundësive të dhumëfishta për pjesëmarrje: Konsultimi me qytetarët e zakonshëm para dorëzimit të tekstit të dytë për diskutim (seancat, anketat, kërkesat me shkrim) (2 milion në Afrikën e Jugut - 30,000 në Irak) Mundësimi i grupeve sociale dhe ekonomike dhe i partive dobët të përfaqësuara për emërimin e përfaqësuesve që do të jenë krahas delegatëve të zgjedhur

Rregulla 3: Zgjedhja e rregullave procedurale që nxisin kompromis Shumë procese të hartimit shkatërrohen si pasojë e strukturimit joadekuat të kompromiseve që kanë të bëjnë çështjet e rëndësisë primare.

Masat për zgjedhjen e rregullave procedurale që nxisin kompromis: Në vend të kuorumeve të larta dhe shumicave të thejshta zgjedhni kushte të ulët ta kuorimit dhe supermazhorancë ose shumicë të kualifikuar (ndihmon në shmangien e bojkoteve) Inicimi i funksionimit të komisioneve të punës brenda disa ditëve të para. Ndalimi i fjalëve të gjata hyrëse gjatë seancës plenare. Mbyllja e e seancave të hershme të negocimit për media. Balancimi i nevojës për qasjen e publikut dhe kontributit të publikut me nevojën për parandalimin e punës së komisionit nda shndërrimi në platformë publike për avantazh politik.

Rregulla 4: Përqendrimi në të ardhmen Shikimi nga e ardhmja është i rëndësishëm për suksesin e procesit të hartimit për shkak se u ndihmon delegatëve t’i shmangen kundërpadisë.

Masat për përqendrimin në të ardhmen: Fillimi me një shabllon teknik (tekst) që përvijon opsionet e mundshme dhe siguron gjuhë hartuese-jo me një letër të zbrazët, dhe thirreni diskutimin për formulimin teknik. Shmangja e fjalëve hyrëse që e theksojnë të kaluarën-kufizimi i kohës për fjalët hyrëse. Ndalimi i komisioneve tematike që përqendrohen në çështjet jo kushtetutare. Ky është një proces i ndarë nga statusi përfundimtar Mos u mundoni të rregulloni çdo gjë nëpërmjet kushtetutës, por ajo duhet t’i reflektojë parimet e gjera Përdoreni kushtetutën për definimin e marrëdhënieve ndërmjet komuniteteve të ndryshme, dhe për të krijuar mekanizma të zbatueshëm për përshtatjen e një marrëdhënie zhvilluese (Maqedonia po, Bosnja jo) Kushtetuta nuk është vetëm ligj, ajo është më e rëndësishme se ligji, gërsheton parimet që do ta drejtojnë shtetin e Kosovës dhe krijon mekanizma për kompromis politik dhe për vetëqeverisje të efektshme.

Rregulla 5: Miratimi paraprak i rregullave të qarta të punës Pasiguria për formatin dhe kohën e ngjarjeve shkakton mosbesim dhe akuza për manipulim.

Masat për zvogëlimin e pasigurisë në proces: Shpallja paraprake e një agjende të qartë, me kritere për lejimin e zgjatjeve (meqë fleksibiliteti padyshim se do të jetë i nevojshëm) Zhvillimi i rregullave procedurale në kuadër të takimeve të mbyllura të komisionit, por me konsultim të gjerë privat. Zhvillimi i kapacitetit për përkthim simultan, përkthim të shpejtë, botim të shpejtë të teksteve

Menaxhimi i komunitetit ndërkombëtar Nëse ju nuk shkruani-ata do të shkruajnë. Kërkoni ndihmë specifike – ngarkojeni me punë komunitetin ndërkombëtar duke siguruar studime konkrete dhe takime informative. Mos kërkoni nga ta hartimin e gjuhës. Zhvilloni rregulloren e punës për mënyrën dhe kohën kur komuniteti ndërkombëtar mund të ftohet për ofrim të ndihmës. Kujdes me llojin laboratorik të konstruksioneve kushtetutare: Kujdes me agjendën personale– duhet të jetë një kushtetutë e Kosovës për të gjithë kosovarët. Përmbyllje: Proces i gjatë dhe i komplikuar. Shumë aspekte që duhet ndërthurur mes vete. Roli specifik i partive politike, publikut dhe komunitetit ndërkombëtar. Duhet të ekzistojë një proces i strukturuar shumë mirë. Ndoshta edhe më i rëndësishëm se statusi përfundimtar – në këtë drejtim procesi u takon tërësisht Kosovarëve.

34 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Prof.dr.Arsim Bajrami Profesor i së Drejtes Kushtetues në Fakultetin Juridik në Prishtinë Roli i Kushtetutës në shoqëritë demokratike

Kushtetuta si kontrate midis qytetareve per ngritjen dhe ushtrimin e politikave publike ASPEKTET KUSHTETUESE TË NDARJES SË PUSHTETEVE DHE Kushtetuta si akti i institucionalizimit te pushtetit KONTROLLI PARLAMENTAR I QEVERISË dhe kufizimin e tij (qasje krahasuese kushtetuese) Kushtetuta si baze e ndertimit te sitemit politik, ekonomik dhe shoqeror Kushtetuta dhe sistemi i qeverisjes

Kushtetuta e Kosovës në Kushtetuta dhe procesi i negociatave kontestin e statusit final Kushtetuta e re -akt konstuitiv i themelimit të Parimet kushtetues për të drejtat e komuniteteve pakicë shtetit të ri, në Kosovë, mbrojtja e tyre, përfaqësimi në institucionet Kushtetuta e Kosovës -akt i garantimit të të e niveli lokal dhe atë qendror; drejtave të komuniteteve pakicë në Kosovë Parimet kushtetuese të reformës së pushtetit lokal Kushtetuta e re e Kosovës- bazë e funksionimit Kushtetuta e Kosovës dhe Kuvendi i Kosovës të demokracisë parlamentare në Kosovë Nevoja e shmangjes së vakumit kushtetues pas statusit Kushtetuta e Kosovës-bazë për integrimet euro- final. atlantike të Kosovës Roli i qytetarit dhe Kushtetuta

NDARJA E PUSHTETIT Parimi i ndarjes së SHTETËROR pushteteve dhe forma e qeverisjes Pushteti kushtetutëdhënës dhe legjislativ Sistemi parlamentar Pushteti ekzekutiv-administrativ Sistemi presidencial Pushteti gjyqësor Sistemi i përzier parlamentar-presidencial

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 35 35  Prezantimet

Raporti midis pushteteve Funksionet e ndarjes së pushteteve (checks and balance) Raporti midis pushtetit Pavarësia e pushteteve legjislativ dhe pushtetit ekzekutiv Kufizimi reciprok i pushteteve Raporti midis pushtetit Sigurimi i demokracisë së ekuilibruar legjislativ dhe pushtetit Sistemi chec and balances gjyqësor Raporti midis pushtetit ekzekutiv dhe pushtetit gjyqësor

Mënyrat e ndarjes së pushteteve Ndarja e pushteteve në SHBA Sistemi presidencial Ndarja fluide e pushteteve-interferenca në mes amerikan pushteteve Pushteti ekzekutiv Ndarja e ngurtë e pushteteve-pavarësia dhe Pushteti legjislativ Pushteti gjyqësor (Presidenti) (Kongresi) (Gjykata Supreme) ruajtja e ekuilibrave Ndarja mikste e pushteteve-ndërhyrjet reciproke

Kongresi Presidenti

Struktura e Kongresit Bartës i pushteti ekzekutiv ku edhe sistemi i qeverisjes përbëhet: emërtohet si presidencial Dhoma Përfaqësuese (435 përfaqësues) Senati (100 senatorë)

Shtë Shtëpia e Bardhë Bardhë

36 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Gjykata Supreme Gjykata Supreme si bartëse e pushtetit gjyqësor e cila krahas funksioneve klasike gjyqësore ushtron edhe këto funksione: Kontrollin dhe mbrojtjen e kushtetutshmërisë dhe ligjëshmërisë Zgjidh konfliktet e kompetencës ndërmjet federatës dhe shteteve federative Inaugurimi i Presidentit Gjykata Supreme

Raporti midis Kongresit dhe Presidentit Buxheti si mekanizëm i kontrollit Xhon Stuart Mill-i theksoi Neni I, kaptina 9, e Kushtetutës “detyrë e vërtetë e përcakton se “asnjë para nuk do të harxhohet nga Thesari për atë që asanblesë përfaqësuese nuk është e caktuar me ligj”.Kjo dispozitë i siguron Kongresit (si është që të mbikqyrë dhe pushteti i kuletës) fjalën e fundit kontrollojë qeverinë.” Ky mbi shpenzimin e mjeteve Zyra e Administrimit dhe Buxhetit është funksion që (The Office of Management and Budget-OMB) e themeluar nga Kongresi vazhdon ta Kongresi më 1921 mbikqyrë dhe ushtrojë edhe sot e kësaj pregatit buxhetin e degës ekzekutive dite me një pavarësi të theksuar Kabinati i Gerald Fordit

Nënshkrimi i ligjeve Institucioni i impiçmentit (impeachment)

Kongresi mund ta Konventi Kushtetutvënës përcaktoi kundërshtoj Presidentin në se askush nuk do të jetë mbi ligjin dhe se çdo president dhe shumë mënyra: anulon çdo funksionar tjetër i lartë mund të jetë rezolutë që mbështet objekt i impiçmentit Presidentin, zvogëlon apo Impiçmenti është mekanizëm i ndërpret fondet për zhvillimin fundit dhe gjithmonë i pranishëm e luftës (psh. Bushi i kërkoi ndaj ekzekutivit, si armë e Kongresit mbi 80 miliardë fuqishme kundër tiranisë dhe arbritraritetit të këtij pushteti apo siç dollarë shtesë për luftën në pohonte Joseph Story “të mbrojë Irak në vitin 2005) shtetet nga keqpërdoruesit e Bushi duke nenshkruar nje ligj mëdhenjë shtetëror”

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 37  Prezantimet

Procedura e Impiçmentit

 Bartës i akuzës është Dhoma Impiçmenti është zbatuar Përfaqësuese ndërsa Senati shumë rrallë, vetëm në Andrei Xhonsoni

konstituohet si gjykatë i cili rastin e presidentit Andrei gjykon dhe vendos me akgjykim. Aktgjykimi mund të Dhoma Përfaqë rfaqësuese Xhonson 1868 (me jetë lirues, ose fajësues (ku aktgjykim lirues), kundër me dy të tretat e votave presidentit Richard Nikson mund të shkarkohet 1973 (jep dorëheqje para Presidenti). Kryetari i Gjykatës Supreme kryeson se Dhoma Përfaqësuese Senatin gjatë gjykimit të votonte) dhe kundër Riç Riçard Niksoni

presidentit Bill Klinton (me aktgjykim lirues) Senati Bill Klintoni

AFERA WATERGATE AFERA LEWINSKY

Afera Uatergate me Nixon-in provoi jo vetëm pozicionin e Në Shkurt të vitin 1999 kriza fuqishëm të presidentit të përfundoi kur Senati dështoi zgjedhur nga votat e popullit, të siguroj dy të tretat e por gjithashtu provoi se si një votave për shkarkimin e presidentit. kombinim i pushteteve i ushtruar nga Kongresi dhe Gjykimi i Senatit ishte i ndikuar nga përkrahja dy me Gjykata Supreme, si dhe një e opinionit publik opinioni publik dhe mediat amerikan për të mos dënuar mund ta shkarkojnë çdo presidentin Klinton ngaqë president nga detyra vlerësonin lartë punën e tij

Kompleksi Watergate Gjykimi i Klintonit

Rasti - Bill Klinton-AFERA LEVINSKY Emërimi i gjyqtarëve të Në vitin 1998 mediat dhe shtypi Gjykatës Supreme publikuan aferën e Presidentit Emërimin i gjyqtarëve nga Bill Klinton me mjeken presidenti paraqet një formë praktikante në Shtëpinë e kontrolli të rëndësishëm mbi Bardhë Monica Levinsky Gjykatën Supreme Dhoma Përfaqësuese duke u Në një studim(1980) të 84 mbështetur në pohimin se kandidaturave, 76 gjyqëtarë, vepra e Presidentit lë mundësinë për një vepër që ka presidentët i zgjodhën në atë të bëj me “krime të rënda dhe mënyrë ku filozofia politike keqpërdorime” si dhe për ishte e ngajshme me të atyre dëshmi të rreme dhe dhe kjo paraqet një tregues për obstrukcion të drejtësisë të mënyrën e marrjes së ndaluar nga Kushtetuta e vendimeve nga ana e SHBA-ve ngriti akuzën e gjyqtarëve Gjyqtarë Gjyqtarët aktual në Gjykatë Gjykatën Supreme impiçmentit Uilliam Xheferson Klinton

38 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Parimet kushtetuese të ndarjes së Ndarja e pushteteve në britani të Madhe pushteteve në Francë •Presidencializmi i kontrolluar Kurora •B icefalizmi dhe K underfirma Parlamenti (Dhoma e Komunave, 659 anëtarë) dhe Dhoma e Lordëve me 1185 anëtarë) •Qeveria e koalicionit me përgjegjësi të dyfishtë Bikameralizëm i disbalancuar •B ikameralizmi i ekuilibruar-A sambleja Nacionale 9 Qeveria homogjene në formë kabineti deputetë dhe senati 0 antarë

Kryeministri (caktohet nga radhët e partisë që •Sistemi elektoral i kombinuar mazhoritar dhe proporcional kanë shumicën në Dhomën e Komunave) •K ëshilli K ushtetues

Ndarja e pushteteve në Gjermani Ndarja e pushteteve në Itali

Kuvendi Federal (Bundestag) Parimet e qeverisjes Këshilli Federal (Bundesrat) Republikë parlamentare Kryetari (Bundespresident) Bikameralizëm i ekuilibruar Qeveria Federative (Bundesregierung) Sistemi shumpartiak Kancelari Federal Gjykata Kushtetuese Federative Qeveria e koalicionit (Bundesverfassungsgericht) Roli i grupeve të interesit dhe grupeve për Banka Qëndrore e Gjermanisë (Bundesbank) presion

Ndarja e pushteteve në Kushtetuten e ardhshme të Kosovës Finksioni legjislativ i parlamentit

1.Sistemi i qeverisjes në Kosovë bazohet në parimin e ndarjes së pushtetit dhe sistemit të ♦Nxerrja dhe ndryshimi i Kushtetutës kontrollit reciprok të pushteteve në funksion të vendosjes së barazëpeshës mes tyre;

2.Pushteti ekzekutiv ushtrohet nga Qeveria e Kosovës . Qeveria është autoritet kryesor i ♦Nxerrja e ligjeve drejtimit të shtetit dhe implementimit të ligjeve dhe politikave shtetërore. Qeveria i nënshtrohet kontrollit parlamentar; ♦Nxerrja e akteve të përgjithshme 3.Pushteti legjislativ i ushtrohet nga Kuvendi i Kosovës i cili do të ketë autoritet të plotë ligjdhënës dhe kushtetutëdhënës. ♦Ratifikimi i marrëveshjeve ndërkombëtare 4.Presidenti i Kosovës është simbol i unitetit të popullit, përfaqësues legjitim i vendit brenda dhe jashtë dhe garantues i funksionimit demokratik dhe kushtetues të institucioneve të ♦Miratimi i buxhetit Kosovës.

5.Pushteti gjyqësor ushtrohet nga gjykatat e pavarura.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 39  Prezantimet

Funksioni zgjedhor i parlamentit Funksioni mbikqyrës i parlamentit ♦Në sistemet parlamentare, parlamenti zgjedh ♦Mjetet e rregullta- dhe mbikqyrë qeverinë dhe presidentin-Shqipëria, ♦miratimi i buxhetit dhe raportet periodike Kosova etj. ♦Mjetet e jashtzakonshme- ♦Në sistemet e përzira parlamentare- presidenciale, parlamenti zgjedh qeverinë, kurse ♦pytjet parlamentare, presidenti zgjedhet nga populli-Franca ♦interpelanca, ♦Në sistemet presidenciale, qeverinë e zgjedh ♦komisionet anketuese, presidenti ♦ mocioni i votëbesimit dhe shkarkimi i qeverisë

Rekomandimet për Kushtetuten e Kosovës Rekomandimi I. Raportet mes Presidentit të Kosovës me Kuvendin duhet përcaktohen në atë mënyrë që Presidentit do ti pranohen autoritetet për të propozuar ligje, e drejta suspenzive e vetos, shpallja e ligjeve dhe shpërndarja e Kuvendit. Në anenë tjetër Kuvendi do të mund të ngriste një akuzë kushtetuese ndaj Presidentit për shkelje të Kushtetutës dhe aktin e tradhtisë dhe të iniconte proceduren te Gjykata Kushtetuese e Kosovës, e cila me një votim prej 2/3 mund ta shkarkojë Presidentin. Rekomandimi II. Sa i përket raporteve të Kuvendit me Qeverinë, Kushtetuta e Kosovës duhet të institucionalizojë kontrollin parlamentar përmes instrumenteve kushtetuese, të cilat mund të rezultojnë edhe me votimin e mosbesimit të qeverisë. Në rastë votimit të votëbesimit të qeverisë, Presidenti i Kosovës për të evituar krizen parlamentare mund të shpërndajë parlamentin dhe të shpallë zgjedhje të parakohëshme parlamentare. Rekomandimi III. Kushtetuta e re e Kosovës do të garantoj pavarësin e gjyqësorit, duke e mbrojtur atë nga ndikimet politike të Kuvendit dhe Qeverisë. Kjo do të relizohet përmes respektimit të këtyre parimeve kushtetuese; zgjedhjen e gjyqëtarëve në mandate të gjata,; emrimin e gjyqëtarëve nga presidenti i Republikës, depolitizimin e gjyqësorit, financimin e pavarur etj. Një rol kyq në sigurimin e pavarësisë së tre pushteteve, do të ketë Gjykata Kushtetuese e cila do të zgjidh konfliktet kushtetuese midis tri pushteteve dhe do të jetë autoritet përfundimtar në mbrojtje të Kushtetutës.

40 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

PILPG P ILP G

P jes a qenë qenë s ore dhe më e rë rë ndë ndë s is hme e ndë ndë rtimit të të s htetit – Hartimi i • Zgjedhja e s trukturës K us htetutë htetutë s s htetërore Më s imet mbi ndë ndë rtimi e Ins titucioneve titucioneve • S trukturimi i ekzekutivit bazuar në në s hembullin pales pales tinez tinez P ërvijimi i legjis lativit • K rijimi i s is temit gjyqës or

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

P ILP G P ILP G

Zgjedhja e s trukturë trukturë s s ë s htetit Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore – gjuha • C ili s is tem më s ë miri i adres ohet nevojave të popullit për • S htet Unitar, me territor dhe komb, s i s ubjekt i pandas hëm. vetëvendos je, mirëqenie ekonomike dhe të drejtave individuale të njeriut? • S htet F ederal – ës htë s htet me rregullim federal. • R radhazi – K onfederal ------- F ederal ----- Unitar • S is temet unitare janë s humë të centralizuara me pak • K onfederatë – ky rregullim i s htetit ës htë union i [emrave të kompetenca për autoritetet lokale dhe rajonale s hteteve të bas hkuara]. [K onfederata] duhet ta ketë kus htetutën • S is temet federale kanë linja paralele të pus htetit e s aj, ligjin dhe ins titucionet qeveritare. T ë gjitha kompetencat • K onfederatat lidhin dy apo më s humë njës i paraprijës e për të veçanëris ht të alokuara Qeveris ë qendrore duhet të rezervohen formuar qeverinë e përbas hkët për qëllimet e vëna kus htetues e. për këto s htete.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map Map

P ILP G P ILP G

Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-S tudimi i ras tit pales pales tinez tinez Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore– rore– S tudimi i ras tit pales pales tin • C ili s is tem më s ë miri i adres ohet nevojave të popullit për vetëvendos je, • R eagimi pales tinez mirëqenie ekonomike, dhe të drejtave individuale të njeriut? • Nga pikëpamja e vetëvendos jes pales tineze, ops ioni më i mirë dukej të • I përzier, në të cilin s hteti i P ales tinës do të is hte s htet unitar por is hte krijimi i një s hteti unitar pales tinez prej 22% të P ales tinës • Që do të thotë me ndërveprim të vazhdues hëm ekonomik me his torike, të përbërë nga B regu P erëndimor dhe R ripi i G azës . • Ndonës e, ekonomitë e këtyre të dyjave, të B regut P erëndimor dhe Izraelin, që kërkon tejkalim kuptimplotë të modeleve ekonomike, R ripit të G azës janë plotës is ht të lidhura me atë të Izraelit pothuajs e rregullore, legjis lacion dhe ujdi të huaja. edhe pas 0 viteve të okupimit. S hkëputja e këtyre lidhjeve ekonomike tanimë i ka s hkaktuar çrregullime të pamas ë P ales tinës , dhe s e • T ë drejtat e refugjatëve dhe çës htja e barazis ë s ë qytetarëve pavarës ia e plotë e P ales tinës dhe ndarjes s ë s aj nga Izraeli do t’i pales tinezë të Izraelit do të mbetet për t’u negociuar në të duhen dy dekada përpjekje për të krijuar lidhje të ndara ekonomike me ardhmen. ekonominë e dobët jordaneze dhe egjiptiane, res pektivis ht nga B regu P erëndimor dhe R ripi i G azës . • Nga pikëpamja e të drejtave individuale të njeriut, pales tinezët u dëbuan apo u zhvendos ën nga s htëpitë e tyre në Izrael, dhe s e 8% të qytetarëve pales tinezë të Izraelit nuk do të mund t’i us htronin medoemos të drejtat e tyre në 78%, që do të përkufizohej s i s htet tërës is ht çifut.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 41  Prezantimet

P ILP G P ILP G

Zgjedhja e s truktur trukturë ë s s htetë htetë rore – S tudimi i ras tit pales pales tinez tinezZgjedhja e s truktur trukturë ë s s htetë htetë rore- rore-S tudimi i ras tit pales pales tinez tinez • R eagimi pales tinez • R eagimi pales tinez • Neni : P ales tina ës htë një s htet i pavarur dhe s ovran, me • Neni : P ales tinezët, të cilët janë dëbuar apo kanë s is tem republikan. T erritori i s aj ës htë njës i e pandas hme emigruar nga P ales tina, s i rezultat i luftës s ë vitit brenda kufijve dhe ujërave territoriale të s aj, në prag të  98, dhe të cilëve iu ës htë mohuar kthimi atje, do të qers horit të vitit 967, pa cenim të të drejtave të garantuara me kenë të drejtën e kthimit në s htetin pales tinez dhe të vendime ndërkombëtare lidhur me P ales tinën. T ë gjithë banorët e këtij territori do t’i nëns htrohen vetëm ligjit pales tinez. mbajnë këtë nëns htetës i. K jo e drejtë ës htë e përhers hme dhe pa s kadim afati. S hteti i P ales tinës do të bëj përpjekje për të zbatuar të drejtën legjitime të refugjatëve pales tinez për t’u kthyer në s htëpitë e tyre dhe për kompens im, përmes negociatave, përmes kanaleve politike dhe gjyqës ore, në pajtim me R ezolutën 9 të K uvendit të P ërgjiths hëm të K ombeve të B as hkuara, të vitit 98 dhe në pajtim me ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 parimet e s ë drejtës ins ertndërkombëtare. footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

P ILP G P ILP G Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-K alimi e kompetencave Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-K alimi e kompetencave • P ërgjatë s pektrit të s trukturave s htetërore, s htetet mund të • T rans ferimi as imetrik i kompetencave zgjedhin për t’i trans feruar kompetencat në mënyrë që t’i • Dis a s htete mund të zgjedhin kalimin jo-proporcional të s as is ë s ë plotës ojnë kërkes at e caktuara, ku përfs hihen: kompetencave një rajoni të caktuar. • P ërvijimi i kufijve krahinor; • K jo mund të merr formë të rregullimit të veçantë të autonomis ë, me të • T rans ferimi i kompetencave në mënyrë as imetrike; cilën i garantohet një rajoni apo komune një s tatus i caktuar. • T heks ohen kompetencat e rajonit për kontrollimin e çës htjeve të veta, • P ërcaktimi i as aj, s e cilat kompetenca do të us htrohen nga s e s a të marrë pjes ë në ins titucionet kombëtare. qeveria qendrore për të s iguruar kornizën legjis lative, dhe • Në një federatë as imetrike, dis a s hteteve mund t’i garantohen legjis lacionin për harmonizimin e ligjeve lokale; kompetenca të ndrys hme, apo mund të kenë autonomi më të madhe s e • T hemelimi i ins titucioneve për mbarëvajtjen e bas hkëpunimit të tjerët. ndërmjet qeverive qendrore dhe lokale; • K jo mund të arrij në atë mas ë deri ku s htrihet zotës ia për nëns hkrimin e • P ërs hkrimi i metodave për zgjidhjen e kundërs htive ndërmjet dy traktateve dhe angazhimin në tregun e jas htëm. niveleve të qeveris ë; • K jo po as htu mund të përfs hijë të drejtën e kuvendit lokal në nxjerrjen e ligjeve për të gjitha çës htjet lidhur me çës htjet lokale, duke u garantuar • K ufizimi i amendamenteve kus htetues e, që ndrys hojnë s ubjekteve qeveris je autonome vetanake në degët legjis lative, marrëdhëniet qenës ore ndërmjet qeverive qendrore dhe lokale. ekzekutive dhe gjyqës ore, dhe garantim të kompetencave të caktuara një rajoni gjatë periodës s ë tranzicionit, para s e të përcaktohet s tatus i përfundimtar i atij rajoni. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 0 Map Map

P ILP G P ILP G

Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-K alimi e kompetencave Zgjedhja e s truktur trukturë ë s s htetë htetë rore- rore-K alimi i kompetencave • K ompetencat e us htruara vetëm nga qeveria qendrore • K ompetencat e us htruara vetëm nga qeveritë krahinore • Në përgjithës i, kompetencat thelbës ore të alokuara qeveris ë • Në përgjithës i kompetencat tipike të alokuara qeveris ë lokale qendrore përfs hijnë: përfs hijnë: • S hërbimet e armatos ura dhe s iguria kombëtare • Ars imin, • P unët e jas htme, • S hëndetës inë, • P olitikat monetare, doganat dhe taks at doganore, • Mirëqenien S ociale, • K omunikimi, • K ompetencat policore, • T rans porti ndërrajonal, • T atimet vendore, • Menaxhimi i borxheve, • T rans portin rajonal, • Imigrimi dhe përs htatja, • Ndonjëherë mbikëqyrjen e prejardhjes s ë pas urive natyrore, • Menaxhimi i ekonomis ë kombëtare. prodhimin dhe menaxhimin.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

42 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

P ILP G P ILP G

Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-K alimi i kompetencave Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-K alimi i kompetencave • K alimi i kompetencave nga qeveritë qendrore dhe lokale • P roces i për qeveritë lokale rreth marrjes s ë kompetencave me • S hëndetës ia kalimin e kohës • Mirëqenia • Në kus htetutë mund të vendos en kriteret për përmbus hje para • Ars imi ndarjes s ë ndonjë pus hteti të caktuar s iç ës htë: • B animi • K ërkes at lidhur me numrin e popullatës • T rans porti dhe rregulloret e trafikut • P jekuria e adminis tratës publike dhe infras trukturës • Menaxhimi i mjedis it • S hkalla e zhvillimit ekonomik dhe • P olicia dhe adminis trimi i burgjeve • C aktimi i mundës ive financiare.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map Map

P ILP G P ILP G

Zgjedhja e s trukturë trukturë s s htetë htetë rore- rore-K alimi i kompetencave K alimi i kompetencave– kompetencave– S hqetë hqetë s imet pales tineze • Zgjidhja e kundërs htimeve ndërmjet qeverive qendrore dhe • S htetet i krijojnë kus htetutat, që pikës ëpari pas qyrojnë përvojat lokale e tyre, duke përfs hirë këtu druajtjet dhe s hpres at. • K onteks ti rajonal arab ës htë njëri prej autoriteteve ekzekutive • S humë kus htetuta të pas konflikteve s aktës ojnë, që kundërs htitë pos açëris ht të fuqis hme me krahina të dobëta deri te ato ndërmjet qeverive qendrore dhe atyre lokale lidhur me aktivitetet joekzis tues e, rajone, madje edhe ligjvënie. kus htetutare, ligjet, kompetencat apo politikat e tjetrit mund të • His toria e s hkurtër pales tineze e qeveris jes me pus htetin s illen në gjykatën kus htetues e për zgjidhje. pales tinez s i një mjet adminis trimi të okupimit izraelitë ës htë përfillur në mas ë të madhe të jetë me të meta, i degjeneruar dhe pa pus htete(checks and balances ). • P randaj, kus htetuta pales tineze paras hikon s is tem më të fortë parlamentar s e s a normat në botën arabe. • Autoriteti politikë lejohet, që të us htrohet vetëm përmes kanaleve të qarta ligjore.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

P ILP G P ILP G

K alimi i kompetencave – S hqetë hqetë s imet pales pales tineze tineze K alimi i kompetencave – s hqetë hqetë s imet pales pales tineze tineze • Neni 8: Ligji rregullon marrëdhënien ndërmjet qeveris ë dhe • Neni 09: K ës hilli kons ultativ krijohet, duke u mbës htetur në njës ive lokale, bazuar në decentralizimin adminis trativ. Njës itë këtë kus htetutë në përbërje të njëqind e pes ëdhjetë anëtarëve; e qeveris jes lokale gëzojnë individualitetin ligjor. Zgjidhen me individualitet të pavarur. I kus htohet kujdes formimit të kës hillat e tyre. Ligji merr mas a për metodën e themelimit të pjes ës s ë s hpërndarjes s ë popullatës pales tineze brenda tyre, formimin, zgjedhjen e kës hillave, kompetencave dhe P ales tinës dhe jas htë s aj. Ligji rregullon kus htet dhe metodat e juris diks ionin. zgjedhjes apo emërimit të anëtarëve të tij s ipas vendeve ku ata jetojnë. P res identi i s htetit lejohet t’i emëroj anëtarët e K ës hillit kons ultativ, të cilët nuk kanë nëns htetës i pales tineze, nës e ata janë s hquar për s igurimin e s hërbimeve të veçanta çës htjeve pales tineze, me kus ht që të mos tejkalohet numri prej dhjetë anëtarëve.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 43  Prezantimet

P ILP G P ILP G

K alimi i kompetencave – s hqetë hqetë s imet pales pales tineze tineze S trukturat e degë degë s ekzekutive • Neni 0: K ës hilli kons ultativ s hqetës ohet për: • K us htetuta: • Me s tudimin e çës htjeve të përgjiths hme s trategjike dhe ofrimin • P ërkufizon s trukturën e degës ekzekutive e s ugjerimeve lidhur me to. • Me dhënien e s ugjerimeve për të gjitha çës htjet lidhur me të • K ompetencat dhe funks ionet e degës ekzekutive drejtat kombëtare dhe integritetin e tokës pales tineze dhe të • R olin e kabinetit apo kës hillit të minis trave drejtat e pales tinezëve jas htë vendit. • Me dis kutimin e amendamenteve kus htetues e dhe s hprehjen e • Zgjedhjen e pres identit/kryeminis trit mendimit për ato, të cilat janë propozuar. • Largimin e pres identit/kryeminis trit • S ipas temave pres identi i s htetit i referohet K ës hillit lidhur me • S trukturën e zyrës politikat publike në çës htjet arabe dhe ndërkombëtare për s htetin e P ales tinës . • V eçoritë e përs htats hme për punë në zyre • Me projekt ligjet të cilave pres identi s htetit i referohet atyre, • Dhe marrjen e pos tit zyrtar lidhur me pales tinezët jas htë vendit. • Me cilët anëtarë të K ës hillit kons ultativ vendos t’i paraqet për dis kutim në rendin e ditës .

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 20 Map Map

P ILP G P ILP G

S trukturat e degë degë s ekzekutive– ekzekutive– tri modelet S truktura e degë degë s ekzekutive – tri modelet • S is temi parlamentar – kryeminis tri s hërben s i kryes hef ekzekutiv i qeveris ë parlamentare dhe kryes ues i kabinetit. P opullata e • P res idencial – kryepolitikani ekzekutiv i qeveris ë federale i zgjedh organin ligjvënës , dhe anas jelltas , ai e zgjedh zgjedhur drejtpërs ëdrejti nga populli kryeminis trin. – S iguron ndarjen e kompetencave – Lehtës on përfs hirjen e të gjitha grupeve brenda legjis laturës dhe ekzekutivit, ngas e kabinetet zakonis ht përbëhen nga anëtarët e – Lejon s hkallën e përgjegjës is ë për vota legjis laturës s ë zgjedhur. K jo veçanëris ht ës htë e dobis hme në – S hërben s i një forcë unifikues e për s htetin, veçanëris ht për ato me s htetet thellës is ht të ndara. divers itet të rëndës is hëm etnik apo gjuhës or. – F leks ibël, ngaqë koalicioni mund të formohet për të ndrys huar qeverinë në nivelin më të ulët të legjis laturës pa zgjedhje të përgjiths hme dhe anas jelltas , mundës on mbajtjen e zgjedhjeve në çdo kohë me rritjen e përgjegjs hmëris ë. – P ërgjegjs hmëri, ngas e kontrolli i publikut të gjerë dhe trans parenca mbi proces in e politikë bërjes . – Më të qëndrues hme për demokracitë e reja – të s hteteve, që fitojnë pavarës inë pas WWII, të gjitha vendet me demokraci të vazhdues hme kanë s is teme parlamentare.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 22 Map Map

P ILP G P ILP G

S trukturat e degë degë s ekzekutive – tri modelet S is temi i pë pë rzier – qas ja pales tineze • S is temi i përzier pres idencial/parlamentar – P res identi zgjidhet • P ales tinezët duan ta balancojnë bes imin tradicional mbi liders hipin e fortë qendror me më s humë kërkes a demokratike të s is temit drejtpërs ëdrejti nga votues it deris a kabineti del dhe i parlamentar. nëns htrohet bes imit të legjis lativit. • Neni 8: S is temi politik pales tinez do të jetë demokraci përfaqës ues e – P ërparës itë përfs hijnë kons ens us potencialis ht më të madh, duke parlamentare. Do të bazohet në pluralizëm politikë dhe garantimin e të të drejtave dhe lirive të të gjithë qytetarëve. K ëto përfs hijnë të drejtën kërkuar që të dy krahët ekzekutivë të pajtohen para marrjes s ë për të formuar parti politike dhe angazhim në aktivitete politike, pa ndonjë vendimi të rëndës is hëm. dis kriminim në baza të mendimit politikë, gjinis ë apo religjionit. P artitë – P or potencial i madh për s tagnim ndërmjet dy degëve ekzekutive. duhet t’i nëns htrohen parimeve të s ovranitetit kombëtar, demokracis ë dhe trans ferimit paqës or të kompetencave në përputhje me K us htetutën. • Neni 2: P res identi i s htetit ës htë pres identi i republikës . Ai mbron kus htetutën dhe unitetin e popullit, garanton vazhdimës inë e qëndrues hmëris ë s ë s htetit, pavarës inë kombëtare dhe funks ionimin e rregullt të autoriteteve publike. Ai i us htron aftës itë dhe përgjegjës itë e veta, s iç janë përkufizuar në pajtim me dis pozitat e kus htetutës . P ërveç kompetencave kus htetues e të mves hura pres identit të s htetit, kompetencat ekzekutive dhe adminis trative të qeveris ë do të jenë në kompetencë të K ës hillit të Minis trave. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

44 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

P ILP G P ILP G

P ë rvijimi i leg legjis laturë laturë s P ë rvijimi i leg legjjis laturë laturë s • Legjis latura ës htë organi kryes or përfaqës ues , që pas qyron • P ërgjegjës itë kus htetutues e të legjis laturës përfs hijnë vullnetin politik të njerëzve në nivel kombëtar. – Zgjedhjen e kryeminis trit (në s is temin parlamentar apo të – J ep kompetencën për të përfaqës uar s ynimet dhe interes at e përzier/tërthor) popullit – K alimin e ligjeve dhe mas ave tjera adminis trative – P ropozon legjis lacionin – K alimin e amendamenteve kus htetues e – Miraton legjis lacionin – Marrjen e vendimeve mbi burimet dhe s as itë e të hyrave për funks ionimin e ins titucioneve dhe obligimeve ndërkombëtare të s htetit – Miratimin e buxhetit për ins titucionet e s htetit – R atifikimin e traktateve të nëns hkruara nga kryeminis tri – Mbikëqyrjen e adminis trimit të qeveris ë – Mbikëqyrjen e kompetencave rregullatore të qeveris ë dhe ato s hpenzues e

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 26 Map Map

P ILP G P ILP G

P ë rvijimi i leg legjjis laturë laturë s P ë rvijimi i legjis laturë laturë s • Njëdhomës he • R rënimi i legjis laturës – Më efikas e dhe jo aq e s htrenjtë – Nën rrethana eks treme s i e tillë gjendja e jas htëzakons hme – Ndonës e, kërkon më s humë checks and balances për të s iguruar – E lidhur me votat e mos bes imit që s humica nuk i mpos ht s hqetës imet e pakicave. – K ur legjis latura nuk i plotës on përgjegjës itë e përcaktuara me • Dydhomës he kus htetutë apo ligj – Mënyra më efikas e për kombinimin e përfaqës imit proporcional • Imuniteti legjis lativ bëhet me njohjen e s hqetës imeve të brends hme të qeverive – Dis pozitat për mbrojtje dhe imunitet të anëtarëve lokale, rajoneve gjeografike, grupeve etnike dhe përfaqës imin e – Duke përfs hirë garancionet për lirinë e të folurit legjis lativ ultë të zonës elektorale. – Imuniteti nga detyrimi ligjor deris a gjendeni në zyre – Lejon s htetin s i territor në tërës i dhe tërës i individuale apo rajon të përfaqës ohen njëkohës is ht në proces in legjis lativ.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 27 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 28 Map Map

P ILP G P ILP G

Legj Legjis latura latura në në konteks tin pales pales tinez tinez Legj Legjis latura latura në në konteks tin pales tinez • Njëdhomës he “K ës hilli i përfaqës ues ve” • K ufizimet – Neni 6: K ës hilli i përfaqës ues ve us htron autoritetin – Neni 67: Anëtarët e K ës hillit të P ërfaqës ues ve zgjidhen në legjis lativ. Ai krijon të gjitha politikat e përgjiths hme të s htetit periodë prej pes ë viteve. Një anëtarë mund të rizgjidhet më dhe buxhetin në përgjithës i, që përgatitet nga K ës hilli i s humë s e njëherë. Nuk lejohet që të zgjatet afati i K ës hillit të P ërfaqës ues ve, përveç në ras t domos dos hmërie dhe për Minis trave. Us htron mbikëqyrje mbi veprimet e degës ars ye të miratimit të ndonjë ligji nga K ës hilli i përfaqës ues ve, ekzekutive në mënyrën e s aktës uar me K us htetutë. nga dy të tretat e s humicës s ë numrit të përgjiths hëm të – Neni 66: K ës hilli i përfaqës ues ve përbëhet prej 0 anëtarëve deputetëve, që përfaqës ojnë popullin pales tinez. Ata – Neni 70: K ës hilli i përfaqës ues ve, në mbledhjen e tij të parë zgjidhen s ipas dis pozitave të kus htetutës dhe ligjit mbi të çdo s eance vjetore zgjedh folës in, dy zëvendës folës a zgjedhjet. E mërimi për anëtarës im në dhomën e deputetëve dhe s ekretarin e përgjiths hëm, duke përbërë P res idiumin e duhet të jetë në pajtim me dis pozitat e s hpallura në këtë K ës hillit të përfaqës ues ve. Anëtarit të P res idiumit të K ës hillit kus htetutë dhe në ligjin mbi zgjedhjet. K us hdo, që e drejton nuk i lejohet të pretendoj për ndonjë pozitë në qeveri apo minis tri. Anëtari i K ës hillit të përfaqës ues ve mund të marr K ës hillin e përfaqës ues ve duhet të jetë pales inez, dhe nuk ndonjë pozitë në minis tri me kus ht që numri i përgjiths hëm i lejohet pas zgjedhjes s ë tij të ketë nëns htetës i të s htetit anëtarëve, që s hërbejnë s i minis tra në qeveri nuk ës htë më i tjetër. lartë s e gjys ma e numrit të përgjiths hëm të minis trave. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 29 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 0 Map Map

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 45  Prezantimet

P ILP G P ILP G

Legj Legjis latura latura në në konteks tin pales pales tinez tinez Legj Legjis latura latura në në konteks tin pales pales tinez tinez • S hpërbërja • S hpërbërja – Neni 88: Nës e pres identi i s htetit apo kryeminis tri, në ras t – Neni 89: Qeveria bën thirrje për zgjedhjen e K ës hillit të nevoje i s ugjeron K ës hillit të Minis trave s hpërbërjen e P ërfaqës ues ve brenda gjas htëdhjetë ditëve para përfundimit të K ës hillit të P ërfaqës ues ve, atëherë kjo s hpërbërje mund të afatit të ligjs hëm, në pajtim me procedurat e rregulluara me ligj. miratohet nga dy të tretat s humicë të anëtarëve të s aj, dhe Nës e qeveria nuk ia del t’i mbaj zgjedhjet brenda periodës s ë pres identi e lës hon vendimin për s hpërbërje. Qeveria i bën dhënë, folës i i K ës hillit të P ërfaqës ues ve mund të bëjë kërkes ë, që thirrje votues ve të bëjnë zgjedhjen e K ës hillit të ri të rendi i G jykatës K us htetues e të bëjë thirrje për zgjedhje. Nës e përfaqës ues ve në periodën jo më pak s e gjas htëdhjetë ditë, zgjedhjet nuk mund të mbahen në kohën e caktuar s hkaku i luftës , në pajtim me procedurat e s aktës uara me ligjin mbi apo rrezikut të pas hmangs hëm të luftës , apo rrethimit, i cili zgjedhjet. Nës e zgjedhja nuk bëhet gjatë periodës s ë parandalon funks ionimin e rregullt të organeve kus htetues e, K ës hilli përcaktuar, atëherë K ës hilli duhet t’i us htroj detyrat e veta i P ërfaqës ues ve do të vazhdon t’i kryej detyrat e tij, deris a të mund deris a të bëhet zgjedhja e K ës hillit të ri. K ës hillit të të mbahen zgjedhjet brenda gjas htëdhjetë ditëve të mbarimit të s hpërbërë nuk i lejohet të humb bes imin nga qeveria. S ipas penges ave. K us htetutës , nuk lejohet të bëhet s hpërbërja e K ës hillit të P ërfaqës ues ve gjatë vitit të parë kur ës htë formuar, apo gjatë periodës s ë gjendjes s ë jas htëzakons hme. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

P ILP G P ILP G

K rijimi i gjyqë gjyqë s orit K rijimi i gjyqë gjyqë s orit • T ë gjitha kus htetutat e pas konfliktit krijojnë një funks ionim të • G jyqës ori i pavarur kërkon pavarur të gjyqës orit për mbës htetjen e kus htetutës dhe – Ndarjen e gjyqës orit nga degët tjera të qeveris ë zbatimin e ligjeve të s htetit. – K rijimin e kës hillit gjyqës or për mbikëqyrjen e gjyqës is ë dhe • Dis pozitat për funks ionimin dhe s trukturën e gjyqës orit gjyqtarëve, s i dhe adminis trimin në mënyrë efikas e dhe të pavarur. përfs hijnë: – K ompetencat dhe funks ionet • S ynimet e një gjyqës ori të pavarur përfs hijnë – P avarës inë gjyqës ore – Mbrojtjen e të drejtave të njeriut – Autoritetin gjyqës or – Avancimin e s tabilitetit politik – S trukturën e gjyqës orit – K rijimin e një ekonomie të mirëfilltë – Adminis tratën e gjyqës orit – S igurimin e drejtës is ë s ë barabartë

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map Map

P ILP G P ILP G

K rijimi i gjyqë gjyqë s orit K rijimi i gjyqë gjyqë s orit • K us htetutat zakonis ht paras hohin kur vendimet gjyqës ore janë • S truktura e gjyqës orit të detyrues hme ndaj degëve tjera të qeveris ë. – Dis a kus htetuta paras hikojnë krijimin e gjykatave të s pecializuara • s hpjegojnë juris diks ionin e çdo gjykate, individi, ins titucioni apo – Dis a ia lënë legjis laturës krijimin e gjykatave, ndrys he nga G jykata agjencitë kanë qëndrime për të paras htruar ras te në gjykata të S upreme dhe G jykata K us htetues e ndrys hme • K jo përfs hin rolin dhe përgjegjës inë e gjykatave • E kzis timin e gjykatave kombëtare, lokale dhe krahinore • s igurojnë rolet e gjykatave të veta • P avarës inë e gjykatave nga agjencitë tjera qeveritare, organizatat dhe • s aktës ojnë s e s i gjykatat punojnë s ë bas hku me organet tjera individët qeveritare dhe agjencitë, përfs hirë këtu s e s i lejohet legjis latura • E fekti detyrues i vendimeve të gjykatës të krijoj gjykata të s pecializuara. • Hollës itë e dis a apo të gjitha gjykatave • E drejta për të lës huar vendime për të drejtën civile dhe penale dhe për të ris hikuar vendimet adminis trative. • Nevoja për një gjyqës or të paans hëm dhe të pavarur

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

46 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

P ILP G P ILP G

K rijimi i gjyqë gjyqë s orit K rijimi i gjyqë gjyqë s is ë • G jykata K us htetues e • G jykata S upreme – Ë s htë vendimtare për s igurimin e pavarës is ë ligjore dhe s igurimin e – V epron s i gjykata më e lartë apelues e e s htetit mekanizmit për mbës htetje dhe zbatim të kus htetutës . – B ën s hpallje pa gjykatën kus htetues e, gjithas htu delegon ris hikim – K a përgjegjës i për të vendos ur për kus htetues të G jykatës S upreme • K us htetuts hmërinë e akteve legjis lative dhe ekzekutive – V endimet në përgjithës i janë të prera dhe të detyrues hme ndaj • Mos zbatimin e kus htetutës agjencive, s ubjekteve qeveritare dhe individëve • Ç ës htjet e dis kutues hme kus htetues e • Amendamentet kus htetues e

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

P ILP G P ILP G

K rijimi i gjyqë gjyqë s orit në në kuadë kuadë r të të kus htetutë htetutë s pales tineze K rijimi i gjyqë gjyqë s orit në në kuadë kuadë r të të kus htetutë htetutë s pales tineze • Neni 9: Dega e gjyqës orit ës htë e pavarur. K a juris diks ion të • Neni 70: G jykata për anulim ës htë ndërtuar me juris diks ion mirëfilltë për të kryer funks ionin ligjor dhe marrje të vendimeve mbi apelet në çës htjet penale dhe civile. Metoda e formimit të mbi të gjitha çës htjet e dis kutues hme dhe ras tet e krimeve. Ligji s aj, juris diks ioni dhe procedurat në veprim janë të përcaktuara përcakton ins titucionet e degës s ë gjyqës orit dhe rregullon me ligj. s trukturën e tyre. P ërcakton llojet e gjykatave, nivelin e tyre, • Neni 7: G jykata e lartë e drejtës is ë ës htë e themeluar me juris diks ionin dhe procedurat. Nuk mund të formohen gjykata të juris diks ion për të marrë vendime mbi çës htjet e dis kutues hme veçanta. adminis trative dhe ras tet për çës htje dis iplinore s iç janë të • Neni 6: K ës hilli S uprem për G jyqës or autorizohet për çës htjet përcaktuara nga ligji i hartuar, që rregullon bazën e veprimit, e ins titucioneve gjyqës ore. Ligji përcakton formimin dhe kus htet e emërimit të gjyqtarëve dhe punëtorëve, dhe kompetencat e tij, duke ia s iguruar pavarës inë dhe garantimin e procedurat që duhet të ndiqen paraprakis ht. K rijimi i gjykatave të barazis ë në kornizën e bas hkëpunimit me autoritetet tjera ulëta adminis trative lejohet me ligj. publike. K ërkohet marrja e mendimit të tij në projektligje për rregullimin e çës htjeve të gjyqës orit. K a të krijuar rregulloren e brends hme. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 0 Map Map

P ILP G

K rijimi i gjyqë gjyqë s orit në në kuadë kuadë r të të kus htetutë htetutë s pales pales tineze tineze • Neni 78: G jykata K us htetues e krijohet për ars ye, që kus htetuta ta us htroj juris diks ionin e s aj në mënyrë të pavarur, dhe ta mbroj ligjs hmërinë e ins titucioneve s htetërore. Ajo përbëhet prej nëntë gjyqtarëve, të emëruar nga kreu i s htetit, me nominim të K ës hillit të Minis trave dhe të miratuar nga K ës hilli i P ërfaqës ues ve. G jykata cakton rregulloren e brends hme, e cila organizon procedurat e s aj të punës . G jyqtarët emërohen për një afat prej nëntë vites h, kohëzgjatje kjo, që nuk ripërtërihet apo zgjatet.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 47  Prezantimet

KUSHTETUTA E KOSOVËS 1. Roli i kushtetutës. a. Kufizimi i kompetencave. b. Procedurat a amandamentimit. c. Dispozitat që nuk mund të amandamentohen. d. Garantimi i të drejtave të njeriut. Konventa Evropiane e Të Drejtave të Njeriut. Nevoja për avancimin e të drejtave të njeriut që kanë të bëjnë me mbrojtjen e minoriteteve në arsim, punësim dhe për zhvillimin religjioz dhe kulturor të tyre.

2. PARIMI I NDARJES SË KOMPETENCAVE. Në shoqëritë e ndara, modeli i Uestminstrit nuk funksionon. Zor se mund të bëhet alternimi i kompetencave.

MIRËPO - ndarja e kompetencave nuk është panace.

RREZIQET E NDARJES SË KOMPETENCAVE. a. Përforcimi i dispozitave. b. Rreziku nga bllokimi. c. Mungesa e opozitës dhe hapësira shumë e vogël për zgjedhje demokratike. Ndarja e kompetencave si formë e TRANZICIONIT.

STRUKTURA E QEVERISË. 3. Legjislatura. a. Metoda e zgjedhjeve. Shih shënimin e ndarë. b. Marrëdhënia me ekzekutivin: Ideja e qeverisë së përgjegjshme. Alternativat e qeverisë së përgjegjshme. Shembujt e Austrisë dhe Irlandës Veriore. c. Roli i komisioneve. d. Mbrojtja e minoriteteve. Shumicat e ngarkuara/ vetot e minoriteteve. Procedurat e ziles alarmuese. Shembulli i Belgjikës. e. Dispozitat për shpërbërjen e legjislaturës.

4. Ekzekutivi.

a. Roli i presidentit. `Super-presidenti’? Shembulli i Nelson Mandelës. Roli i udhëheqësisë. Presidenca e dyfishtë me kërkesën për veprim të përbashkët për çështjet fundamentale? b. Roli i miratimit të komuniteteve të kryqëzuara dhe proporcionaliteti në emërimet ekzekutive. Shembujt e Austrisë dhe Irlandës Veriore. c. Parimet e përgjegjësisë së Kabinetit.

5. Shërbimi gjyqësor dhe publik. a. Parimet e PAANSHMËRISË dhe PROPORCIONALITETIT. b. Emërimi i gjykatësve nëpërmjet procesit të paanshëm dhe jopolitik. Komisioni për Emërime Gjyqësore. Mirësjellja gjatë periudhës së shërbimit. Politikanët nuk do të jenë në gjendje t’i shkarkojnë ata. c. Emërimi i shërbyesve civilë dhe i zyrtarëve publikë me anë të procesit të paanshëm dhe jopolitik. Komisioni i Shërbimit Civil. Komisioni për Emërime Publike.

6. Parimi i decentralizimit. Mirëpo, duhet të kombinohet me parimin që përfiton dhe ngarkon duhet të varet nga nevoja e jo nga gjeografia. Komunitetet kulturore dhe linguistike. Shembujt e Belgjikës dhe Estonisë. Ideja e federalizmit personal. Ideali i AUTONOMISË GRUPORE në kuadër të një kornizë kombëtare të të drejtave dhe detyrave.

7. Lidhjet me vendet tjera pa kompromentuar parimin e sovranitetit. Shembulli i Këshillit Verior/Jugor, që lidhë Irlandën Veriore që mbetet pjesë e Britanisë së Madhe, ndërsa Irlanda vend i ndarë. Të kërkohet bashkëpunimi me anë të marrëveshjes derisa në të njëjtën kohë respektohen identitetet e kombeve të ndryshme

Vernon Bogdanor, July 2006. 48 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Definicioni i kushtetutës

 Ligje themelore; strukturë themelore e Pavarësia e gjyqësorit qeverisjes

 Kushtetutshmëri demokratike  Liri individuale Tryeza e rrumbullakët parlamentare  Të drejtat e bashkësive mbi çështjet kushtetuese  Pushtet i kufizuar i qeverisjes

Të drejtat individuale karshi Sundimi i ligjit mendimi të shumicës  Kush vendosë?  Gjykata të fuqishme, të pavarura

 Gjyqësor i fuqishëm dhe i pavarur  Autoritet  Të drejtat e njeriut kanë përparësi ndaj  Resurse vërejtjeve (kundërshtimeve) të shumicës  Prestigj

 Të mbahen të përgjegjshëm zyrtarët shtetëror ndaj ligjeve the rregulloreve

Pavarësia gjyqësore Si të sigurohet pavarësia

 Aspektet individuale dhe aspektet  Kryesisht duke i mbajtur pagat dhe institucionale: postet e gjyqtarëve të paprekura nga fuqitë e jashtme.  Gjyqtarët individë duhet të jenë të  Mbajtja e funksionit gjatë “sjelljes së pavarur mirë”  Gjyqtarët si trup, duhet të jenë të lirë nga çdo ndikim nga organet tjera shtetërore.  Fuqizohet siguria në paga dhe pozita.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 49  Prezantimet

Cilat janë obligimet e Rezoluta e KB 40/32 dhe gjyqtarëve? 40/146 1985  Pa anshmëri, personale ose tjetër  Përvoja e nxjerrë shumë-kulturore  Integritet i plotë  Sjellje etike  Garantuar nga shteti dhe paraparë në kushtetutë  Shtimi i mundësisë së zgjedhjes për gjyqtarë është fundamentale.  Detyra e organeve tjera për respektimin e pavarësisë së gjyqësorit.  Të përgatitur juridikisht, me integritet të plotë  Nga shtresa të ndryshme të popullatës

Nenet 2 & 3 Neni 4

 Vendosja e çështjeve në mënyrë  Pa ndërhyrje të paarsyeshme në objektive dhe pa kufizime, ndikime ose procesin gjyqësor, pa revizion të ndërhyrje vendimeve gjyqësore.  Autorizime ekskluzive për të vendosur se çfarë bie në kuadër të kompetencës  Rezervimi i rishqyrtimit gjyqësor dhe gjyqësore ndërmjetësimit ose zëvendësimit.

Nenet 5, 6 & 7 Çështjet tjera

 Mbrojtja e kompetencës gjyqësore  Liria e shprehjes, bashkimit dhe tubimit  Pavarësia e gjyqësorit kërkon që  Standardet në përzgjedhjen e gjyqtarët ta zbatojnë procedurën në gjyqtarëve, përzgjedhje mos të jetë në mënyrë të drejtë dhe duke i respektuar duart e qeverisë dhe administratës të drejtat e palëve.  Shtetet të sigurojnë mjetet adekuate për gjyqësorin në kryerjen e funksioneve të veta.

50 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Kushtet e shërbimit Shkarkimi nga detyra/disiplina

 Mandati  Të parashikohet procedura ligjore  Pavarësia, dhe siguria, shpërblimi, definitive për shkarkimet disiplinore. pensionimi, mosha e pensionimit  Procedimi i kërkesave me shpejtësi dhe në mënyrë korrekte  Sigurohen në mënyrë adekuate me ligj.

Siguria financiare, promovimi, Resurset imuniteti  Pa dallime në shpërblim dhe beneficione  Gjyqtarët të mbrohen nga ndikimi i gjatë mandatit. pjesëve tjera të pushtetit  Promovimi i bazuar në faktorët objektiv  Financim adekuat, punësim dhe  Imuniteti personal. Vendimi mbi shkarkim i personelit gjyqësor, nxitje dhe arrestimin të merret nga organi gjyqësor. organizim i informatave.

Parimet e Bangalorit për Gjatë mandatit gjyqësor sjelljen gjyqësore  Të mirëmbahet besimi publik  Gjashtë vlerat themelore

 Pasi të emërohen gjyqtarët, ata t’u  Pavarësia, përmbahen në mënyrë rigoroze standardeve etike. Ose përmes vet-  Paanësia rregullimit ose përmes respektimit të  Integriteti, kodit  Zotësia,  Pa perceptime të pikëpamjeve politike,  Barazia pa korrupsion, dhe tipare jo etike  Kompetenca

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 51  Prezantimet

Përfshirjet e propozuara për Korniza kushtetuese kushtetutën e re  Mënyra më e mirë nuk është e gdhendur  Pavarësia e gjyqësorit në gur.  Vendosja e gjërave në kontekst dhe në  Ndarja e pushteteve perspektivë  Ekuilibrimi i pushteteve  Perceptimi i tanishëm  Detyra specifike për secilën degë dhe  Aspekti i Bashkimit Evropian. për gjyqtarë.

|Përfaqësimi Gjykatat Kushtetuese

 Rishqyrtimi i legjislacionit dhe akteve ekzekutive.  Nevoja për bashkëbisedues  Përzgjedhja e gjyqtarëve të rëndësisë  Ministria e Drejtësisë, këshilli gjyqësor, themelore etj.  Ideale do të ishte, që shqyrtimi gjyqësor  Dega e pavarur duhet ta përfaqësojë të bëhet nga gjykatat e rregullta ose nga vetveten. gjyqtarët e emëruar rregullisht.

Papërshtatshmëria Transparenca

 Lidhjet personale ose profesionale  Aktivitetet komerciale  Transparenca financiare mund të ndihmojë rritjen e shkallës së  Zakonisht, pagesat për punën përgjegjshmërisë akademike, artistike.  Transparenca është esenciale

52 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Administrata gjyqësore

 Gjyqësia duhet të menaxhojë vetë resurset vetjake.  Shpeshherë si problem paraqitet përgjegjësia buxhetore  Procedurat transparente.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 53  Prezantimet

Tryezë e Rrumbullakët e Pushteti dhe funksionet OSBE-së mbi Çështjet Gjyqet do të sigurojnë drejtësi njëlloj për Kushtetuese  të gjithë. Ato do të përkujdesen për mbrojtjen e interesave legjitime të gjithë qytetarëve, individëve, entiteteve legale, Gjyqësori dhe shtetit. Fredrik Majkëll Lorenc JD, LLM Grupi për të Drejtën Publike Ndërkombëtare dhe  Gjyqet do të jenë përgjegjëse për Politika administrimin e drejtësisë në përputhje me Kushtetutën si dhe statutet, normat dhe ligjet e obligueshme ndërkombëtare.

Struktura e Gjyqësorit Gjykata Supreme  Pushteti gjyqësor realizohet përmes dispozitave kushtetuese apo legjislacionit kushtetues.  Gjykata Supreme do të jetë instanca  Opsioni i 1 - rë : Gjyqet do të përbëhen nga më e lartë e ankesave në shtet, ndaj [shënoni emrat e gjyqeve]. dhe ankesat ndaj gjykatave të tjera,  Opsioni 2 - të: Gjykatat do të përbëhen nga Gjykata Kushtetuese, Gjykata Supreme, përfshirë këtu edhe gjykatat e dhe gjykatat e tjera, si ato të qarkut, specializuara do të jenë nën komunale dhe gjykatat për kundërvajtje, jurisdiksion (autoritetin) e kësaj që parashihen me ligj. gjykate.

Gjykata Kushtetuese Austria  “Gjykatat nuk e kanë as pushtetin e forcës e as  Kushtetuta e Austrisë ishte e para në botë që ka të ndalimit të financimit, prandaj, meqë për këto rregulluar me ligj (në vitin 1920), kontrollin nga çështje ato varen nga mbështetja e publikut, ana e gjyqësorit, që më vonë u njoh me emrin sidomos në vitet e para, duhet të kenë kujdes, “sistemi austriak”. Sipas këtij sistemi ekziston dhe të mos ia ulin autoritetin vetes, duke u një gjykatë e veçantë kushtetuese e cila merret marrë me çështje, të cilat mund të zgjidhen me shqyrtimin dhe verifikimin e shumë më mirë nga institucionet e tjera.” kushtetutshmërinë së ligjeve. Së këndejmi,  Prof. Herman Shvarc, Shkolla Juridike shumë vende të Evropës e kanë pranuar Amerikane sistemin austriak pas Luftës së dytë Botërore.

54 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Përvoja e Latvisë Latvia (vazhdimi)  Programi për çmimin (Ciceron 2005)  “Roli i Gjykatës Kushtetuese është i dobishëm dhe i domosdoshëm sidomos gjatë periudhës së për gjyqet e reja (moderne), është tranzicionit politik në disa vende të vogla, ku fokusuar në transparencë, seancat e disa gjëra duhet t’i bëjnë më ndryshe në hapura gjyqësore dhe fushatën mbi krahasim me Gjykatën Kushtetuese Gjermane marrëdhëniet me publikun, gjë që ka (tradicionale)” ndihmuar në bindjen e qytetarëve se gjyqi është duke punuar për Znj. Znj. Gjintra PEDEZE, Këshilltare e Kryetarit mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të të Gjykatës Kushtetuese të Latvisë tyre.

Kushtetuta lituaneze  KAPITULLI I VIII GJYKATA KUSHTETUSE Pavarësia e gjyqësorit Neni 102 Gjykata kushtetuese do të vendosë lidhur me atë nëse ligjet apo aktet e tjera të Seimas (Kuvendit)  Gjyqësia e [emri i shtetit] do të jetë janë në kundërshtim me Kushtetutën si dhe nëse dekretet e Presidentit të Republikës dhe të autonome dhe e pavarur. Qeverisë bien ndesh me Kushtetutën apo ligjin.  Gjyqtarët do të jenë autonomë, të pavarur dhe do të veprojnë vetëm në përputhje me ligjin.

Pavarësia gjyqësore Pavarësia Gjyqësore Tri herë në historinë e Amerikës, shumica dominante politike e ka  “Se deri në çfarë shkalle do të ruhet pavarësia sfiduar haptazi pushtetin dhe pavarësinë e Gjykatës Supreme gjyqësore do të varet në njëfarë mase nga respekti i të SHBA- SHBA-ve si institucion: institucion: publikut ndaj gjyqësorit. Kultivimi i këtij respekti dhe përmbajtja apo ruajtja e vullnetit të mirë të publikut, pa iu nënshtruar opinionit publik mbetet  1805 Mosbesimi i Ndjekjes Gjyqësore një sfidë për gjyqësinë federale.

1868 propozoi ligjin për kufizimin e jurisdiksionit të Gjykatës  Supreme  Kryetari i Gjykatës Supreme të SHBA- SHBA-ve Uilliam H. Renkuist Mars 2004  Plani “Court “Court--packing” packing” i Franklin Ruzveltit në vitin 1937.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 55  Prezantimet

Ngjarjet në SHBA Pavarësia gjyqësore  Kongresi u përpoq ta zhvesh Gjykatën  Institucionet e shtetit dhe organet Supreme të SHBA –ve nga juridiksioni për administrative duhet t’i binden të proceduar me rastin e Hamdan kundër vendimeve të gjyqit; këto subjekte nuk Rumsfeld, Rumsfeld, kur u fuqizua Akti mbi Trajtimin e të Burgosurve në dhjetor 2005 duke duhet t’i ndryshojnë as vendimet e cituar "asnjë gjykatë, drejtësi, apo gjykatës e as ta vonojnë ekzekutimin e gjykatës" nuk ka jurisdiksion t’i dëgjoj tyre. kërkesat e caktuara të parashtruara nga ana e të arrestuarve në gjirin Guantánamo. Guantánamo.

Mandati: Opcionet Zgjedhja e gjykatësve: Tri opcione  Gjykatësit e Gjykatës Supreme duhet të zgjidhen në afat Opsioni 1: Zgjedhja me bashkëpunim prej [X] viteve dhe mund të zgjidhen përsëri në zyre.  Gjyk ata [Suprem e/ k ushtetuese / të tjera] përbëhet nga [9] Mandati i gjykatësve të gjykatave tjera duhet të gjyk atës. K ryetari duhet t’i zgjedh [3] prej gjyk atësve, përcaktohet me ligj. K uvendi duhet t’i zgjedh [3] prej gjyk atësve dhe K ëshilli  Këshilli Gjyqësor duhet të ketë përgjegjësinë për disciplinën Gjyqësor duhet t’i zgjedh [3] prej gjyk atësve për gjyk atën dhe largimin e gjykatësve [sipas ligjit]. [Suprem e / K ushtetuese/ të tjera].  Gjykatësit mund të shkarkohen, suspendohen, transferohen ose pensionohen vetëm në bazë, dhe si subjekt garancioni Opsioni 2: Sistemi pluralist sipas ligjit.  Gjyk atësit e Gjyk atave duhet të zgjidhen nga k ryetari dhe  Gjykatësi duhet të lirohet nga detyra, vetëm nëse është të m iratohen nga [2/ 3] e deputetëve të P arlam entit [dhe shpallur fajtor për ndonjë krim, që ia pamundëson kryerjen K ëshillit Gjyqësor]. e funksionit të tij, [ose] nëse ai shpallet i paaftë përgjithmonë për ta kryer funksionin, [ose ndonjë arsye tjetër e përcaktuar me ligj]. Opsioni 3: Sistemi me shumicë votash  Gjyk atësit e gjyk atave duhet të zgjidhen m e [2/ 3] e deputetëve të P arlam entit [dhe të m iratohet nga K ëshilli Gjyqësor].

Paanshmëria Kualifikimet dhe diversiteti  Gjykatat e të drejtës duhet të jenë autonome dhe të pavarura nga çdo organ,  Gjykatësit e të gjitha gjykatave autoritet, zyre, grup individësh, apo duhet të jenë të pavarur dhe të individ. paanshëm. Ata duhet të jenë juristë  Gjatë mandatit të tyre, gjykatësit nuk të shquar të karakterit të lartë moral, duhet të mbajnë ndonjë zyre publike apo me kualifikime adekuate, përfshirë të angazhohen në ndonjë shërbim tjetër këtu edhe arsimimin e lartë në apo profesion, që nuk parashihet me ligj drejtësi. Anëtarësimi i gjyqësorit për të mos qenë në mospajtim me duhet të pasqyroj diversitetin e funksionin gjyqësor. njerëzve.

56 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Tryeza e Rrumbullakët e Parlamentarëve dhe Ekspertëve Kosovarë për Çështjet Kushtetuese

Përfshirja e të drejtave të njeriut në Kushtetutë Gjykata Kushtetuese e Bullgarisë 20-22 korrik 2006 Shkup, IRJ e Maqedonisë

Të drejtat e njeriut janë pjesë e kushtetutës. Ndaj, përfshirja e tyre në Kushtetutë është conditio sine qua non. Organizimi i institucioneve në çdo Kushtetutë për të ushtruar pushtetin si – pushtete të veçanta- bëhet për një qëllim të veçantë- për të garantuar respektimin e të drejtave njerëzore/ individuale. Pikërisht për këtë arsye kushtetuta miratohet- këtu është qëllimi dhe justifikimi i saj. Deklarata e të Drejtave të Njeriut, e miratuar në gusht të vitit 1789, nga Asambleja Nacionale e Francës pos të tjerash vë në dukje se një shoqëri e cila nuk ka ndarje të pushteteve dhe që nuk i mbron të drejtat e individit, nuk ka kushtetutë /neni 16/; me fjalë të tjera, ndarja e pushteteve dhe të drejtat e njeriut shkojnë së bashku dhe ato përbëjnë dy komponente të domosdoshme për një Kushtetutë. Kjo deklaratë është një njohje zyrtare e vlerave të individit.

Në Kushtetutë të drejtat njerëzore bëhen të drejta elementare Të drejtave elementare u obligohen autoritetet publike. Të drejtat elementare dhe kushtetuese shpeshherë përdoren si sinonime. Ndërsa, në ditët e sotme nocioni i – të drejtave elementare- është zgjeruar si për nga përmbajtja ashtu edhe për nga aplikimi i tij – madje i ka tejkaluar kufijtë e shteteve dhe është në gati një parim (institucion) të ligjit të Bashkësisë Evropian me Kartën mbi të Drejtat Elementare të Bashkimit Evropian. Të drejtat elementare i obligojnë legjislativin, ekzekutivin dhe degën e gjyqësorit që këto të drejta t-i zbatojnë drejtpërsëdrejti si ligje. Së këndejmi, autoritetet publike janë të obliguara që t-i mbrojnë ato- të gjitha ligjet (aktet) e autoriteteve duhet t-i respektojnë të drejtat elementare dhe të mos ndërhyjnë në këtë sferë, përpos në raste të veçanta kur një gjë e tillë përligjet me shkaqe kushtetuese. Në qoftë se të drejtat e individit, të proklamuara në Kushtetutë, shkelen, atëherë ka të drejtë individi, të cilit i janë shkelur të drejtat ka të drejtë kërkojë eliminimin e kësaj shkeljeje, respektivisht ka të drejtë për dëmshpërblim dhe kompensim. Ndërsa, ekzekutimi kërkesave të tilla është detyrë e ligjvënësve. Të drejtat elementare paraqesin formën e përshtatshme, përmes së cilës midis individëve dhe shoqërisë bëhet një këmbim i vlerave që janë të rëndësisë vitale për të dyja palët. Të drejtat elementare i përforcojnë gjykimet e vlerave kushtetuese që e avancojnë mbrojtjen e të drejtave individuale. Në të drejtat elementare përfshihen ato parime dhe norma që janë të domosdoshme për mirëqenien normale të individit si person ose si qytetar. Ato strukturojnë marrëdhënie, pa të cilat përmbushja e nevojave të një personi, nga njëra anë, dhe përshtatja e tyre me interesat publike, nga ana tjetër, do të ishte e paimagjinueshme. Megjithatë, realizimi i të drejtave elementare është i mundshëm vetëm aty ku shteti e një kapacitetin individual të secilit person.

Natyra e të drejtave elementare: - të drejtat subjektive /në ligjin- sferën publik-e /. - vlerat objektive; Në fakt, njohja e të drejtave elementare si burim i të drejtave subjektive individuale në të drejtën publike është arritur pasi është kaluar një rrugë e gjatë dhe përmes shumë zhvillimeve historike, duke filluar nga programet dhe parimet për ushtrimin e pushtetit politik dhe duke vazhduar deri te zbatimi i të drejtës së subjekteve për ankesë kundër autoriteteve publike, fillimisht vetëm kundër ekzekutivit. Vetë agjenda e krijimit të shoqërisë civile është mbështetur në ndërtimin e të drejtave elementare, të cilat gradualisht u shpërfaqën dhe –shndërruan- në të drejta subjektive për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të secilit preson. Paraqitja e të drejtave sociale në kushtetutat moderne dhe përfshirja e tyre në katalogun e të drejtave elementare si të drejta subjektive shënoi një përpjekje, që përmes garancive kushtetuese, të mbulohet edhe funksionimi social i shtetit. Natyra e të drejtave elementare si të drejta subjektive e justifikon kuptimin e tyre parësor/ specifik- qëllimi i të drejtave elementare është që para së gjithash ta mbrojë individin dhe të drejtat e tij/ saj, që të jetë i lirë nga ndërhyrjet e autoriteteve publike. Justifikimi i të drejtës subjektive përfshihet në një normë të rendit legal/ në rastin tonë, një dispozitë kushtetuese lidhur me të drejtat elementare/, që mund ta përligjë qoftë drejtpërsëdrejti apo edhe përmes një veprimi ligjor një pretencë/ kërkesë të një qytetari të caktuar. Prandaj, norma legale mund të shërbejë si bazë për interesat individuale të qytetarëve, në mënyrë që qytetari, si bartës i të drejtës, të mund të kërkojë nga autoritetet publike dhe personave (palëve) -të treta- respektimin e të drejtave. Kapaciteti i të drejtave elementare të qytetarëve si burim i të drejtave subjektive në të drejtën publike është më i rëndësishmi për nga natyra. Të drejtat elementare kanë po ashtu edhe një domethënie tjetër, po aq të rëndësishme në aspektin e kuptimit “objektiv”: ato janë parime objektive të rendit ligjor kushtetues, dhe njëherësh edhe të rendit të përgjithshëm ligjor.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 57  Prezantimet

Çfarë mbrohet me Kushtetutë? – thelbi i të drejtave elementare. Dy parime lidhur me esencën e të drejtave elementare: - liria; - pjesëmarrja/involvimi. Rrjedhimisht, kemi dy kategori kryesore - të drejtat mbrojtëse/ negative; - të drejtat pjesëmarrëse/ pozitive Meqë të dy kategoritë e të drejtave janë të ndryshme për nga natyra, ato gëzojnë mbrojtje të ndryshme. Cilat të drejta njerëzore të shpallen si të drejta elementare në Kushtetutë? Së pari, të drejtat për mbrojtje që merren me mbrojtjen e të drejtave private të individëve ndaj autoriteteve publike. Së dyti, domsdoshmërisht të drejtat për pjesëmarrje/ shoqërore. Fillimisht, ndryshimet kushtetuese, të nxitura nga të drejtat e natyrshme, kanë treguar mirëkuptim ndaj sigurimit të lirisë për ankesën e individit ndaj autoriteteve publike. Të drejtat religjioze, e drejta e lirisë së shprehjes, mbrojtja e pronës dhe liritë tjera duhet të sigurojnë hapësirë dhe mundësi për të gjithë që të kenë mundësi të marrin vendime dhe veprime individualisht, - të lirë nga shteti-. Ndaj dhe funksioni i kushtetutës sa i përket të drejtave elementare ka qenë kryesisht “mbrojtës” d.m.th. kufizimet para autoriteteve publike. Madje, edhe tani ky funksion dhe kjo specifikë e të drejtave elementare si të drejta të mbrojtjes/ Abwehrrechte- dt., droits- resistences-fr./ është shumë me rëndësi dhe ka dimensione të reja – p.sh. pacenueshmëria e të dhënave personale dhe e regjimit të tyre. Aspekti tjetër mbështetet në teorinë e pjesëmarrjes së qytetarëve në të arriturat e shtetit. Kjo ide është drejtpërdrejt e ndërlidhur me nocionin mbi shtetin social dhe doktrinën ligjore gjermane. Pjesëmarrja do të thotë e drejta e secilit për të marrë pjesë në vendimmarrje, duke bërë të mundur kësisoji ndikimin e të drejtave dhe interesave të individëve të caktuar. Në këtë kuptim pjesëmarrja është një element i shtetit demokratik dhe të drejtave të njeriut /Teilhaberechte-dt., droits-exigences-fr./ ku përfshihen të drejtat për të dalur ne zgjedhje, liria për të krijuar shoqata dhe kuvende etj. Megjithatë, lidhja ndërmjet përfshirjes dhe shtetit social shtrihet në domenin e përfshirjes në të arriturat ekonomike dhe sociale të shtetit dhe shoqërisë. Qëllimi këtu nuk është që të mbrohet individi nga përzierja e autoriteteve publike, por që të kërkojë një hise, një pjesë të të arriturave – të sukseseve të arritura të shtetit. Për këtë arsye ato të drejta quhen të drejta të pjesëmarrjes, të drejta pozitive- ato kanë të bëjnë me kërkesën për të marrë pjesë të arriturat, duke konsideruar arritjen e sukseseve si diçka të përbashkët. Këto të drejta mund të ushtrohen vetëm nëse ndërmerr masa të caktuara dhe siguron atë që nevojitet për të krijuar, në radhë të parë kushte ekonomike për realizimin e të atyre të drejtave sociale. Këto të drejta pranohen më mirë si të drejta elementare sociale- e drejta për punë, e drejta për pushim, etj. Nocionet e të drejtës për mbrojtje dhe për pjesëmarrje, që në Gjykatën Kushtetuese të Bullgarisë paraqesin po ashtu të drejtë precendentale kanë një bazë dhe natyrë të ndryshme nga ato dy grupe të të drejtave elementare, që edhe pasqyrojnë mekanizmat e ndryshme të mbrojtjes të tyre. Meqë ra fjala, ky dallim e rritë të kuptuarin e gjerë, kryesisht në ideologjinë ligjore amerikane, se të drejtat pjesëmarrëse nuk janë fundamentale për nga natyra dhe nuk janë të barabarta me të drejtat/liritë klasike. Argumentet në vijim janë dhënë për shkak të kësaj: së pari financiare: të drejtat e tilla sociale mund të ushtrohen vetëm nëse i kemi kapacitetet përkatëse ekonomike; së dyti, procedurale: shumë të drejta sociale nuk mund të definohen qartazi, prandaj në parim nuk janë mbrojtëse d.m.th. ushtrimi i tyre nuk garantohet me anë të mbrojtjes gjyqësore. Aty ku teoria juridike influencohet nga ato qëndrime, ekziston një hierarki në të drejtat elementare të qytetarëve: të drejtat e justifikueshme shihen si klasike dhe më të larta për nga rangu sesa të drejtat sociale. Ky kuptim, po ashtu, rekomandon se të drejtat sociale duhet të jenë të diferencuara nga të drejtat elementare dhe se duhet të vendosen në norma kushtetuese të cilat i rregullojnë qëllimet kryesore të shtetit ose direktivat programore ndaj ligjvënësve. Megjithatë, teoria moderne juridike në masë të madhe e përkrah qëndrimin se të drejtat sociale janë në masë të barabartë fundamentale. Kjo mbështetet nga deklarata se preferenca ndaj njërit lloj të të drejtave ose tjetrit është një zgjedhje politike, rezultatet e së cilës do të mund të ishin fatale madje edhe për vlerat e mbrojtura nga vet Kushtetuta. Një shembull indikativ është liria e mendimit ose e drejta/liria e të shprehurit si e drejtë klasike individuale: ka për qëllim që secilit t’i sigurojë mundësinë për t’u zhvilluar si person dhe për të grumbulluar njohuri në mjedisin natyror dhe social të tij ose saj; theksi i njëanshëm në natyrën e justifikueshme të kësaj të drejte nuk është i mjaftueshëm për përmbushjen e këtij qëllimi – ditëve të sotme, shpërndarja e informatave është një industri masive; shumë veprime ndërmerren nga shteti në mënyrë që liria e të menduarit të mund të mbrohet si duhet d.m.th. e drejta për informim mbështetet nga obligimi në anën e shtetit për sigurimin e informatave të nevojshme. Në fakt, ky shembull i ilustron përpjekjet e praktikës moderne kushtetuese për tejkalimin e kundërshtisë së brenda qenësishme ndërmjet “të drejtave mbrojtëse” dhe “të drejtat pjesëmarrëse/sociale”. Zgjidhja kërkohet përmes gjetjes së përgjigjes në pyetjen çfarë do të duhej të ishin parimet dhe vlerat e shoqërisë: vetëm “individualizmi, liberalizmi dhe barazia para ligjit” apo edhe “solidariteti, demokracia dhe mundësitë e barabarta”? Që të dyja kategoritë u takojnë një Kushtetute moderne me mekanizma të duhura të implementimit dhe përforcimit.

58 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

II. TË DREJTAT MINORITARE Termi. Termi përfshin dy koncepte të ndara: - të drejtat individuale të secilit pjesëtarë, qoftë minoritet racor, etnik, religjioz, gjuhësor, kulturor ose seksual; - të drejtat kolektive që u takojnë një grupi të caktuar minoritar.up.

Mbrojtja minoritare Nocion i së drejtës ndërkombëtare. Hapat e parë në kohërat moderne janë bërë në vitin 1815 gjatë Kongresit të Vjenës. Pas Luftës së Parë Botërore mbrojtja minoritare bazohej në marrëveshjet bilaterale. Pas Luftës së Dytë Botërore-në baza multilaterale; në fillim është futur si shtesë e Deklaratës Universale të vitit 1948 për ta përfshirë këtë çështje specifike. Më vonë pasoi një zhvillim dinamik në kornizën e OKB-së: 1966, Konventa e OKB-së për të drejtat civile dhe politike; Nën-komisioni për parandalimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e minoriteteve. U caktuan obligimet për autoritetet publike për mos pengimin e grupeve minoritare në ushtrimin e gjuhës amtare, religjionit dhe kulturës së tyre. Po ashtu, në kuadër të Këshillit të Evropës u zhvillua një rregullim intensiv i të drejtës ndërkombëtare, posaçërisht pas ndryshimeve demokratike në Evropën Qendrore dhe Lindore: 1990 Standardet e Kopenhagës për dimensionet humane; 1991 Takimi i ekspertëve në Gjenevë; 1991 Drafti i Komisionit të Venedikut për një konventë Evropiane për mbrojtjen e minoriteteve; 1992 Karta Evropiane për gjuhët minoritare dhe rajonale; 1995 Konventa kornizë për mbrojtjen e minoriteteve kombëtare. Kështu, mbrojtja minoritare sipas Konventës kornizë përfshin jo vetëm gjuhën, kulturën, religjionin dhe traditat, por edhe arsimin, mediat, etj. Ligji kombëtar/ligji kushtetues në dekadat e fundit paraqet një larmi rregulloresh, disa prej tyre shumë të detajuara – për ish- Kushtetutën e Sllovakisë. Në të njëjtën kohën ligji modern kushtetues paraqet edhe fleksibilitet: disa kushtetuta i shpallin të drejtat elementare, që i mbrojnë grupet minoritare pa ato që e kanë statusin e minoritetit kombëtar /Bullgaria/. Përmbyllje: E drejta ndërkombëtare dhe ligji kushtetues u kanë caktuar autoriteteve publike obligime pozitive për mbrojtjen e grupeve minoritare nëse janë të pranishme kriteret objektive dhe nëse do të manifestohen kriteret e subjekteve.

Rekomandime Meqë, nuk ka ndonjë model universal të mbrojtjes së minoriteteve, të drejtat e grupeve minoritare duhet të shpallen në Kushtetutë në të dyja rastet: “me” ose “pa” status minoritar, në mënyrë që të drejtat individuale të mund të ushtrohen në bashkësi. Të sigurohet Ombudspersoni për minoritete me anë të Kushtetutës si një mbrojtje speciale e përforcuar. Sigurimi i të drejtave elementare në Kushtetutë pa marrë parasysh çfarë është origjina etnike, përkatësia religjioze ose gjuhësore, paraqet një pjesë të garancive për një qëndrueshmi dhe stabilitet të gjatë në Kosovë.

III. Mekanizmat e implementimit dhe të përforcimit për të drejtat elementare - Mbrojtja e brendshme-parimi i proporcionalitetit; - Mbrojtja e jashtme: - Rruga për në gjykatë gjithnjë duhet të jetë e lirë. - Kontrolli për kushtetutshmëri/duke përfshirë edhe ankesat individuale kushtetuese?/ - Ombudspersoni/at/rrjeti?/ - Mekanizmat supranacionalë. Të drejtat elementare, me shpresë edhe mekanizmat mbrojtës, u takojnë krijimit të një sistemi ligjor dhe administrate funksionuese, të një shoqërie civile, çka do të thotë- ato u takojnë konceptit të sundimit të ligjit. Të drejtat elementare dhe sundimi i ligjit përfaqësojnë një hap kyç drejt të ardhmes evropiane të Kosovës.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 59  Prezantimet

Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues

Hyrje: Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Ligji për të drejtat e njeriut është ligj ndërkombëtarë

Prandaj: Ronald Hugimstra Për t’i përfshirë të drejtat njerëzore, në Kushtetutë Misioni i OSBE-së në Kosovë njëherësh do të duhej të përfshihej edhe ligji ndërkombëtarë

Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues

Traktatet kryesisht përmbajnë dhe SI HYN NË FUQI TRAKTATI? mbështeten në ligjin ndërkombëtar 1. Nënshkrimi ÇFARË ËSHTË TRAKTATI? 2. Ratifikimi (Miratimi) 3. Shpallja

Marrëveshje midis shtetesh

Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues

Traktatet për të drejtat njerëzore përbëhen nga tri pjesë: DY NIVELE OBLIGIMESH: 1. Preambula= 1. PËRSE palët janë dakorduar për të rregulluar një çështje 1. Ndaj shteteve të tjera 2. Dispozitat kryesore = 2. ÇFARË janë marrë vesh palët për të rregulluar 3. SI janë marrë vesh palët 2. Brenda shtetit për ta zbatuar 3. Dispozitat operative = marrëveshjen

60 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues

Shembull për obligimin e 1-rë: DY LLOJE OBLIGIMESH: Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Elementare Njerëzore (ECHR) 1. Sigurimin e të drejtave njerëzore Neni 1 Palët e marrëveshura, brenda jurisdiksionit të tyre, do t’i 2. Zbatimin e të drejtave njerëzore sigurojnë të gjitha të drejtat dhe liritë ashtu si është parashikuar në Seksionin (Pjesën) e 1-rë të kësaj Konvente.

Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues

Shembull për obligimin e 2-të: Me fjalë të tjera shteti do të duhej: ECHR Ti respektojë të drejtat e njeriut Neni 13 Çdo personi që i janë shkelur të drejtat dhe liritë dhe njerëzore, ashtu si është përshkruar në këtë Konventë, do të ketë mundësi dhe mjete efikase që ti mbrojë të drejtat përmes autoriteteve Të ndërhyjë për ta përmirësuar situatën nëse shtetërore, pavarësisht nëse kjo shkelje është gjërat nuk shkojnë mirë bërë nga ndonjë person që mban post zyrtar.

Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Të drejtat njerëzore dhe ligji kushtetues Së këndejmi, Kushtetuta do të duhej të:

• Përcaktojë statusin e traktateve në kuadër të rendit juridik shtetëror • Përcaktojë se si hyjnë në fuqi traktatet në rendin juridik shtetëror Dy raste të veçanta • Sqarojë marrëdhëniet e ligjit të traktatit me Kushtetutën, dhe me ligjin shtetëror • Përcaktojë obligimet e autoriteteve shtetërore për mbrojtjen e të drejtave njerëzore në legjislacion, me rastin e marrjes së vendimeve si dhe gjatë veprimeve të ndryshme 1. Holanda • Përcaktojë se si do të zgjidhen, përmes procedurave ligjore, rastet e shkeljes të të drejtave njerëzore; dhe në rastin ideal 2. Anglia • Specifikojë mënyrën se si do të sigurojnë autoritetet shtetërore që shkeljet, sapo të tejkalohen, të mos përsëriten më (reagimi)

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 61  Prezantimet

Holanda Holanda

Holanda është Monarki Kushtetuese LISTA E TË DREJTAVE

Ka Kushtetutën dhe një rol të rezervuar për Kushtetuta e Holandës fillon me një listë të Mbretin drejtash dhe lirish elementare të të gjithë qytetarëve të Holandës. Kjo listë përfshinë 23 Mbreti është Sovran dispozita të veçanta, të cilat mbulojnë një mori të drejtash, që në përgjithësi i ngjasojnë Deklaratës Roli i Mbretit në këtë Monarki në përgjithësi mund të thuhet se është i barasvlershëm me rolin e një Presidenti të Republikës Universale për të Drejtat e Njeriut të vitit 1948.

Holanda Holanda

STATUSI I TRAKTATEVE HYRJA NË FUQI

Neni 91 Neni 93 1. Mbretëria nuk është e obliguar t’i respektojë traktatet, Dispozitat e traktateve dhe vendimet e por traktatet nuk mund t’i refuzojë pa miratimin e organizatave publike ndërkombëtare që, sipas Parlamentit. përmbajtjes së tyre, mund të jetë të obligueshme 2. Në rast se traktati përbanë dispozita që janë në për të gjithë, bëhen të obligueshme vetëm kundërshtim me Kushtetutën, apo të cilat kërkojnë atëherë kur të jenë bërë publike. ndryshime në Kushtetutë, atëherë Parlamenti mund të bëjë ndryshime, por vetëm nëse ato miratohen nga (Dispozitat e traktateve dhe vendimet e vetë- shumica prej dy të tretave. zbatueshme të organizatave publike ndërkombëtare e kanë fuqinë e ligjit.)

Holanda Holanda

HYRJA NË FUQI MARRËDHËNIET ME LIGJIN VENDOR Neni 95 Neni 94 Ligji parashikon rregulla mbi atë se si bëhen Dispozitat ligjore të Mbretërisë që janë fuqi publike traktatet dhe vendimet e organizatave nuk mund të zbatohen nëse zbatimi i tyre ndërkombëtare publike. nuk është në pajtim me dispozitat e traktateve dhe vendimeve të vetë- zbatueshme të organizatave publike ndërkombëtare.

62 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Holanda Holanda

OBLIGIMET PËR TË MBROJTUR? MJETET LIGJORE? Neni 73 Neni 120 1. Këshilli i Shtetit do të konsultohet jo vetëm për propozimet ligjore dhe hartimin e rregulloreve, por Gjyqet nuk merren me shqyrtimin e edhe për propozimet për miratimin e traktateve nga kushtetueshmërisë së ligjeve dhe traktateve. ana e Parlamentit. Mirëpo,nëse shqyrtimi bëhet në lidhje me nenin 94, gjyqet (Shqyrtimin e legjislacionit primar edhe subsidiar për të megjithatë mund të shqyrtojnë zbatimin e dispozitave vërtetuar pajtueshmërinë e tij me obligimet që dalin ligjore për rastet që i adresohen për të verifikuar nga traktati, Kushtetuta dhe ligjet e tjera në fuqi) pajtueshmërisë me dispozitat e traktateve dhe vendimeve të vetë-zbatueshme.

Anglia Anglia

Anglia është Monarki Kushtetuese STATUSI I TRAKTATEVE Ka një Kushtetutë të qartë Meqë Parlamenti është Sovran, atëherë traktati që Parlamenti është Sovran ratifikohet nga Parlamenti e obligon Anglinë në raportet e këtij shteti me vendet e tjera. Kjo do të thotë se asnjë ligj nuk mund të jetë më i vlefshëm se sa Ligji (Akti) i Parlamentit Së këtejmi, asnjë traktat nuk mund të ketë ndikim në rendin juridik të brendshëm të vendit para se traktati të shndërrohet në Ligj të Parlamentit.

Anglia Anglia

PËRFSHIRJA E TRAKTATEVE AKTI I TË DREJTAVE NJERËZORE 1998 Në Aktin e të drejtave njerëzore përsëriten Traktatet për të drejtat e njeriut kanë fuqi të gjitha të drejtat e parashikuar në ECHR morale në rendin e brendshëm juridik, por dhe njëherësh përcaktohen procedurat jo edhe fuqi ligjore. përmes të cilave këto të drejta mund të Në vitin 1998, Parlamenti e ka përfshirë vihen në jetë në kuadër të rendit të ECHR-në në kuadër të rendit të brendshëm juridik si dhe gjatë veprimeve brendshëm juridik përmes publike dhe procedurave gjyqësore. Aktit për të Drejtat e Njeriut 1998

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 63  Prezantimet

Anglia Anglia

RAPORTET ME LIGJIN VENDOR MARRËDHËNIET ME LIGJIN VENDOR

MEGJITHATË: Seksioni 3(1) Për aq sa është e mundur, legjislacion Seksioni 3(2)(b) primar dhe dispozitat nënligjore duhet të Kjo pjesë nuk ka ndikim në vlefshmërinë, shqyrtohen dhe miratohen në pajtim me vazhdimësinë e funksionimit apo zbatimin të drejtat e Konventës. e çfarëdo legjislacioni primar, që nuk është kompatibil.

Anglia Anglia

OBLIGIMI PËR MBROJTJE – 1 OBLIGIMI PËR MBROJTJE – 2

Seksioni 6 Seksioni 19 (1) Është e paligjshme që një autoritet publik të veprojë dhe të sillet në kundërshtim me të (1)(a) Ministri i Mbretërisë që është drejtat e Konventës. përgjegjës për një Ligj në akëcilën Dhomë (2) Nënseksion (1) nuk aplikohet ndaj një ligji të Parlamentit duhet të deklarojë se sipas nëse, për shkak të apo më tepër dispozitave, autoritet, nuk kanë mundur të veprojnë mendimit të tij dispozitat e Ligjit janë në ndryshe. pajtim me të drejtat e Konventës.

Anglia Anglia

MJETET LIGJORE- 1 MJETET LIGJORE– 2

Seksioni 7 Seksioni 8 (1)(a) Personi i cili pretendon që autoritetet publike Kur kemi të bëjmë me veprimeve të autoriteteve kanë vepruar (apo që beson se kanë vepruar) publike […] për të cilat gjykata konsideron se në aso mënyre që sipas Seksionit 6 (1) janë […] të paligjshme, atëherë gjykata mund të konsiderohet e paligjshme, ka të drejtë të hapë japë apo të sigurojë aso ndihme apo mjetesh, procedurë gjyqësore kundër autoriteteve sipas apo të lëshojë aso urdhëri, brenda këtij Akti (Ligji) në një gjykatë apo tribunal të kompetencave të saj, për të cilin konsideron se caktuar. është i drejtë dhe adekuat.

64 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Anglia Anglia

MJETET LIGJORE– 3 REAGIM– 1

Seksioni 4 Seksioni 5 (2) Nëse gjyqi është dakord se dispozitat [e (1) Në rastet kur gjyqi konstaton se ka legjislacionit primar] nuk përputhen me të papajtueshmëri, Mbretëria ka të drejtë të drejtat e Konventës, atëherë mund të bëjë veprojë në pajtim me vendimet e gjyqit. një deklaratë lidhur me këtë papajtueshmëri.

Anglia Të drejtat njerëzore dhe ligji ndërkombëtar

REAGIM– 2 LISTA E KONTROLLIT  Statusi i traktateve Seksioni 10  Hyrja në fuqi [nëse është konstatuar se një dispozitë ligjore  Raportet me ligjin vendor është inkompatibile me të drejtën e Konventës ] (2) Nëse një ministër i Mbretërisë konsideron se  Obligimi për mbrojtjen e të drejtave njerëzore ekzistojnë arsye që hapë procedurë lidhur me  Mjetet ligjore kundër shkeljeve këtë seksion, atëherë ai mundet që me urdhër të  Mekanizmi i reagimit për t’i parandaluar shkeljet bëjë ndryshime në ligj me qëllim që t’i shmangë në të ardhmen mospërputhjet.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 65  Prezantimet

Zgjedhjet dhe kushtetuta: Gjetja e baraspeshës dhe ndërtimi i mirëbesimit • Falënderimi për OSBE-në, veçanërisht për Perin, Franklinin, Blerimin dhe Jenniferin. Ndjesë përkthyesve për shkak se flas shpejtë!

• Fillimisht, është e rëndësishme të theksoj se zgjedhjet nuk e bëjnë demokracinë, e cila është një varg i vlerave, institucioneve dhe praktikave. Megjithatë, zgjedhjet demokratike nuk janë të mundura pa i respektuar të drejtat e njeriut, e në veçanti lirinë e shprehjes dhe të shtypit, lirinë e lëvizjes brenda vendit, lirinë e tubimeve dhe lirinë e asocimit.

• Por si mundet që kushtetuta të mbrojë dhe të kujdeset për procesin demokratik si dhe të ndërtojë mirëbesimin dhe legjitimitetin në procesin zgjedhor? Kur shikohet procesi i zgjedhor brenda procesit kushtetues, është me rëndësi të gjendet baraspesha ndërmjet parimeve dhe rregullave të rrënjosura në kushtetutë dhe mundësimin e fleksibilitetit dhe përgjegjshmërisë që i mundësojnë ligjet dhe rregulloret. Po ashtu më duhet të vë në dukje se Kosova tanimë e ka të shkruar një kornizë të fortë të ligjit të zgjedhjeve.

Çka duhet të përmbajë kushtetuta?

• Dy burime: Manuali i Hartuesve të Kushtetutës Post-Konfliktuale dhe Kodi i Praktikave të Mira i Komisionit të Venedikut për Çështjet e Zgjedhjeve. Të dyjat janë burime të shkëlqyeshme. Manuali i hartuesve përfshinë:

1. Llojet e sistemeve zgjedhore 2. Metodat e ndarjes së zonave zgjedhore 3. Mekanizmat për përfaqësimin e pakicave dhe të grave 4. Procedurën për zgjedhjet në degët legjislative dhe ato ekzekutive 5. Të drejtën e votuesve për të votuar, dhe 6. Rolin e organeve menaxhese të zgjedhjeve.

Zgjedhjet në kontekstin kushtetues • Proceset zgjedhore janë komplekse, aktivitete të standardizuara që kërkojnë përkufizime ligjore të qarta, të thjeshta dhe relativisht gjithëpërfshirëse për të promovuar konsistencë, barazi dhe kuptim të gjërë të kornizës së zgjedhjeve nga të gjithë personat e përfshirë në zgjedhje, thotë IFES-i.

• Kushtetutat i trajtojnë çështjet e zgjedhjeve në mënyra të ndryshme në varësi nga kërkesat e veçanta të vendit. Dispozitat zgjedhore mund të jenë në formë të një kapitulli të veçantë ose të neneve në kushtetutë, ndërsa të tjerë çështjen e vëjnë në kontekst të zgjedhjeve për degët ekzekutive dhe ato legjislative.

Korniza ligjore e zgjedhjeve • Korniza ligjore e zgjedhjeve të një vendi gjithashtu duhet të specifikojë kërkesën për një organ për menaxhimin e zgjedhjeve (OMZ). Mënyra se si vepron OMZ-ja mund të përcaktohet me shumë instrumente të llojeve të ndryshme, përfshirë traktatet ndërkombëtare, kushtetutën, ligjet dhe rregulloret nacionale dhe rajonale. • Traktatet dhe marrëveshjet ndërkombëtare ofrojnë një kornizë e cila mund të përdoret për të definuar dhe vlerësuar kornizën zgjedhore të një vendi: Dokumenti i Kopenhagës, KNDCP, KEDNj. • Ekziston një trend drejt definimit të çështjeve kyçe të zgjedhjeve në kushtetutë, të cilat mund të ofrojnë një mënyrë funksionale për të rrënjosur normat e zgjedhjeve kundër manipulimeve të partisë në pushtet. Po ashtu, rregullimet zgjedhore mund të definohen edhe në ligjet dhe rregullat nacionale. • Ligji zgjedhor i një vendi mund të jetë një ligj i vetëm ose disa ligje të cilët natyrisht duhet të jenë në harmoni me njëri-tjetrin. OMZ-ja ose dega ekzekutive e qeverisë mund të zhvillojnë rregullore të cilat e mundësojnë plotësimin e zbraztësirave në ligj; zakonisht këto i nënshtrohen shqyrtimit gjyqësor. Për të krijuar mirëbesim në procesin e zgjedhjeve, është me rëndësi që të gjtha pjesët e kornizës zgjedhore – nga traktatet e deri te rregulloret – të diskutohen dhe çdonjëri që është i përfshirë në proces të ketë qasje të lirë në to. • Duhet të gjendet një baraspeshë ndërmjet sigurimit të një kornize ligjore konsekuente dhe të parashikueshme, krahas mundësimit të OMZ-së për të pasur fleksibilitet për t’u përgjigjur ndaj ndryshmeve të rrethanave politike. Më e rëndësishmja është që masa e detajeve në kushtetutë ose në ligje statutare të jetë në funksion të mirëbesimit që pjesëmarrësit kanë në sistem.

Kushtetuta • Një numër gjithnjë në rritje i vendeve po i përfshijnë dispozitat zgjedhore në kushtetutat e tyre, shpesh duke u përqëndruar në formimin e organeve menaxhuese të zgjedhjeve. Disa vende i formojnë OMZ-të si organe kushtetuese, siç janë:

1. Bangladeshi 2. Kosta Rica

66 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

3. Figji 4. Gana 5. India 6. Indonezia 7. Iraku dhe 8. Uruguai

• Vënja e dispozitave zgjedhore në kushtetutë do të thotë se ato nuk mund të ndryshohen aq lehtë sikurse ligjet, dhe zakonisht kushtetutat kanë pengesa shumë të mëdha për t’i ndryshuar. Bariera që rrënjosja kushtetuese u imponon partive në pushtet mund t’u japë grupeve opozitare ndjenjën e një mbrojtje më të madhe. Në anën tjetër, kjo rrënjosje ia vështirëson më shumë sistemit zgjedhor përshtatjen ndaj ndryshimeve. • Disa dispozita zgjedhore të cilat shpesh përfshihen nëpër kushtetuta përfshijnë si vijon:

1. Pavarësinë e OMZ-së 2. Përbërjen e OMZ-së 3. Mandatin e OMZ-së 4. Autorizimet dhe funksionet e OMZ-së 5. Të drejtën e votës ose kualifikimet për regjistrimin e votuesve 6. Të drejtat e partive politike 7. Autoriteti ose parametrat për përcaktimin e kufijve 8. Sistemet për zgjedhjet presidenciale 9. Sistemet e zgjedhjeve nacionale legjislative 10. Të drejtat ose kualifikimet për të kandiduar 11. Orari i zgjedhjeve ose datat përfundimtare dhe 12. Mekanizmat për kontestimin e zgjedhjeve

• Përfundimisht, ajo që është brenda kushtetutës ose pjesë e ligjeve dhe rregulloreve varet nga rrethanat lokale dhe ndryshon gjerësisht. Për shembull,

1. Kushtetuta e Austrisë përcakton anëtarësinë e OMZ-së, të drejtën e votimit, rolin e Gjykatës Kushtetuese në kontestet e zgjedhjeve si dhe sistemin e zgjedhjeve; 2. Bangladeshi definon autorizimet, pavarësinë dhe funksionet e OMZ-së, të drejtën e votimit, kualifikimet e kandidatëve dhe afatet përfundimtare për caktimin e datave të zgjedhjeve; 3. Kushtetuta e Kamerunit i trajton të drejtat e partive politike, kualifikimet e kandidatëve, afatet përfundimtare për datën e zgjedhjeve si dhe autorizimet e Gjykatës Supreme dhe të Këshillit Kushtetues për t’i zgjidhur kontestet që kanë të bëjnë me zgjedhjet; 4. Kosta Rika ka përcaktuar pavarësinë, anëtarësinë dhe funksionet e OMZ-së si dhe trajton të drejtën e votimit, të drejtat e partive politike (përfshirë financimin nga qeveria), sistemet zgjedhore dhe kualifikimin e kandidatëve; 5. Kushtetuta e Republikës Çeke definon të drejtën e votimit, sistemin zgjedhor dhe afatin përfundimtar të datës së zgjedhjeve; 6. Gana e trajton të drejtën e votimit, themelon OMZ-në, të drejtën për të formuar ose për t’iu bashkuar një partie politike dhe përcaktimin e kufijve të zonave zgjedhore; 7. Kushtetuta e Indisë themelon OMZ-në, definon të drejtën e votimit dhe listën e votuesve, i pengon gjykatat nga ndërhyrja në çështjet e zgjedhjeve dhe rezervon vende për “kastat” dhe “fiset” në Shtëpinë e Popullit; 8. Madagaskari përcakton të drejtat për të kandiduar, sistemin zgjedhor për Senatin dhe Presidencën si dhe rolin e Gjykatës Kushtetuese në zgjedhje dhe në kontestet e zgjedhjeve. 9. Kushtetuta e Namibisë i përkufizon kualifikimet dhe procedurat për zgjedhjet presidenciale; dhe 10. Kushtetuta e Perusë themelon institucione të ndryshme që kolektivisht e kryejnë punën e një OMZ-je dhe i definon marrëdhëniet ndërmjet tyre dhe institucioneve të tjera.

• Ndërsa futja e shumë dispozitave zgjedhore në kushtetutë do të ishte një mënyrë për ta ndërtuar besimin dhe legjitimitetin në procesin e përgjithshëm, ekzistojnë mangësi të qarta nëse futen shumë detaje. Korniza zgjedhore vështirë se mund të ndryshohet ose ndryshimi mund të marrë shumë kohë.

• Shkalla deri në të cilën dispozitat zgjedhore përfshihen në një kushtetutë në mënyrë të konsiderueshme varet nga niveli i besimit në administratën e zgjedhjeve të një vendi. Në shumë demokraci të konsoliduara, ku ekziston nivel i lartë i besimit në administratën ligjvënëse dhe atë publike, në kushtetutë nuk përmendet konstituimi i OMZ-së.

• Prapëseprapë në botë është gjë e zakonshme që të ketë OMZ të pavarura dhe të fuqishme, të cilat mbështeten nga kornizat e sofistikuara dhe të detajuara ligjore të cilat përfshijnë dispozita zgjedhore kyçe në kushtetutë. Kjo praktikë e nxit besimin e bartësve kryesorë në procesin e zgjedhjeve.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 67  Prezantimet

Përtej kushtetutës: Ligjet dhe rregulloret e zgjedhjeve • Në vend që themelimi i një OMZ-je të vendoset në kushtetutë, OMZ-ja mund të themelohet me statut. Vendet si Mbretëria e Bashkuar (e cila nuk ka kushtetutë të shkruar), Australia, Burkina Faso dhe Kanadaja i kanë themeluar OMZ-të e tyre në tërësi me ligj. • Legjislacioni i tillë duhet të definojë statusin e OMZ-ve nacionale dhe/ose çdo OMZ-je tjetër plotësuese, duke përfshirë përgjegjësitë, kompetencat dhe funksionet. Ligji po ashtu duhet të ofrojë një kornizë të qartë dhe mjaft të detajuar për të siguruar besimin dhe efikasitetin, të cilat do të përfshinin:

1. Emërimin e anëtarëve dhe të personelit të OMZ-së, si dhe mandatin e tyre; 2. Çështjet e menaxhimit operativ që kanë të bëjnë me regjistrimin e votuesve, regjistrimin e partive politike dhe të kandidatëve, fushatat politike, edukimin e votuesve, transparencën e OMZ-së, votimin, numërimin e votave, dhe shpalljen e rezultateve; 3. Çështjet e menaxhimit financiar dhe të mjeteve themelore; dhe 4. Shkeljet në zgjedhje dhe zgjidhjen e kontesteve zgjedhore.

• Çështjet e tjera të cilat po ashtu mund të përfshihen këtu janë edhe përcaktimi i kufijve, kodet e sjelljeve për anëtarët dhe personelin e OMZ-së, për partitë politike, mediat dhe vëzhguesit e zgjedhjeve.

• Përsëri, ekziston një baraspeshim i duhur ndërmjet tepër shumë hollësive dhe tepër pak syresh që duhet të gjendet. Nëse ka tepër shumë hollësi në legjislacion, kjo mund të ketë si rrjedhojë një OMZ që nuk do të jetë në gjendje t’u përgjigjet sfidave dhe zhvillimeve të reja. Një shembull i mirë i kësaj do të mund të ishte votimi elektronik ose ndryshimi i organizimit të OMZ-së.

Ndarja në zona zgjedhore • Në përgjithësi në kushtetuta specifikohet sistemi i zgjedhjeve si sistem me një zonë zgjedhore ose sistem me shumë zona zgjedhore; shtetet duhet të vendosin se sa përfaqësues do të zgjedhen nga secila zonë zgjedhore. Shtetet duhet të shqyrtojnë mënyrën e përcaktimit të kufijve të zonave zgjedhore – ato mund të vizatohen nga kufijt ekzistues ose mund të konfigurohen të rinj.

• Shembulli i rindarjes në zona zgjedhore të Teksasit

Mekanizmat për pakicat • Shumë shtete në kushtetutat e tyre përfshijnë mekanizma për të siguruar përfaqësimin e pakicave, siç janë vendet e ndara ose kushte të caktuara për partitë sa u përket pakicave. Vendet e ndara janë vende të rezervuara për pakicat etnike dhe religjioze. Kushtet për partitë parashohin që të gjitha partitë politike në radhët e veta duhet të përfshijnë kandidatë nga grupet e ndryshme etnike ose fetare.

• Kodi i Praktikave të Mira i Komisionit të Venedikut i Korrikut 2002, vë në dukje se rregullat e posaçme që u garantojnë pakicave vende të rezervuara (ose që sigurojnë përjashtime nga ndarja e zakonshme e vendeve – për shembull, lirimi nga kushti i kuorumit) nuk janë në kundërshtim me idenë e të drejtës së barabartë për votim. Po ashtu kodi vë në dukje se as kandidatët, e as votuesit nuk duhet të detyrohen të bëjnë publike përkatësinë e tyre si pjesëtarë të një pakice kombëtare, ndërkaq aty theksohet se informimi për votuesit duhet të vihet në dispozicion në gjuhën lokale të pakicës.

Gender Provisions • Po ashtu shtetet mund të përcaktohen për vende të ndara (të rezervuara) ose kushte të caktuara ndaj partive sa u përket femrave. Në Kodin e Praktikave të Mira të Komisionit të Venedikut po ashtu thuhet se rregullat ligjore me të cilat kërkohet përqindja minimale e personave të secilës gjini në mesin e kandidatëve nuk duhet të konsiderohet si diçka në kundërshtim me parimet e të drejtës së barabartë për votim nëse ato kanë bazë kushtetuese.

Procedura për zgjedhjen e legjislaturës dhe të ekzekutivit • Po ashtu mund të ketë dispozita për legjislaturën: legjislatura mund të jetë organ njëdhomësh, që promovon efikasitet dhe unitet. Në shtetet me legjislaturë dydhomëshe, dhoma e parë zakonisht u shërben interesave të tërë shtetit, ndërsa dhoma e dytë mund t’i përfaqësojë rajonet, krahinat dhe interesat ose njësitë e tjera. Në kushtetuta mund të përfshihen edhe dispozitat përkitazi me zgjedhjen e ekzekutivit, duke përfshirë zotësinë juridike, kohëzgjatjen e mandatit, kërkesat për nominim dhe rizgjedhje, si dhe përqindjen e votave të nevojshme për të fituar zgjedhjet.

E drejta e votës dhe e drejta për të qenë kandidat • Kodi i Praktikave të Mira i Komisionit të Venedikut për Çështje të Zgjedhjeve, i nxjerrë në Tetor të vitit 2002 përvijon “parimet e themelore të Trashëgimisë Evropiane në fushën e Zgjedhjeve.” Ky është një burim i dobishëm sa u përket standardeve

68 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

kushtetuese. Komisioni i Venedikut përvijon pesë parimet: e drejta (universale) për votim - të barabartë, të lirë, të fshehtë dhe të drejpërdrejtë.

• E drejta universale e votimit në parim do të thotë se të gjitha qeniet njerëzore kanë të drejtën e votës dhe të drejtën e kandidimit në zgjedhje. Kjo e drejtë mund dhe në të vërtetë duhet t’u nënshtrohet kushteve të caktuara: mosha, përkatësia kombëtare, vendbanimi, si dhe heqja e të drejtës së votës ose mundësisë për të qenë i zgjedhur.

• Nga aspekti procedural, Komisioni i Venedikut, thekson se kjo do të thotë se listat e votuesve duhet të jenë të sakta, të publikohen, të jenë të azhurnuara, si dhe të ketë mekanizma për zgjidhjen e kontesteve. Po ashtu Komisioni vë në dukje se një pjesë e të drejtës universale për votim përfshin edhe procedura të qarta për dorëzimin e kandidaturave.

• E drejta e barabartë e votimit konsiston në të drejta të barabarta të votimit, fuqinë e votimit (shpërndarjen e qartë dhe të baraspeshuar të vendeve sipas kritereve specifike, barazinë e mundësive njësoj si për partitë, ashtu edhe për kandidatët, përfaqësimin e pakicave etnike, si dhe barazinë gjinore dhe paritetin.

• E drejta e votimit të lirë përfshin disa parime, duke përfshirë lirinë e votuesve që të krijojnë një mendim (kjo do të thotë se shteti duhet të jetë neutral sa i përket financimit të partive, mediave, demonstratave, etj., dhe se autoritetet duhet t’u mundësojnë votuesve që t’i njohin personat për të cilët ata votojnë, si dhe shqiptimin e masave për shkeljet e caktuara.

• E drejta e votimit të lirë po ashtu do të thotë se votuesit duhet të jenë në gjendje t’i shprehin dëshirat e tyre dhe të luftojnë mashtrimin zgjedhor: kjo do të thotë se procedurat e votimit duhet të jenë të thjeshta dhe administrata duhet të jetë transparente.

• Votimi i fshehtë: Për votuesin, votimi i fshehtë nuk është vetëm e drejtë por edhe detyrë, dhe çdo fletëvotim i publikuar duhet të diskualifikohet. Votimi duhet të jetë individual dhe nuk duhet të publikohet asnjë listë e personave që në të vërtetë votojnë.

• Votimi i drejtpërdrejtë: Kodi i Komisionit të Venedikut po ashtu vë në dukje se duhet të zgjedhen me votim të drejtpërdrejtë, si vijon:

1. Së paku një dhomë e parlamentit nacional; 2. Organet legjislative nën-nacionale; dhe 3. Këshillat Lokale.

• T’i kthehemi edhe një herë kësaj, çdo proces kushtetues është lokal, dhe se çfarëdo që ndodh me kushtetutën e Kosovës, ajo do të duhej dhe duhet të pasqyroj rrethanat e veçanta të Kosovës. Baraspesha duhet të gjendet ndërmjet ligjeve dhe Kushtetutës, dhe se procesi duhet të jetë transparent, ashtu që të ketë besim në sistem.

• Faleminderit që më dëgjuat dhe kërkoj falje që e zgjata kaq shumë!

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 69  Prezantimet

SISTEMI I ZGJEDHJEVE.

1. Nevoja për paanësi në procedurat e zgjedhjeve, krijimi i kufijve të zonave zgjedhore dhe administrimi i zgjedhjeve. Roli i një komisioni të zgjedhjeve të paanshëm.

2. Sistemi i zgjedhjeve. Përfaqësimi proporcional më përshtatshëm për një shoqëri të ndarë. POR – përfaqësim proporcional nuk quhet një sistem i vetëm të zgjedhjeve, por një llojllojshmëri e tërë e sistemeve, secili prej tyre kërkon që të arrijë një përfaqësim ideal sipas zgjedhjes së zgjedhësve.

ZGJEDHJET KRYESORE QË DUHET BËRË;

a. Sistemi i listës kombëtare ose i listës së zonave zgjedhore. Shembulli i Izraelit.

b. Niveli i pragut nën të cilin një parti nuk mund të ketë përfaqësim.

c. Më e rëndësishmja mbi të gjitha – nëse sistemi ua mundëson zgjedhësve për të zgjedhur mes kandidatëve të ndryshëm të partisë që ata e preferojnë – madje edhe në mesin e partive të ndryshme – ose nëse i kufizon ata për të votuar për listën e një partie, me renditjen e kandidatëve që përcaktohet nga partia.

Listat e MBYLLURA. Izraeli dhe Gjermania. Sistemi gjerman.

Listat FLEKSIBILE. Belgjika.

Listat e HAPURA. Finlanda. Kombinon zgjedhjet e përgjithshme me zgjedhjet primare.

Listat e LIRA. Zvicra dhe Luksemburgu. Mbase më i përshtatshëm për shoqëritë konsensuale.

Vernon Bogdanor, Korrik 2006

70 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Përmbajtja

Çështje të tjera • Krahasimi i Kushtetutave Kushtetuese • Zhvillimi Kushtetues

Vullf-Majkëll Mors • Transferi i Sovranitetit Misioni i OSBE-së në Kosovë Vullf-Majkëll.Mors@osce.org

Krahasimi i Kushtetutave Krahasimi i Kushtetutave

normative simbolike relevante rituale

Kushtetutat normative dhe simbolike Kushtetutat relevante dhe rituale  shkalla e ndikimit në realitetin social dhe politik  niveli i efikasitetit regullon sjelljen politike dhe shoqërore

Krahasimi i Kushtetutave Zhvillimi/ Ndryshimi i Kushtetutës

kërkuese diskriprive

Ndryshimi i formulimeve Ndryshimi i interpretimeve në Kushtetutë në Kushtetutë

Kushtetutat kërkuese dhe diskriprive  raporti ndaj fuqive/ kompetencave de fakto në shoqëri

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 71  Prezantimet

Kushtetutat Fleksibile/ Rigjide • Kushtetutë që nuk • Kushtetutë e shkruar shkruhet në një në një dokument Ndryshimi i formulimeve në dokument • Mbrojtje nga Kushtetutë • Shumica fleksibiliteti i tepërt parlamentare • Teorikisht teksti duhet • Burime të ndryshme të jetë burimi i vetëm kushtetuese • Modeli më i zakonshëm • Vetëm disa shembuj

Gjermania Gjermania Neni 79 [Amandamentimi i Kushtetutës] • Propozimi nga Qeveria, 5% të deputetëve (1) Kushtetuta mund të ndryshohet vetëm përmes aktit të parlamentit, përmes të cilit bëhet ndryshimi apo plotësimi apo Senati (Bundesrati) i tekstit të saj me qëllim të caktuar. […] (2) Çdo akti i tillë i parlamentit kërkon pëlqimin e dy të • Amandamentet duhet të përcaktohen dhe tretave të anëtarëve të Dhomës së Përfaqësuesve deklarohen qartazi [Bundestagut] si dhe dy të tretat e votave të Senatit [Bundesratit]. • 2/3-at e të dy dhomave (3) Amandamentet e kësaj Kushtetute që ndikojnë në ndarjen e Federatës në shtete [Länder], pjesëmarrjen në • Limit absolut parim të shteteve në legjislacion [Länder], apo në parimet bazë të përcaktuara në Nenin 1 dhe 20 janë të papranueshme.

Danimarka Danimarka Seksioni 88 [Amandamentet Kushtetuese, Vota e zgjedhësve] Kur Parlamenti miraton një Projektligj për përfshirjen e një dispozite • Çdo deputet mund të paraqesë një të re në Kushtetutë, dhe kur Qeveria është e gatshme ta mbështesë këtë çështje, atëherë do të bëhet ftesë për zgjedhje të anëtarëve të projektligj Parlamentit të ri. Ndërsa, nëse Projektligji miratohet pa ndryshime në Parlamentin, i cili mblidhet pas zgjedhjeve, atëherë Projektligji gjashtë muaj pas miratimit të tij do t’i prezantohet zgjedhësve për • Parlamenti e miraton projektligjin miratim apo refuzim përmes votimit të drejtpërdrejtë. Rregullat e votimit do të përcaktohen përmes Aktit të Parlamentit. Nëse shumica • Parlamenti shpërndahet e personave që marrin pjesë në votim, e së paku 40 për qind e elektoratit ka votuar në favor të Projektligjit, ashtu si është miratuar • Zgjedhjet parlamentare nga Kuvendi, dhe nëse Projektligji merr pëlqimin e Mbretërisë, atëherë Projekligji do të bëhet pjesë integrale e Kushtetutës. • Parlamenti i ri e miraton projektligjin • Aprovimi me referendum me pjesëmarrje prej më së paku 40 % të votuesve

72 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Sllovenia Sllovenia [Pjesa] IX Procedurat për ndryshimin e Kushtetutës

Neni 168 (Propozimi për inicimin e procedurës) • Propozimi nga 20 deputetë, Qeveria apo (1) Propozimi për inicimin e procedurës për ndryshimin e Kushtetutës mund të bëhet nga njëzet deputetë të Kuvendit, nga Qeveria apo të paktën njëzetmijë votues. të paktën 30.000 votues (2) Për propozim të këtillë vendos Kuvendi me shumicën prej dy të tretave të deputetëve prezent. • 2/3-at e deputetëve prezent miratojnë Neni 169 (Ligjet/ Aktet për ndryshimit të Kushtetutës) Kuvendi i miraton ligjet/ aktet për ndryshimin e Kushtetutës me shumicë, dy të tretat e propozimin për inicimin e procedurës të gjithë deputetëve. Neni 170 (Konfirmimi i ndryshimeve kushtetuese me referendum) • Miratimi nga 2/3-at e deputetëve (1) Kuvendi është i obliguar që t’ia paraqesë ndryshimet e propozuara kushtetuese votuesve për miratim në referendum, nëse një gjë e tillë kërkohet nga së paku tridhjetë deputetë. • 30 deputetë mund të kërkojnë referendum (2) Një ndryshim kushtetues mund të miratohet në referendum nëse shumica e votuesve, që marrin pjesë në votim, votojnë në favor të ndryshimeve dhe me kusht që shumica e votuesve merr pjesë në referendum. • Aprovimi me referendum me pjesëmarrjen Neni 171 (Shpallja e ndryshimeve kushtetuese) Ndryshimet kushtetuese hyjnë në fuqi pas shpalljes së tyre në Kuvend. e së paku 50 % të votuesve

Zhvillimi/ Ndryshimi i Kushtetutës

Ndryshimi i interpretimeve në Kushtetutë Ndryshimi i formulimeve Ndryshimi i interpretimeve në Kushtetutë në Kushtetutë

Danimarka Transferi i Sovranitetit • Autoriteti suprem Gjermania • Mbreti nuk do të japë llogari për veprimet e tij; personalitetit i tij është i paprekshëm. Neni 24 [Sistemi kolektiv i sigurisë] (1) Federata sipas ligjit mund të transferojë • Emërimi/ Shkarkimi i ministrave pushtetin sovran tek institucionet ndërqeveritare. […] • Shpërndarja e parlamentit/ zgjedhjet e reja (2) Me qëllim të ruajtjes së paqes, Federata mund të bëhet pjesë e sistemit të përbashkët të sigurisë kolektive; në këtë mënyrë, duke u pajtuar me kufizime të tilla të sovraniteti, ajo do të kontribuojë në krijimin e rendit dhe paqes afatgjate si në Evropë ashtu edhe midis popujve të tjerë në mbarë botë. [..]

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 73  Prezantimet

Gjermania Gjermania Neni 23 [Unioni Evropian] • Bashkimi Evropian që mbështetet në (1) Me qëllim të realizimit të unifikimit të Evropës, Gjermania merr pjesë në zhvillimin e Bashkimit parime demokratike, të sundimit të ligjit, Evropian, i cili mbështetet në parime demokratike, të dhe atyre sociale dhe federale si dhe në sundimit të ligjit, dhe atyre sociale dhe federale si dhe në parimin e subsdiaritetit dhe siguron mbrojtjen e të parimin e subsdiaritetit dhe siguron drejtave elementare, që në thelb janë të njëjta me ato të mbrojtjen e të drejtave elementare, që në kësaj Kushtetute. Së këtejmi, federata mundet që me pajtimin e Senatit [Bundesratit], ta delegojë fuqi/ thelb janë të njëjta me ato të kësaj kompetenca që burojnë nga sovraniteti. Neni 79 II dhe III Kushtetute është i aplikueshëm si për Bashkësinë Evropiane ashtu edhe për dispozitat/ rregulloret përmes së cilave • Shumica prej 2/3-ave në të dhomat ndryshohet domethënia e kësaj Kushtetute, apo për ato ndryshime për të cilat Parlamenti është kompetent. • Limit absolut

Danimarka Danimarka Seksioni 20 [Delegimi i kompetencave/ pushtetit] 1) Pushteti/ kompetencat e Mbretërisë sipas Kushtetutës mund, për aq • Ligji sa do të përcaktohet me Aktin e Parlamentit, t’i delegohet autoriteteve ndërkombëtare, përmes marrëveshjeve reciproke me • për promovimin e sundimit ndërkombëtar shtete të tjera, me qëllim të promovimit të sundimit të ligjit ndërkombëtar dhe bashkëpunimit. të ligjit dhe bashkëpunimit (2) Për miratimin e një Projektligji që merret me çështjet e sipërpërmendura nevojiten pesë të gjashtat e deputetëve të • Shumica prej 5 të 6-tave Parlamentit. Nëse kjo shumicë e votave nuk mund të sigurohet, por sigurohet vetëm shumica që nevojitet për miratimin e Projektligjeve • Nëse nuk arrihet shumica në parlament, të rëndomta, dhe nëse Qeveria e mbron këtë Projektligj, atëherë Projektligji do t’i dorëzohet Elektoratit për miratim apo refuzim në atëherë duhet t’i dërgohet elektoratit për pajtim me rregullat e Referendumit të përcaktuara në Seksionin 42. miratim  Ku duhet të votojë shumica dhe ku duhet të marrin pjesë në votim jo më pak se 30% të elektoratit

Sllovenia Sllovenia Neni 3a [Unioni Evropian] • organizata ndërkombëtare që i respektojnë të (1) Pas ratifikimit të traktatit të Kuvendit të miratuar me votën e shumicës prej dy të tretave të numrit të përgjithshëm të deputetëve, Sllovenia ka të drejtë t’ia transferojë disa të drejta, që burojnë nga sovraniteti i saj, organizatave ndërkombëtare, të cilat i respektojnë të drejtat drejtat elementare njerëzore, demokracinë dhe elementare njerëzore, demokracinë dhe parimet e sundimit të ligjit dhe njëherësh mund të hyjë në aleanca ushtarake me shtetet që i respektojnë këto vlera. parimet e sundimit të ligjit dhe njëherësh mund (2) Para ratifikimit të traktatit në paragrafin e mësipërm, Kuvendi ka të drejtë të organizojë referendum. Propozimi konsiderohet i miratuar nëse në referendum nëse shumica e atyre që kanë të hyjë në aleanca ushtarake me shtetet që i marrë pjesë në te kanë votuar favor të propozimit. Ndërsa, Kuvendi është i detyruar ta respektojë vendimin e dalë nga referendumi. Nëse mbahet një referendum i këtillë, atëherë nuk do të ketë respektojnë këto vlera. nevojë për mbajtjen e referendumit për ligjin mbi ratifikimin e traktatit në fjalë. (3) Aktet ligjore dhe vendimet e miratuara nga organizatat ndërkombëtare, tek të cilat Sllovenia ka transferuar disa të drejta që burojnë nga sovraniteti saj, do të jenë të zbatueshme në Slloveni në • dy të tretat e votave të të gjithë deputetëve pajtim me rregullat ligjore të këtyre organizatave. (4) Qeveria do ta informojë Kuvendin si për propozimet për aktet dhe vendimet ashtu edhe për • Parlamenti mund të organizojë referendum aktivitetet e veta rreth procedurave për miratimin e akteve ligjore dhe vendimeve që merren në organizatat ndërkombëtare, tek të cilat Sllovenia ka transferuar ushtrimin e disa të drejtave që (nëse po, atëherë ata janë të obliguar ta burojnë nga sovranitetit i saj. Ndërsa, Kuvendi mund t’i miratojë qëndrimet e veta, të cilat Qeveria do t’i marrë parasysh gjatë aktiviteteve të saja. Marrëdhëniet e Kuvendit me Qeverinë që dalin nga ky paragraf do të rregullohen në hollësi nga një ligj që do të miratohet nga votat e dy të tretave të respektojë atë) deputetëve prezent. • Veprimet e Qeverisë në organizata përkatëse

74 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Dispozitat  Miratimi i kushtetutës

Dispozitat kushtetuese  Amandamentimi i kushtetutës  Identiteti shtetëror

shtesë  Epërsia e Kushtetutës  Identitetit kombëtar Paul R. Williams  Shtetësia E drejta Ndërkombëtare Publike dhe  Kryeqyteti zyrtar, flamuri, himni, simboli dhe festat Grupi për Politikë  Gjuha zyrtare www.publicinternationallaw.org  Gjendja e jashtëzakonshme

Promulgimi I kushtetutws V ota e L egjislativit Disa shtete pas konfliktit i miratojnë kushtetutat e tyre nëpërmjet nëpërmjet miratimit të  Sigurimi i mekanizmave efektivë për dekretimin dhe amandamentimin legjislativit, në mënyrë tipike me anë të dy të tretave ose tri të katërtave të votave e një kushtetute është thelbësor për garantimin e integritetit dhe dhe të shumicë. Pas miratimit të kushtetutës nga numri i kërkuar i legjislatorëve, legjislatorëve, ajo stabilitetit të dokumentit. mund të hyjë në fuqi ditën kur shpallet në legjislaturë. Një përparësi përparësi e kërkimit të më shumë sesa një shumicë e thjeshtë është se e thekson rëndësinë rëndësinë e përkrahjes së gjerë dhe siguron se kushtetuta është duke e përfaqësuar vullnetin vullnetin e më shumë se Shumë shtete pas konfliktit e kushtëzojnë futjen në fuqi të kushtetutës vetëm një shumice të ngushtë të partive, që do të ndihmojë në avancimin avancimin e  kushtetutës stabilitetit më të madh. së re me anë të miratimit formal të saj. Shtetet, zakonisht zgjedhin zgjedhin të miratojnë kushtetutat e tyre nëpërmjet njërës prej dy mënyrave: (1) votës së legjislativit ose (2) me anë të referendumit popullor. Një Shembulli tekstual: Vota e legjislativit numër i vogël kushtetutash të pas konfliktit lejojnë të dy këta Kjo kushtetutë miratohet nga [dy të tretat/tri të mekanizma miratimi. Pavarësisht nga plan veprimi i miratimit, katërtat] e votave shumicë të numrit të përgjithshëm kushtetuta mund, gjithashtu, ta specifikojë datën kur do të hyjë në fuqi. të anëtarëve në Kuvend.

Kjo kushtetutë hyn në fuqi ditën kur ajo shpallet në Kuvend.

Amandamentimi I kushtetutws Procesi për propozimin e amandamenteve

Shumica e kushtetutave pas konfliktit krijojnë një Kushtetutat mund të specifikojnë një ose më shumë metoda për propozimin propozimin e amandamenteve; amandamenteve; mundësitë mund të ndahen në katër kategori të përgjithshme. procedurë të pandryshueshme për propozimin dhe miratimin e amandamenteve. amandamenteve. Procedura është e rëndësishme sepse Së pari, një amandament mund të propozohet me anë të votës së një numri të ndryshimet e një kushtetute mund t’i ndryshojnë parimet pandryshueshëm të anëtarëve të legjislativit të shtetit. Për shembull, shembull, numri i themelore të shtetit dhe potencialisht të ndikojnë në pjesën më pandryshueshëm mund të jetë një e pesta, një e treta, një e dyta ose dy të tretat e anëtarëve. Mundësia e dytë është kur i tërë autorizimi i jepet jepet vetëm Ekzekutivit. të madhe ose në tërë popullatën. Në përvijimin e procesit të Mundësia e tretë është dhënia e kompetencave një grupi të madh qytetarësh qytetarësh me të amandamentimit të një kushtetute, ka disa pika kryesore që një drejtë vote. Madhësia e këtij grupi duhet të jetë mjaftë i vogël vogël sa të mundësojë shtet pas konfliktit duhet t’i shqyrtojë: procesi për propozimin diskutime kuptimplote, por edhe mjaftë i madh sa të demonstrojë zotim ndaj një pjese domethënëse të popullatës. Mundësia e fundit është t’i mundësohet mundësohet publikut e amandamenteve; amandamenteve; procesi për hartimin e amandamenteve; amandamenteve; dhe të gjerë të propozojë amandamente nëpërmjet një referendumi popullor. Kushtetuta vendimi nëse duhet futur kufizime në tëmën në fjalë dhe/ose mund të përfshijë cilindo kombinim të këtyre katër mundësive. në caktimin e kohës për amandamentet. amandamentet.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 75  Prezantimet

Shembulli tekstual: Propozimi i amandamenteve Procesi i hartimit të amandamenteve

Mundësia 1: Vota e legjislativit Disa kushtetuta pas konfliktit përfshijnë dispozita speciale dhe/ose dhe/ose kërkesa për Iniciativa për revizionimin e kësaj kushtetute mund të ndërmerret ndërmerret nga hartimin e një amandamenti të propozuar. Disa shtete pas konfliktit kërkojnë krijimin jo më pak se [dy të tretat/tri të katërtat] e anëtarëve të Kuvendit. Kuvendit. e një komisioni qeveritar për përgatitjen e një drafti të amandamentit kushtetues të propozuar. Pothuajse ka mundësi të pakufishme procedurash me anën anën e të cilave Mundësia 2: Propozimi i ekzekutivit shtetet e pas konfliktit mund të lejojnë amandamente të kushtetutave të tyre. Pa marrë parasysh se çfarë janë procedurat e përzgjedhura, shtetet ndodhë ta dëshirojnë Propozimi për amandamentimin e cilësdo dispozitë të kushtetutës shqyrtimin e nevojës për një shkallë të lartë të mbështetjes publike publike për ndryshimin e mund të iniciohet nga [Kryetari/kryeministri]. kushtetutës. Po ashtu, shtetet mund ta shqyrtojnë nevojën për kohën kohën e mjaftueshme që i nevojitet publikut dhe legjislativit në mënyrë që ta kuptojnë dhe ta debatojnë Mundësia 3: Kuvendi kushtetues ndryshimin e propozuar. Propozimet për amandamentimin e kësaj kushtetute mund të bëhen me anë të një kuvendi kushtetues, të përbërë nga [numri] personat personat me të drejtë vote. Shembulli tekstual: tekstual: Hartimi i amandamenteve Krijimi i Komisionit Special Mundësia 4: Referendumi popullor Me qëllim të zbatimit të propozimeve që kanë të bëjnë me Propozimet për amandamentimin e kësaj kushtetute mund të bëhen amandamentin e kushtetutës, me anë të një dekreti nga njerëzit me anë të një referendumi popullor. presidencial do të krijohet komisioni komisioni i përbërë nga anëtarët e [Qeverisë/Kuvendit/Gjykatës Supreme], ndërsa ndërsa komisioni do ta përgatisë një draft amandamentesh. amandamentesh.

Procesi i miratimit të amandamenteve Shembulli tekstual: Miratimi i amandamenteve Procesi i miratimit të amandamenteve të kushtetutës ndryshon në Mundësia 1: Miratimi nga Legjislativi kombëtar Mundësia 4: Referendumi popullor masë të madhe nëpër shtete. Për shkak se kushtetutat i parashtrojnë parashtrojnë Amandamentet kushtetuese duhet të Amandamenti duhet të bëhet i ratifikuar miratohen nga shumica [dy të tretat/tri të pas miratimit nga [dy të tretat] personat parimet thelbësore dhe strukturat themelore të një shteti, shumë shtete pestat] e anëtarëve të Kuvendit. me të drejtë vote në kuadër të vendosin të kërkojnë nivel më të lartë të pajtimit social dhe politik politik për referendumit popullor. amandamentimin e kushtetutës sesa për miratimin e legjislacionit të Mundësia 2: Miratimi nga Legjislativi kombëtar përgjithshëm. I shoqëruar nga miratimi i Ekzekutivit Mundësia 5: Miratimi nga Legjislativi Amandamentet kushtetuese duhet të shtetëror miratohen nga shumica [dy të tretat/tri të Amandamenti duhet të ratifikohet nga Plan veprimet e mundshme të miratimit përfshijnë: pestat] e anëtarëve të Kuvendit. Menjëherë legjislativat [dy të tretat/tri të katërtat] e pas miratimit nga legjislativi, ekzekutivi duhet provincave ose nga konventat [dy të (1) miratimi i amandamentit të propozuar nga një numër i pandryshueshëm i ta parafojë amandamentin para se ai të hyjë në tretat/tri të katërtat]. anëtarëve të legjislativit; fuqi. (2) miratimi i amandamentit të propozuar nga një numër i pandryshueshëm i anëtarëve të legjislativit plus klauzola shtojcë e ekzekutivit; Mundësia 3: Miratimi nga Legjislativi kombëtar I shoqëruar nga Referendumi Popullor (3) miratimi i amandamentit të propozuar nga një numër i pandryshueshëm i Amandamentet kushtetuese duhet të jenë të Mundësia 6: Miratimi nga Legjislativi kombëtar anëtarëve të legjislativit i përcjellur me ratifikimin nga referendumi popullor; miratuara nga shumica [dy të tretat/tri të I shoqëruar nga debati publik dhe referendumi (4) nënshtrimi i amandamentit të propozuar për miratim në referendum, pestat] e anëtarëve të Kuvendit. Posa të jetë Një amandament i propozuar, pas miratuar amandamenti nga Kuvendi, ai duhet (5) miratimi nga një numër i pandryshueshëm i legjislativit të shteteve shteteve t'i nënshtrohet ratifikimit nëpërmjet miratimit nga Kuvendi, duhet t’i anëtare të kombit; dhe referendumit, që do të drejtohet sipas ligjit nënshtrohet debatit publik dhe një mbi referendumin. referendumi. (6) debati publik dhe referendumi.

Shembulli tekstual: Kufizimet

Kufizimet  Nu ka amandamente gjatë gjendjes së jashtëzakonshme ose luftës: Meqë kushtetutat përfshijnë shpesh parime fundamentale Kjo kushtetutë nuk mund të amandamentohet gjatë një dhe thelbësore të shtetit, shtetet e pas konfliktit mund ta [gjendja e jashtëzakonshme]. dëshirojnë kufizimin e amandamentimin të kushtetutave të  Nuk ka amandamente që kanë të bëjnë me religjionin: veta. Në mënyrë specifike, disa shtete nuk lejojnë kurrfarë Nuk lejohen amandamentet që kanë të bëjnë me bazat e amandamentimi të kushtetutës gjatë gjendjes së religjionit shtetëror. jashtëzakonshme ose luftës. Të tjerat i ndalojnë amandamentet  Nuk ka dobësim të të drejtave fundamentale : që kanë të bëjnë me religjionin. Shtetet tjera i kufizojnë Amandamentet që kanë të bëjnë me të drejtat amandamentet kushtetutare që u përkasin të drejtave fundamentale të njerëzve lejohen vetëm me qëllim të fundamentale në mënyrë që amandamenti të jetë i pamundur shtimit të efikasitetit të tyre. përveç nëse të drejtave të tilla u sigurohet mbrojtje më e  Nuk ka ndrydhime në natyrën e shtetit: madhe. Së fundi, disa shtete i kufizojnë amandamentet në atë Asnjë amandament kushtetutar nuk mund ta shkelë mënyrë që ato të mos mund t’i ndryshojnë aspektet natyrën e shtetit ose integritetin e territorit kombëtar. fundamentale të shtetit.

76 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

Identiteti shtetëror Epërsia e Kushtetutës Kushtetutat mund ta identifikojë llojin e qeverisë dhe kufijtë e shtetit që ajo qeveri i qeverisë, ashtu si edhe natyrën e kufijve. Shumë kushtetuta kushtetuta pas konfliktit, po ashtu, përfshijnë një dispozitë që shpallë pavarësinë pavarësinë dhe Kushtetutat e pas konfliktit përfshijnë një dispozitë që siguron se ajo sovranitetin e shtetit. Deklarata e tillë mund ta përfshijë gjuhën gjuhën që thekson se është ligji suprem i vendit dhe se të gjitha ligjet që nuk janë pajtueshmëri sovraniteti i shtetit është i patjetërsueshëm, i pandashëm dhe i me të nuk kanë kurrfarë fuqie. Përfshirja e një dispozite të tillë tillë mund t'i patransferueshëm. patransferueshëm. Po ashtu, kjo dispozitë mund të theksojë se burimi i parandalojë qeveritë krahinore ose komunale nga miratimi i ligjeve ligjeve që nuk sovranitetit- sovranitetit-përgjithësisht e ka prejardhjen nga njerëzit dhe se u takon atyre. atyre. janë në pajtim me parimet kushtetuese.

Shembulli i gjuhës: Identiteti shtetëror

Kufijtë: Kufijtë e [shteti] janë [përshkrimi gjeografik i kufijve]. Kufijtë mund të ndryshohen vetëm në pajtim me ligjin ndërkombëtar, me Shembulli tekstual: Epërsia e Kushtetutës mjete paqësore dhe sipas marrëveshjes. Kjo Kushtetutë është ligji suprem i [shteti]. Cilido ligj që nuk Lloji i qeverisë: [Shteti] është një [republika parlamentare]. është në pajtim me Kushtetutën duhet të anulohet.

Sovraniteti: [Shteti] është shtet i pavarur dhe sovran. Sovraniteti është i patjetërsueshëm, i pandashëm, i patransferueshëm, ndërsa buron nga, dhe u takon njerëzve të [shteti].

Identiteti kombëtar Shtetësia Shumë kushtetuta pas konfliktit e adresojnë shtetësinë në një ose ose dy mënyra: qoftë nëpërmjet përshkrimit të kushteve specifike për shtetësishtetësi ose Shtetet pas konfliktit që përmbajnë përkatësi kombëtare thjeshtë duke cekur se qytetarët kanë si të drejtë ashtu edhe obligim obligim për ose etnike përfshijnë shpesh një dispozitë në kushtetutën e tyre marrjen e shtetësisë. Nëse shteti në kushtetutën e vet, përcakton përcakton detajisht që përshkruan identitetin e tyre kombëtar. Gjatë përshkrimit të kushtet për shtetësi, ky seksion përfshinë mjetet me anën e të cilave cilave identitetit kombëtar, kushtetutat mund ta njohin individët cilësohen për shtetësinë e shtetit. Mënyrat e zakonshme zakonshme për shumëllojshmërinë e kombeve brenda shteteve, derisa marrjen e shtetësisë janë lindja në shtet, posedimi i njërit ose të të dy njëkohësisht t’i përmendin veçoritë e përbashkëta dhe të prindërve si shtetasë, shtetasë, ose të qenit i natyralizuar si shtetas i atij shteti. veçanta të qytetarëve të shtetit. Shembulli tekstual: Shtetësia Mundësia 1: Të drejtat dhe obligimet ndaj shtetësisë Të gjithë qytetarët e [shteti] u takojnë në mënyrë të barabartë Shembulli tekstual: Identiteti kombëtar të drejtat, privilegjet dhe përfitimet nga shtetësisa; dhe në [Shteti] është vend i shumë përkatësive kombëtare. [Shteti] mënyrë të barabartë u nënshtrohen obligimeve dhe u takon të gjithëve që jetojnë në të, të bashkuar me përgjegjësive ndaj shtetësisë. diversitetin tonë, historinë e përbashkët, qëllim dhe fat, dhe të përkushtuar për të punuar bashkërisht për avancimin e Mundësia 2: Kushtet për marrjen e shtetësisë qeverisjes së mirë dhe të mirëqenies së të gjithë qytetarëve Cilido person që ka lindur në [shteti], që ka njërin prind të [shteti]. qytetar të [shteti], ose që është natyralizuar si qytetar i [shteti], do të konsiderohet qytetar i [shteti].

Kryeqyteti zyrtar, flamuri, himni, simboli dhe festat Gjuha zyrtare Disa kushtetuta pas konfliktit gjuhë zyrtare të shtetit përcaktojnë përcaktojnë një Disa kushtetuta pas konfliktit i specifikojnë kryeqytetin e ose më shumë gjuhë. Megjithatë, në shtetet ku fliten shumë gjuhë, gjuhë, njohja shtetit, flamurin zyrtar, simbolin, himnin dhe festat. Sido që tëtë kushtetuare e një gjuhe zyrtare mund të çojë deri te fërkimi ose konflikti jetë, shumë kushtetuta pas konfliktit sigurojnë se specifikat e për shkak të margjinalizimit të perceptuar të individëve që flasin gjuhë këtyre çështjeve duhet të përcaktohen me ligj. Nëse dispozitat jozyrtare. Njëra mundësi është mandatimi i një ose më shumë gjuhëve zyrtare. Mundësia e dytë është shpallja e një ose më shumë gjuhëve gjuhëve e tilla janë të detajuara në kushtetutë, ato në përgjithësi janë zyrtare, në të njëjtën kohë duke njohur dhe mundësuar dhe/ose mbrojtur mbrojtur përshkrime të thjeshta dhe të drejtpërdrejta. përdorimin e gjuhëve tjera. Kjo e fundit mund të dëshirohet në shtetet me shumë gjuhë indigjene ose rajonale. Mundësia 1: Specifikimi i kryeqytetit të shtetit, flamurit, himnit, simbolit dhe festave në Kushtetutë Kryeqyteti i [shteti] është [kryeqyteti]. Flamuri kombëtar është [përshkrimi i flamurit]. Mundësia 1: Mandatimi i një ose më shumë gjuhëve zyrtare [Shenja/simboli] i [shteti] është [përshkrimi i shenjës/simbolit]. [Gjuha(ët)] do të jenë gjuhë zyrtare. Himni kombëtar i [shteti] është [titulli i himnit kombëtar]. Festa(t) kombëtare të [shteti] [është/janë] [titulli dhe data(t) e festës(ave) kombëtare]. Mundësia 2: Mandatimi i gjuhës(ve) zyrtare, por mbrojtja Mundësia 2: Përcaktimet specifike të kryeqytetit të shtetit, flamurit, edhe e gjuhëve tjera himnit, simbolit dhe festave zyrtare i lihen ligjit [Gjuha(ët)] do të jenë gjuhë zyrtare. Garantohet barazia Përcaktimi i kryeqytetit, festave kombëtare, forma dhe dimensionet e flamurit dhe të e të gjitha gjuhëve, ndërsa qytetarët kanë të drejtë t'i simboleve kombëtare, përmbajtja e tekstit të himnit kombëtar dhe përdorimi i tyre do të arsimojnë fëmijët e tyre në gjuhën e tyre amtare. rregullohen me ligj.

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 77  Prezantimet

Definimi i gjendjes së jashtëzakonshme Gjendja e jashtëzakonshme Disa kushtetuta definojnë se çka e përbën një gjendje të jashtëzakonshme, qoftë gjatë gjendjes së luftës, rrezikut të Kushtetutat e pas konfliktit zakonisht përfshijnë dispozita që kanë të bëjnë drejtëpërdrejtë të pavarësisë dhe unitetit të vendit, ose në rast me gjendjet e jashtëzakonshme. të fatkeqësive të rënda natyrore. Të tjerat, definimin dhe shpalljen e gjendjeve të jashtëzakonshme ua lënë zgjedhjes së një ose më shumë degëve të qeverisë. Shembulli tekstual: Definimi i një gjendjeje të jashtëzakonshme Kushtetutat definojnë: Mundësia 1: Definimi i shkoqitur Çka e karakterizon Shpallja e një gjendjeje të jashtëzakonshme mund të bëhet Sa mund të zgjasë vetëm nëse [jeta e kombit kërcënohet me luftë, pushtim, kryengritje një gjendje të gjendja të përgjithshme, çrregullim, fatkeqësi natyrore ose gjendje tjera të jashtëzakonshme; e jashtëzakonshme. jashtëzakonshme publike]; ndërsa shpallja është e domosdoshme për rivendosjen e paqes dhe rendit.

Mundësia 2: Mundësimi i qeverisë për definim Çfarë të drejta Kur duket se një rrezik i pashmangshëm ka pasoja të rënda Kush mund ta dhe funksione për rendin publik ose në rast se ngjarjet paraqiten vetvetiu, për nga shpallë një gjendje të ordinare të qeverisë natyra ose rëndësia e tyre, karakteri i fatkeqësisë publike ose jashtëzakonshme; mund të suspendohen në natyrore, [Kryetari, Kryeministri/shumica e anëtarëve të Kuvendit] këtë kohë; dhe mund ta shpallin gjendjen e jashtëzakonshme.

Autorizimi për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme

Kushtetuta mund të përfshijë dispozitat që kanë të bëjnë me Kufizimet gjatë gjendjes së jashtëzakonshme autorizimin për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme. Disa vende vende pas konfliktit ua besojnë këtë kompetencë vetëm degës ekzekutive. Të Të tjerat kërkojnë konsensus më të gjerë siç është vota afirmative e dy të tretave Po ashtu, Kushtetuta mund t’i definojë llojet dhe gamën e kufizimeve shumicë të Kuvendit, me planin rezervë në rast se legjislativi nuk n është në uk gjatë një gjendjeje të jashtëzakonshme. Kufizimi i tillë ka për qëllim gjendje të takohet. ndalimin e të gjitha amandamenteve. amandamenteve. Mundësia e dytë është kufizimi i të gjitha kufizimeve të lejueshme atyre që nuk i përkasin të drejtave drejtave Shembulli tekstual: Autorizimi për fundamentale siç janë: e drejta për jetë, ndalimi i torturës, trajtimit trajtimit mizor Mundësia 1: Ekzekutivi mund të shpallë ose degradues, ose të definimeve ligjore të kundërvajtjeve dhe [Kryetari/Kryeministri] mund ta shpallë gjendjen e ndëshkimeve penale. jashtëzakonshme. Po ashtu, gjatë një gjendjeje të jashtëzakonshme, kushtetutat, mund mund të Mundësia 2: Legjislativi mund të shpallë përfshijnë një dispozitë që ndalon shpërbërjen ose suspendimin e cilitdo Gjendja e jashtëzakonshme mund të shpallet me anë të një organ shtetëror ose të kompetencave të tyre të dhëna me kushtetutë. kushtetutë. vote vërtetuese nga [shumica/dy të tretat] e anëtarëve të Kuvendit. Nëse Kuvendi nuk mund të thirret gjatë gjendjes së jashtëzakonshme, [kryetari] i [shteti], me propozimin e [Këshillit të Ministrave], mban të drejtën për të lëshuar akte që e kanë fuqinë e ligjit, e që duhet të miratohen nga Kuvendi në takimin e parë të tij.

Shembulli tekstual: Kufizimet Kohëzgjatja e gjendjes së jashtëzakonshme

Nuk ka amandamente kushtetuese: Hartuesit mund ta specifikojnë kohëzgjatjen maksimale të një gjendjeje gjendjeje të jashtëzakonshme dhe mënyrat, nëse ka ndonjë, me të cilat periudha periudha e tillë të mund të zgjatet. Në gjendje të jashtëzakonshme nuk mund të ndërmerren kurrfarë revizionime të Kushtetutës.

Nuk ka amandamente kushtetuese që kanë të bëjnë me të drejtat fundamentale: Në gjendje të jashtëzakonshme të luftës, të drejtat dhe liritë e njeriut Shembulli tekstual: Kohëzgjatja ashtu siç janë definuar me Kushtetutë dhe ligje tjera u nënshtrohen nënshtrohen kufizimit vetëm me ligj. [Këshilli i Ministrave/Kryetari/Kryeministri] mund të shpallë një gjendje të jashtëzakonshme në njërën pjesë ose Një ligj i tillë nuk mund të ndikojë në të drejtën për jetë, lirinë lirinë e të në tërë territorin shtetëror, që zgjatë aq kohë sa zgjatë menduarit, ndërgjegjes, religjionit, si edhe të drejtën për të mos mos qenë rreziku, por jo më gjatë se [30/60/90] ditë. subjekt i torturës ose trajtimit jonjerëzor dhe mizor. Zgjatja e periudhës së jashtëzakonshme mund të bëhet Nuk ka shërpërbërje të qeverisë vetëm me miratimin e [Kuvendit], për çdo [30] ditë, për një Kuvendi nuk mund të shpërbëhet në gjendje të jashtëzakonshme. periudhë kohore jo më të gjatë se [90] ditë.

78 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE  Prezantimet

TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE 79 80 TRYEZA E RRUMBULLAKËT E PARLAMENTARËVE DHE EKSPERTËVE PËR ÇËSHTJET KUSHTETUESE

Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues 20-22 July 2006, Skopje, former Yugoslav Republic of Macedonia

os ce PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 1 Mission in Kosovo 2 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues 20-22 July 2006, Skopje, former Yugoslav Republic of Macedonia

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 3 4 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Table of contents

Foreword, pages 4-5 Executive Summary, 6-8 Opening Remarks, 9 -11 Session Reports, pages 12-21 Participants List, page 22 Presentations, pages 23-72

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 5 6 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  FOREWORD

Prishtinë/Priština, 2 September 2006 While negotiations to solve the status of Kosovo are now entering the final stages, the process will not be complete without a thorough po- litical transition. Independently of Kosovo’s future status, a key to the political transition is a new constitutional arrangements to replace UN Security Council 1244. A new constitution will also include provisions necessary to hold local and central elections that will fully legitimatize the newly established institutions and the representatives of the people of Kosovo. It is a huge endeavour and it is not too early to start discussing consti- tutional issues. Kosovo finds itself in a unique situation: some issues, including decentralization and minority protection, are dealt with in the future status talks. As a result, the outcome of the negotiations may impose some legitimate limits on the constitutional exercise. However, the constitutional process is not limited to issues discussed in Vienna. A constitution will establish governmental institutions, ensure separation of powers, define the roles and responsibilities of the dif- ferent levels of governance and the rights of its people. Therefore, the process of drafting, reviewing, adopting and implementing the Consti- tution is crucial. Most importantly, a successful process will have to be legitimate and to be perceived as such by the people of Kosovo. In order to ensure legitimacy the process must be transparent - according to democratic principles - and inclusive - reaching out to all residents of Kosovo re- gardless of which group they belong to. The end of a long period of conflict and suffering in the Balkans can only be achieved through the establishment of sustainable democratic governance where each and every one can recognize their rights and responsibilities in the constitution and fully support its promulgation and implementation. Institutions can not function without the support of all and protection mechanisms can not be effective if not accepted by all, particularly in a society divided along ethnic lines. These are the principles and goals that motivated us when we orga- nized the Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues in Skopje on 20-22 July 2006. The event brought together international experts from Europe and the US along with experts and politicians from all communities in Kosovo. The purpose of the present publication is to inform the general public on the importance of a Constitution, to summarize the main issues and the main recommendations related to the drafting of a constitution and to provide some concrete guidance on how to begin the constitutional process.

Ambassador Werner Wnendt OSCE Head of Mission in Kosovo

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 7  EXECUTIVE SUMMARY

The aim of the Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues was to bring local and international experts together with members of the Assembly of Kosovo and other political and party representatives to discuss constitutional issues and to help developing a shared understanding of the role of the Constitution in a democratic society.

The underlying assumption was that, although some issues relevant to a future Constitution are solely discussed in the context of the status talks (in particular minority protection, cultural heritage and decentralisation), a large number of elements, including the constitutional process itself, should already be discussed in order to ensure a smooth political transition. Two common views expressed by participants supported this:

• The political transition to post-status Kosovo would end with the adoption of a legitimate Constitution. The Constitution would be the result of an inclusive process that would bring together all the people of Kosovo to develop a common vision.

• The Constitution will have a lasting effect on the institutions themselves. The ultimate goal of the Constitution – one that will have a European perspective – is to bring stability and prosperity to Kosovo, and by extension to the region.

The main success of the Roundtable was to prove that this common vision on the role of the Constitution was shared by each and every participant. The following account of the roundtable is based on participants’ comments and recommendations of the experts.

Institutions, judiciary, elections… and the question of minority rights

The Constitution is to secure internal cohesion, external stability and prosperity, as stated by one expert. Its primary constitutive elements are the separation of powers and the protection of human right.

Separation of powers: parliamentary system and independent judiciary

During discussions on institutions and the judiciary, participants seemed to be especially interested in how to effectively apply the provisions of the Constitution:

• The current situation in institutions was assessed as unsatisfactory, in particular the judiciary, and participants stressed the need to develop functional institutions. • To date, the four post-conflict elections have been seen as free and fair, thus increasing confidence in the democratic system. However, the need to adopt an open list system was expressed as a way to bring even more legitimacy to the elected representatives. • A parliamentary system was considered by a majority of the discussants as the most flexible, accountable and sustainable system. • The lack of a tradition of an independent judiciary in Kosovo was recognised by some participants as problematic. • To interpret the constitution and guarantee its principles, the creation of a constitutional court was favoured. However, it should not deal with individual complaints (at least for the beginning).

Recommendations: On elections:  Many constitutions include only few key electoral provisions and call for an electoral law separated from the constitution. Doing so provides a way to entrench norms to protect against ruling party manipulation since constitutions are difficult to amend.

8 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  EXECUTIVE SUMMARY

 Several “universal” principles (right of everyone to vote and stand for election) a set of principles establishing “equality” (equal voting rights; clear balanced distribution of seats, minority and gender equality) should determine constitutional electoral provisions.  “Fairness” (allowing voters the freedom to form an opinion, be neutral and sanction campaign violations) and “secrecy” must also be ensured.

On an independent judiciary:  The judiciary must: protect citizens against the state; maintain the balance of power and the principles of legality and rule of law; and maintain public faith in the judiciary (e.g. ensuring there is no risk of politicisation, fair, speedy and low-cost judicial procedures, proper implementation of court decisions).  Judges with high standards (integrity, dignity of the judiciary) and with in-depth knowledge of European laws are required.

Human Rights and Minority Rights: Protection versus Efficiency The conference did not intend to discuss minority issues for the reason that those issues will be dealt with during the status process, however, the issue deserves special attention as it was raised during each session.

• Participants repeatedly expressed the feeling that they perceived a sort of “trade off” between efficient institutions (that would enable prosperity) and protection of minority (that would enable stability), stressing the need that the latter should not hinder the former. • Participants recognised that a society divided along ethnic lines like Kosovo, faces challenges with the protection of minority rights rather than the protection of individual rights as such. • Some representatives stressed that protection mechanisms should take into account the reality in Kosovo and the specific situation and interests of each community.

For instance, this perception of a “trade off” the minority issue was exemplified when discussing the following issues:

• On elections and representation: Participants agreed that minority representation was important but disagreed on how to achieve “fair” representation. A few participants even questioned whether a state could truly be called a democracy if reserved seats were mandated, stressing that Kosovo’s current system of reserved seats was unfair to majority parties. • On the judiciary: Some expressed the view that a definition in the Kosovo Constitution of the nature and diversity of the population of Kosovo, coupled with the statement that the judiciary should reflect that diversity, could be sufficient to guarantee diversity in judicial appointments. As long as the appointment procedure is not politicised, appointment based on merit should automatically lead to a diversity of judicial personnel.

Recommendations:  Minority rights: Any definition should embody individual rights of any member of a group as well as collective rights of a minority group. At the same time, those rights should fulfil an integrative function.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 99  EXECUTIVE SUMMARY

 Inclusion in the Constitution: Experts explained that human rights, including minority rights, are the binding expression of the values linking the society to the individual. As this is based in applicable laws justifying an obligation to protect, rights and protection mechanisms belong to the Constitution.

 Protection mechanisms: The range of possible human rights protection mechanisms was divided into three categories (internal, outside and supranational mechanisms). Each should be carefully examined to ensure the most efficient and comprehensive protection system.

 Integration of international law: Recognising that most human rights instruments are part of the international law, proper mechanisms to ensure their integration into the local legislative architecture should also be included in the Constitution.

 To create confidence in the system: Experts explained and repeated during each session that the only way to escape from the dilemma is to create goodwill and to transform the trade off as follow: the more the constitutive groups have confidence in the system, the less they need guarantees and the more efficient would institutions able to be.

Legitimate Constitutional Process: to create political willingness

 On legitimacy, inclusiveness and transparency: Experts used any opportunity to stress that the constitutional process itself plays a key role in developing political willingness among all the constitutive groups in a society and to ensure a legitimate constitution. It requires an inclusive process where all groups can participate in a transparent manner.

 On the role of politicians and experts: During the constitutional process, the respective role of the politicians and the experts should be clearly defined. Politicians should work on building political consensus. Experts, following political guidance, should look at original solutions through comparative studies, in particular from the region, bearing in mind the specificity of Kosovo.

To ensure legitimacy: need for inclusiveness, local ownership and transparency

 Experts expressed the view that the constitutional process is usually a long one, especially in a society divided along ethnic lines (which is a more permanent phenomenon than for instance division along political ideology).

 The constitutional process should not be rushed for short term interests. Speed could be at the detriment to political consensus and could result in non-functional institutions. Related to this, experts explained the need to be aware of the agenda of the international community.

Constitutional and status process: Drafting phase after status process

• The constitutional process if properly handled will play a positive role in finding solutions to initial tensions and to ensure that the Constitution will be implemented.

• The constitutional process should not interfere with the status process

10 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  OPENING REMARKS

in order to avoid political interferences and possible deadlock, in particular with issues related to minority rights.

• The status process would provide at least some principles that would have to be taken into account when drafting the Constitution. For this reason, the drafting should take place only when the result of the negotiation is know.

• At the same time, prior to starting the drafting of the Constitution, important preparatory work needs to be done and some participants believed that a drafting body could be mandated by the Assembly after the outcome of the status process is known.

Recommendations:

 Experts explained that during this preparatory phase, all political forces including all groups must come to an agreement on a number of important questions: o How to proceed with the drafting? o Who should be in charge? o What rules of procedure should be followed? o How should input from the people of Kosovo be channelled? o How should societal input be taken into account?

 TĐ

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 11  OPENING REMARKS

OPENING SPEECH BY AMBASSADOR WERNER WNENDT

20 July 2006

Ladies and Gentlemen,

I would like to welcome all of you to this Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues. A particular warm welcome goes to President Berisha and all the Members of the Assembly, as well as the members of the working group on the Constitution. Your attendance shows how much importance you give to a serious discussion on future constitutional arrangements for Kosovo. I would also like to welcome all the experts, who travelled here from all over Europe and even from as far as the United States to contribute with their expertise and experience to this event.

Tonight is about getting together, and I am looking forward to informal discussions with all of you and I kindly urge you to fully use this opportunity to discuss with the experts. Let me, however, start by briefly underlining the reasons that brought all of us together.

This roundtable is part of the OSCE Support Programme in 2006 to offer you with technical expertise and additional skills. While it is not in our mandate to directly participate in the negotiation process, our aim is to indirectly support all of those in Kosovo involved with the negotiation, including issues related to constitutional matters. As you know, nobody is questioning the fact that with a status settlement there will be the need to adopt new constitutional arrangements, and we felt that now it was a good time, before the summer recess and the beginning of a new negotiation phase, to organize this kind of brainstorming.

The OSCE is not in favour of any particular constitutional model or outcome. We all agree that this a highly sensitive issue. However, by organizing this round table the OSCE seeks to promote inclusiveness and create a sense of ownership by opening a large debate, involving experts as well as Assembly Members. I do believe that, as is the case anywhere else in the world, the Assembly should play a crucial role in such a process. Members of Parliament have the essential role of representing the population and finding the best possible solution for the future of Kosovo.

This roundtable is designed to be a platform for discussing issues like different outlines for constitutions, the inclusion of human rights in the constitutional framework and the overall importance of such a document in a democratic society. Some of the questions raised will deal with the balance between the Legislative, the Executive and the Judiciary. Of course the extent to which certain aspects of a future electoral system are included in a constitution, or not, will be discussed. We will get competent and valuable input from experts, including examples of best practices.

As we all know, designing such a framework is an essential step towards a democratic society; however, it is not enough. In my view this is one of the most important points: general principles are essential but how to concretely implement these provisions is even more important. You can have, as was the case in the Soviet Union, a very good text, something strong on paper, but something that is not implemented, be it for political reasons or because not enough resources are available. My country, Germany, on the other side is a good example of a proper implementation of the Constitution. After WWII, the Constitutional Court was established as a strong institution and it took its task very seriously to promote and implement the Constitution, especially when it comes to human rights protection mechanisms. So, how can we guarantee proper implementation? Which oversight mechanisms need to be in place? Those are fundamental questions we hope this conference will help to clarify.

As you see, it is quite easy to get drawn into this topic, even in the opening speech. However, there are two days in front of us to go into extensive details and to have a fruitful discussion and even, as we also hope, to clarify the need for an agreement between all communities involved on some of the most pressing topics, such as human rights and minority rights, the functioning of the judicial system and the leading role of the Parliament.

Let me wish a pleasant and relaxing evening before meeting you again tomorrow at our first session. I would like to thank you again for your presence and give the floor to President Berisha.

12 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  OPENING REMARKS

OPENING SPEECH BY PRESIDENT OF THE ASSEMBLY OF KOSOVO, HIS EXCELENCY KOLE BERISHA 20 July 2006 Dear Ambassador Wnendt Dear participants, It’s my great pleasure to participate in the opening of this parliamentary and expert roundtable devoted to a very important topic. It is also my duty, on behalf of Kosovo’s Parliament, to thank the OSCE for organizing this roundtable and providing the participation of international experts. OSCE really deserves the gratitude of the Kosovo Assembly not only for organizing this conference, but because it has done a very good job in Kosovo and in the region, in general. Kosovo is at the end of the marathon, which aims at determining its future status. That is why, as any other country, it should have its highest legal – political act, the constitution. Without dwelling into legal explanation on the contents of the highest constitutional act and on fields that it should regulate, I would like to remind you that this roundtable aims at reviewing basic moments and orientations, without which the constitution could not be drafted. Included in this roundtable are the following issues: comparing the constitutional systems functioning in the world, differences between these systems, their functionality, division of powers between the President, Assembly, Government and Judiciary, the government structure and transfer of competences from the central to the local ones, human and minority rights, electoral system, etc. In a nutshell, the discussions will centre around the elements appropriate to Kosovo situation and aspirations, and its citizens towards a democratic and prosperous state with equal opportunities, regardless of ethnic, cultural, language or racial diversity, will be discussed here. We need to be well provided with necessary knowledge, competences and qualification. I am confident that the expert’s professionalism will facilitate the achievements of this roundtable. Certainly, the roundtable is a right step at the right time and in the right direction. Current processes in Kosovo require efforts to be stepped up for drafting the constitution which, needless to say is Conditio sine qua non, would enable Kosovo to have its highest legal – political act ready and hence avoid the constitutional and institutional gap once status is resolved. I am convinced that this roundtable will come up with a successful offer, which will be of a great value to a future draft constitution for Kosovo. I say this, taking into account not only the topics of this conference, but the names of the distinguished and respected names of participants, most of whom are personalities with academic knowledge and great experience in organizing institutions. I am also optimistic about the outcome of the roundtable taking into consideration the list of participants form Kosovo, many of whom are our colleagues, who have significant experience not only in the Kosovo constitutional practices after the war, but even earlier in drafting the former Yugoslav Constitution. As you already know 1974 constitution was very advanced. In the past all of Kosovo’s peoples were in favour of protecting it, by taking to the streets of Kosovo, although the Kosovo citizen’s cry was ignored at that time by the international community. The fall of the Berlin Wall and other democratic winds that blew in the 90’s brought about a movement in Kosovo, which resulted in the adoption of a new constitution, adopted in Kaçanik, under the threat of Serbia’s police forces. However, this is history and I wouldn’t like to dwell on it. What I want to express is that I am looking forward to the optimistic and positive outcome of this meeting in Skopje. The reasons for this are obvious: the generous support of international community and the good will and readiness of Kosovo institutions. Constitutional Framework has become tight or a sort of obstacle to the processes and dynamic of Kosovo developments, but even as such it might be taken into consideration, when drafting the new constitution, in several aspects, in particular the normative part. Moreover, our colleagues from Kosovo brought a draft with basic principles for which I am positive will serve as a solid basis for drafting the Kosovo Constitution.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 13  OPENING REMARKS

Dear participants, I am not presenting a special project, or specific ideas on constitution, as I am sure that this will be done by the experts of this roundtable. However, I would like to point out that we want and we need a modern constitution. A constitution that releases positive energy, enables a free market economy, spirit of cooperation with neighbours in the interest of peace and stability in the region. We want a constitution, which guarantees human and minority rights, an advanced model, which guarantees equality for minorities, a constitution that enables the functioning of the legal state, and democracy and is based on the models of the most advanced countries. To date, we have managed to regulate many things by the law. Now we want to regulate the promises called standards, in the best possible and most powerful way, through a Constitution. Therefore, I came from Prishtinë/Priština, that is from Kosovo Assembly to Skopje, not to issue ultimatums, or express my reservations or hinder the process, but to express my good will and readiness for utmost support and cooperation in drafting the Kosovo’s highest legal document. We don’t want improvisations, neither texts that are covered with anger, folklore and reminiscences from the past, but a functional and modern draft. We would like this text to have a long life, simply because it will articulate the aspirations of Kosovo citizens, who will feel and consider it as a document that opens the horizons and not creates limits. We have made it clear from the get go, and this was not hypocritical but we really meant it, that Kosovo in the future will be a state of equal citizens, that it will be a secular state of the most advanced standards for the human rights and freedoms of all its citizens. These components will be reflected and included, in the most adequate and functional manner, in the constitution and they will be guaranteed through the legitimate instruments of the constitution itself. So, these would be our expectations from today’s meeting in Skopje. Thank you once again for your efforts and wish you the very best in your endeavours.

14 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

REPORTS OF THE RAPPORTEURS Disclaimer The views expressed herein represent the opinions of the speakers and do not necessarily represent the views of their organization or the OSCE Mission in Kosovo.

Session I: “General introduction to constitutions” Moderator: Per Oeyvind Semb, OMiK Introductory remarks: Ambassador Werner Wnendt, Head of OSCE Mission in Kosovo Keynote Speaker: Paul Williams, American University, Washington College of Law & School of International Service Panel discussions: Vernon Bogdanor, Oxford University, Brasenose College, Rick Lorenz, Jackson School of International Studies, University of Washington Emilia Drumeva, Constitutional Court of Bulgaria Respondent: Hydajet Hyseni, Chairperson of the Assembly Committee on Legal, Judicial and Constitutional Framework Matters

Objective This session was intended to present the main functions of a constitution in a democratic governmental structure as well as its main characteristics. The role and the specificity of the constitutional process was also discussed.

Introductory remarks Ambassador Wnendt underlined the rationale behind the organization of the roundtable, namely to enlarge and deepen the ongoing debate on constitutional issues by bringing together local actors and international experts. He stressed the complexity of the task and urged participants to refrain from politicising the debate in order to allow for interaction and a fruitful exchange of ideas.

First Speaker The keynote speaker stressed the importance of the constitutional process, per se, in particular in a post-conflict context with a divided society such as Kosovo. He drew the parallel with the status process, indicating that, even though some parts of a constitution are likely to be provided by the status settlement, the constitutional process was more far-reaching. It would require local ownership and inclusiveness to ensure legitimacy of the outcome.

The process was likely to be a long one and, in his view, might continue after status settlement because of the extensive consultations needed to build political consensus over a shared vision.

The speaker expanded on the different phases of the process. (1) A preparatory phase of initial consultations aiming at an agreement on a clear set of rules and timeframe. (2) A drafting phase to balance broad political guidance and technical work. This was described as the most difficult phase that had to be carefully managed. (3) A period of public consultation to educate the public on the constitution and ensure broad ownership. A mechanism to channel public input should therefore be developed. (4) A final review should allow comments and suggestions arising from the public consultations to be processed. During this phase, the document could also be reviewed by relevant institutions to ensure consistency with, for instance, international laws and norms. (5) After adoption, a phase of implementation, to foster confidence and ensure its legitimacy, should be foreseen.

According to the speaker, throughout this entire exercise, some rules should be respected: limit the appearance of incumbent control which could create distrust and lead to a lack of legitimacy; provide multiple opportunities for participation, which could also generate useful ideas and be a model for future democratic behaviour; create adequate structures to enable and secure compromises; be forward looking; and carefully manage the international community’s participation, especially in Kosovo where the international community is, at the same time, strongly involved in the status talks. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 15  SESSION REPORTS

First panel speaker The first panel speaker stressed that although the constitution is indeed essential, it is, however, neither the beginning nor the end of the democratic process, because institutions created under the constitutional framework would function only if there was a general agreement. Therefore, emphasis should be on building political agreement. This is especially the case in divided societies such as Kosovo where tensions between granting equal status to different groups and institutional efficiency should be carefully balanced. In other words, the more communities have confidence in the system, the less that guarantees are needed and the more institutions could be efficient. He further suggested that a way to increase confidence when adopting a constitution in such an environment could be the use of multiple referendums, one in each of the constitutive groups.

Second panel speaker The second panel speaker compared the situation in Kosovo and Georgia. He stressed that while the context was fundamentally different, there were similarities with other post-conflict regions in the world. In that respect, it was also important to compare and draw on experiences from abroĐ

Third panel speaker Based on her participation in the drafting of the Bulgarian constitution and subsequently as a practitioner, and currently in her capacity as a constitutional judge, the speaker stressed the key role of experts in the process. Together with the politicians, experts have to be able to show flexibility and originality in offering solutions that could be acceptable while building political consensus.

Commenting on the minimum content a constitution should encompass, she first referred to basic rights and fundamental freedoms and second to its function as a framework law setting standards and principles. A constitution need not cover everything but it should be able to give answers to any question through the interpretative process.

Referring to the drafting and the adoption of the constitution, she explained that although people are the constituent power in a democracy, for practical reasons a constituent body such as a qualified assembly should be established and the modality for adoption clearly defined. She concluded her intervention on specific provisions to enable the implementation of the constitution without creating a vacuum after entry into force. It could include a package of laws for the first step of the constitution.

Respondent Responding to the keynote speaker, he stressed that there was a general agreement on the need for international support in the constitutional process as well as a need to learn from the experiences of other regions in the world. At the same time, he underlined the specificity of the situation in Kosovo when finding suitable solutions. He also specified that Kosovo had constitutional experiences in the past and possesses local expertise, which should play a crucial role. The aim would be, in fine, to have a positive impact on regional stability.

Further developing on the general principles, he stated that there was consensus on a having a functional, modern and operative European constitution, including human rights principles. It would also include more advanced solutions for the rights of minorities that would reasonably favour minority communities and would be in harmony with the wishes of the majority. In his view, there was also a general agreement on developing a parliamentary system that should aim at more functionality than the current one under the Constitutional Framework.

Finally, he considered that the Assembly, for instance through the establishment of a so-called constitutional conference, should actively participate in the constitutional process. 1616 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

Discussion Constitutional process – Role of the Assembly The discussion focused mainly on the process itself rather than on the content of a constitution. It was acknowledged that the process requested ownership through broad consultations based on democratic principles of transparency and inclusiveness in order to ensure legitimacy. Based on the same rationale, most speakers stressed the leading role the Assembly should take. The discussants also recognised the role the Working Group on Constitution of the Negotiating Team could play at this stage. Participants also stressed that proper implementation of the constitution was certainly even more important than adopting a good text.

Short versus long constitutional process Numerous comments were made on links between the constitutional process and the status process. On one hand, some believed that a constitution should be ready for status day, one reason being that it would avoid having the international community imposing a document. On the other hand, it was stressed that the mistake would be to rush the process since it would certainly prevent reaching a consensus, in particular with minority communities. Since a constitutional framework in Kosovo exists, there was, in this perspective, no risk of a legal vacuum and therefore no urgency, especially if the goal of the process is to find long-term solutions that would lessen the pervasiveness of ethnic divisions. At the same time, it would enable to avoid overlapping or influencing the status process.

Minority communities concerns It was also emphasised that the drafting process should allow the participation of experts from all communities to work on shared approaches and that comments raised by minority communities should also be taken into consideration in the drafting, and not solely listened to. In other words, the majority should not try to benefit from the constitutional process but work for all.

Interventions that referred to the content of a constitution mainly stressed the need to balance individual rights and minority (or community) rights as well as between institutional efficiency and the protection of specific groups. Another perceptible tension between the different comments was how visionary the constitution should be and, therefore, whether the emphasis should be on future integration rather than on actual protection. Rapporteur: Patrice Quesada, OMiK

Session II: “Institutions” Moderator: Franklin De Vrieze, OMiK Keynote Speakers: Vernon Bogdanor, Oxford University, Brasenose College Amjad Atallah, Strategic Assessments Initiative Arsim Bajrami, Working Group on Constitution, Kosovo Negotiation Team Respondent: Gjynaze Syla, Head of the AAK Parliamentary Group

Objective This session intended to focus on institutional arrangements needed to ensure a functioning government in Kosovo, including the separation of powers and checks and balances.

First Speaker The first keynote discussed different models of structuring the executive branch. By asking to whom the government would be responsible, the parliament or another institution, he pointed out that if the government was responsible to the parliament, it would, therefore, responsible to the “majority.” An alternative could be a “cross-community” government where minority parties are in the government as a matter of right. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 17  SESSION REPORTS

The speaker highlighted a number of roles the head of State can play to reconcile different communities or serve in a symbolic function. In any case, a president should, especially in the case of Kosovo, represent all the people.

The speaker then outlined a broad range of legislative practices for protecting minorities, such as minority vetoes or weighted majority voting. He noted that the fundamental problem was how to protect minorities without introducing inflexibility into the legislative system. One suggestion was to establish a committee system in the parliament to scrutinize the work of the government. Legislation could be scrutinized at a number of stages: the pre-legislative stage, when draft legislation was first presented to the parliament; the legislative stage, when witnesses could be called to inform the parliament; and the post-legislative stage, to determine how effectively legislation was being implemented.

The speaker also stressed potential abuses that can occur when a government can dissolve parliament without limit. On the other hand, he pinpointed that a fixed-term for the parliament might lead to inflexibility and deadlock. Here again a balance must be ensured.

Using a range of models in practice throughout Europe, he noted that checks and balances are integral for any government but no ideal method existed. Institutions themselves were not the key; the key to successful governance is the spirit and willingness to make institutions work. If the willingness to do so was not there, even a perfect constitution will not work. This theme was repeated throughout the roundtable.

Second Speaker Constitution and status process The second speaker noted that negotiating independence and the constitution at the same time posed difficulties. Referring to Palestine, he pointed out that in some cases, developing states get neither independence nor a constitution, and cautioned participants that the process of drafting a constitution can be long, sometimes taking years. He pointed out that the perfect arrangement was one where the final status process complements the constitution and vice versa.

How the constitution shapes the state Noting that the constitution determined the form of government, he stressed its lasting effect on the state and on how it would be perceived. Recent state practice showed that the constitution determined how the international community would see the new state, as a moral leader for the region or simply repeating the mistakes of its neighbours. By extension, it would determine the level of support. Constitutional drafters should therefore set a standard, think inspirationally, and not in a technocratic way.

Key issues the constitution should resolve First, the structure of the state. This can range from confederal to federal to unitary. Regardless of the model chosen, it would have to ensure the preservation of human rights and the establishment of a functioning economy. Drafters should not feel confined to established models; as new states develop, there would likely be new forms of state structure.

Second, the structure of the executive. A presidential system may serve as a unifying force and ensure separation of powers. There is a degree of accountability to voters but this system could lead to authoritarianism. A parliamentary model includes all groups, and is flexible since coalitions often need to be formed between political parties. Parliamentary systems are more accountable to public control and are more transparent. He pointed out that parliamentary systems are often the most sustainable for new democracies; in fact, all continuously democratic states formed after WWII have a parliamentary system. Finally, he stressed that a mixed system can be inherently unstable. 18 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

Third, the structure of the legislature. A constitution must define whether the legislature will be unicameral or bicameral and how under which conditions the parliament can be dissolved..

The speaker concluded by emphasizing the important role of minorities in the constitutional drafting process, including women. He stressed thaĐ

Third Speaker The third speaker emphasized that a constitution is a contract between the citizens and the state and that for Kosovo, the new constitution would aim to support the new state and provide maximum rights to all communities at the local and central level. The main goals are, therefore, national cohesion, unity of the people and the functioning of Kosovo’s institutions.

The speaker affirmed that although several issues were being negotiated in the framework of the status talks, such as the reform of local government and minority rights, the constitution must be developed under the Assembly, as the highest representative institution in Kosovo. He underlined that some time would be required to include all the people of Kosovo in the drafting process.

Referring to the separation of powers, he pointed out that every constitution limits the government’s power in some manner, such as legislative oversight to the powers of the president over specific issues. Focusing on the role of the president, he recommended five instruments of authority: (1) to promulgate laws; (2) to propose laws; (3) the veto power; (4) to appoint the prime minister; and (5) to dissolve the parliament.

Respondent The respondent pointed out that the constitution in a post status context would have to be sustainable; therefore, the drafters must ensure its consistency with the future status. Support for a parliamentary system was also expressed because of what she qualified as its flexibility, its high level of responsibility and its sustainability. Describing the current system as inefficient, she stressed the need for the new constitution to define Kosovo’s sovereign institutions, including new ministries such as a Ministry of External Affairs, Defence and European Integration. The prĐ

Discussion The open discussion concentrated on the protection of minorities through the legislative process as well as on how to make the drafting process more inclusive. The session ended with a discussion on the political realities of drafting a constitution.

On Protecting Minorities Participants agreed that the protection of minority rights was an important issue to be determined in the constitution. Some stressed the shortcomings of the current system, in particular that the Assembly Committee on the Rights and Interests of Minorities was not functioning effectively and that little information was available about its work. Many did not regard the committee as important, eventually protecting the interests of the governing coalitions rather than of the communities. Therefore a discussant felt that communities themselves must protect their interests and decide on proper legislative mechanisms. He advocated for the creation of a separate chamber for minorities with a variety of legislative protections at both central and local level.

Other participants felt that all communities in Kosovo had to work together to protect minority rights and, while acknowledging the need for protective mechanisms, cautioned to avoid “the mistakes of Bosnia.”

Linking the protection of minority rights to the balance of powers, some participants believed that to function, those mechanisms would require the development of a culture of consensus rather than a culture of veto. Good will should predominate the constitutional process, as a way to avoid future deadlocks.

On inclusiveness and representation Suggestions were made to include state councils, liaison organizations, representatives from professional

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 19  SESSION REPORTS

organization and of economic and local interests of all communities. All participants shared the belief that the constitutional process had to be inclusive in order for all people in Kosovo to feel invested in the process and the product.

On political realities Participants referred to the sensitivity of the current political context. They recognised that some provisions or principles would come out of the status process, particularly in the areas of minority rights, reform of local government and cultural heritage. Therefore, some discussants called for the communities in Kosovo to find solutions together to facilitate the conclusion of status talks.

Role of the experts and the politicians Discussants noted that although experts draft the constitution, it is the politicians who have to create the proper environment. Together, experts and politicians will have to find original solutions that make the future state of Kosovo operational.

Implementation of the constitution A discussant pointed out that respect for the rule of law was crucial for a constitution to be implemented and, as one discussant noted, whether Kosovo would be a successful state or not depended on how the majority dealt with the minority. A willingness and a sense of responsibilities would be required from both the state and the citizens. But because of the past seven years, a great institutional mistrust still existed. A good constitutional process could help convincing people to develop political will.

Rapporteur: Jennifer Ober, Public International Law & Policy Group

Session III: “The Judiciary” Moderator: Wolff-Michael Mors, OMiK Keynote Speakers: Godwin Muscat Azzopardi, UN International Judge, Supreme Court of Kosovo Rick Lorenz, Jackson School of International Studies, University of Washington Nekibe Kelmendi, Working Group on the Constitution, Kosovo Negotiation Team

Respondent: Dragiša Krstović, SLKM Parliamentary Group

Objective This session intended to focus on the constitutional arrangements necessary to ensure the independence of the judiciary and to look at arrangements for constitutional review.

First Speaker The first keynote speaker stressed that an independent judiciary was one of the basic constitutional principles. The constitution should provide the structure of government and the limits of governmental action. Quoting from United Nations General Assembly Resolutions on the subject, the speaker outlined elements needed for the establishment of an independent judiciary.

He stressed that it was essential to have a strong judiciary willing and able to protect an individual against the majority; in case of conflict, judges should be enabled to take decisions as they see fit on the basis of the law and the merits of the facts. To that end, judges also need to maintain a high standard of conduct to maintain the integrity and dignity of the judiciary. It would not be not enough to provide for an independent judiciary on paper, but it must also be seen as independent.

Recognising that the new constitution should bring a qualitative change to the existing situation in Kosovo, he noted the importance

20 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

and relevance of an independent judiciary in the light of a future European Union perspective, where judges would need to be enabled to set aside national laws in favour of European Union law.

Referring to concrete examples from recent Eastern European constitutions, he stressed the protection of the interests of the judiciary towards the rest of the state. He also mentioned the importance of limiting incompatible activities with the post of judge and the necessity to have effective financial disclosure mechanisms to assist in combating corruption. Furthermore, he emphasized the importance of self-management of court administration resources.

Second Speaker Using a large number of examples from recently adopted constitutions, he illustrated the types of language which may be used to establish an independent judiciary. The speaker highlighted two issues of concern: 1. How to ensure an objective role for courts and/or a constitutional court, in order to avoid the loss of public support. Maintaining public respect for the institution of the judiciary without the judiciary serving public opinion is crucial to maintaining an independent judiciary. 2. How to guarantee a diversity of judicial personnel, and whether or not a specific number of reserved posts per minority group is an appropriate solution.

Third Speaker She highlighted that the courts were an illustration of the nature of the state, and stressed that an independent judiciary, respected by the executive and the legislative powers of government, was essential to the maintenance of the principles of legality and the rule of law since the judiciary decides on the most essential human values. The speaker recommended to make the basic principles of an independent judiciary accessible to the public so that the public could ultimately seek to maintain those principles.

Commenting on the current functioning and organization of the judiciary in Kosovo, she expressed the view that since 1999, judicial independence has not been respected. The speaker referred to the existence of three court jurisdictions operating virtually or factually in parallel, namely the local Kosovo courts, the international judges and the Serbian courts. She concluded that only with a resolution on the status of Kosovo would it be possible to establish an independent judiciary.

Respondent The respondent, starting with an overview of the current state of the judiciary in Kosovo, highlighted a series of deficiencies, including: the unclear legal framework of the judiciary; lack of human and material resources; concerns with the appointment authority of the SRSG; lack of public trust in the judiciary; insufficient monetary compensation for judges; and excessive length of judicial procedures. Based on this analysis, he stressed that Kosovo was a specific case and that further provisional solutions would not be beneficial, although he conceded that they may be necessary.

He considered that a constitution for Kosovo should set out, at a minimum, the following elements: responsibilities of the courts; the structure of the judiciary; organization of the courts (including specialised courts); that the judiciary shall be independent and unbiased; functions incompatible with that of judge; and that the judiciary should reflect the diversity of Kosovo. He concluded by noting that respect for the rule of law and human rights in Kosovo would depend on good constitutional solutions to ensure the independence of the judiciary. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 21  SESSION REPORTS

Discussion The discussion concentrated on the value of having a Constitutional Court, the role of such a court, the positive and negative aspects of allowing individual constitutional complaints, the appointment procedures for judges, the position of the prosecutorial office, the execution of judicial decisions, and the risk of political interference in judicial decision-making given the constitutional culture of Kosovo.

On Constitutional Courts1 Several participants considered that, in the current context of Kosovo and the challenges of its complex applicable law framework, a Constitutional Court could assist in ensuring clarity and legal certainty in the applicable law and the constitutionality of existing and future laws.

Allowing individual claims A different question presented was the value of allowing individual claims to be brought to a Constitutional Court for judicial review of the constitutionality of public action in individual cases. The predominant opinion of participants was that, whereas such a system has value, the danger of the court becoming overloaded by large numbers of individual claims argued strongly against allowing this. In addition, claimants could seek to abuse the constitutional review as a fourth level of appeal on the merits of their case. One solution to the potential for abuse would be to ensure that while cases were on appeal for judicial review by the constitutional court, the previous decision was not suspended and the operation of the law continues. Experiences in Bulgaria suggested that allowing individual claims should not be considered in the early phase of operations of a Constitutional Court.

On appointment and budget procedures Several participants expressed concern with the appointment of judges by the legislature and the control of financial resources by the executive. Coupled with the lack of a tradition of an independent judiciary in Kosovo, and negative practices in the past, it was considered essential to protect the judiciary from political influence as much as possible. To this end, some participants preferred appointment and financial control through an independent High Council of Justice or similar body. Nevertheless, it was also considered important to prevent too strong a judicial power from hindering the functioning of the other powers of the state.

On the other hand, several participants expressed the need for a strong relationship between the judiciary, society in general and other public institutions. An independent judiciary should not lose contact with society and should reflect Kosovo society in its composition. Although appointment by Parliament could increase the risk of political interference, this could be prevented by strong checks and balances in the overall system of public institutions. A separation of the budget of the judiciary from the general state budget could also contribute to protecting the independence of judiciary.

Representation In general, participants favoured that the judiciary should reflect the diversity of the population of Kosovo. Most participants were not in favour of quotas, or reserved posts, for specific sectors of the population. A definition in the Kosovo Constitution of the nature and diversity of the population of Kosovo, coupled with the statement that the judiciary should reflect that diversity, could be sufficient to guarantee diversity in judicial appointments. As long as the appointment procedure is not

1 Historically, review of the constitutionality of laws can be performed either a priori, before the law is adopted or a posteriori, once the law is in operation. For the latter, two main models prevail: The Austrian model, establishing a specialized Constitutional Court solely dealing with constitutional matters or the United States’ model, where the competence of constitutional review is conferred to the Supreme Court. Both Systems do exist in Europe. Many Central and Eastern European states have recently adopted specialized Constitutional Courts for the purpose of reviewing the constitutionality of laws and public acts because they are believed to be strong and efficient in a time of transition. 22 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

politicized, appointment based on merit should automatically lead to a diversity of judicial personnel.

On public faith in the judiciary A variety of inter-linked issues arose in relation to ensuring public faith in the judiciary particularly for some sectors of the population. The risk of political influence in criminal justice through executive control of the police and the prosecutor’s office was a particular concern. The importance of fair, speedy and low-cost judicial procedures to the establishment of public faith was highlighted. Several participants noted that the appointment of higher numbers of judges and providing them with higher salaries would be necessary to improving public confidence. In addition, problems with the enforcement and execution of court judgements need to be resolved. Nevertheless, public faith could not become the determining factor in designing independent judiciary arrangements, because in judicial decision- making one party usually will not be satisfied with the outcome.

Rapporteur: Ronald Hooghiemstra, OMiK

Session IV: “Human Rights” Moderator: Wolff-Michael Mors, OMiK Keynote Speakers: Emilia Drumeva, Constitutional Court of Bulgaria Ron Hooghiemstra, OMiK

Respondent: Džezair Murati, Head of the 6+ Parliamentary Group

Objective: This session intended to provide a general overview on to which extent to include human rights in the constitution and on possible protection mechanisms.

First keynote speaker The keynote speaker explained the rationale behind the need to include human rights in the constitution itself. She referred to its historical definition as being, together with the separation of powers, the second constitutive element of a democratic society.2 Furthermore, she explained that in a constitution, ‘human rights’ become ‘fundamental rights’ because they are the binding expression of the values linking the society together with the individual.

Since those rights are objective values, they are ‘directly applicable laws’ justifying an obligation to protect. Protection becomes the essence of those rights whether they are negative rights (to guarantee freedom from infringement such as security, liberty, political rights, judicial rights or remedies, equality rights or non-discrimination) or positive rights (redistribution of the fruits of the individual contribution to the society such as social and economical rights). Therefore, protection mechanisms deriving from positive and negative rights are also different. 2 Article 16 of the Declaration on the rights of men and citizens, 1789.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 23  SESSION REPORTS

The question opened through this theoretical presentation was which human rights have their place in a constitution. She stressed that the inclusion of rights and the enforcement mechanisms should be defined after research, comparisons, how certain mechanisms are received by the population, as well as study of international law.

On minority rights When considering those specific human rights referred to as ‘minority rights’, she stressed that they are also a category of fundamental rights and belong to the constitution. By definition, minority rights embody collective rights of that group as well as individual rights of any member of a group; at the same time she stressed that those rights should fulfil an integrating function. She emphasised, however, that there was no universal model either at the constitutional and institutional level or in the degree of precision in the constitution. Too much detail may narrow its scope and future situations could be overlooked.

Protection mechanisms Protection mechanisms could include internal mechanisms (i.e. through regulations to produce guarantees that the rights would be followed and violations sanctioned). In case of restrictions (and therefore, except for rights which cannot be restricted), the principle of proportionality should apply and be included in the constitution. Regarding outside mechanisms, she referred to access to remedies including direct or indirect access to a constitutional court or the creation of an ombudsperson institution. Another category are supranational mechanisms, in particular the integration process that is taking place throughout Europe.

Second keynote speaker The second speaker took another approach to the human rights problematic and its links with the constitution. He stressed that since human rights were primarily contained in international law, the crucial point was the relationship between international and national law and, more precisely how to integrate them into national legislative architecture. Referring to the constitutional framework in Kosovo, he explained that although the standards contained in international treaties on human rights are directly applicable, it did not provide explanations for their relationship to the local legislative framework. This created problems with the practical application of these standards.

Presenting two models, one at each extremity of the range of possibilities, the speaker extracted a list of elements that must be addressed when drafting the constitution to allow coherency as well as an efficient protection of human rights. Important elements include: the status of treaties; their entry into force; the relationship with national law; the remedies for violations; and a feedback mechanism to avoid future violations.

Discussion The view shared by most of the discussants was that although the constitutional framework in Kosovo ensured, to a certain extent, the protection of human and minority rights, it did not particularly succeeded when it came to positive rights such as the right to work. The balance between individual and minority rights as well as between human rights in general and the general interest was again discussed as a fundamental question that the constitution should answer through the entire constitutional process.

However, some representatives expressed concern that protection mechanisms should take into account the reality in Kosovo, particularly with regard to the specific situation and interests of each community. a 24 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

more pragmatic approach referring to the level and understanding of integration for each of these communities should be adopted.

It was also admitted that the level of preparedness and education of the population to stand for their rights was a determining factor in ensuring effective protection. Therefore, even a perfect constitution, with its deriving mechanisms, would not be enough to guarantee adequate protection.

Rapporteur: Patrice Quesada, OMiK

Session V: “Elections” Moderator: Petra Blaess, Stability Pact Keynote Speaker: Vernon Bogdanor, Oxford University, Brasenose College Keynote Speaker: William Spencer, Public International Law & Policy Group Respondent: Nazim Jashari, ORA Parliamentary Group

Objective This session intended to focus on elections in a constitutional context, including types of electoral systems and provisions for an electoral monitoring body.

First Speaker The first keynote speaker began by discussing selected methods to ensure fairness in electoral procedures, and in particular through the establishment of an electoral commission. He stressed five important functions: to administer elections; to ensure that constituency boundaries are drawn fairly; to ensure that the media report fairly and that each party has equal media time; to ensure that parties keep proper accounts of contributions and spending; and to provide civic education and voter information.

He expanded on different models for an electoral commission: one composed of impartial, non-party members such as judges and the other with a membership balanced among parties, headed by a non-party member and/or include international members. In either case, the electoral commission must win the confidence of the government by being independent and transparent.

Fair representation Discussing how to develop an electoral system that gives fair representation, he referred to a variety of electoral system in use in modern European states: the “first past the post” model3, or proportional representation. The system was more practical when many political parties competed and, more importantly, provided a more fair representation to minorities and to individuals with an emphasis on equality among genders. Proportional representation can be with a constituency system or a national system as in Israel. All countries using proportional representation mandate a threshold that a party must achieve in order to gain representation.

He stressed that when choosing an electoral system, it was necessary to decide between allowing to vote for a candidate (open list) or for a party (closed list). The speaker recommended a balanced ticket for multi-member constituencies, where women or minorities could be represented on the ballot without the need for any special procedural rules.

In conclusion, the speaker stressed that no ideal electoral system existed and that states must choose one that suits its own particular needs. 3 Where the parĐ PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 25  SESSION REPORTS

Second Speaker The second speaker stressed that many constitutions included only a few key electoral provisions and have an electoral law separate from the constitution. This provided a way to entrench norms to protect against ruling party manipulation since constitutions are difficult to amend. The most commonly included provisions are, inter alia: independence of the electoral commission; composition of the commission; terms of office; suffrage rights; voter registration; political party rights; constituency boundaries; rules governing presidential elections; national election system; candidacy rights; qualifications for candidates; election schedules; deadlines; and electoral dispute resolutions.

The speaker raised concerns about including too many electoral provisions in the constitution, but also stressed that it served as valuable safeguard to the democratic process. Several “universal” principles exist which include the right of everyone to vote and stand for election, such as mandating that electoral registers must be up to date as well as establishing clear criteria to submit a candidacy. There are also a set of principles establishing “equality” such as: equal voting rights; balanced distribution of seats; equality of the opposition; and national minority and gender equality. To ensure “fairness” the state must allow voters the freedom to form an opinion. The state must be neutral in finding elections and should impose sanctions on campaign violations. “Secrecy” is maintained by allowing votes to be individual and private. And finally, “direct suffrage” is maintained by allowing at least one chamber of the legislature to be directly elected, some national legislative bodies and some councils.4

Respondent The respondent stressed that Kosovo has an excellent electoral law and a successful record of free and fair elections, with fair representation of parties and candidates and fair media coverage. He also stated that financial obligations have been fulfilled through the electoral code and formal requirements for parties, candidates and procedure have been met.

Discussion The participants concentrated on the protection of minorities through the election process. They agreed that minority representation was important but disagreed on how to achieve “fair” representation. Several discussants felt that the constitution had to provide for “guarantee” or “reserve seats” and possibly some reserve ministries, as exists now. Others asked if a state could truly be called a democracy if reserved seats had to be mandated, stressing that Kosovo’s current system of reserve seats was unfair to majority parties.

Rapporteur: Jennifer Ober, Public International Law & Policy Group

Session III: “Other Constitutional Issues” Moderator Peter Vanhoutte, OMiK Keynote Speakers: Paul Williams, American University, Washington College of Law & School of International Service Wolff-Michael Mors, OMiK Respondent: Naim Jerliu, LDK parliamentary group

Objective This session intended to discuss any constitutional elements that did not fall under the main categories previously discussed. It included, inter alia, procedures for changing and/or amending the constitution, application of international treaties, as well as procedures of transferring sovereignty to supranational organizations.

4 The Đ

26 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  SESSION REPORTS

First Speaker In his presentation, the keynote speaker highlighted a list of elements and sought to relate it to the specific situation of Kosovo. He first stressed that the most widely used procedure for amending a constitution is a special majority vote in parliament, followed or not by a referendum. He emphasised that the legal supremacy of the constitution was a basic principle. Citizenship could be defined either by stating rights and duties or by stating the requirements for citizenship. Other issues of importance, in his view, are the official languages or protected languages, the conditions and duration of the state of emergency. However, he stressed that issues such as symbols, flag, anthem, and capital did not need to figure in the constitution and could be left for subsequent legislative action.

Second speaker The speaker used comparative analysis of different types of constitutions (mainly the German, Danish and Slovenian constitutions) to highlight the existing range of options. He also stressed the need to refer to those kind of comparative studies to figure out what would suit best to the situation in Kosovo. Referring to the nature of the constitution itself, he explained that it could be either normative or symbolic; that it could have relevant wording or being more of ritual nature; that the constitution could be either demanding or rather be descriptive, it could also be a flexible text (interpretation) or a more rigid one; in the same line, amendments could be done either by changing the language in the constitution or by modifying its interpretation. Basically, what was important to understand is that there is no ideal text but that solutions will have to be in accordance with the context. Therefore, it was important to understand that the constitution is not just a text, but has to be understood in its social and political environment.

Respondent The respondent referred to the status process to stress that the supremacy of the constitution would be problematic for Kosovo if it was the result of negotiations and not of a popular vote. Therefore he advocated for a constitutional process that would be the result of a legitimate process, and according to him, the Assembly should take the leading role. The Assembly should also ensure the participation of all communities to make the process inclusive and create ownership.

He also referred to the issue of defence forces, stressing that this element should also be a part of the debate, because the constitution will have to provide an answer to that question. He also recognised that this was also part of the status talks.

Discussion Most of the issues covered during this session were already been mentioned in previous sessions as the focus was mainly on the interaction between the status process and the constitutional process. Participants came to recognise the fact that although both processes were linked, it was better to focus on non-status related issues to avoid having to parallel processes running counter to one another. The remaining question was how far the status settlement would go. Some discussants expressed the view that it was unlikely that the new constitution would give less than the current constitutional framework, especially to the minorities. It was, therefore, important to wait for the outcome of the talks.

Rapporteur: Lodewijk Vanoost, OMiK

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 27 2828 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 29  PARTICIPANTS LIST

Participants of the PERCI roundtable

1. Ambassador Werner Wnendt 37. Slađan Ilić (SLKM) (Head of OSCE Mission in Kosovo) 38. Snežana Milić (SLKM) 2. Kolë Berisha (President of the Assembly of Kosovo) 39. Jakup Krasniqi (PDK)

3. Anna Gorska (OSCE) 40. Hydajet Hyseni (PDK)

4. Paul Williams (Expert) 41. Hajredin Kuqi (PDK)

5. William Spencer (Expert) 42. Fatmir Limaj (PDK)

6. Amjad Atallah (Expert) 43. Selvije Halimi (PDK)

7. Frederick Lorenz (Expert) 44. Enver Hoxhaj (PDK) tbc

8. Jennifer Ober (Expert) 45. Fehmi Mujota (PDK) tbc

9. Vernon Bodganor (Expert) 46. Bajram Rexhepi (PDK)

10. Emilia Drumeva (Expert) 47. Arsim Bajrami (PolStrat)

11. Muscat Azzopardi (Expert) 48. Nekibe Kelmendi (PolStrat)

12. Zlatko Dimitroff (UNOSEK) 49. Esat Stavileci (PolStrat)

13. Petra Blaess (Stability Pact) 50. Zejnullah Gruda (PolStrat)

14. Ramë Manaj (AoK) 51. Ilir Dugolli (PolStrat)

15. Daut Beqiri (AoK) 52. Ismet Salihu (PolStrat)

16. Isa Mustafa (OPoK) 53. Sabri Hamiti (LDK)

17. Bardhyl Hasanpapaj (MoJ) 54. Melihate Termkolli (LDK)

18. Gjergj Dedaj (FoI) 55. Malsore Gashi (assistant to Mrs. Termkolli)

19. Zylfi Merxha (FoI) 56. Sadudin Berisha (LDK)

20. Sabit Rrahmani (FoI) 57. Naim Jerliu (LDK)

21. Gjylnaze Syla (AAK) 58. Lutfi Zharku (LDK)

22. Zylfije Hundozi (AAK) 59. Nazim Jashari (Ora)

23. Mazllom Kumnova (AAK) 60. Fatmire Kollqaku (Ora)

24. Myrvete Dreshaj (AAK) 61. Afrim Demiri (Ora)

25. Bislim Hoti (AAK) 62. Albert Prenkaj (Ora)

26. Xhevdet Neziraj (AAK) 63. Agon Vrenezi (Ora)

27. Džezair Murati (6+) 64. Chad Rogers (NDI)

28. Mahir Yağcilar (6+) 65. Ben Crampton (EU)

29. Altay Soroy (6+) 66. Fredrik Wesslau (UNMIK)

30. Ergin Koroglu (6+) 67. Bryan Hopkinson (UNMIK)

31. Bajram Latifi (6+) 68. Oleg Levitin (Head of UNMIK Office in Skopje)

32. Ferid Muhić (6+) 33. Ranđel Nojkić (SLKM) 34. Oliver Ivanović (SLKM) 35. Dragiša Krstović (SLKM) 36. Vesna Jovanović (SLKM)

30 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  PARTICIPANTS LIST

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 3131  Presentations

A Global Pro Bono Law Firm

THE CONSTITUTION MAKING PROCESS Paul R William’s Presentation July 21, 2006

I would like to thank Kole Berisha and Ambassador Wnendt for inviting me to participate in this workshop, and to thank Franklin De Vrieze, Blerim Vela and Jennifer Ober for their effort in organizing this workshop. I would also like to thank the participants for seeking our assistance as Kosovo prepares its constitution. It is a great honor for me to be able to exchange ideas and perceptions with those who will be drafting the constitution for Kosovo. The hosts have asked me to begin the workshop with a few remarks concerning contemporary state practice relating to constitution making.

Statement of Purpose The purpose of my presentation will be to provide a review of the basic elements of the constitution-making processes that have been recently employed in post-conflict states. In doing so I will draw upon lessons learned from several recent post-conflict constitutional models including South Africa, Albania, Bosnia- Herzegovina, Afghanistan, and Iraq. I will approach this from a very practical perspective. [notes on participants from PILPG - Bosnia at Dayton, recent redrafts, this past summer in Iraq (Spence); for three years in Palestine (Amjad); just asked to review the new Nagorno-Karabagh constitution; new project in Georgia (Rick Lorenz), and just now returned from Sri Lanka.] I will begin with a brief analysis of what is being called “new constitutionalism” for the twenty-first century, the notion of participatory constitution-making. I will then survey the general mechanisms essential to any democratic constitutional process, and focus on the importance of the process of constitution making itself. I will then review five lessons learned concerning the process of constitution making. I will conclude with a brief note on managing the role of the international community.

Introduction Over the past twenty years, following a wave of post-conflict constitution-making, an approach of “new constitutionalism” has emerged, that focuses as much on democratic process as it does a democratic outcome.1 One of the major critiques of traditional drafting approaches is that they are static, immovable, contractual approaches to the process of constitution-making. While traditional approaches viewed constitutions as an “act of completion,” the new constitutionalism is focused on “participatory constitution-making” or “conversational constitutionalism.”2 The new approach is characterized by more transparency and by broad-based public participation. The process is also characterized by increasing international involvement - what is being called a “shared international effort.”3 As a result, the legitimacy of the constitutional process and the constitution itself is measured by the degree to which the process is participatory, open, democratic, socially inclusive, and transparent, and where those drafting the constitution are democratically selected and accountable.4 1 Vivian Hart, Democratic Constitution-Making, U.S. Institute of Peace, Special Report No. 107, July 2003, available at http://www_usip.org/pubs/ speciaheports/sr107.html (last viewed 3/31/05). 2 Id. 3 Margaret A. Burnham, Constitution-Making in South Africa, Boston Review, 1998, available at http://www.nidcbowen.org/p2/rni/reports/constitution_ making.htm (last viewed April 3, 2005). 4 See Hart, supra note 1. 32 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Basic Elements of a Constitutional Process Let’s now turn to the actual process itself. The constitutional process is generally characterized by four phases: • the preparatory phase; • the constitutional drafting phase; • the public consultation phase; and • the final review and adoption phase.

First Phase: Preparatory phase • The preparatory phase is characterized by: • Initial negotiations concerning procedure, an outline of the process, and the establishment of realistic timetables; • Agreement on a set of basic principals that will guide the constitutional process; • Initial public education and consultation, national dialogue of the constitutional changes or potential revisions; • The possible adoption of an interim or transitional constitutional document; (this already exists in Kosovo) • And, the establishment of a constitutional commission. Second Phase: Constitutional drafting phase • The establishment of an elected constitutional commission or assembly that will oversee the drafting of the final document; • Extensive consultation with legal experts and advisors, the international community, a broad array of stakeholders, all political parties concerned, and the public at large; • The preparation of an initial draft of the constitution, via transparent drafting committees, and regular input from the public, and select international advisors, as well as domestic and international legal advisors.

Third Phase: Public consultations period • A nation-wide public and civil education, media campaigning, reception of public comments and suggestions; • The use of traditional and innovative modes of bargaining and public dialogue, before or during the initial drafting of the new constitution; website • Structured participation by all groups-especially women, minorities, all political and opposition parties, and civil society;

Fourth Phase: Final review and adoption phase • A period for modifying the draft constitutional text to include public and expert comments and suggestions; • A review by the constitutional commission, parliament or the courts, as well as the public, for necessary revisions, amendments, or greater public input; • The broad approval and adoption of the final text via the constitutional commission, elected representatives, or a national referendum process; • A post-adoption process of public education, national ratification, and conference of legitimacy on the final product.

Five Rules of Constitution Making (Adopted from a paper prepared by Jennifer Widner for the U.S. Institute of Peace)

Rule 1: Limit the appearance of incumbent/occupier dominance Incumbent control of the drafting process can de-legitimize the constitution and sow distrust. Also, the appearance of control by an international force, such as the Coalition in Iraq, the OHR in Bosnia, or UNMIK in Kosovo can delegitimize the constitution.

Measures for reducing the appearance of incumbent dominance: Appoint a roundtable of key players with power to select from a range of possible formats or models. Undertake a transparent evaluation of the processes being evaluated. Buffer the process from the appearance of incumbent control by delegating partial appointment of a drafting committee to opposition parties. Find a widely-respected neutral statesman with no local political ambitions to chair proceedings. This of course is easier said than actually accomplished.

Rule 2: Provide multiple opportunities for participation Public participation may generate useful ideas. Creates a model for future democratic behavior Disseminates information and shapes ability of ordinary citizens to monitor adherence to substantive terms Helps avert charges of partisanship or external control

Measures for Providing Multiple Opportunities for Participation: Consult with ordinary citizens before submitting a second text to debate (hearings, surveys, written submissions) (2 million in South Africa - 30,000 in Iraq) Allow social and economic groups and under-represented parts of the community to appoint representatives to sit alongside elected delegates PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 33  Presentations

Rule 3: Choose procedural rules that foster compromise Many drafting processes collapse as a result of the failure to adequately structure compromises on issues of primary concern.

Measures for selecting procedural rules that foster compromise: Choose low quorum requirements and supermajority or qualified majority voting rules over high quorums and simple majorities (helps avoid boycotts) Initiate the operation of working committees within the first few days. Prohibit lengthy opening statements during the plenary session. Close early negotiating sessions to media coverage. Balance the need for public outreach and public input with the need to prevent the work of the committee from becoming a public platform for political advantage.

Rule 4: Focus on the future AĐ

Measures for focusing on the future: Start with a technical template (text) that outlines possible options and provides draft language - not with a blank piece of paper, and invite discussion on the technical text. Avoid opening speeches that stress the past - limit the time for opening presentations. Bar thematic committees that focus on non-constitutional issues. This is a separate process from final status Do not try and regulate everything through the con but it should reflect broad principles Use the constitution to define the relationships b/w different communities, and to establish workable mechanisms to accommodate an evolving relationship (yes Macedonia, no Bosnia) A constitution is not just a law, its more important than a law, it embodies the principles which will guide the state of Kosovo, and it establishes the mechanisms for political compromise and for effective self-government.

Rule 5: Adopt clear rules of procedure in advance Uncertainty about format and timing breeds mistrust and charges of manipulation.

Measures for reducing uncertainty in the process: Announce a clear timetable up front, with criteria for allowing extensions (because flexibility will undoubtedly be needed) Develop procedural rules within closed committee meetings, but with extensive private consultation Develop capacity for simultaneous interpretation, rapid translation, rapid publication of texts

Managing the International Community If you don’t write it - they will. Invite specific assistance - task the international community with providing concrete studies and briefings. Do not ask them to draft language. Develop rules of procedure as to how and when the international community may be invited to provide assistance. Careful of laboratory type of constitutional constructions: Careful of their own agenda - must be a Kosovo constitution for all Kosovars. Conclusion: Long and complicated process. Many facets that must be woven together. Specific role for the political parties, the public, and the international community. Must have a highly structured process. Maybe even more important than final status - in that Kosovars completely own the process..

34 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Prof. Arsim Bajrami, PhD Professor of Constitutional Law at the Law Faculty in Pristina Role of the Constitution in democratic societies

Constitution as a contract between citizens for promotion and practice of public policies CONSTITUTIONAL ASPECTS OF SHARING THE POWERS AND Constitution as a power institutionalization and PARLIAMENTARY CONTROL OF THE GOVERNMENT limitation act (constitutional comparative approach) Constitution as a construction base for political, economic and social system Constitution and governing system

Kosovo Constitution in the Constitution and the negotiation process context of final status New Constitution-constitutive act for establishing Constitutional principles for the rights of minorities in the new state, Kosovo, their protection, and representation in the Kosovo Constitution –guaranteeing act of the institutions at the local and central level; rights of minority communities in Kosovo Constitutional principles of the local power reform New Kosovo Constitution- basis for functioning Kosovo Constitution and Assembly of parliamentary democracy in Kosovo The need to avoid constitutional vacuum after the final Kosovo Constitution-basis for Euro-Atlantic status. integrations of Kosovo Citizen’s role and Constitution

Power sharing principle SHARING THE STATE POWER and governing form Draft constitution and legislative power Parliamentary system Executive-administrative power Presidential system Judicial power Mixed parliamentary-presidential system

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 3535  Presentations

Relationship between powers Power sharing functions (checks and balance) Relationship between Independence of the powers legislative and executive powers Mutual limitation of the powers Relationship between Ensure of the balanced democracy legislative and judicial Checks and balances system powers Relationship between executive and judicial powers

Ways of power sharing Power sharing in US

Fluid power sharing-interference between American Presidential System

powers Executive Power Solid power sharing-independence and balance Legislative Power (Congress) (President) Judicial Power (Supreme Court) maintenance Mixed power sharing-mutual interference

Congress President

Structure of the Congress is Bearer of the executive power where governing system is consisted of: appointed as presidential as well Chamber of Representatives (435 representatives) Senate (100 senators)

White House

36 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Supreme Court Supreme Court is the bearer of judicial power that along with classical judicial functions exercises the following functions: Control and protection of constitutionality and legality Resolves power conflicts between federation and federative states Inauguration of the President Supreme Court

Relationship between Budget as a control mechanism Congress and President John Stuart Mill stated “real Article 1, Chapter 9 of Constitution, task of the Representative determines that ‘no money can be spent from the Treasure for Assembly is to supervise something that has not been determined by law”. This provision and control the provides the Congress (as the Government”. This is a wallet power) the last word on spending the means function that Congress The Office of Management and Budget-OMB, established by the keeps practicing still today Congress in 1921, supervises and with a pronounced prepares the budget for the executive branch independence

Cabinet of Gerald Ford

Signing the laws Institution of impeachment Congress can oppose the Draft Constitutional Convention determined that nobody will be President in many ways: above the law and that each cancels every resolution that president and other senior supports the President, placemen can be subjects of impeachment decreases or interrupts funds Impeachment is the last on war conduction (for mechanism and always present example, Bush required from against the executive, as a the Congress over 80 billion powerful weapon against the tyranny and arbitrariness of that dollars for the War in Iraq in power or as Joseph Story used to 2005) state “to protect the states from the Bush signing a law major state misusers”

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 37  Presentations

Impeachment procedure Impeachment has been rarely applied, only in the President Andrei Johnson  Bearer of the charge is case (by releasing Chamber of Representatives, adjudication), against Andrei Johnson

while Senate is constituted President Richard Nixon, as a court that judges and decides by adjudication. 1973 (resigned before the Adjudication can be releasing Chamber of Representatives Chamber of or convicting (the President Representatives voted), can be discharged by the and against Bill Clinton (by two-thirds of the votes). releasing adjudication) Supreme Court President Richard Nixon

heads the Senate during the trial Senate Bill Clinton

WATERGATE AFFAIR LEWINSKY AFFAIR

Watergate affair with Nixon, proved not only the strong In February 1999, a crisis position of the elected ended when Senate failed to president by the people’s ensure two-thirds of the votes, but also proved how can votes to discharge the president. a combination of powers exercised by the Congress and Judgment by the Senate was influenced by the support of Supreme Court, as well as by two against one in favor of the public opinion and media American public opinion for can discharge any president not having president Clinton convicted since they highly evaluated his work Watergate Complex Clinton’s trial Clinton’

Bill Clinton case- LEWINSKY AFFAIR Appointment of Supreme Court judges In 1998, press and media published the President Clinton Appointment of the judges by affair in the White House with the president presents a way of the medical practitioner, important control over the Monica Lewinsky. Chamber of Representatives, supporting Supreme Court the assertion that the In a study (1980) of 84 President’s deed leaves the candidatures, 76 judges, possibility for an action that has to do with “serious crimes and presidents elected in that way misapplications” as well as for where political philosophy was false testimonies and similar to theirs and this poses obstruction of justice prohibited an indicator for the way of by the US Constitution, raised the charge for impeachment. decision making by the judges William Jefferson Clinton Actual Judges in the Supreme Court

38 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Constitutional Principles of power Power Sharing in the Great Britain sharing in France •Controlled presidential system The Crown The Parliament (Chamber of Communes, 659 •B icephalism and endorsement members) and Chamber of Lords with 1185 members) •Government of the Coalition with double responsibility Unbalanced bicameralism •B alanced bicameralism-National A ssembly with 491 deputies Homogenous Government in the cabinet form and Senate with 305 members Prime Minister (assigned by the party that has largest representation in the Chamber of Communes) •Combined majority and proportional electoral system •Constitutional Council

Power sharing in Germany Power sharing in Italy

Federal Assembly (Bundestag) Governing principles Federal Council (Bundesrat) Parliamentary Republic President (Bundespresident) Balanced Bicameralism Federative Government (Bundesregierung) Multi-party System Federal Chancellor Federative Constitutional Court Government of Coalition (Bundesverfassungsgericht) Roles of the interests group and pressure group German Central Bank (Bundesbank)

Power sharing in the future Kosovo Constitution Legislative function of the Parliament

1.Governing System in Kosovo is based on the principle of power sharing and of the mutual ♦Constitutional Approval and Amendment control system of the powers in the function of setting the balance between them;

2.Executive power is exercised by the Government of Kosovo. Government is the main ♦Law approval authority for governing the state and for the implementation of the laws and state policies. Government is subjected to parliamentary control; ♦Approval of general acts 3. Legislative Power is exercised by the Assembly of Kosovo that will have full legislative and constitutional drafting authority. ♦Ratification of international agreements 4.President of Kosovo is a symbol of people’s unity, legitimate country representative in and out of the country and warrantor of the democratic and constitutional functioning of the ♦Budget approval Kosovo institutions.

5. Judicial power is exercised by the independent courts.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 39  Presentations

Elective function of Parliament Supervising function of the Parliament ♦In the parliamentary systems, parliament ♦Regular means- elects and supervises the government and the ♦Budget approval and periodical relationships president-Albania, Kosovo, etc. ♦Extraordinary means- ♦In the mixed parliamentary-presidential systems, parliament elects the government, while ♦parliamentary questions, the president is elected by the people-France ♦interpellation, ♦In the presidential systems, government elects ♦surveying committees, the president ♦ Motion of vote of confidence and government discharge

Recommendations for the Kosovo Constitution Recommendation I. Relationships between the Kosovo President and Assembly need to be determined in that way so the President would be granted the authority to propose laws, suspension right of the veto, declare of laws and dissemination of the Assembly. In the other side, Assembly would press a constitutional charge against the President for violation of the Constitution and act on betrayal and would initiate the procedure in the Kosovo Constitutional Court, that with a two-thirds vote would discharge the President. Recommendation II. Regarding the relationships between the Assembly and Government, Kosovo Constitution should institutionalize the parliamentary control through the constitutional instruments, that may result also with the vote due to lack of confidence by the government, President of Kosovo in order to avoid the parliamentary crisis can disseminate the parliament and declare early parliamentary election. Recommendation III. New Kosovo Constitution would guarantee the independence of the judiciary, by protecting it from the political influences from the Assembly and Government. This would be achieved through respecting these constitutional principles; election of judges in long-term mandates; appointment of the judges by the President of the Republic, depolitisation of the judiciary, independent financing, etc. A key role in providing the independence to all three powers, would belong to the Constitutional Court that would resolve the constitutional conflicts between the three powers and would be the ultimate authority in protecting the Constitution.

40 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

PILPG P ILP G

T he S ingle Mos t Important P art of S tate B uilding – Drawing Up a • C hoos ing A S tate S tructure C ons titution • S tructuring the E xecutive Les s ons on Ins titution B uilding from the • Des igning the Legis lative P ales tinian E xample • C reating a J udiciary S ys tem

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 1 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure C hoos ing a S tate S tructure – Draft language • Which s ys tem bes t addres s es the needs of the population for • Unitary - [S tate], with its territory and nation, is an indivis ible s elf-determination, economic well being, and individual human entity. rights ? • On a continuum – C onfederal ------- F ederal ----- Unitary • F ederal - [S tate] is a federal s tate. • Unitary s ys tems are highly centralized with little powers to local or regional authorities • C onfederation - S tate of [C onfederation] is a union of [names of • F ederal s ys tems have parallel lines of authority joined s tates ]. [C onfederation] s hall have its own cons titution, • C onfederations link two or more pre-exis ting units to form a law and government ins titutions . All powers not s pecifically common government for limited cons titutionally es tablis hed allocated to the C entral G overnment s hall be res erved to the purpos es . S tates .

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 3 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 4 Map Map

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure – P ales tinian C as e S tudy C hoos ing a S tate S tructure – P ales tinian C as e S tudy • Which s ys tem bes t addres s es the needs of the population for s elf- • T he P ales tinian R es pons e determination, economic well being, and individual human rights ? • A hybrid in which the s tate of P ales tine would be a unitary s tate • F rom the pers pective of P ales tinian s elf-determination, the bes t option appeared to be the creation of a unitary P ales tinian s tate out of 22% of but his toric P ales tine compos ed of the Wes t B ank and the G aza S trip. • W ith s ignificant and continued economic interaction with Is rael, • However, both the W es t B ank and the G aza S trip’s economies are requiring s ignificant overlapping of economic models , entirely tied into Is rael’s after almos t 40 years of occupation. T he regulations , legis lation, and foreign arrangements . s everance of thos e economic ties have already caus ed tremendous dis location and, a fully independent P ales tine walled off from Is rael • R efugee rights and the ques tion of the equality of P ales tinian would have to s pend the next two decades trying to create s eparate citizens of Is rael would be left to future negotiations . economic links with a weaker J ordanian and E gyptian economy res pectively from the Wes t B ank and the G aza S trip. • F rom the pers pective of individual human rights , P ales tinians expelled or otherwis e dis placed from their homes in Is rael as well as the 18% of Is rael’s citizens who are P ales tinians , would not be able to neces s arily exercis e their rights in the 78% which would be defined as an exclus ively J ewis h s tate. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 5 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 41  Presentations

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure – P ales tinian C as e S tudy C hoos ing a S tate S tructure – P ales tinian C as e S tudy • T he P ales tinian R es pons e • T he P ales tinian R es pons e • Article 1: P ales tine is an independent, s overeign s tate with a • Article 13: P ales tinians who were expelled or emigrated from republican s ys tem. Its territory is an indivis ible unite within its P ales tine as a res ult of the 1948 war, and who were denied borders on the eve of J une 4,1967 and its territorial waters , return thereto s hall have the right to return to the P ales tinian without prejudice to the rights guaranteed by the international s tate and bear its nationality. T he right is permanent and cannot res olutions related to P ales tine. All res idents of this territory expire. T he s tate of P ales tine s hall s trive to implement the s hall be s ubject to P ales tinian law exclus ively. legitimate right of P ales tinian refugees to return to their homes and to compens ation, through negotiations , political, and judicial channels , in accordance with United Nations G eneral As s embly R es olution 194 of 1948 and the principles of international law.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers • Along the s pectrum of s tate s tructures , s tates may choos e to • As ymmetrical Devolution of P owers devolve powers in order to meet particular needs including: • S ome s tates may choos e to devolve a dis proportionate amount of • Delineating provincial boundaries ; power to a particular region. • T his may take the form of s pecial autonomy arrangements , in which a • Devolving powers as ymmetrically; region or province is granted a particular s tatus . • Determining which powers will be exercis ed by the C entral • T he emphas is is on the region’s power to control its own affairs , rather G overnment to provide framework legis lation and legis lation to than to participate in national ins titutions . harmonize provincial laws ; • In an as ymmetrical federation, s ome s tates may be granted different • E s tablis h ins titutions to fos ter cooperation between the C entral powers , or may pos s es s greater autonomy than others . and provincial governments ; • T hes e can extend as far as the ability to s ign treaties and to engage in • Des cribe methods to res olve dis putes between the two levels of foreign trade. government; • T hes e can als o include the right of a local as s embly to legis late on all • R es trict cons titutional amendments that alter the fundamental matters related to local affairs , granting the entity its own autonomous government with legis lative, executive and judiciary branches , an relations hip between the C entral and provincial governments . granting the region certain powers during a trans itional period before ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer the final s tatus of the region hereS AI – 2006 R oad is determined. 10 Map Map

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers • P owers E xercis ed E xclus ively by C entral G overnment • P owers E xercis ed E xclus ively by P rovincial G overnments • G enerally, the minimal core powers allocated to the central • G enerally, typical powers allocated to a provincial government government include: include: • Armed s ervices and national s ecurity • E ducation, • F oreign affairs , • Health, • Monetary policy, cus toms and duties , • S ocial welfare, • C ommunication, • P olice powers , • Interregional trans portation, • Local taxes , • Debt management, • R egional trans portation, • Immigration and naturalization, • S ometimes overs ight of natural res ources extraction, production • Management of the national economy. and management.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 11 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 12 Map Map

42 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers • P owers S hared by C entral and P rovincial G overnments • P roces s for P rovincial G overnments to As s ume P owers over • Health T ime • Welfare • C riteria may be es tablis hed in a cons titution that mus t be met • E ducation before devolution of any particular authority s uch as • Hous ing • R equirements relating to the s ize of the population • T rans port and traffic regulations • T he maturity of the public adminis tration and infras tructure • E nvironment management • T he degree of economic development and • P olice and pris ons adminis tration • A determination of financial capability.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 13 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 14 Map Map

P ILP G P ILP G

C hoos ing a S tate S tructure – Devolution of P owers Devolution of P owers – P ales tinian concerns • Dis pute R es olution between C entral and P rovincial • S tates create cons titutions that firs t and foremos t reflect their G overnments own experiences , including fears and hopes . • Many pos t-conflict cons titutions s pecify that dis putes between • T he Arab regional context is one of extraordinarily powerful the C entral G overnment and provincial governments regarding executive authorities with weak to non-exis tent provinces , the cons titutionality of the activities , laws , powers , or policies of regions , or even legis latures . the other may be brought to a cons titutional court for res olution. • T he P ales tinian s hort his tory of governance with the P ales tinian Authority as an adminis tering arm of the Is raeli occupation was widely cons idered to be flawed, corrupted, and without checks and balances . • S o the P ales tinian cons titution provides for a s tronger parliamentary s ys tem than is the norm in the Arab world. • P olitical authority is only allowed to be exercis ed through clear legal channels . ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 15 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 16 Map Map

P ILP G P ILP G

Devolution of P owers – P ales tinian concerns Devolution of P owers – P ales tinian concerns • Article 158: T he law s hall regulate the relations hip between the • Article 109: An Advis ory C ouncil s hall be created by virtue of government and the local unites on the bas is of adminis trative this cons titution compos ed of one hundred and fifty members ; it decentralization. T he units of local governance s hall enjoy legal s hall have an independent pers onality. C are s hall be taken in pers onality. T heir councils s hall be elected. T he law s hall its formation to portion of the dis tribution of population of provide for the method of their es tablis hment, formation, the P ales tinians ins ide P ales tine and outs ide of it. T he law s hall election of their councils , competencies , and juris dictions . regulate the terms and methods of election of its members or their appointment according to the countries where they live. T he pres ident of the s tate s hall be permitted to appoint members in the Advis ory C ouncil who do not bear P ales tinian citizens hip if they have been dis tinguis hed fro providing outs tanding s ervices to the P ales tinian caus e, provided that they do not exceed ten members .

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 17 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 18 Map Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 43  Presentations

P ILP G P ILP G

Devolution of P owers – P ales tinian concerns E xecutive B ranch S tructures • Article 110: T he Advis ory C ouncil s hall be concerned: • C ons titution s hould • W ith the s tudy of general s trategic is s ues and providing • Define the s tructure of the executive branch s ugges tions regarding them. • T he powers and functions of the executive branch • W ith providing s ugges tions in all matters connected with national rights and the integrity of P ales tinian s oil and the rights • T he role of the cabinet or council of minis ters of P ales tinians abroad. • T he s election of the P res ident/P rime Minis ter • W ith dis cus s ion of cons titutional amendments and expres s ing • T he removal of the P res ident/P rime Minis ter an opinion in thos e that have been propos ed. • T he term of office • W ith topics the pres ident of the s ate refers to the C ouncil connected to public policy in Arab and international affairs for • E ligibility for office the s tate of P ales tine. • And the oath of office • W ith draft laws which the pres ident of the s tate refers to it connected to P ales tinians abroad. • W ith what members of the Advis ory C ouncil decide to put forward for dis cus s ion on its agenda. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 19 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 20 Map Map

P ILP G P ILP G

E xecutive B ranch S tructures – T hree Models E xecutive B ranch S tructures – T hree Models • P arliamentary S ys tem – P rime Minis ter s erves as the chief • P res idential – C hief political executive of the federal government executive of the parliamentary government and head of the cabinet. P opulace elects the legis lature, which in turn elects the elected directly by the populace P rime Minis ter. – E ns ures s eparation of powers – F acilitate the inclus ion of all groups within the legis lature and the – Allows degree of accountability to votes executive becaus e cabinets are us ually drawn from members of the – S erves as a unifying force for the s tate, particularly of thos e with elected legis lature. T his is particularly us eful in deeply divided s ignificant ethnic or linguis tic divers ity. polities . – F lexible becaus e coalitions can be formed to change the government on the floor of the legis lature without a general election and convers ely can enable elections to be called at any time increas ing accountability. – Accountability becaus e of greater public control and trans parency over the policy-making proces s . – More s us tainable for new democracies – of the s tates that became independent after W WII, all the continuous ly democratic countries have parliamentary s ys tems . ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 21 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 22 Map Map

P ILP G P ILP G

E xecutive B ranch S tructures – T hree Models Mixed S ys tem – the P ales tinian Approach • Mixed P res idential/P arliamentary S ys tem – P res ident is directly • P ales tinians want to balance traditional reliance on s trong central leaders hip with the more democratic requirements of a parliamentary elected by voters while the C abinet is drawn from and s ubject to s ys tem. the confidence of the legis lature. • Article 8: T he P ales tinian political s ys tem s hall be a parliamentary – Advantages include potentially greater cons ens us requiring the two repres entative democracy. It s hall be bas ed on political pluralis m and the guarantee of the rights and freedoms of all citizens . T hes e include executive wings to agree before making any big decis ions . the right to form political parties and engage in political activity without – B ut great potential for deadlock between the two executive dis crimination on the bas is of political opinions , s ex, or religion. P arties branches . s hall abide by the principles of national s overeignty, democracy and peaceful trans fer of authority in accordance with the C ons titution. • Article 112: T he pres ident of the s tate is the pres ident of the republic. He s hall defend the cons titution and the unity of the people, guarantee the continuity of the endurance of the s tate, national independence, and the orderly functioning of public authorities . He s hall exercis e his competencies and his res pons ibilities as defined in accordance with the provis ions of the cons titution. E xcept for the competencies cons titutionally attributed to the pres ident of the s tate, the executive and adminis trative competencies of the government s hall be within the competence of the C ouncil of Minis ters . ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 23 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 24 Map Map

44 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

P ILP G P ILP G

Des igning the Legis lature Des igning the Legis lature • T he legis lature is the main repres entative body that reflects the • C ons titutional res pons ibilities of the legis lature include political will of the people at the national level. – E lecting the P rime Minis ter (in a P arliamentary or Hybrid S ys tem) – G ranted the power to repres ent the goals and interes ts of the – P as s ing laws and other adminis trative meas ures people – P as s ing cons titutional amendments – T o propos e legis lation – Deciding upon the s ources and amounts of revenues for the – T o approve legis lation operations of the ins titutions and international obligations of the s tate – Approving a budget for the ins titutions of the s tate – R atifying treaties s igned by the P rime Minis ter – Overs eeing government adminis tration – Overs eeing government regulatory and s pending powers

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 25 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 26 Map Map

P ILP G P ILP G

Des igning the Legis lature Des igning the Legis lature • Unicameral • Dis s olution of the legis lature – More efficient and les s expens ive – Under extreme circums tances s uch as s tates of emergency – However, require more checks and balances to ens ure that the – Linked to votes of no confidence majority do not overwhelm the minority’s concerns . – When the legis lature fails to meet its res pons ibilities s et forth by the • B icameral cons titution or law – Mos t effective way to combine proportional repres entation with • Legis lative Immunity recognition of other internal concerns of local governments , – P rovis ions for protections and immunities for members geographic regions , ethnic groups , and underrepres ented – Including guarantees of the freedom of legis lative s peech cons tituencies . – Immunity from legal liability while in office – Allow the nation as a whole and individual territories or regions to be repres ented s imultaneous ly in the legis lative proces s .

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 27 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 28 Map Map

P ILP G P ILP G

T he Legis lature in the P ales tinian C ontext T he Legis lature in the P ales tinian C ontext • Unicameral “R epres entative C ouncil” • Limits – Article 65: T he R epres entative C ouncil s hall exercis e the – Article 67: Members of the R epres entative C ouncil are elected for legis lative authority. It s hall es tablis h the general policies of the a period of five years . A member may be re-elected more than s tate and the general budget, which s hall be prepared by the once. It is not permitted to extend the term of the R epres entative C ouncil of Minis ters . It s hall exercis e overs ight over the actions of C ouncil except in cas e by neces s ity, and by virtue of a law pas sed the executive branch in the manner s pecified by the C ons titution. by the R epres entative C ouncil by a two-thirds majority of its total – Article 66: T he R epres entative C ouncil s hall be compos ed of 150 members hip deputies , repres enting the P ales tinian people. T hey s hall be – Article 70: T he R epres entative C ouncil s hall elect in its firs t elected according to the provis ions of the cons titution and the meeting of every annual s es s ion a s peaker, two deputies for the election law. Nomination for members hip in the C hamber of s peaker, and a s ecretary-general, compos ing the P res idium of the Deputies s hall be in accordance with the provis ions s tated in this R epres entative C ouncil. It is not permitted for a member of the cons titution and in the election law. Whoever runs for the P res idium of the C ouncil to as s ume a minis try or any other R epres entative C ouncil mus t be P ales tinian and it is not permitted government pos ition. A member of the R epres entative C ouncil after his election to hold the citizens hip of another s tate. may as s ume a minis try provided that the total of deputies s erving as minis ters in the government is no more than half of the total number of minis ters . ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 29 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 30 Map Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 45  Presentations

P ILP G P ILP G

T he Legis lature in the P ales tinian C ontext T he Legis lature in the P ales tinian C ontext • Dis s olution • Dis s olution – Article 88: If the pres ident of the s tate or the prime minis ter, in cas e – Article 89: T he G overnment s hall call for the election of the of neces s ity, s ugges t the dis s olution of the R epres entative C ouncil R epres entative C ouncil within s ixty days before the end of its legal to the C ouncil of Minis ters , then its dis s olution may be approved by term in accordance to procedures governed by law. If the a majority of two-thirds of its members , and the pres ident s hall government fails to call for elections within the s aid period, the is s ue the decis ion of dis s olution. T he government s hall call voters s peaker of the R epres entative C ouncil may reques t that the to conduct an election for a new R epres entative C ouncil in a period C ons titutional C ourt order the call for elections . If elections cannot not les s than s ixty days , in accordance with the procedures be held at the es tablis hed time becaus e of war, imminent danger of s pecified by the law of elections . If the election is not held during war, or s iege that prevents cons titutional bodies from functioning the defined period, the C ouncil returns to exercis e its duties until a regularly, the R epres entative C ouncil will continue to perform its new C ouncil is elected. It is not permitted for the dis s olved C ouncil duties until elections can be carried out within s ixty days of the to withdraw confidence from the government. It is not permitted to termination of the obs truction. dis s olve the R epres entative C ouncil during the firs t year after it is formed, or in the period of a S tate of E mergency provided for in the C ons titution.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 31 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 32 Map Map

P ILP G P ILP G

C reating a J udiciary C reating a J udiciary • All pos t-conflict cons titutions es tablis h an independent • An independent judiciary requires functioning judiciary to uphold the cons titution and enforce the – T he s eparation of the judiciary from other branches of government laws of the s tate. – C reation of a judicial council to overs ee the judiciary and its judges , • P rovis ions about the functioning and s tructure of the judiciary and to adminis ter it effectively and independently include: – P owers and functions • G oals of an independent judiciary include – J udicial independence – P rotection of human rights – J udicial authority – P romotion of political s tability – S tructure of the judiciary – E s tablis hment of a healthy economy – Adminis tration of the judiciary – E ns uring equal jus tice

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 33 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 34 Map Map

P ILP G P ILP G

C reating a J udiciary C reating a J udiciary • C ons titutions us ually s pecify when judicial decis ions are binding • S tructure of the J udiciary upon other branches of government – S ome cons titutions provide for the creation of s pecialized courts • E xplain the juris diction of each court and which individuals , – S ome leave the creation of courts , other than the S upreme C ourt ins titutions , or agencies have s tanding to bring cas es to the and the C ons titutional C ourt, to the legis lature various courts • T his includes the role and res pons ibility of the courts • T he exis tence of national, local, and provincial courts • P rovide the roles of its courts • T he independence of the courts from other government agencies , • S pecify how the courts work in conjunction with other organizations , and individuals government bodies and agencies including how the legis lature • T he binding effect of court decis ions is allowed to create s pecialized courts . • An enumeration of s ome or all of the courts • Authority to is s ue decis ions on civil and criminal law and to review adminis trative decis ions . • T he need for an impartial and independent judiciary

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 35 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 36 Map Map

46 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

P ILP G P ILP G

C reating a J udiciary C reating a J udiciary • C ons titutional C ourt • S upreme C ourt – C ritical to ens ure judicial independence and to provide a – Acts as the s tates’ highes t appellate court mechanis m for upholding and enforcing the cons titution. – S tates without a cons titutional court als o delegate cons titutional – Has the res pons ibility to decide upon review to the S upreme C ourt • T he cons titutionality of legis lative and executive acts – Decis ions are generally final and binding upon agencies , • F ailure to implement the cons titution government entities , and individuals • C ons titutional dis putes • C ons titutional amendments

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 37 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 38 Map Map

P ILP G P ILP G

C reating a J udiciary in the P ales tinian C ons titution C reating a J udiciary in the P ales tinian C ons titution • Article 159: T he judicial branch s hall be independent. It s hall • Article 170: A court of cas s ation s hall be cons tructed with have original juris diction to perform the judicial function and to juris diction over appeals in criminal and civil matters . T he decide in all dis putes and crimes . T he law s hall define the method of its formation, juris diction and operational procedures ins titutions of the judicial branch and regulate their s tructure. It s hall be defined by law. s hall define the types of courts , their levels , juris dictions and • Article 171: A high court of jus tice s hall be es tablis hed with procedures . E xceptional courts may not be formed. juris diction to decide adminis trative dis putes and dis ciplinary • Article 16: A S upreme C ouncil for the J udiciary s hall be cas es as they are defined by its es tablis hing law, which s hall entrus ted with the affairs of the judicial ins titutions . T he law regulate the bas es of its operating, the terms of the appointment s hall define its formation and competencies , ens uring its of its judges and employees , and the procedures which are to independence and guaranteeing its equality in the framework of be followed before it. T he cons truction of lower adminis trative cooperation with the other public authorities . Its opinion s hall be courts is to be permitted by law. s olicited in draft laws regulating the affairs of the judiciary. It s hall es tablis h its internal regulation.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 39 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 40 Map Map

P ILP G

C reating a J udiciary in the P ales tinian C ons titution • Article 178: A C ons titutional C ourt s hall be es tablis hed by virtue of the cons titution to exercis e its juris diction independently in order to defend the legality of the work of s tate ins titutions . It s hall be compos ed of nine judges appointed by the head of s tate by nomination from the C ouncil of Minis ters and approved by the R epres entative C ouncil. T he C ourt s hall s et its internal regulation which will organize the procedures of its work. T he judges s hall be appointed for one term of nine years that s hall not be renewed or extended.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 41 Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 47  Presentations

THE CONSTITUTION OF KOSOVO. 1. Role of the constitution. a. The limitation of power. b. Procedures for amendment. c. Provisions which cannot be amended. d. Guarantees for human rights. The European Convention on Human Rights. Need for further human rights connected with protection for minorities in education, employment and religious and cultural development.

2. THE PRINCIPLE OF POWER-SHARING. In divided societies, the Westminster Model does not work. There is unlikely to be an alternation of power.

BUT – power-sharing is not a panacea.

THE DANGERS OF POWER-SHARING. a. The reinforcement of divisions. b. The danger of deadlock. c. The absence of an opposition, and too little room for democratic choice. Power-sharing as a TRANSITIONAL form.

THE STRUCTURE OF GOVERNMENT. 3. The legislature. a. Method of election. See separate note. b. Relationship to executive: The idea of responsible government. Alternatives to responsible government. The examples of Austria and Northern Ireland. c. The role of committees. d. Protection for minorities. Weighted majorities/ minority vetoes. Alarm bell procedures. The example of Belgium. e. The provisions for dissolution of the legislature.

4. The executive.

a. Role of the President. A `super-president’? Example of Nelson Mandela. Role of leadership. A dual presidency with requirement for joint action on fundamental matters? b. Role of cross-community consent and proportionality in executive appointments. The examples of Austria and Northern Ireland. c. The principle of Cabinet responsibility.

5. The judiciary and the public service. a. The principles of IMPARTIALITY and PROPORTIONALITY. b. Appointment of judges by impartial and non-political process. Commission for Judicial Appointments. Tenure during good behaviour. Politicians should not be able to dismiss them. c. Appointment of civil servants and public officials by impartial and non-political process. Civil Service Commission. Commission for Public Appointments..

6. The principle of decentralization. BUT must be combined with the principle that benefits and burdens should depend upon need and not on geography. Cultural and linguistic communities. The examples of Belgium and Estonia. The idea of personal federalism. The ideal of GROUP AUTONOMY within a national framework of rights and duties.

7. Links with other countries without compromising the principle of sovereignty. The example of the North/South Council, linking Northern Ireland, which remains a part of the United Kingdom, and Ireland, a separate country. Seek co- operation by agreement while respecting the identities of different nations.

Vernon Bogdanor, July 2006.

48 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

DEFINITION OF CONSTITUTION INDEPENDENCE OF  FUNDAMENTAL LAWS: BASIC STRUCTURE OF GOVERNMENT THE JUDICIARY  DEMOCRATIC CONSTITUTIONALISM  INDIVIDUAL FREEDOM PARLIAMENTARY AND  COMMUNITY RIGHTS CONSTITUTIONAL ROUNDTABLE  LIMITED GOVERNMENT POWER ON CONSTITUTIONAL ISSUES

INDIVIDUAL RIGHTS VS RULE OF LAW MAJORITY OPINION  WHO DECIDES?  STRONG, INDEPENDENT COURTS

 STRONG AND INDEPENDENT  AUTHORITY JUDICIARY  RESOURCES  HUMAN RIGHTS HAVE PRECEDENCE  PRESTIGE OVER MAJORITY OBJECTIONS  TO HOLD GOVERNMENT OFFICIALS ACCOUNTABLE TO LAWS AND REGULATIONS

HOW TO ENSURE JUDICIAL INDEPENDENCE INDEPENDENCE  INDIVIDUAL ASPECTS AND  PRIMARILY BY KEEPING POSITIONS INSTITUTIONAL ASPECTS: AND SALARIES OF JUDGES BEYOND REACH OF EXTERNAL FORCES.  INDIVIDUAL JUDGES NEED TO BE  HOLDING OFFICE DURING “GOOD INDEPENDENT BEHAVIOUR”  JUDGES AS A BODY NEED TO BE FREE FROM ANY INFLUENCE OF  HENCE SECURITY IN PAY AND OTHER GOVERNMENT BODIES POSITION.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 49  Presentations

What are the obligations of the UN RESOLUTIONS 40/32 judges? AND 40/146 1985  NO BIAS: PERSONAL OR OTHER  DISTILLED MULTICULTURAL  TOTAL INTEGRITY EXPERIENCE  ETHICAL CONDUCT

 GUARANTEED BY THE STATE AND  HENCE THE CHOICE OF JUDGES IS FUNDAMENTAL. ENSHRINED IN THE CONSTITUTION  DUTY OF OTHER BODIES TO  LEGALLY PREPARED,FULL INTEGRITY RESPECT INDEPENDENCE OF  FROM CROSS-SECTION OF POPULATION JUDICIARY.

ARTICLES 2 & 3 ARTICLE 4

 DECIDE MATTERS IMPARTIALLY  NO UNWARRANTED INTERFERENCE WITHOUT WITH JUDICIAL PROCESS, NO RESTRICTIONS,PRESSURES, OR REVISION OF JUDICIAL DECISIONS. INTERFERENCE  EXCLUSIVE AUTHORITY TO DECIDE  RESERVATION FOR JUDICIAL WHAT FALLS WITHIN ITS REVIEW AND MITIGATION OR COMPETENCE COMMUTATION.

ARTICLES 5, 6 & 7 OTHER ISSUES

 PROTECTION OF COURT  FREEDOM OF JURISDICTION EXPRESSION,ASSOCIATION AND  JUDICIAL INDEPENDENCE REQUIRES ASSEMBLY JUDGES TO CONDUCT  STANDARDS IN JUDICUIAL PROCEEDINGS FAIRLY AND WITH SELECTION, SELECTION NOT IN THE RESPECT OF RIGHTS OF PARTIES. HANDS OF GOVERNMENT AND  STATES TO PROVIDE ADEQUATE ADMINISTRATION RESOURCES FOR JUDICIARY TO PERFORM ITS FUNCTIONS.

50 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

REMOVAL FROM OFFICE/ CONDITIONS OF SERVICE DISCIPLINE  TERM OF OFFICE  DEFINITE PROCEDURE TO BE  INDEPENDENCE AND ESTABLISHED BY LAW FOR SECURITY,REMUNERATION,PENSION REMOVAL AND DISCIPLINE. ,RETIREMENT-AGE  COMPLAINT PROCESSED EXPEDITIOUSLY AND FAIRLY  SHALL BE ADEQUATELY SECURED BY LAW.

Financial security, RESOURCES promotion,immunity  NO VARIATION TO REMUNERATION  JUDGES ARE TO BE PROTECED AND BENEFITS DURING TERM OF FROM INFLUENCE OF OTHER PARTS OFFICE. OF GOVERNMENT.  PROMOTION BASED ON OBJECTIVE  ADEQUATE FUNDING, EMPLOYING FACTORS AND DISMISSING COURT STAFF,  PERSONAL IMMUNITY. DECISION ON INCENTIVES, ORGANIZING ARREST TO BE TAKEN BY JUDICIAL INFORMATION. BODY.

THROUGHOUT JUDICIAL BANGALORE PRINCIPLES TENURE OF JUDICIAL CONDUCT  TO MAINTAIN PUBLIC CONFIDENCE  SIX CORE VALUES

 ONCE APPOINTED JUDGES TO ABIDE  INDEPENDENCE BY STRICT ETHICAL STANDARDS. EITHER AUTO-REGULATION OR  IMPARTIALITY ADHERENCE TO A CODE  INTEGRITY,  NO PERCEPTION OF POLITICAL  PROPRIETY, VIEWS, CORRUPTION, UNETHICAL  EQUALITY TRAITS  COMPETENCE

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 51  Presentations

CONSTITUTIONAL Proposed inclusions in new FRAMEWORK constitution  BEST WAY FORWARD IS NOT CAST  Independence of the judiciary IN STONE  PUT IN PERSPECTIVE AND CONTEXT  Separation of powers  PRESENT PERCEPTION  Balance of powers  EUROPEAN UNION ASPECT.  Specific tasks for each branch and for judges

|Representation Constitutional Courts

 Review of legislation and executive acts.  Selection of judges of fundamental  The need for an interlocutor importance  Ministry of Justice, judicial council etc.  Ideally judicial review should be through  An independent branch should represent ordinary courts or by normally appointed itself. judges.

Incompatibility Disclosure

 Personal or professional affiliations  Commercial activities  Financial disclosure may help to increase accountability  Usually allowance for academic, artistic  Transparency essential work.

52 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Court Administration

 Judiciary should manage its own resources.  Budgetary responsibility frequently a problem  Transparent procedures.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 53  Presentations

Sample Language: Powers and Functions OSCE Round Table The courts shall ensure equal justice for Constitutional Issues  all. They shall safeguard the rights and legitimate interests of all citizens, individuals, legal entities, and the State. The Judiciary Frederick Michael Lorenz JD, LLM  The courts shall be responsible for the Public International Law and Policy Group administration of justice in accordance with the Constitution, as well as statutes and binding international laws and norms.

Sample Language: Structure of the Judiciary Sample Language:  Judicial power is implemented by way of Supreme Court constitutional provisions or legislation provided for in the constitution.  The Supreme Court shall be the

 Option 1: The courts shall consist of highest appellate Court of Law in the [provide court names]. State and shall possess appellate jurisdiction over other Courts of Law,  Option 2: The Courts of Law shall consist including specialized courts. of a Constitutional Court, a Supreme Court, and such District Courts, Municipal Courts and Minor Offence Courts as are established by law.

Constitutional Courts Austria “Since the court has neither the power of  The Austrian constitution was the first in the sword nor of the purse, it depends on the world to enact (in 1920) judicial public support and for this, particularly in review under what came to be known as the early years, it must tread carefully, the "Austrian system", where a separate and not expend whatever capital it has on constitutional court reviews legislative acts matters best handled by other for their constitutionality. Many European institutions.” countries adopted the Austrian system of review after World War II. Prof Herman Schwartz, American U Law School

54 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Latvia Experience Latvia (continued)  Award winning program (Ciceron  “The Constitutional Court is needed in the 2005) of the new court focused on time of political transition, especially in the transparency, open court sessions small country, and should do some things and a public relations campaign that in a different way as compared with the helped convince citizens that to court (traditional) German Constitutional Court” was operating to protect their rights and freedoms. Ms Dzintra PEDEDZE, Advisor to the Chairman of the Republic of Latvia Constitutional Court

Lithuanian Constitution  CHAPTER VIII Sample Language: THE CONSTITUTIONAL COURT Judicial Independence Article 102 The Constitutional Court shall decide whether the laws and other acts of the Seimas (legislature) are not in conflict with the Constitution and whether the acts of the President of the  The judiciary of [name of state] shall Republic and the Government are not in conflict with the Constitution or laws. be autonomous and independent.

 Judges shall be autonomous, independent, and bound only by the law.

Judicial Independence Judicial Independence  Three times in America's history, a politically  “The degree to which (judicial) dominant majority has openly challenged independence will be preserved will depend the authority and independence of the US in some measure on the public's respect for Supreme Court as an institution. the judiciary. Maintaining that respect and a reserve of public goodwill, without becoming  1805 Impeachment of Justice Chase subservient to public opinion, remains a  1868 proposed law to limit Supreme Court challenge to the federal judiciary. jurisdiction  Franklin Roosevelt's “Court- “Court-packing” plan in US Chief Justice William H. Rhenquist 1937. March 2004

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 55  Presentations

Recent events in the US Judicial Independence  Congress attempted to strip the US  Sample Language: Supreme Court of jurisdiction to proceed with a case, Hamdan v.  State institutions and administrative Rumsfeld, when it passed the bodies shall comply with court Detainee Treatment Act in December decisions; these entities shall neither 2005 providing that "no court, alter court decisions in any respect nor justice, or judge" had jurisdiction to delay their execution. hear certain petitions filed by detainees at Guantánamo Bay.

Terms of Office: Options Selection of Judges: Three Options  Judges of the Supreme Court shall be appointed for a term of [X] years and may be reappointed to office. The terms of Option 1: Cooperative Selection judges of other Courts of Law shall be determined by law.  The [Supreme/Constitutional/Other] Court is composed of [9] judges. The President shall appoint [3] of the judges,  The Judicial Council shall have responsibility for discipline the Assembly shall appoint [3] of the judges and the and removal of judges [as provided by law]. Judicial Council shall appoint [3] of the judges on the [Supreme/Constitutional/Other] Court.  Judges may only be dismissed, suspended, transferred or retired on the grounds, and subject to the guarantees, Option 2: Plurality System provided by law.  Judges of all Courts shall be selected by the President and approved by [2/3] members of Parliament [and the Judicial Council].  A judge shall be relieved of his duty only if he is convicted of a crime which makes him unworthy of performing his function, [or] if he becomes permanently incapable of Option 3: Majority System performing the function, [or for any other reason prescribed  Judges of all Courts shall be selected by [2/3] members of by law]. Parliament [and approved by the Judicial Council].

Sample Language: Impartiality Sample Language: Qualifications and Diversity  The Courts of Law shall be autonomous and independent from any organ,  Judges of all Courts of Law shall be authority, office, group of individuals, or independent and impartial. They individual. shall be distinguished jurists of the  During their term of office, judges shall highest moral character, with not hold any other public office or engage adequate qualifications, including in any other service or profession that is higher legal education. The determined by law to be incompatible with the judicial function. membership of the judiciary shall reflect the diversity of the people.

56 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Kosovo Parliamentary and Expert Roundtable on Constitutional Issues

Inclusion of human rights in the Constitution Prof.Dr.Emilia Drumeva Constitutional Court of Bulgaria 20-22 July 2006 Skopje, FYR Macedonia

Human rights belong to constitutionalism. Inclusion in the Constitution is a conditio sine qua non. The organisation, established in every Constitution for exercising public power as “separated powers” has a special and unique purpose: to guarantee fulfilment of human/individual rights. That is why a Constitution is adopted; here is its designation and justification. The Declaration of the Rights of Man and Citizen, adopted in August, 1789 by the revolutionary French National Assembly provides that a society, which has no separation of powers and no protection of individual rights, has no constitution /art. 16/; with other words separation of powers and protection of human rights go together and represent the indispensable components of a Constitution. The Declaration is an official recognition of the person as a value.

In the Constitution human rights become fundamental rights. Fundamental rights are binding public authorities. Fundamental rights and constitutional rights are often used as synonyms. Nowadays the notion of “fundamental rights” has enriched its content and application – it has gone beyond the borders of the nation state and is bound to become an acting institute of the European Union law with the Charter of Fundamental Rights of the European Union. Fundamental rights bind the legislature, the executive and the judicial branch as directly applicable law. As a result, they justify an obligation on the part of public authorities to protect them; all acts of the authorities should respect fundamental rights and not infringe upon the spheres they protect, unless the intrusion is justified by constitutional reasons. If rights of the individual, proclaimed by the Constitution, are violated, then the right holder has pretence for eliminating the infringement, respectively for restitution and compensation. The execution of such pretences is a task for the law-maker. Fundamental rights represent the appropriate form, in which between individuals and society occurs an exchange of values, vitally important for both parties. Fundamental rights concentrate constitutional value judgements, which advance the protection of individual freedoms. Fundamental rights cover goods, which are indispensable for the normal being of the individual as a person and citizen. They constitute relations, without which the fulfillment of the needs of the person, on one hand, and their concurrence with the public interest, on the other hand, would be unthinkable. However, fundamental rights are only possible, where the state recognizes every individual’s capacity as a person.

Nature of fundamental rights: - subjective rights /in public law sphere/. - objective values ; In fact, the recognition of fundamental rights as source of individual subjective rights in public law was achieved after long histoĐ rigĐ expressed primarily in the construct of fundamental rights, which gradually came up and “ripened” into subjective rights for every person for the protection of his/her freedom and property. The emergence of social rights in contemporary constitutions aĐ sociaĐ fĐ The justification of a subjective right includes a norm of the objective legal order /in our case, a constitutional provision regarding fĐ Thus, the legal norm could be basis for protection of an individualized citizen interest, so that the citizen, as a right holder, could require from public authorities and “third” persons observance of the protected interest. The capacity of fundamental citizens’ rights as source of subjective rights in public law is their foremost nature. Fundamental rights have also another, equally important meaning in the sphere of “the objective”: they are objective principles of constitutional legal order and, respectively, of the overall legal order.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 57  Presentations

What does a Constitution protect? – the core of every fundamental right. Two principles concerning core of fundamental rights : - freedom ; - participation/involvement. Accordingly two main categories: - defensive/negative rights ; - participatory/positive rights. As the two categories rights have a different nature, respectively they enjoy a different protection. Which human rights to proclaim as fundamental rights in the Constitution? First, the defensive rights which protect the private sphere of individuals against public authorities. Second, indispensably the participatory/social rights. Initially, the constitutional movement, inspired by natural rights, fully shared the understanding about freedom as securing the individual against the public authorities. The freedom of religion, of opinion, the protection of property and other freedoms had to secure for everyone a space “free of state” for individual decisions and individual action. Thus, the constitutional function of fundamental rights used to be mainly “defense”, i.e. limitations before the public authority. Even nowadays this function and nature of fundamental rights as defensive rights /Abwehrrechte- dt., droits-resistences-fr./ is very important and has new dimensions – e.g. the inviolability of personal data and its regime. The other aspect lies in the theory of involvement of citizens in the state’s achievements. This idea is directly related to the notion of the social state and the German legal doctrine. Participation means a right for everybody to take part in the decisions, influencing the rights and interests of the specific individual. In this sense involvement is an element of the democratic state and human rights /Teilhaberechte-dt., droits-exigences-fr./ include election rights, freedom of association and of assembly, etc. In contrast to that, however, the connection between involvement and the social state lies in the realm of involvement in the economic and social achievements of the state and society. In this case the aim is already not to protect the individual sphere from the intrusion of public authority, but to claim a share, a piece of the achievement – of the success of the state. That is why those rights are called participatory rights , positive rights - they involve a claim for a share in the achievement, a part of the common success. They can only be exercised if the state performs certain actions and provides what is needed to create the, primarily, economic conditions for the exercise of those social rights. These rights better accepted as social fundamental rights – right to labour, including right to rest, etc. The notions of defensive and participatory rights, also present in the case-law of Bulgarian Constitutional Court show the different basis and nature of those two groups of fundamental rights, which reflects on their different means of protection. By the way, this difference gives rise to a widespread understanding, mainly in American legal ideology, that participatory rights are not fundamental in their nature and are not equal to the classic rights/freedoms. The following arguments are given for this: first, financial: such social rights can only be exercised if we have the respective economic capacities; secondly, procedural: many of the social rights cannot be clearly defined and thus are not justifiable in principle, i.e. their exercise is not guaranteed through judicial protection. Where legal theory is influenced by those views, there is a hierarchy in citizens’ fundamental rights: defensive rights are seen as classic as and higher in rank than social rights. This understanding also recommends that social rights be differentiated from fundamental rights and put in constitutional norms, which regulate the state’s main goals or program directives towards the law-maker. Still, contemporary legal theory mostly supports the view that social rights are equally fundamental. This is supported by the statement that the preference towards one type of rights or the other is a political choice, whose results could be fatal even for the values, protected by the Constitution itself. An indicative example is the freedom of opinion or the right/freedom of expression as a classic individual right: it aims at providing to everyone the opportunity to develop as a person and gather knowledge on his/her social and natural environment; the one-sided emphasis on the defensive nature of this right is not enough for accomplishing this aim – nowadays the distribution of information is a mass industry; a lot of action is taken by the state so that the freedom of opinion could be decently protected, i.e. the right to information is supported by the obligation on the part of the state to provide the necessary information. This example actually illustrates the efforts of contemporary constitutional practice to get over the inherited controversy between “defensive rights” and “participatory/social rights”. The solution is sought through finding the answer to the question what should the principles and the values of society be: only “individualism, liberalism and equality before the law” or also “solidarity, democracy and equal chances”? Both categories rights belong to a modern Constitution with the appropriate implementation and enforcement mechanisms.

II. MINORITY RIGHTS. The term The term embodies two separate concepts : - individual rights of each member of a racial, ethnic, religious, language,cultural or sexual minority ; - collective rights accorded to a minority group. Minority protection A notion of the international law. First steps in modern times were made in 1815 during the Vienna Congress. After the I. World war minority protection was based on bilateral agreements. After the II world war - on multilateral basis; first it was 58 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

introduced in addition to the Universal Declaration of 1948 to cover this specific issue. Later a dynamic development in the framework of the UN followed : 1966 the UN Covenant for civil and political rights ; Subcommittee for prevention of discrimination and protection of minorities. ObligĐ An intensive international law regulation developed also within the Council of Europe, especially after the democratic changes in Central and Eastern Europe : 1990 The Kopenhagen standards on human dimensions ; 1991 The Geneva experts meeting ; 1991 The Venice Commission Draft for a European convention on protection of minorities ; 1992 The European charter for minority and regional languages ; 1995 The Framework Convention for the protection of national minorities. So minority protection according to the Framework Convention covers not only language, culture, religion and traditions, but also education, media etc. National law/constitutional law in the last decades shows a diversity of regulations, some of them very detailed – for ex. Constitution of Slovakia. In the same time modern constitutional law shows also flexibility: some constitutions proclaim fundamental rights, which protect minority groups without those having the statute of a national minority /Bulgaria/.

In conclusion : International law and constitutional law have established positive obligations upon public authorities to protect minority groups if objective criteria are at hand and if subjective will is manifested.

Recommendation As there is no universal model of minority protection rights of minority groups must be proclaimed in the Constitution in both cases: “with” or “without” the statute of a minority, so that individual rights could be practiced in communion. Ombudsman for minorities to be provided by the Constitution as a special reinforced protection. Ensuring the fundamental rights in Constitution no matter what the ethnic origin, religious or language affiliation is, represents a part of the guarantees for a long duration and stability in Kosovo.

III. Implementation and enforcement mechanisms for fundamental rights - Inside Protection – principle of proportionality; - Outside protection: - The road to the court must always be free. - Control for constitutionality /incl. individual constitutional complaint?/ - Ombudsman/men /a network ?/ - Supranational mechanisms. / Fundamental rights and hopefully protecting mechanisms belong to the establishing of a functioning legal system and administration, of a civil society, what means – they belong to the concept of rule of law. Fundamental rights and rule of law represent a key step towards the European perspective of Kosovo.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 59  Presentations

Human Rights and Constitutional Law

Human Rights and Preliminary point:

Constitutional Law Human Rights Law is International Law

Therefore:

Ronald Hooghiemstra To include human rights, the Constitution would OSCE Mission in Kosovo also need to incorporate international law

Human Rights and Constitutional Law Human Rights and Constitutional Law

International law is contained primarily in HOW DOES A TREATY treaties. ENTER INTO FORCE?

1. Signature WHAT IS A TREATY? 2. Ratification 3. Promulgation An agreement between states

Human Rights and Constitutional Law Human Rights and Constitutional Law

Human Rights Treaties are made up of three parts: TWO LEVELS OF OBLIGATION: 1. Preamble = 1. WHY we agreed to regulate something 1. To other states 2. Substantive Provisions = 2. WHAT we agreed to regulate 2. Within the state 3. Operative Provisions = 3. HOW we agreed to enforce what we regulated

60 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Human Rights and Constitutional Law Human Rights and Constitutional Law

Example of obligation 1: TWO TYPES OF OBLIGATION: European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR) 1. Securing the enjoyment of human rights Article 1 The High Contracting Parties shall secure to everyone 2. Enforcing the enjoyment of human rights within their jurisdiction the rights and freedoms defined in Section 1 of this Convention.

Human Rights and Constitutional Law Human Rights and Constitutional Law

Example of obligation 2: In other words a state would need to: ECHR

Do things in compliance with human rights Article 13 Everyone whose rights and freedoms as set forth in this Convention are violated shall have an effective remedy and before a national authority notwithstanding that the violation has been committed by persons acting in an official capacity. Fix things when they go wrong

Human Rights and Constitutional Law Human Rights and Constitutional Law

Therefore the Constitution would need to:

• Specify the status of treaties in the national legal order Two uncommon examples • Specify how treaties enter into force in the national legal order • Clarify the relationship between treaty law and the 1. The Netherlands Constitution, and with national law • Specify the obligation on national authorities to protect 2. The United Kingdom human rights in legislation, decisions and actions • Specify how national legal procedures will remedy violations of human rights; and ideally • Specify how national authorities will ensure that violations, once fixed, will not happen again (feedback)

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 61  Presentations

The Netherlands The Netherlands

The Netherlands is a Constitutional CATALOGUE OF RIGHTS Monarchy

It has a written Constitution and there is a The Constitution of the Netherlands begins with a specific role for the Crown catalogue of fundamental rights and freedoms of all persons in the Netherlands. This catalogue comprises 23 separate provisions which cover The Crown is Sovereign the range of rights broadly similar to the The role of the Crown in this Monarchy can be understood as broadly Universal Declaration of Human Rights of 1948. equivalent to the role of the President in a Republic

The Netherlands The Netherlands

STATUS OF TREATIES ENTRY INTO FORCE

Article 91 Article 93 1. The Kingdom is not bound by treaties and Provisions of treaties and decisions of public international organizations which, according to treaties are not renounced without prior their substance, can be binding on everyone, approval of Parliament. are binding once they have been made public. 3. In case a treaty contains provisions which conflict with the Constitution, or which require (Self-executing provisions of treaties and decisions changes to the Constitution, Parliament can of public international organizations have the only approve the treaty by two-thirds majority. force of law.)

The Netherlands The Netherlands

ENTRY INTO FORCE RELATIONSHIP WITH NATIONAL LAW

Article 95 Article 94 The Law provides rules on how treaties and Legislative provisions in force within the Kingdom decisions of public international organizations shall not apply if their application is incompatible are made public. with self-executing provisions of treaties and decisions of public international organizations.

62 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

The Netherlands The Netherlands

OBLIGATION TO PROTECT? REMEDY? Article 73 Article 120 1. The Council of State shall be consulted on The courts do not review the constitutionality of legislative proposals and draft regulations, as laws and treaties. well as on proposals for the adoption of treaties by Parliament. However, read in conjunction with Article 94, the courts do review the application of legislative provisions to the (Review of draft primary and subsidiary legislation case before them for compliance with self-executing for compliance with treaty obligations, the provisions of treaties and decisions of public Constitution and other legislation in force) international organizations.

The United Kingdom The United Kingdom

The United Kingdom is a Constitutional STATUS OF TREATIES Monarchy Because Parliament is sovereign, a treaty It has an unwritten Constitution that has been ratified only binds the United Kingdom in its dealings with other states. Parliament is Sovereign No treaty can have consequences for the This implies that no law can be of higher legal internal legal order without the treaty being value than an Act of Parliament converted into an Act of Parliament

The United Kingdom The United Kingdom

INCORPORATION OF A TREATY HUMAN RIGHTS ACT 1998

Human rights treaties have moral force in The Human Rights Act repeats all the the internal legal order but not legal force. substantive rights of the ECHR and sets out procedures for these rights to be In 1998, Parliament incorporated the ECHR implemented in the national legal order into the internal legal order through the through legislation, public action and court procedures. Human Rights Act 1998

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 63  Presentations

The United Kingdom The United Kingdom

RELATIONSHIP WITH NATIONAL LAW RELATIONSHIP WITH NATIONAL LAW

Section 3(1) HOWEVER:

So far as it is possible to do so, primary legislation and subordinate legislation Section 3(2)(b) must be read and given effect in a way This section does not affect the validity, which is compatible with the Convention continuing operation or enforcement of rights. any incompatible primary legislation.

The United Kingdom The United Kingdom

OBLIGATION TO PROTECT – 1 OBLIGATION TO PROTECT – 2

Section 6 Section 19 (1) It is unlawful for a public authority to act in a way which is incompatible with a Convention (1)(a) A Minister of the Crown in charge of a right. Bill in either House of Parliament must (2) Subsection (1) does not apply to an act if, as make a statement to the effect that in his the result of one or more provisions of primary legislation, the authority could not have acted view the provisions of the Bill are otherwise. compatible with the Convention rights.

The United Kingdom The United Kingdom

REMEDIES - 1 REMEDIES – 2

Section 7 Section 8 (1)(a) A person who claims that a public In relation to any act […] of a public authority authority has acted (or proposes to act) in a way which is made unlawful by Section which the court finds is […] unlawful, it 6(1) may bring proceedings against the may grant such relief or remedy, or make authority under this Act in the appropriate such order, within its powers as it court or tribunal. considers just and appropriate.

64 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

The United Kingdom The United Kingdom

REMEDIES – 3 FEEDBACK – 1

Section 4 Section 5 (2) If the court is satisfied that the provision (1) Where a court is considering whether to [of primary legislation] is incompatible with make a declaration of incompatibility, the a Convention right, it may make a Crown is entitled to notice in accordance declaration of that incompatibility. with rules of court.

The United Kingdom Human Rights and Constitutional Law

FEEDBACK – 2 CHECKLIST  Status of treaties Section 10 Entry into force [if a provision of legislation has been declared to be incompatible with a Convention right - ] Relationship with national law (2) If a Minister of the Crown considers that there Duty to protect human rights are compelling reasons for proceeding under Remedies for violations this section, he may by order make such amendments to the legislation as he considers Feedback mechanism to avoid future necessary to remove the incompatibility. violations

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 65  Presentations

Elections and the Constitution: Finding Balance and Building Confidence • Thanks to OSCE, especially Per, Franklin, Blerim, and Jennifer. Apologies to the translators for speaking so fast!

• First, it is important to stress that elections do not make a democracy, which is a web of values, institutions, and practice. However, democratic elections are not possible without respect for human rights, in particular freedom of expression and of the press, freedom of movement inside the country, freedom of assembly and freedom of association.

• But how can a constitution safeguard and nurture the democratic process, and build confidence and legitimacy in the electoral process? When looking at electoral processes in a constitutional process, it is important to strike a balance between entrenching principles and rules in a constitution and allowing for the flexibility and responsiveness that laws and regulations can provide. I should also note that Kosovo already has a strong body of electoral law on the books. What should be in a Constitution?

• Two plugs: the Post Conflict Constituional Drafters Handbook, and the Venice Commission’s Code of Good Practice in Electoral Matters. Both are excellent sources. The Drafter’s Handbook covers:

1. The type of electoral system 2. Methods of Electoral Districting 3. Mechanisms for minority and women’s representation 4. Procedure for elections of the legislative and executive branches 5. Voter Enfranchisment, and 6. the roles of an electoral management body.

Elections in a Constitutional Context • Electoral processes are complex, standardized activitied requiring clear, simple, and relatively comprehensive legal definition to promote consistency, equity, and a common understanding of the electoral framework by all persons involved in an election, says IFES.

• Constitutions address electoral issues in different ways depending on the individual requirements of the country. Electoral provisions can be a specific chapter or articles in the constitution, while others put the matter in the context of elections for the executive and legislative branches.

An Electoral Legal Framework • A country’s electoral legal framework also should specify the requirements for an Electoral Management Body (EMB). How an EMB operates can be defined in many different types of instruments, including international treaties, the constitution, national and regional laws, and regulations.

• International treaties and agreements provide a framework that can be used to define and assess a country’s electoral framework: Copenhagen Document, ICCPR, ECHR

• There is a trend towards defining key electoral issues in the constitution, which can provide a workable way of entrenching electoral norms against ruling party manipulations. Electoral arrangements may be defined in national laws and regulations as well.

• A country’s electoral law may be a single law or several laws that of course must be kept in harmony with each other. EMB or the executive branch of government may be able to develop regulations that can fill in gaps in the law; usually these are subject to judicial review. For confidence in the electoral process, it is important that all the pieces of the electoral framework – from treaties to regulations – are discussed and freely available to everyone involved in the process.

• A balance needs to be struck between providing a consistent and predictable legal framework, while allowing the EMB the flexibility to respond to changing political circumstances. Bottom line is that the amount of detail in the constitution or statute laws is a function of the trust and confidence participants have in the system.

The Constitution • A growing number of countries are incorporating electoral provisions in their constitutions, frequently focusing on establishing an Electoral Management Body. Some establish an EMB as a constitutional body, such as:

66 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

1. Bangladesh 2. Costa Rica 3. Fiji 4. Ghana 5. India 6. Indonesia 7. Iraq, and 8. Uruguay

• Putting electoral provisions in a constitution means that they cannot be changed as easily as laws, and constitutions have usually very difficult hurdles for amendment. The barrier that constitutional entrenchment imposes on ruling parties can give opposition groups a feeling of greater protection. On the other hand, entrenchment makes it more difficult for the electoral system to adapt to change.

• Some electoral provisions that are often included in constitutions include the following:

1. EMB independence 2. EMB composition 3. EMB term of office 4. EMB powers and functions 5. Suffrage rights or voter registration qualifications 6. Political party rights 7. Boundary delimitation authority or parameters 8. Presidential election systems 9. National legislative election systems 10. Candidacy rights or qualifications 11. Election schedule or date deadlines, and 12. Electoral dispute mechanisms

• Ultimately, what is inside a constitution or part of laws and regulations depends on local considerations and varies widely. For example,

1. Austria’s Constitution sets out EMB membership, the franchise, the Constitutional Court’s role in election disputes, and the election system; 2. Bangladesh defines the powers, independence, and functions of the EMB, the franchise, candidate qualifications, and deadlines for setting election dates; 3. Cameroon’s Constitution deals with political party rights, candidate qualifications, election date deadlines, and the powers of the Supreme Court and Constitutional Council to resolve election disputes; 4. Costa Rica established the independence, membership, and functions of the EMB as well as dealing with the franchise, political party rights (including government funding), election systems, and candidate qualification; 5. The Czech Republic’s Constitution defines the franchise, the election system, and election date deadline; 6. Ghana addresses the franchise, establishes the EMB, the right to form or join a political party, and delimits electoral districts; 7. India’s Constitution establishes an EMB, defines the franchise, the electoral register, bars the courts from interfering in electoral matters, and reserves seats for legally defined “castes” and “tribes” in the House of the People; 8. Madagascar sets out candidacy rights, the election system for the senate and the presidency, and the Constitutional Court’s role in elections and election disputes. 9. Namibia’s constitution spells out qualifications and procedures for presidential elections; and 10. Peru’s Constitution establishes different institutions that collectively do the work of a single EMB and defines relationships between them and other institutions.

• While putting many electoral provisions in a constitution can be a way to build confidence and legitimacy in the overall process, there are clear disadvantages to having too much detail. The electoral framework may be difficult to change or change may take too much time.

• The extent to which electoral provisions are included in a constitution is significantly affected by the level of trust in the election administration of a country. In many established democracies, where a high level of trust exists in law-making and public administration, constitutions do not make reference to constituting an EMB.

• Yet around the world it is common to have independent and robust EMBs, which are supported by sophisticated and detailed legal frameworks which incorporate key electoral provisions in the constitution. This practice fosters stakeholder confidence in the electoral process.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 67  Presentations

Beyond the Constitution: Electoral Laws and Regulations • Rather than placing establishment of an EMB in a constitution, an EMB can be established by statute. Countries such as the United Kingdom (which has no written constitution), Australia, Burkina Faso and Canada have established their EMB’s entirely by a law.

• Such legislation should define the status of the national EMB and/or any other subsidiary EMBs, including reponsiblilities, powers, and functions. A law should also provide a clear and sufficiently detailed framework to ensure confidence and efficiency, which should include:

1. EMB member and staff appointments, as well as tenure; 2. Operational management issues relating to voter registration, political party and candidate registration, political campaigns, voter education, EMB transparency, voting, vote counting, and announcement of results; 3. Financial and asset management issues; and 4. Electoral offenses and electoral dispute resolution.

• Other issues which may also be covered include boundary delimitation, and codes of conduct for EMB members and staff, political parties, media, and election observers.

• Again, there is a fine balance between too much detail and too little that must be struck. Too much detail in the legislation can result in an EMB not being able to respond to new challenges or developments. A good example of this could be electronic voting or changing the organization of the EMB.

Electoral Districting • Constitutions generally specify the electoral system as a single or multi-district system; states must decide how many representatives will be elected from each electoral district. States must consider how to delineate electoral districts – they can be drawn from existing boundaries or new ones can be configured.

• Texas redistricting example

Minority Mechanisms • Many states include mechanisms in their constitutions to ensure minority representation, such as set asides or specific party minority requirements. Set asides are seats reserved for ethnic and religious minorities. Party requirements stipulate that all political parties must include candidates from different ethnic or confessional groups.

• The Venice Commission’s Code of Good Practice of July 2002 notes that special rules that can guarantee minorities reserved seats (or providing exceptions to normal seat allocation – for example, exemption from a quorum requirement) do not run counter to the idea of equal suffrage. The code also notes that neither candidates nor voters should be forced to reveal their membership in a national minority, and states that voter information should be available in the local language of the minority.

Gender Provisions • States may also choose set asides or specific party requirements for women. The Venice Commission Code of Good Practice also states that legal rules requiring a minimum percentage of persons of each gender among candidates should not be considered as contrary to the principles of equal suffrage if they have a constitutional basis.

Procedure for Electing the Legislature and Executive • There can also be provisions about the legislature: the legislature can be a unicameral body, which promotes efficiency and unity. In states with bicameral legislatures, the first chamber usually serves the interests of the entire state, while the second chamber can represent regions, provinces, and other interests or units. Constitutions also can include provisions concerning electing the executive, including eligibility, length of term, nomination and re-election requirements, and the percentage of votes required to win the election.

68 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Right to Vote and the Right to be a Candidate • Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters, issued in October 2002 outlines the “underlying principles of Europe’s Electoral Heritage.” This is a useful source on constitutional standards. The Venice Commission outlines five principles: universal, equal, free, secret, and direct suffrage.

• Universal Suffrage means in principle that all human beings have the right to vote and the right to stand for election. This right may, and indeed should be subject to certain conditions: Age, Nationality, Resident, and deprivation of the right to vote and to be elected.

• Procedurally, the Venice Commission stresses that this means that electoral registers must be accurate, published, up-to- date, and have dispute resolution mechanisms. The Commission also notes that part of universal suffrage includes clear procedures for the submission of candidacies.

• Equal Suffrage entails equal voting rights, voting power (a clear and balanced distribution of seats based on specific criteria, equality of opportunity for parties and candidates alike, national minority representation, and gender equality and parity.

• Free Suffrage includes several principles, including the freedom of voters to form an opinion (this means that the state must be neutral in terms of funding parties, media, demonstrations, etc., and that the authorities must enable voters to know who they are voting for, as well as impose sanctions for violations.

• Free Suffrage also means that voters should be able to express their wishes and combat electoral fraud: this means voting procedures should be simple and administration should be transparent.

• Secret Suffrage: For the voter, a secret ballot is not only a right but also a duty, and any disclosed ballots should be disqualified. Voting should be individual, and no list of persons actually voting should be published.

• Direct Suffrage: The Venice Commission’s Code also notes that the following must be elected by direct suffrage:

1. At least one chamber of the national parliament; 2. Sub-national legislative bodies; and 3. Local Councils.

• So to go back full circle, every constitutional process is local, and whatever happens with Kosovo’s constitution, it should and must reflect the special circumstance of Kosovo. A balance must be struck between laws and the Constitution, and the process must be transparent, so that there is confidence in the system.

• Thank you for listening, and sorry for taking so long!

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 69  Presentations

THE ELECTORAL SYSTEM.

1. The need for fairness in electoral procedures, the drawing of constituency boundaries and the administration of elections. Role of an impartial electoral commission.

2. The electoral system. Proportional representation more appropriate for a divided society. BUT – proportional representation is not the name of a single electoral system, but of a whole variety of systems, each of which seeks to attain the ideal of representing in accordance with opinion.

THE FUNDAMENTAL CHOICES TO BE MADE;

a. A national or constituency list system. The example of Israel.

b. The level of the threshold below which a party is not represented.

c. Most important of all – whether the system allows the elector to choose between different candidates of their preferred party – or even across parties – or whether it confines them to voting for a party list, with the order of the candidates being determined by the party.

CLOSED lists. Israel and Germany. The German system.

FLEXIBLE lists. Belgium.

OPEN list. Finland. Combines general election with a primary election.

FREE list. Switzerland and Luxembourg. More suitable perhaps for consensual societies.

Vernon Bogdanor, July 2006

70 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Content

Other Constitutional • Comparing Constitutions Issues • Constitutional Development

Wolff-Michael Mors • Transfer of Sovereignty OSCE Mission in Kosovo Wolff-Michael.Mors@osce.org

Comparing Constitutions Comparing Constitutions

normative symbolic relevant ritual

Normative and Symbolic Constitutions Relevant and Ritual Constitutions  degree of impact on the political and social reality  degree of effectiveness to regulate political and social behaviour

Comparing Constitutions Constitutional Development

demanding descriptive

Constitutional Change Constitutional Change of the wording of the interpretation

Demanding and Descriptive Constitutions  relationship to the de facto powers in the society

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 71  Presentations

Flexible/Rigid Constitutions • No one-document • One-document written written constitution constitution Constitutional Change of the • Parliamentary • Protection against too Wording Majority much flexibility • Diverse constitutional • Theoretically the text sources should be the sole source • Only a few examples • Most common model

Germany Germany Article 79 [Amendment of the Constitution] • Proposal by Government, 5% of MPs or (1) This Constitution can be amended only by statutes which expressly amend or supplement the text thereof. the Senate (Bundesrat) […] (2) Any such statute requires the consent of two thirds of • Amendments have to be clearly stated the members of the House of Representatives • 2/3 majority in both chambers [Bundestag] and two thirds of the votes of the Senate [Bundesrat]. • Absolute limit (3) Amendments of this Constitution affecting the division of the Federation into States [Länder], the participation on principle of the States [Länder] in legislation, or the basic principles laid down in Articles 1 and 20 are inadmissible.

Denmark Denmark Section 88 [Constitutional Amendments, Electors' Vote] • Any MP can introduce a bill When the Parliament passes a Bill for the purposes of a new constitutional provision, and the Government wishes • Parliament passes the bill to proceed with the matter, writs shall be issued for the election of Members of a new Parliament. If the Bill is • Parliament gets dissolved passed unamended by the Parliament assembling after the election, the Bill shall within six months after its final • Parliamentary Election passing be submitted to the Electors for approval or rejection by direct voting. Rules for this voting shall be • New Parliament passes the bill laid down by Statute. If a majority of the persons taking part in the voting, and at least 40 per cent of the • Approval by referendum with at least 40% Electorate has voted in favour of the Bill as passed by participation the Parliament, and if the Bill receives the Royal Assent it shall form an integral part of the Constitution.

72 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Slovenia Slovenia [Part] IX Procedure for Amending the Constitution Article 168 (Proposal to Initiate the Procedure) • Proposal by 20 MPs, the Government or at (1) A proposal to initiate the procedure for amending the Constitution may be made by twenty deputies of the National Assembly, the Government or at least thirty least 30.000 voters thousand voters. (2) Such proposal is decided upon by the National Assembly by a two-thirds majority vote of deputies present. • 2/3 of MPs present approve the proposal Article 169 (Acts Amending the Constitution) The National Assembly adopts acts amending the Constitution by a two-thirds to initiate the process majority vote of all deputies. Article 170 (Confirmation of Constitutional Amendments by Referendum) • Adoption by 2/3 of MPs (1) The National Assembly must submit a proposed constitutional amendment to voters for adoption in a referendum, if so required by at least thirty deputies. (2) A constitutional amendment is adopted in a referendum if a majority of those • 30 MPs can require a referendum voting voted in favour of the same, provided that a majority of all voters participated in the referendum. • Approval by referendum with at least 50% Article 171 (Promulgation of Constitutional Amendments) Constitutional amendments enter into force upon their promulgation in the National participation Assembly.

Constitutional Development

Constitutional Change of the Interpretation Constitutional Change Constitutional Change of the wording of the interpretation

Denmark Transfer of Sovereignty • Supreme authority • The King shall not be answerable for his Germany actions; his person shall be sacrosanct. Article 24 [Collective Security System] (1) The Federation may by legislation transfer sovereign • Appointment/Dismissal of Ministers powers to intergovernmental institutions. • Dissolve parliament/new election […] (2) For the maintenance of peace, the Federation may join a system of mutual collective security; in doing so it will consent to such limitations upon its rights of sovereignty as will bring about and secure a peaceful and lasting order in Europe and among the nations of the world. [..]

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 73  Presentations

Germany Germany Article 23 [European Union] (1) To realize a unified Europe, Germany participates in • the European Union which is bound by the development of the European Union which is bound democratic, rule of law, social, and federal by democratic, rule of law, social, and federal principles as well as the principle of subsidiarity and provides a principles as well as the principle of protection of fundamental rights essentially equivalent to that of this Constitution. The federation can, for this subsidiarity and provides a protection of purpose and with the consent of the Senate [Bundesrat], fundamental rights essentially equivalent delegate sovereign powers. Article 79 II & III is applicable for the foundation of the European Union as to that of this Constitution well as for changes in its contractual bases and comparable regulations by which the content of this • 2/3 majority in both chambers Constitution is changed or amended or by which such changes or amendments are authorized. • absolute limit

Denmark Denmark Section 20 [Delegation of Powers] (1) Powers vested in the authorities of the Realm under • Law this Constitution Act may, to such extent as shall be provided by Statute, be delegated to international • for the promotion of international rules of authorities set up by mutual agreement with other states law and co-operation for the promotion of international rules of law and co- operation. • 5/6 majority (2) For the passing of a Bill dealing with the above a majority of five-sixths of the Members of the Parliament • If majority in parliament is not reached, it shall be required. If this majority is not obtained, whereas the majority required for the passing of ordinary Bills is shall be send to the electorate for approval obtained, and if the Government maintains it, the Bill shall be submitted to the Electorate for approval or  Majority but not less than 30% of the rejection in accordance with the rules for Referenda laid electorate down in Section 42.

Slovenia Slovenia Article 3a [European Union] (1) Pursuant to a treaty ratified by the National Assembly by a two-thirds majority vote • to international organisations which are based of all deputies, Slovenia may transfer the exercise of part of its sovereign rights to international organisations which are based on respect for human rights and on respect for human rights and fundamental fundamental freedoms, democracy and the principles of the rule of law and may enter into a defensive alliance with states which are based on respect for these values. freedoms, democracy and the principles of the (2) Before ratifying a treaty referred to in the preceding paragraph, the National Assembly may call a referendum. A proposal is passed in the referendum if a majority rule of law and may enter into a defensive of those voting have cast valid votes in favour of the same. The National Assembly is bound by the result of such referendum. If such referendum has been held, a alliance with states which are based on respect referendum regarding the law on the ratification of the treaty concerned may not be called. for these values (3) Legal acts and decisions adopted within international organisations to which Slovenia has transferred the exercise of part of its sovereign rights shall be applied in • two-thirds majority vote of all MPs Slovenia in accordance with the legal regulation of these organisations. (4) In procedures for the adoption of legal acts and decisions in international organisations to which Slovenia has transferred the exercise of part of its sovereign • Parliament may call for a referendum (if yes, rights, the Government shall promptly inform the National Assembly of proposals for such acts and decisions as well as of its own activities. The National Assembly may then they are bound by it) adopt positions thereon, which the Government shall take into consideration in its activities. The relationship between the National Assembly and the Government • Government action in respective organisation arising from this paragraph shall be regulated in detail by a law adopted by a two- thirds majority vote of deputies present.

74 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

Provisions  Constitutional Enactment

Additional Constitutional  Constitutional Amendment  State Identity

Provisions  Supremacy of the Constitution  National Identity  Citizenship Paul R. Williams  Official Capital, Flag, Anthem, Symbol, and Holidays Public International Law & Policy Group  Official Language  State of Emergency www.publicinternationallaw.org

Constitutional Enactment Vote of the Legislature

post-conflict states enact their constitutions through legislative Some post-  Providing effective mechanisms to enact and amend a two-thirds or three- approval, typically by a vote of two- three-fourths majority. After the constitution are crucial for ensuring the document’s required number of legislators approves the constitution, it may come into force on the day it is declared in the legislature. An advantage of requiring requiring more than a integrity and stability. simple majority is that it signifies widespread support and assures assures that the constitution represents the will of more than just a narrow majority majority of parties, which will help promote greater stability. post-conflict states condition a new constitution’s  Most post- entry into force on its formal adoption. States most commonly choose to adopt their constitutions in one of two Sample Language: Vote of the Legislature [two-thirds/three- This constitution is adopted by a [two- thirds/three- ways: (1) vote of the legislature or (2) popular referendum. fourths] majority vote of the total number of post-conflict constitutions allow for A small number of post- members in the Assembly. both of these adoption mechanisms. Regardless of the adoption scenario, the constitution may also specify the This constitution comes into force on the day it is declared in the Assembly. date on which it comes into force.

Constitutional Amendment Process for Proposing Amendments post-conflict constitutions establish a fixed Most post- Constitutions may specify one or more methods for proposing procedure for proposing and approving amendments. The amendments; the options fall into four general categories. procedure is important because changes to a constitution may alter the state’s basic principles and potentially affect much oror First, an amendment may be proposed by a vote of a fixed number of all of the general population. In outlining the process of members of the state’s legislature. For example, this fixed number number may be amending a constitution, there are several key points a post- one- one-fifth, one- one-third, one- one-half, or two- two-thirds of the members. A second post- option is to allocate the authority to the Executive alone. A third third option is conflict states consider: the process for proposing voting-eligible citizens. The size to allocate the power to a large group of voting- amendments; the process for drafting amendment; the process of this group should be small enough to allow for meaningful deliberation, deliberation, for approving amendments; and deciding whether to impose but large enough to demonstrate the commitment of a significant portion of restrictions on the subject matter and/or the timing of the populace. A final option is to allow the general public to propose propose amendments through a popular referendum. A constitution may include include amendments. any combination of these four options.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 75  Presentations

Sample Language: Proposing Amendments Process for Drafting Amendments Option 1: Vote of the Legislature Initiative for revision of this constitution may be undertaken by by not Some post- post-conflict constitutions include special provisions and/or less than [two- [two-thirds/three- thirds/three-fourths] of the members of the Assembly. requirements for drafting a proposed amendment. Some post- post-conflict states require the creation of a governmental committee to prepare a draftdraft of the Option 2: Executive Proposal proposed constitutional amendment. There are virtually limitless limitless options for procedures by which post- post-conflict states may permit amendments to their A proposal for the amendment of any provision of this constitution constitution may be initiated by the [President/Prime Minister]. constitutions. Regardless of the procedure selected, states may wish to consider the need for a high degree of public support to change the constitution. States may also consider the need for adequate timetime for the Option 3: Constituent Assembly public and the legislature to understand and debate the proposed change. Proposals to amend this constitution may be made by a constituent constituent assembly, composed of [number] of eligible voters. Sample Language: Drafting Amendments Creation of Special Committee Option 4: Popular Referendum Proposals to amend this constitution may be made by the people In order to implement proposals regarding the amendment of through a popular referendum. the constitution, a commission composed of members of the [Government/Assembly/Supreme Court], shall be established by a Presidential decree, and the commission shall prepare a draft of the amendments.

Process for Approving Amendments Sample Language: Approving Amendments The process of approving amendments to the constitution varies Option 1: National Legislative Approval Option 4: Popular Referendum greatly among states. Because constitutions set forth the core principles Constitutional amendments must be approved The amendment shall become ratified after by a [two- [two-thirds/three- thirds/three-fifths] majority of the approval by [two- [two-thirds] of eligible voters and basic structures of the state, many states choose to require a greater Assembly. in a popular referendum. level of social and political agreement to amend the constitution constitution than that required to pass general legislation. Option 2: National Legislative Approval Option 5: state Legislative Approval Followed by Executive Approval The amendment must be ratified by the legislatures of [two- [two-thirds/three- thirds/three-fourths] of Possible approval scenarios include: Constitutional amendments must be approved the provinces or by conventions in [two- [two- by [two- [two-thirds/three- thirds/three-fifths] majority of the (1) approval of the proposed amendment by a fixed number of members members of members of the Assembly. Following the thirds/three- thirds/three-fourths]. the legislature; approval of the legislature, the executive must endorse the amendment before it comes into (2) approval of the proposed amendment by a fixed number of members members of force. the legislature plus the endorsement of the executive; (3) approval of the proposed amendment by a fixed number of members members of Option 3: National Legislative Approval Option 6: National Legislative Approval the legislature followed by ratification by popular referendum; Followed by Popular Referendum Followed by Public Debate and Referendum Constitutional amendments must be approved (4) submitting the proposed amendment for approval in a referendum, referendum, by [two- [two-thirds/three- thirds/three-fifths] majority of the A proposed amendment, after adoption by (5) approval by a fixed number of the legislatures of the nation’s nation’s member members of the Assembly. Once the the Assembly, shall be submitted to public debate and to a referendum. states; and amendment has been passed by the Assembly, it shall be submitted to ratification by (6) public debate and referendum. referendum, which shall be conducted according to the referendum law.

Sample Language: Restrictions

Restrictions  No Amendments during Emergency or War: Because constitutions often embody fundamental This constitution may not be amended during a [state of principles and core principles of the state, post- post- emergency]. conflict states may wish to restrict its amendment.  No Amendments Regarding Religion: Specifically, some states do not allow any Amendments regarding the adherence to the fundamentals amendment of the constitution during a state of of the state religion are not permitted. emergency or war. Others prohibit amendments  No Weakening of Fundamental Rights: regarding religion. Other states restrict constitutional Amendments regarding the fundamental rights of the amendments that pertain to fundamental rights so that people are permitted only in order to make them more amendment is impossible unless such rights are effective. afforded greater protection. Finally, some states  No Change to the Nature of the state: restrict amendments so that they may not alter Any constitutional amendment cannot infringe on the fundamental aspects of the state. nature of the state or the integrity of the national territory.

76 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Presentations

State Identity Supremacy of the Constitution The constitution may identify the type of government and the boundaries boundaries of the state that it governs, and the nature of the borders. Many post-conflict Many post- constitutions also include a provision declaring the independence independence and post-conflict constitutions include a provision Some post- sovereignty of the state. Such a declaration may include language language that notes non-transferable. that state sovereignty is inalienable, indivisible, and non- providing that it is the supreme law of the land and any laws Moreover, this provision may also note the source of the sovereignty sovereignty – inconsistent with it have no force. Including such a provision commonly that it derives from and is vested in the people. may prevent provincial or municipal governments from Sample Language: State Identity enacting laws inconsistent with constitutional principles.

Borders: The borders of [state] are [geographic description of boundaries]. Borders may only be altered in accordance with international law, Sample Language: Supremacy of the Constitution by peaceful means and by agreement. This Constitution is the supreme law of [state]. Any laws Type of Government: [State] is a [parliamentary republic]. inconsistent with this Constitution shall be void.

Sovereignty: [State] is an independent, sovereign state. Sovereignty is inalienable, indivisible, non-transferable, and is derived from and vested in the people of [state].

National Identity Citizenship Most post- post-conflict constitutions address citizenship in one of two ways: either by describing specific citizenship requirements or simply by Post-conflict states containing many nationalities or Post- noting that citizens have both rights and duties of citizenship. If the state ethnicities often include a provision in their constitution elects to detail requirements for citizenship in its constitution, constitution, this section describing national identity. In defining national identity, may include means by which individuals qualify for citizenship of of the state. constitutions may acknowledge the variety of nationalities Typical ways to gain citizenship are being born in the state, having having one or both parents as citizens, or being naturalized as a citizen. within the state while simultaneously noting the commonality and unity of the state’s citizens. Sample Language: Citizenship Option 1: Rights and Duties of Citizenship All citizens of [state] are equally entitled to the rights, Sample Language: National Identity privileges and benefits of citizenship; and equally subject to [State] is a country of many nationalities. [State] belongs to the duties and responsibilities of citizenship. all who live in it, united by our diversity, common history, purpose and destiny, and committed to working together to Option 2: Citizenship Requirements promote the good governance and the welfare of all citizens Any person who was born in [state], born to a parent who is a of [state]. [state] citizen, or who has been naturalized as a citizen of [state], shall be considered a [state] citizen.

Official Capital, Flag, Anthem, Symbol, and Holidays Official Language Some post- post-conflict constitutions designate one or more languages as post-conflict constitutions specify the state’s capital Some post- the official state language(s). language(s). However in states where multiple languages city, the official flag, symbol, anthem, and holiday(s). holiday(s). are spoken, constitutional acknowledgement of an official language language may However, some post-post-conflict constitutions provide that lead to friction or conflict because of a perceived marginalization marginalization of specifics of these matters should be determined by law. If individuals who speak the non- non-official language. One option is to mandate such provisions are detailed in the constitution they generally one or more official languages. A second option is to proclaim one or more straight-forward descriptions. are simple, straight- official languages, while recognizing and allowing and/or protecting protecting the use of other languages. This second option may be desirable in states with many indigenous or regional languages. Option 1: Specify Official state Capital, Flag, Anthem, Symbol, and Holiday(s) in Constitution The capital city of [state] is [capital city]. The national flag is [description of flag]. Option 1: Mandate One or More Official Language(s) The [seal/symbol] of [state] is [description of the seal/symbol]. [Language(s)] shall be the official language[s]. The national anthem of [state] is [title of national anthem]. The national holiday[s] of [state] [is/are] [title and date of national holiday(s)]. Option 2: Mandate Official Language(s), but Protect All Option 2: Leave Specific Determinations of Official state Capital, Flag, Languages Anthem, Symbol, and Holidays to Law [Language(s)] shall be the official language[s]. The Determination of the capital city, national holidays, the form and dimensions of the equality of all languages is guaranteed, and citizens have national flag and symbols, the content of the text of the national anthem, and their use the right to educate their children in their mother tongue. shall be regulated by law.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 77  Presentations

Defining a state of Emergency A State of Emergency Some constitutions define what constitutes a state of emergency, such as during state of war, an immediate threat to Post-conflict constitutions commonly include provisions relating to states of the independence and unity of the country, or in the event of a emergency. severe natural disaster. Others leave defining and declaring states of emergency to the discretion of one or more branches of government. Sample Language: Defining a state of Emergency The Constitutions Option 1: Explicit Definition define: Declaration of a state of emergency may only be made if [the what constitutes a life of the nation is threatened by war, invasion, general insurrection, how long the state of disorder, natural disaster or other public emergency]; and the state of emergency; emergency may last. declaration is necessary to restore peace and order.

Option 2: Allow Government to Define When it appears that an imminent peril resulting in grave results to public order or in the case of events presenting themselves, what rights and ordinary by their nature and their gravity, the character of the public who may declare a functions of government may calamity or natural disaster, the [President/Prime Minister/majority state of emergency; be suspended this time; and of members in the Assembly] of [state] may declare a state of emergency.

Authority to Declare a State of Emergency

A constitution may include provisions regarding who has the Restrictions During a State of Emergency authority to declare a state of emergency. Some post- post-conflict countries vest this power solely in the executive branch. Others require broader broader two-thirds majority of the consensus such as the affirmative vote of two- The constitution may also define the types and scope of restrictions restrictions Assembly, with a contingency plan in case the legislature is unable unable to meet. during a state of emergency. One such restriction is to prohibit prohibit all amendments. Another option is to limit allowable restrictions to to those that Sample Language: Authority to Declare do not pertain to fundamental rights such as the right to life, prohibition of Option 1: Executive May Declare torture, cruel or degrading treatment or punishment, or the legal legal definitions The [President/Prime Minister] may declare a state of of penal offenses and punishments. emergency.

Option 2: Legislature May Declare Constitutions may also include a provision that prohibits the A state of emergency may be declared by an affirmative vote dissolution or suspension of any state organs or their powers under under the by [majority/two-thirds] of the members of Assembly. If the constitution during a state of emergency. Assembly cannot be convened during the state of emergency, the [President] of [state], with the proposal of the [Council of Ministers], has the right to issue acts that have the force of the law, which have to be approved by the Assembly in its first meeting.

Sample Language: Restrictions Duration of the State of Emergency

No Constitutional Amendments: Drafters may choose to specify maximum duration of a state of emergency emergency No revision of the Constitution may be undertaken during a state of and ways, if any, that such time may be extended. emergency.

No Constitutional Amendments Regarding Fundamental Rights: In case of a state of emergency or war, the human rights and freedoms Sample Language: Duration freedoms as defined by the Constitution and other laws are subject to limitation limitation only by law. [Council of Ministers/President/Prime Minister] may decide for a state of emergency in one part or in the whole Such a law may not affect the right to life, the freedom of thought, thought, conscience, state territory, which lasts for as long as the danger and religion, as well as the right not to be subjected to torture torture or inhuman and continues, but not longer than [30/60/90] days. cruel treatment. The extension of the term of the state of emergency may be No Dissolution of Government done only with the consent of [the Assembly], for each [30] The Assembly may not be dissolved during a state of emergency. days, for a period of time not longer than [90] days.

78 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 79 80 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES

Okrugli sto parlamenta i stručnjaka o ustavnim pitanjima 20-22 Jul, Skoplje, Bivša Jugoslavenska Republika Makedonija

os ce PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Mission in Kosovo  PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Okrugli sto parlamenta i stručnjaka o ustavnim pitanjima 20-22 Jul, Skoplje, Bivša Jugoslavenska Republika Makedonija

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES   PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Sadržaj

Predgovor 4-5 Izvršni rezime 6-8 Uvodne napomene 9-11 Izveštaji zapisničara 12-21 Lista učesnika 22 Izlaganja 23-72

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES   PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  PREDGOVOR

Priština, 2. septembra 2006. godine Iako pregovori o rešavanju kosovskog statusa sada ulaze u finalnu fazu, taj proces neće biti završen bez duboke političke tranzicije. Ključ za ovu tranziciju predstavlja Ustav, odnosno njegovo usvajanje i pre svega nje- govo sprovođenje. Novi ustav, nezavisno od budućeg statusa Kosova, takođe će uključiti odredbe koje su potrebne za održavanje lokalnih i centralnih izbora, što će u potpunosti dati legitimnost novouspostav- ljenim institucijama i predstavnicima kosovskog naroda. To je ogroman poduhvat i nije previše rano da se počne sa raspra- vama o ustavnim pitanjima. Kosovo se nalazi u jedinstvenoj situaciji: neka pitanja, uključujući decentralizaciju i zaštitu manjina, biće rešena preko pregovora između Prištine i Beograda. Kao rezultat, pregovori o budućem statusu nametnuće neka opravdana ograničenja u ustavu. Međutim, ustavni proces se ne ograničava na pitanja o kojima se raspravlja u Beču. Ustavom će biti uspostavljene vladine institucije, obezbeđeno razdvajanje ovlašćenja, definisana uloga i odgovornosti države i prava njenog naroda. Zato je presudan postupak pisanja, razmatranja, usvajanja i sprovođenja Ustava. Najvažnije je da će uspešan proces morati da bude zakonit i da ga kosovski narod kao takav i vidi. Da bi se obezbedila legitimnost proces mora da bude transparentan – u skladu sa demokratskim principima – i da uključi sve ljude – obuhvatajući sve stanovnike Kosova, bez obzira kojoj grupi pripadaju. Kraj dugog perioda sukoba i patnje na Balkanu može se realizovati samo putem uspostavljanja održive demokratske vlade u kojoj svi mogu da prepoznaju svoja prava i dužnosti u ustavu, i da u potpunosti podržavaju njegovo proglašenje i sprovođenje. Institucije ne mogu da funkcionišu bez podrške svih, a mehanizmi zaštite ne mogu biti delotvorni ako ih ne prihvataju svi, naročito u društvu koje je podeljeno po etničkoj osnovi. To su principi i ciljevi koji su nas motivisali kada smo organizovali ok- rugli sto parlamenta i stručnjaka o ustavnim pitanjima u Skoplju 20-22. jula 2006. godine. Ovaj događaj je okupio međunarodne stručnjake iz Evrope i Amerike zajedno sa stručnjacima i političarima iz svih zajed- nica na Kosovu. Cilj ovog izdanja jeste da informiše opštu javnost o važnosti Ustava, da sumira najvažnija pitanja i preporuke koje se odnose na pisanje ustava, te da da neke konkretne smernice o tome kako započeti ustavni pro- ces.

Ambasador Verner Vnet Šef OEBS misije na Kosovu

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES   IZVRŠNI REZIME

Cilj okruglog stola parlamenta i stručnjaka o ustavnim pitanjima bio je da se domaći i međunarodni stručnjaci okupe sa poslanicima kosovske skupštine i drugim političkim predstavnicima i predstavnicima stranaka eda bi razgovarali o ustavnim pitanjima te da im pomogne da dođu do zajedničkog shvatanja uloge Ustava u demokratskom društvu.

Pretpostavljalo se da, iako se o nekim pitanjima, koja su važna za budući Ustav, razgovaralo samo u kontekstu pregovora o statusu (naočito zaštita manjina, kulturna baština i decentralizacija), o velikom broju elemenata, uključujući i sam ustavni proces, treba već raspravljati da bi se obezbedila razrađena politička tranzicija. Ovo su podržavala dva gledišta koja su učesnici često izražavali:

• Politička tranzicija Kosova nakon rešavanja statusa završiće se kada se usvoji legitimni Ustav. Taj Ustav bi predstavljao rezultat jednog inkluzivnog procesa koji bi sve kosovske ljude okupio u razvijanju zajedničke vizije.

• Ustav će imati trajne posledice po same institucije. Krajnji cilj Ustava – onog koji će imati evropsku perspektivu – jeste da Kosovu, a i širem regionu, donese stabilnost i prosperitet.

Najvažniji uspeh okruglog stola bio je potvrda da svi učesnici dele ovu zajedničku viziju uloge Ustava. Ovo svedočanstvo o okruglom stolu zasniva se na komentarima učesnika i preporukama stručnjaka.

Institucije, sudstvo, izbori… i pitanje prava manjina Kao što je rekao jedan stručnjak, Ustav treba da obezbedi unutrašnju koheziju, spoljnu stabilnost i prosperitet. Prvenstveni elementi koji ga sačinjavaju jesu razdvajanje vlasti i zaštita ljudskih prava.

Razdvajanje ovlašćenja: parlamentarni sistem i nezavisno sudstvo

Razdvajanje ovlašćenja: parlamentarni sistem i nezavisno sudstvo

• Sadašnja situacija u institucijama ocenjena je kao nezadovoljavajuća, naročito u sudstvu, i učesnici su istakli potrebu da se uspostave funkcionalne institucije.

• Smatra se da su četiri posleratna izbora bili slobodni i pravedni, pa se tako poverenje u demokratski sistem uvećalo. Međutim, izraženo je mišljenje da usvajanje sistema otvorene liste predstavlja način da izabrani predstavnici steknu još više legitimnosti.

• Većina diskutanata parlamentarni sistem smatra za najfleksibilniji, odgovoran i održiv sistem.

• Nedostatak tradicije nezavisnog sudstva na Kosovu neki su učesnici smatrali problematičnim.

• Govorilo se u prilog uspostavljanja ustavnog suda radi tumačenja ustava i garantovanja njegovih principa. Pa ipak, on ne treba da radi sa pojedinačnim žalbama (makar u početku).

Preporuke:  Mnogi ustavi imaju tek nekoliko ključnih odredbi o izborima i zahtevaju izborni zakon koji je odvojen od ustava. Tako se obezbeđuje način da se utvrde norme za zaštitu od manipulisanja vladajuće stranke s obzirom da je ustave teško menjati.

 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVRŠNI REZIME

 Nekoliko “univerzalnih” principa (pravo svih ljudi da glasaju i da se kandiduju za izbore) i principi koji uspostavljaju “ravnopravnost” (jednaka prava na glas; jasna uravnotežena dodela mesta, ravnopravnost manjina i polova) treba da određuju ustavne odredbe o izborima.  “Pravednost” (omogućavanje glasačima slobode formiranja mišljenja, neutralnost i kažnjavanje kršenja kampanje) i “tajnost” takođe moraju da budu obezbeđeni.

On nezavisno sudstvu:  Sudstvo mora da: štiti građane od države; održava ravnotežu vlasti i principe zakonitosti i vladavine prava; te da održava poverenje javnosti u pravosuđe (kao na primer obezbeđujući da nema opasnosti od politizacije, zatim poštene, brze i jeftine sudske postupke i ispravno sprovođenje sudskih odluka).  Potrebne su sudije sa visokim standardima (čast, dostojanstvo sudstva) is a detaljnim poznavanjem evropskih zakona.

Ljudska prava i prava manjina: Zaštita u odnosu na efikasnost Nije bila namera da se na ovoj konferenciji raspravlja o pitanjima manjina iz razloga što će se na tim pitanjima raditi tokom procesa pregovora o statusu, međutim, ovo pitanje zahteva posebnu pažnju pošto je pominjano na svim sednicama.

• Učesnici su stalno ponavljali da su stekli utisak da postoji “trampa” između efikasnih institucija (koje bi omogućile prosperitet) i zaštite manjina (što bi omogućilo stabilnost), podvlačeći potrebu da ovo drugo ne treba da ometa ono prvo. • Učesnici su priznali da društvo koje je podeljeno po etničkim linijama kao što je to slučaj na Kosovu, ima probleme sa zaštitom manjinskih prava a ne sa zaštitom prava pojedinca kao takvih. • Neki su predstavnici istakli da mehanizmi zaštite treba da uzmu u obzir stvarnost na Kosovu i specifičnu situaciju i interese svake zajednice.

Na primer, taj utisak o “trampi” sa pitanjem manjina pokazao se prilikom diskusije o sledećim pitanjima:

• O izborima i predstavljanju: Učesnici su se složili da je predstavljanje manjina važno ali se nisu složili oko toga kako ostvariti “pravedno” predstavljanje. Nekoliko učesnika čak je dovelo u pitanje da li neka država može stvarno da se nazove demokratija ako se propisuju rezervisana mesta, podvlačeći da je trenutni sistem rezervisanih mesta na Kosovu nepravedan prema većinskim strankama. • O sudstvu: Neki su izrazili mišljenje da bi definicija vrsti i raznolikosti kosovskog stanovništva u Ustavu, u sprezi sa odredbom da sudstvo treba da odražava tu raznolikost, mogla da bude dovoljna garancija za raznolikost u sudskom imenovanjima. Pod uslovom da se postupak imenovanja ne politizuje, imenovanje na osnovu ličnih zasluga trebalo bi da automatski dovodi do raznolikosti sudskog kadra.

Recommendations:  Prava manjina: Svaka definicija treba da otelovljuje individualna prava svih pripadnika grupe kao i kolektivna prava manjinske grupe. U isto vreme, ova prava treba da ispunjavaju integrativnu funkciju. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVRŠNI REZIME

 Uključenje u Ustav: Stručnjaci su objasnili da ljudska prava, uključujući manjinska prava, predstavljaju obavezujući izraz vrednosti koje povezuju društvo sa pojedincem. Pošto se ovo zasniva na važećim zakonima koji opravdavaju obavezu zaštite, prava i mehanizmi zaštite spadaju u Ustav.  Mehanizmi zaštite: Okvir mogućih mehanizama zaštite ljudskih prava podeljen je u tri kategorije (unutrašnji, spoljni i nadnacionalni mehanizmi). Potrebno je da svi oni budu pažljivo ispitani da bi se obezbedio najefikasniji i obuhvatniji sistem zaštite.  Uključenje međunarodnog prava: Znajući da većina instrumenata ljudskih prava predstavlja deo međunarodnog prava, takođe je potrebno da se u Ustav uključe odgovarajući mehanizmi da bi se obezbedilo njihovo uključenje u domaću zakonsku strukturu.  Stvaranje poverenja u sistem: Stručnjaci su objasnili i ponavljali na svim sednicama da je jedini način da se izbegne dilema stvaranje dobre volje i da se trampa transformiše na sledeći način: što više konstitutivnih grupa ima poverenja u sistem, utoliko im je manje potrebno garancija i utoliko bi institucije mogle da budu efikasnije.

Legitimni ustavni proces: kreiranje političke volje  O legitimnosti, inkluzivnosti i transparentnosti: Stručnjaci su iskoristili svaku priliku da podvuku da sam ustavni proces ima ključnu ulogu u razvijanju političke volje kod svih konstitutivnih grupa u društvu i u obezbeđivanju legitimnog ustava. Potreban je inkluzivan proces u kome sve grupe mogu da učestvuju na transparentan način.

 O ulozi političara i stručnjaka: Uloga političara i stručnjaka u ustavnom procesu treba jasno da bude definisana. Političari treba da rade na građenju političkog konsenzusa. Stručnjaci, uz politička uputstva, treba da traže originalna rešenja putem uporednih studija, naročito iz regiona, a imajući na umu specifičnost Kosova.

Obezbediti legitimnost: potreba za uključenjem, osećanjem vlasništva kod domaćih građana i transparentnošću  Stručnjaci su izrazili mišljenje da je ustavni proces obično dugačak, naročito u jednom društvu koje je podeljeno po etničkoj osnovi (što predstavlja dugoročniju pojavu od, na primer, podele po političkoj ideologiji).

 Ustavni proces ne treba da se ubrzava zbog kratkoročnih interesa. Brzina može da bude na štetu političkog konsenzus i može da dovede do pojave nefunkcionalnih institucija. Vezano za ovo, stručnjaci su izrazili potrebu da se zna plan međunarodne zajednice.

Ustavni proces i proces statusa: Faza pisanja nacrta nakon procesa utvrđivanja statusa

• Ustavni proces, ako se odvija na odgovarajući način, će imati pozitivnu ulogu u pronalaženju rešenja za početne tenzije i za obezbeđivanje da će Ustav biti sproveden

• Ustavni proces ne treba da se meša sa procesom statusa da bi se izbeglo mešanje politike i

10 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVRŠNI REZIME

mogućnost pat pozicije, naročito vezano za pitanja koja se odnose na prava manjina.

• Proces statusa bi obezbedio barem neke principe koji će morati da se uzmu u obzir prilikom pisanja Ustava. Iz tog razloga, pisanje Ustava treba da dođe na red tek kada se bude znao rezultat pregovora.

• U isto vreme, pre početka pisanja Ustava, potrebno je obaviti važne pripremne radove a neki učesnici su bili mišljenja da telo koje će pisati ustav takođe treba da odredi Skupština tek pošto se bude znao ishod procesa o statusu.

Preporuke:

 Stručnjaci su objasnili da u toku ove pripremne faze, sve političke snage, uključujući i sve grupe, moraju da se dogovore oko jednog niza važnih pitanja:

o Kako raditi na pisanju Ustava? o Ko treba da bude zadužen? o Koji poslovnik treba slediti? o Kako treba kanalisati mišljenja kosovskog naroda? o Kako treba uzeti u obzir mišljenje društva?

 Svi učesnici su prepoznali potrebu da se krene sa pripremama pre nego što će moći da se pređe na sledeću fazu (formalno pisanje).

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 11  UVODNI GOVOR

uvodni govor

20. juli 2006. godine

Dame i gospodo,

Želim svima da poželim dobrodošlicu na ovaj okrugli sto parlamenta i stručnjaka o ustavnim pitanjima. Posebno toplu dobrodošlicu želim predsedniku Beriši i svim poslanicima Skupštine, kao i članovima radnih grupa o Ustavu. Vaše prisustvo pokazuje koliko značaja pridajete ozbiljnoj diskusiji o budućim ustavnim aranžmanima za Kosovo. Poželeo bih dobrodošlicu svim stručnjacima, koji su ovde doputovali iz cele Evrope i čak iz Sjedinjenih Država da sa svojim iskustvom i stručnošću doprinesu ovom događaju.

Večeras treba da se družimo i ja se unapred radujem neformalnim razgovorima sa svima vama i molim vas da u potpunosti iskoristite ovu priliku da razgovarate sa stručnjacima. Za početak bih ukratko izneo razloge zbog kojih smo se svi mi ovde okupili.

Ovaj okrugli sto predstavlja deo OEBS programa podrške za 2006. godinu, koji treba da vam obezbedi tehničku stručnost i nove sposobnosti. Iako naš zadatak nije da direktno učestvujemo u procesu pregovaranja, cilj nam je da posredno pomažemo svima onima na Kosovu koji učestvuju u pregovorima, uključujući i probleme koji se odnose na ustavna pitanja. Kao što znate, niko ne spori činjenicu da će sa rešavanjem statusa biti potrebno usvojiti nove ustavne aranžmane a mislili smo da je sada dobar momenat, pre letnje pauze i početka nove faze pregovora, da se organizuje ovakav događaj.

OEBS ne preferira nikakav određeni ustavni model ili ishod. Svi se slažemo da je ovo vrlo osetljivo pitanje. Međutim, sa organizovanjem ovog okruglog stola OEBS je želeo da promoviše uključenje svih i da stvori osećaj vlasništva sa otvaranjem šire debate, uključenjem stručnjaka i narodnih poslanika. Verujem da Skupština, kao što je to i slučaj svuda u svetu, treba da ima presudnu ulogu u ovakvom procesu. Narodni poslanici imaju suštinsku ulogu da predstavljaju narod i pronalaze najbolja moguća rešenja za budućnost Kosova.

Ovaj okrugli sto treba da bude platforma za raspravljanje o pitanjima kao što su različiti modeli ustava, uključenje ljudskih prava u ustavni okvir i ukupan značaj takvog jednog dokumenta u demokratskom društvu. Neka od pitanja će se odnositi na ravnotežu između zakonodavnog, izvršnog i sudskog ogranka vlasti. Sigurno je da će biti govora o meri u kojoj se određeni aspekti budućeg izbornog sistema uključuju u ustav ili ne. Dobićemo kompetentna i vredna mišljenja stručnjaka, sa primerima najboljih praksi.

Kao što svi znamo, osmišljavanje ovog okvira predstavlja jedan od najvažnijih koraka u pravcu demokratskog društva; mada to nije sve. Po mom mišljenju ovo je jedna od najvažnijih stvari: opšti principi su veoma važni, ali je još važnije kako konkretno sprovoditi ove odredbe. Možete imati, kao što je to bio slučaj u Sovjetskom Savezu, vrlo dobar tekst, nešto snažno na papiru, ali nešto što se ne sprovodi, bilo zbog političkih razloga ili zbog nedovoljnih raspoloživih sredstava. Sa druge strane, moja zemlja, Nemačka, predstavlja dobar primer ispravnog sprovođenja Ustava. Posle drugog svetskog rata uspostavljan je Ustavni sud kao jaka institucija i on je vrlo ozbiljno shvatio svoj zadatak da promoviše i sprovodi Ustav, naročito kad se radi o mehanizmima za zaštitu ljudskih prava. Pa kako možemo da garantujemo ispravno sprovođenje? Koji mehanizmi nadzora treba da postoje? To su osnovna pitanja za koja se nadamo da će ova konferencija pomoći da se razjasne.

Kao što vidite, vrlo je lako udubiti se ovu temu, čak i u uvodnom govoru. Međutim, pred nama je dva dana da se dosta udubljujemo i imamo plodonosnu diskusiju i, kao što se nadamo, pojasnimo potrebu za dogovorom između svih zajednica u nekim od najhitnijih tema, kao što su ljudska i manjinska prava, funkcionisanje pravosudnog sistema i vodeća uloga Parlamenta.

Dozvolite da vam poželim prijatno i opušteno veče pre nego što se sutra opet sretnemo na našoj prvoj sednici. Želeo bih da vam se još jedan put zahvalim što ste došli i da dam reč predsedniku Beriši.

12 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  UVODNI GOVOR

Govor Kolje Beriše povodom okruglog stola PERCI 20. juli 2006. godine

Poštovani ambasadore Vnent (Wnendt) Poštovani učesnici, Zadovoljstvo mi je da učestvujem na otvaranju ovog parlamentarnog i ekspertskog okruglog stola koji je posvećen veoma važnom pitanju. Zadatak mi je takođe da se u ime Parlamenta Kosova zahvalim OEBS-u na organizaciji ovog okruglog stola i zbog toga što su obezbedili učešće međunarodnih stručnjaka. OEBS zaista zaslužuje zahvalnost Skupštine Kosova ne samo zbog organizovanja ove konferencije, nego i zbog dobro odrađenog posla na Kosovu i u regionu uopšte.

Kosovo je na kraju maratona koji ima za cilj određivanje budućeg statusa. Zbog toga, baš kao i druge države treba da ima svoj najviši politički akt- ustav.

Ne želeći da ulazim dublje u pravna objašnjenja o sadržaju najvećeg ustavnog akta i o sferama koje treba urediti, želeo bih da vas podsetim da je cilj ovog okruglog stola pregled osnovnih momenata i orijentacija, bez kojih se ustav ne može pripremiti. Na ovom okruglom stolu su obuhvaćena ova pitanja: poređenje ustavnih sistema koji funkcionišu u svetu, razlike između ovih sistema, njihova funkcionalnost, podela nadležnosti između predsednika, skupštine, vlade i sudstva, struktura vlasti i prenos nadležnosti od centralnih prema lokalnim vlastima, ljudska i manjinska prava, izborni sistem, itd. U suštini, rasprava će se usredsrediti oko elemenata koji su adekvatni za kosovsku situaciju i stremljenja njenih građana prema demokratskoj i naprednoj državi koja obezbeđuje jednake mogućnosti, bez obzira na etničku, kulturnu, jezičku ili rasnu raznolikost.

Mi moramo biti dobro opremljeni potrebnim znanjem, nadležnostima i kvalifikacijama. Ubeđen sam da će ekspertski profesionalizam olakšati rad i uspeh ovog okruglog stola.

Naravno, okrugli sto je pravi korak u pravo vreme u pravom pravcu. Trenutni procesi na Kosovu zahtevaju napore koji su potrebni za nacrt ustava. Suviše je reći da je ustav Conditio sine qua non, i omogućiće Kosovu da ima spreman najveći pravni – politički akt i da izbegne ustavnu i institucionalnu prazninu, kada se jednom status bude rešio.

Ja sam ubeđen da će ovaj okrugli sto obezbediti uspešnu ponudu, koja će biti od velike važnosti za budući nacrt ustava za Kosovo.

Kažem to, ne samo zbog teme ove konferencije, nego i zbog izričitih imena učesnika, većina od kojih su ličnosti sa akademskim znanjem i velikim iskustvom u organizovanju institucija. Takođe sam optimista u vezi sa rezultatima ovog okruglog stola imajući u obzir listu učenika sa Kosova, od kojih su većina moje kolege, koji imaju značajna iskustva, ne samo na Kosovu i ustavnoj praksi posle rata, nego i ranije u nacrtu bivšeg ustava Jugoslavije. Kao što znate ustav iz 1974. godine je bio dosta napredan.

U prošlosti svi narodi Kosova su se zalagali za zaštitu tog ustava, time što su protestovali na ulicama Kosova, iako se međunarodna zajednica tada oglušila na glas kosovskih građana. Pad berlinskog zida i ostali demokratski vetrovi koji su duvali tokom 90-ih su doveli do pokreta na Kosovu iz koga je proistekao novi ustav, usvojen u Kačaniku, pod pretnjom srpskih policijskih snaga.

Ipak, to je sada istorija i ne bih želeo da se okrećem tome. Šta želim izraziti jeste da sam optimista u iščekivanju ishoda sastanka u Skoplju. Razlozi za to su očigledni: velikodušna podrška međunarodne zajednice i dobra volja i spremnost kosovskih institucija.

Ustavni okvir je postao tesan i postao je neka vrsta prepreke procesima i dinamici kosovskog napretka, ali i kao takav može se uzeti u razmatranje tokom nacrta novog ustava, u nekoliko aspekata, posebno u normativnim aktima.

Štaviše, naše kolege sa Kosova su doneli nacrt osnovnih principa za koje sam siguran da će služiti kao solidna baza za nacrt Ustava Kosova.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 13  UVODNI GOVOR

Dragi učesnici, Ne predstavljam poseban projekat, ili posebnu ideju o ustavu, jer sam siguran da će to uraditi stručnjaci koji su došli na ovaj okrugli sto. Ipak, želeo bih da izrazim da želimo i da nam je potreban moderan ustav. Ustav koji pušta pozitivnu energiju, omogućava tržišnu ekonomiju, duh saradnje sa susedima u interesu mira i stabilnosti u regionu. Mi želimo ustav koji garantuje ljudska i manjinska prava, kao napredni model koji garantuje jednakost za manjine, ustav koji omogućava funkcionisanje pravne države i demokratije zasnovane po modelu najnaprednijih država. Do danas, bili smo u mogućnosti da mnoge stvari uređujemo zakonom. Sada želimo da putem Ustava na najbolji mogući način uređujemo obećanja koje nazivamo standardima. Tako da sam došao iz Prištine, odnosno iz Skupštine Kosova u Skoplje, ne da bi postavio ultimatume, ili izrazio rezerve ili postavio prepreke na proces, nego da bi izrazio dobru volju, spremnost, opštu podršku i saradnju tokom nacrta najvišeg kosovskog pravnog dokumenta. Mi ne želimo improvizacije, niti tekst koji je pokriven ljutnjom, folklorom i odjecima prošlosti, već želimo funkcionalan i moderan nacrt. Želeli bismo da ovaj tekst ima dug život, jednostavno zbog toga što će artikulisati želje građana Kosova, koji će osetiti i smatrati ga za dokument koji otvara horizonte a ne stvara ograničenja. Mi smo jasno stavili do znanja još od početka, a to nije hipokrizija nego smo stvarno mislili tako, da će Kosovo u budućnosti biti država jednakih građana, sekularna država sa najvećim standardima za ljudska prava i slobode za sve njene građane. Ove komponente će biti odražene i obuhvaćene na najviše adekvatan funkcionalan način u ustavu i biće garantovani preko legitimnih instrumenata samog ustava. Znači ovo su naša iščekivanja sa današnjeg sastanka u Skoplju. Hvala vam još jednom na vašem trudu i želim vam sve najbolje u vašim poduhvatima.

14 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Izveštaji zapisničara

Ovde izražena gledišta predstavljaju mišljenja govornika a ne organizacija koje oni predstavljaju niti OEBS misije na Kosovu.

1. Zasedanje : Opšti uvod u ustavna pitanja Moderator: Per Ojvind Semb (Per Oeyvind Semb), OEBS misija na Kosovu Uvodne napomene: Ambasador Verner Vnent (Werner Wnendt), šef OEBS misije na Kosovu Glavni predavač: Pol Vilijams (Paul Williams), Američki univerzitet, Vašingtonski koledž prava i škola međunarodnih službi

Panelisti: Vernon Bogdanor, Univerzitet Oksford (Oxford), Brasenoz koledž Rik Lorenc (Rick Lorenz), Džekson (Jackson) škola međunarodnih studija, univerzitet u Vašingtonu Emilija Drumeva, Ustavni sud Bugarske Govornici: Hidajet Hiseni, predsedavajući odbora Skupštine Kosova o pravnim, sudskim i pitanjima ustavnog okvira

Cilj Ovo zasedanje je imalo za cilj da predstavi funkcije ustava u demokratskim vladinim strukturama kao i glavne karakteristike. Uloga i specifičnost ustavnog procesa takođe su bili tema rasprave.

Uvodne napomene Ambasador je otvorio sednicu iznoseći razloge za organizovanje okruglog stola, odnosno širu debatu o ustavnim pitanjima okupljanjem lokalnih aktera i međunarodnih stručnjaka. Podvukao je složenost ovog zadatka i pozvao učesnike da se uzdržavaju od politiziranja debate da bi omogućili interakciju i plodonosnu razmenu ideja.

Glavni predavač Glavni govornik je podvukao važnost ustavnog procesa kao takvog a naročito u post-konfliktnoj situaciji sa podeljenim društvom kao što je Kosovo. Naglasio je značaj ovog procesa za proces utvrđivanja statusa, rekavši da on dalekosežniji. Biće potrebno pre svega lokalno vlasništvo i uključenost kako bi se obezbedila legitimnost rezultata.

Proces će verovatno dugo trajati, i prema njemu,može se nastaviti posle rešenja statusa zbog opširnih konsultacija koje su potrebne kako bi se izgradio politički konsenzus o zajedničkoj viziji.

Predavač je zatim šire govorio o različitim fazama procesa. (1) Pripremna faza konsultacija sa ciljem dogovaranja o jasnom nizu pravila i vremenskim okvirima. (2) Faza pisanja da bi se pronašla ravnoteža između širih političkih uputstava i tehničkog rada. Ovo je opisano kao najteža faza koja se mora pažljivo voditi. (3) Faza javnih konsultacija kako bi se javnost uputila o ustavu i kako bi se obezbedio opšti osećaj vlasništva. Za ovo je potrebno razviti neki mehanizam za kanalisanje javnog mnjenja. (4) Konačna rasprava treba da omogući da se obrade komentari i predlozi do kojih se bude došlo na javnim konsultacijama. Tokom ove faze ovaj dokument takođe mogu da pregledaju relevantne institucije da bi obezbedile doslednost sa, na primer, međunarodnim zakonima i normama. (5) Nakon usvajanja treba predvideti da faza sprovođenja nastavi da gradi poverenje i obezbeđuje legitimnost.

Za sve ovo vreme, govornik je podvlačio neka osnovna pravila koja treba poštovati: • ograničiti izgled nametanja kontrole koji bi mogao da stvori nepoverenje i da dovede do izostanka legitimnosti • obezbediti višestruke mogućnosti za učešće. Time takođe mogu da se prikupe korisne ideje i da bude model za buduće demokratsko delovanje; • stvaranje adekvatnih struktura kako bi se obezbedio i omogućio kompromis; • planirati unapred • pažljivo organizovati učešće međunarodne zajednice, posebno na Kosovu gde je međunarodna zajednica istovremeno dosta uključena u pregovore o statusu. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 15  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Prvi panelista Prvi panelista je rekao da iako je ustav stvarno suštinska potreba, ipak nije ni početak ni kraj demokratskog procesa, jer će institucije koje su stvorene pod ustavnim okvirom funkcionisati jedino u slučaju da postoji opšte slaganje. Stoga treba raditi na izgradnji političkog sporazuma. Ovo je posebno slučaj u podeljenim društvima kao što je Kosovo, gde tenzije između davanja posebnog statusa raznim grupama i institucionalne efikasnosti treba da se pažljivo izbalansiraju. Drugim rečima, što više poverenja budu zajednice imale u sistem, manje će biti potrebnih garancija i institucije bi bile efikasnije. On je dalje predložio da za uvećanje poverenja prilikom usvajanja ustava u podeljenom društvu može da se koristi višestruki referendum, po jedan u svakoj grupi.

Drugi panelista Drugi panelista je uporedio situaciju na Kosovu i u Gruziji. On je istakao da dok je kontekst u srži različit, postoje sličnosti sa drugim post- konfliktnim regionima u svetu. U tom pogledu, bilo je važno da se uporede iskustva i izvuku lekcije iz drugih zemalja. On je takođe istakao da jedan važan element predstavlja uloga koju ustavni proces može da igra u olakšavanju izmirenja.

Treći panelista Na osnovu svog iskustva kao pisca bugarskog ustava, praktičara i sada ustavnog sudije, podvukla je glavnu ulogu stručnjaka u ovom procesu. Zajedno sa političarima oni treba da budu fleksibilni i originalni u pronalaženju rešenja koja mogu biti prihvatljiva prilikom izgradnje političkog konsenzusa.

Govoreći o minimalnom sadržaju koji ustav treba da obuhvati, pomenula je prvo, osnovna prava i fundamentalne slobode i drugo, njegovu funkciju kao okvirnog zakona kojim se uspostavljaju standardi i principi. Ustav ne treba sve da pokrije nego treba da može da da odgovor na svako pitanje putem postupka sudskog tumačenja.

Govoreći o usvajanju ustava, objasnila je da iako demokratiju čini narod, radi praktičnih razloga treba utvrditi ustavotvorno telo, kao što je kvalifikovana skupština, a modalitet za usvajanje jasno definisati. Ona je zaključila svoje izlaganje o određenim odredbama za omogućavanje primene ustava tako da se ne stvori vakuum nakon stupanja na snagu. To može da bude neki paket zakona za prvi korak ustava.

Odgovaralac Odgovarajući glavnom govorniku, podvukao je da se svi slažu oko potrebe za međunarodnom podrškom u ustavnom procesu i potrebe da se uči iz iskustava drugih krajeva u svetu. Istovremeno je naglasio specifičnost situacije na Kosovu po pitanju nalaženja odgovarajućih rešenja. Takođe je rekao da je Kosovo već imalo iskustva sa ustavom i ima domaće stručnjake, koji treba da imaju najvažniju ulogu u procesu da bi se obezbedilo da učešće svih interesnih strana na kraju krajeva ima pozitivan uticaj na stabilnost u regionu.

Govoreći dalje o opštim principima, rekao je da postoji opšta saglasnost o funkcionalnom, modernom i operativnom evropskom ustavu, koji uključuje principe ljudskih prava kao i naprednije rešenje za prava manjina, koje daje umerenu prednost manjinskim zajednicama. Što se toga tiče, takođe je podvukao potrebu za usaglašavanjem ovih prava sa željom većine. U ovom pogledu postoji opšta saglasnost o razvijanju parlamentarnog sistema sa ciljem veće funkcionalnosti od one koja postoji prema sadašnjem ustavnom okviru.

Konačno, on smatra da Skupština, na primer preko uspostavljanja takozvanih ustavnih konferencija, treba da aktivno učestvuje u ustavnom procesu. 16 16 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Rasprava

Ustavni proces – uloga Skupštine Tokom ove prve sednice, diskusija se uglavnom vodila o samom procesu a ne o sadržaju. Rečeno je da je za proces potreban osećaj vlasništva preko širih konsultacija na osnovu demokratskih principa transparentnosti i uključenja. Sa istim obrazloženjem je većina govornika podvukla vodeću ulogu koju Skupština treba da ima, uz priznanje uloge koju u ovoj fazi može da ima radna grupa za ustav pregovaračkog tima. Učesnici su takođe rekli da je ispravno sprovođenje ustava sigurno još važnije od usvajanja dobrog teksta.

Kratak ili dug ustavni proces Dati su brojni komentari o vezama između ustavnog i procesu statusa. Sa jedne strane, neki su bili mišljenja da ustav treba da bude spreman za dan statusa, pošto bi se tako izbeglo da ga međunarodna zajednica nametne. Sa druge strane, rečeno je da bi bila greška požurivati sa procesom jer bi to sigurno sprečilo usaglašavanje stavova naročito sa manjinskim zajednicama. Pošto na Kosovu postoji ustavni okvir, nema opasnosti od pravnog vakuuma pa nema razloga da se žuri naročito ako je cilj procesa da se pronađu dugoročna rešenja imajući na umu da etničke podele predstavljaju veoma upornu pojavu. U isto vreme, to bi omogućilo da se izbegne preklapanje ili uticanje na statusni proces.

Brige manjinskih zajednica Takođe je istaknuto da bi proces nacrta trebalo da omogući učešće eksperata iz svih zajednica da rade na zajedničkim pristupima i da komentare koje je priložila manjinska zajednica treba uzeti u obzir tokom nacrta, a ne samo da oni budu saslušani. Drugim rečima, većina bi trebala da pokuša da ima što više koristi od ustavnog procesa ali bi trebalo da rade za sve.

Izlaganja koja su se odnosila na sadržinu ustava uglavnom su podvlačila potrebu da se napravi ravnoteža između prava pojedinaca i prava manjina (ili zajednica) kao i između efikasnosti institucija i zaštite određenih grupa. Još jedno pitanje koje se moglo uočiti između različitih komentara seste koliko ustav treba da bude vizionarski i da li zato akcenat treba da bude na integraciji a ne na zaštiti. Izveštač: Patris Kesada, OEBS misija na Kosovu

2. Zasedanje: Institucije Moderator: Franklin De Vriz (Franklin De Vrieze), OEBS misija na Kosovu

Glavni predavači: Vernon Bogdanor, Univerzitet oksford (Oxford), Brasenoz koledž Amjad Atalah (Amjad Atallah), Inicijativa strateške procene Arsim Bajrami, radna grupa o ustavu, pregovarački tima Kosova Govornik: Điljnaze Sulja, šef parlamentarne grupe AAK

Cilj Planirano je da se na ovoj sednici govori o institucionalnim aranžmanima koji su potrebni za obezbeđivanje funkcionisanja Vlade na Kosovu, uključujući razdvajanje vlasti i proveru i kontrolu.

Prvi predavač Prvi predavač počeo je raspravu o različitim modelima organizovanja izvršnog ogranka. Postavivši pitanje kome vlada treba da odgovara, da li parlamentu ili nekoj drugoj instituciji, istakao je da ako vlada odgovara parlamentu, onda ona odgovara “većini”. Alternativa bi bila vlada “sa zajednicama”, gde bi manjinske stranke po pravilu učestvovale u vladi. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 17  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Prvi predavač je istakao niz uloga koje može da igra šef države u izmirenju različitih zajednica ili on može pak da ima simboličnu funkciju. U svakom slučaju predsednik treba, kao u slučaju Kosova, da predstavlja sve građane.

Zatim je govornik izlagao o različitim zakonodavnim praksama za zaštitu manjina, kao što je manjinski veto ili otežano glasanje većine. Pomenuo je da je fundamentalni problem kako zaštiti manjine a ne uvoditi rigidnost u zakonodavni sistem. Jedan predlog je da se uspostavi sistem odbora u parlamentu koji bi ispitivao sve oblasti vlade. Zakoni mogu da se ispituju u fazi pre donošenja, kada se predlozi prvo predstavljaju parlamentu; u zakonodavnoj fazi, kada mogu da se pozivaju svedoci da informišu parlament; i u fazi posle donošenja da bi se utvrdilo koliko se efikasno zakoni sprovode.

Prvi predavač je takođe ukazao na moguće zloupotrebe koje se mogu javiti kada vlada može da raspusti parlament bez ograničenja. Sa druge strane, on je izričito napomenuo da utvrđeni vremenski okvir za parlament može dovesti do nefleksibilnosti i ćorsokaka. I onda se takođe mora obezbediti ravnoteža.

Koristeći razne modele koji su u praksi širom Evrope, on je napomenuo da kontrola i provera predstavljaju neophodnost za svaku vlast ali da ne postoji idealan sistem. Same institucije nisu ključ, ključ za uspešnu vladu predstavlja duh i spremnost da se omogući rad institucija. Ako ne postoji volja, čak i savršeni ustav neće funkcionisati. Ovo je ponavljano tokom čitavog okruglog stola.

Drugi predavač Ustav i proces statusa Drugi predavač je napomenuo da istovremeno pregovaranje oko nezavisnosti i ustava predstavlja poteškoće. Uzeo je primer Palestine da ukaže da u nekim slučajevima zemlje u razvoju ne dobiju ni nezavisnost ni ustav i upozorio je učesnike da proces pisanja ustava traje dugo, ponekad godinama. Istakao je da je savršeni aranžman onaj u kome ustav upotpunjuje proces konačnog statusa i obratno.

Kako ustav oblikuje državu Napominjući da ustav određuje vrstu vladavine, podvukao je da oblik vlade koji se izabere ima dugotrajne posledice po državu. Nedavna državna praksa pokazuje da ustav određuje kako će međunarodna zajednica gledati na novu državu i, kao posledica toga, koliko će vas podržavati. Ustav može da odredi da li nova država predstavlja moralni uzor za region ili samo ponavlja greške svojih suseda. Govornik je podvukao da pisci ustava treba da postave standard; misle kreativno a ne tehnokratski.

Ključna pitanja koja ustav treba da reši Prvo, struktura države. To može biti konfederacija, federacija ili unitarna država. Bez obzira na izabrani model, moraće da se obezbedi očuvanje ljudskih prava i uspostavljanje funkcionalne ekonomije. Oni koji pišu ustav ne treba da se ograničavaju na ova tri uspostavljena modela; dok se nova država razvija, verovatno je da će se doći do novih oblika državne strukture.

Drugo, struktura izvršne vlasti. Predsednički sistem može da bude objedinjujuća sila i da obezbedi razdvajanje vlasti. Postoji stepen odgovornosti biračima ali ovaj sistem može da dovede do autoritarizma. Parlamentarni model uključuje sve grupe i fleksibilan je pošto je često potrebno uspostavljati koalicije između stranaka. Parlamentarni sistemi su odgovorniji kontroli javnosti i transparentniji su. Govornik je naveo da su parlamentarni sistemi često najodrživiji za nove demokratije; u stvari, sve stalno demokratske države koje su nastale posle drugog svetskog rata imaju parlamentarni sistem. Govornik je takođe rekao da mešoviti sistem može sam po sebi da bude nestabilan. 18 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Treće, struktura zakonodavstva. U ustavu se mora definisati da li će zakonodavno telo biti jednodomno ili dvodomno, te kako i pod kojim uslovima se parlament može raspustiti..

Predavač je zaključio ističući važnost uloge manjina u nacrtu ustavnog procesa, uključujući i polnu jednakost odnosno predstavljanje žena. On je istakao da nova država može štititi manjine od gubitka njihovih prava, time što će obezbediti da ove grupe postanu deo procesa pisanja ustava.

Treći predavač Treći predavač je istakao da je ustav ugovor između građana i države, i da za Kosovo novi ustav će imati za cilj da podrži novu državu i obezbedi maksimalna prava za sve zajednice na lokalnom i centralnom nivou. Glavni ciljevi su, prema tome, nacionalna kohezija, jedinstvo građana i funkcionisanje kosovskih institucija.

Predavač je utvrdio da iako nekoliko pitanja predstavljaju deo pregovora o statusu, kao što je reforma lokalne vlasti i manjinska prava, ustav se mora razviti pod okriljem Skupštine, kao najviše predstavničke institucije na Kosovu. On je istakao da će biti potrebno neko vreme kako bi se svi narodi Kosova uključili u pisanje Ustava.

Govoreći o podeli vlasti, on je napomenuo da svaki ustav ograničava vlast države na sličan način, kao što je zakonodavni nadzor nadležnosti predsednika o specifičnim pitanjima. Usredsređujući se na ulogu predsednika, on je pomenuo pet instrumenata vlasti: (1) proglašavanje zakona; (2) predlaganje zakona; (3) pravo veta; (4) imenovanje premijera; i (5) raspuštanje parlamenta.

Govornik Govornik je istakao da ustav u post statusnom kontekstu mora biti održiv; shodno oni koji pripremaju nacrt ustava moraju obezbediti doslednost ustava sa budućim statusom. Podrška za parlamentarni sistem je izražen od govornika zbog onoga što on zove fleksibilnost, je visok nivo odgovornosti i održivost. Opisujući trenutni sistem kao neefikasan, on je istakao da je potreba za novim ustavom da definiše suverene institucije Kosova, uključujući nove ministre kao što je ministar inostranih poslova, odbrane i evropskih integracija. Premijer bi trebao da se bira od parlamenta, i bio bi odgovoran za vladine politike I sprovođenje zakona.

Rasprava Otvorena rasprava se skoncentrisala na zaštitu manjina preko zakonodavnog procesa kao i kako učiniti da zakonodavni proces bude sveobuhvatan. Zasedanje je završeno uz raspravu o političkim realnostima u nacrtu ustava.

O zaštiti manjina Učesnici su se složili da je zaštita manjina važno pitanje koja će se odrediti i u ustavu. Neki su izrazili rezerve o trenutnim nedostacima u sistemu, posebno u odboru za prava i interese manjina u Skupštini Kosova, i da nedostaje dosta informacija o radu ovog odbora. Neki ne smatraju ovaj odbor tako važnim, jer misle da više štiti interese vladajuće koalicije nego zajednica. Shodno u raspravi je rečeno da same zajednice treba da štite svoje interese i treba da odluče o ispravnim zakonodavnim mehanizmima. Govornik se založio za stvaranje posebne komore za manjine sa raznim zakonodavnim zaštitnim mehanizmima na centralnom i lokalnom nivou.

Drugi učesnici su osećali da zajednice na Kosovu moraju raditi zajedno kako bi zaštitili prava svih zajednica na Kosovu, i uz priznavanje da treba da se stvore zaštitni mehanizmi, založili su se za izbegavanje“grešaka iz Bosne.”

Povezujući zaštitu manjinskih prava i izbalansiranja vlasti, neki učesnici su izrazili verovanje da je za funkcionisanje tih mehanizama potrebno razviti kulturu konsenzusa umesto kulture veta. Dobra volja treba da usmerava ustavni proces, kao način da se izbegnu buduće blokade.

O obuhvatanju i predstavljanju Predlozi su napravljeni kako da se isključe državni saveti, organizacije za vezu, predstavnici profesionalnih PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 19  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

organizacija i ekonomskih i lokalnih interesa svih zajednica. Svi učesnici su delili verovanje da ustavni proces treba da bude sveobuhvatan kako bi građani Kosova osećali investiciju u procesu i u krajnjem proizvodu.

O političkim realnostima Učesnici su govorili o osetljivosti trenutne političke situacije. Oni su zapazili da će neke odredbe ili principi proizaći iz procesa o statusu, posebno u sferama manjinskih prava, reforme lokalne vlast i kulturnog nasleđa. Shodno tome, neki diskutanti su pozvali zajednice da na Kosovu dođu do rešenja zajedno kako bi olakšali pregovore o statusu.

Uloga stručnjaka i političara Diskutanti su ukazali da iako su stručnjaci ti koji pripremaju nacrt ustava, zadatak je političara da stvore željeno okruženje. Zajedno, stručnjaci i političari će morati da nalaze rešenja koja će činiti Kosovo funkcionalnim i u budućnosti.

Sprovođenje ustava Jedan diskutant je istakao da je poštovanje vladavine zakona od suštinskog značaja za sprovođenje ustava i kao što je zapazio jedan diskutant, da li će Kosovo biti uspešna ili propala država zavisi od toga kako će većina da tretira manjinu. Volja i osećaj odgovornosti će biti zahtevano od države i građana. Ali zbog proteklih sedam godina, još uvek postoji veliko institucionalno nepoverenje. Dobar ustavni proces može pomoći da se to ispravi ubeđujući građane da grade političku volju.

Izveštač: Dženifer Ober (Jennifer Ober), međunarodna grupa za pravo i politiku

Zasedanje III: Sudstvo Moderator: Volf-Majkl Mors (Wolff-Michael Mors), OEBS misija na Kosovu

Glavni predavači: Godvin Muskat Acopardi (Godwin Muscat Azzopardi), UN međunarodni sudija, vrhovni sud Kosova Rik Lorenc (Rick Lorenz), Džekson (Jackson) škola međunarodnih studija, Univerzitet u Vašingtonu Nekibe Keljmendi, radna grupa o ustavu, Kosovski pregovarački tim

Govornik: Dragiša Krstović, SLKM parlamentarna grupa

Cilj Planirano je da se na ovoj sednici bavi ustavnim aranžmanima koji su potrebni da se obezbedi nezavisnost sudstva i ispitaju aranžmani za ustavni pregled.

Prvi predavač Prvi ključni predavač je istakao da nezavisnost sudstva predstavlja jedan od najosnovnijih ustavnih principa. Ustav treba da predvidi strukturu vlade i granice vladinog delovanja. Citirajući rezoluciju SBUN-a o toj temi, predavač je pomenuo elemente koji su potrebni za uspostavljanje nezavisnog sudstva.

One je istakao da je od suštinskog značaja da se razvije snažno sudstvo kako bi se zaštitili pojedinci od većine; u slučaju spora, sudije moraju doneti presudu u osnovu zakona i na bazi dokaza slučaja. Shodno, sudije moraju takođe održati visoki nivo etike kako bi sačuvali integritet i dostojanstva. Nije dovoljno samo da se obezbedi nezavisno sudstva na papiru, nego mora biti viđeno kao nezavisno.

Priznavajući da novi ustav treba da donosi kvalitativne promene u postojećoj situaciji na Kosovu, on je istakao važnost i relevantnost 20 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

nezavisnog sudstva u svetlu evropske perspektive, gde sudije moraju ostaviti po strani nacionalne zakone u korist zakona Evropske Unije.

Referišući se konkretnih primera ustava istočne Evrope, on je istakao važnost zaštite interesa sudstva naspram cele države. On je takođe pomenuo važnost ograničenja nekompatibilnih aktivnosti sa činom sudije i potrebe za efikasnim financijskim mehanizmom u borbi protiv korupcije. Štaviše, on je istakao važnost samo-rukovođenja sudova sa administrativnim kapacitetima.

Drugi ključni predavač Koristeći veliki broj primera iz skorije usvojeni ustava, on je ilustrovao vrste jezika koji se mogu koristiti u izgradnji nezavisnog sudstva. Predavač je istakao dva pitanja od izuzetne važnosti:

1. Kako obezbediti objektivnu ulogu za sudove i/ili ustavni sud, kako bi se izbegao gubitak javne podrške. Održavanje javnog poštovanja za institucije sudstva a da sudstvo ne bude na usluzi ili pod uticaj javnog mnenja je od suštinskog značaja za održavanja nezavisnog sudstva. 2. Kako garantovati raznolikost sudskog osoblja i dali određen broj ili kvota za manjinske zajednice je adekvatno rešenje.

Treći govornik Podvukla je da sudovi odražavaju vrstu države, i podvukla da je nezavisno sudstvo, koje poštuju izvršni i zakonodavni ogranak vlade, najvažnije za održavanje principa zakonitosti i vladavine prava pošto sudstvo odlučuje o najvažnijim ljudskim vrednostima. Govornik je preporučila da se osnovni principi nezavisnog sudstva objave javnosti tako da ona može na kraju da traži da se ti principi i održavaju.

Komentarišući trenutno funkcionisanje i organizaciju sudstva na Kosovu, izrazila je mišljenje da od 1999. godine, nezavisnost sudstva nije bila poštovana. Govornik je pomenula postojanje tri sudske jurisdikcije koje praktično odnosno u stvarnosti postoje paralelno, naime domaći kosovski sudovi, međunarodne sudije i srpski sudovi. Zaključila je da će tek sa rezolucijom o kosovskom statusu biti moguće uspostaviti nezavisno sudstvo.

Odgovaralac Odgovaralac je počeo od pregleda trenutne situacije kosovskog sudstva, i istakao niz nedostataka, gde spadaju nejasan okvir sudstva; nedostatak kadrova i materijalnih sredstava; zabrinutost oko ovlašćenja SPGS da imenuje; nedostatak poverenja javnosti u sudstvo; nedovoljne plate sudija; i duge sudske procedure. Na osnovu ove analize, podvukao je da Kosovo predstavlja specifičan slučaj i da ne bi bila korisna dalja privremena rešenja, mada se složio da će ona možda biti potrebna.

Smatrao je da u ustavu za Kosovo treba da se definišu, u najmanju ruku, sledeći elementi: odgovornosti sudova; struktura pravosuđa; organizacija sudova (isključujući i specijalizovane sudove); da sudstvo mora da bude nezavisno i nepristrasno; funkcije koje nisu kompatibilne sa funkcijama sudije; i da sudstvo treba da odražava raznolikost Kosova. Zaključio je sa primedbom da poštovanje vladavine prava i ljudskih prava na Kosovu zavisi od dobrih ustavnih rešenja za obezbeđivanje nezavisnosti sudstva.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 21  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Otvorena diskusija Otvorena diskusija bavila se vrednošću imanja ustavnog suda, ulogom takvog suda, pozitivnim i negativnim aspektima omogućavanja individualnih ustavnih žalbi postupcima imenovanja sudija, položajem tužioca, izvršenjem sudskih odluka i opasnošću od političkog mešanja u sudsko odlučivanje s obzorom na ustavnu kulturu na Kosovu.

O Ustavnim sudovima1 Nekoliko učesnika je smatralo da, u trenutnoj situaciji na Kosovu i sa problemima njegovog složenog važećeg zakonskog okvira, Ustavni sud bi mogao da pomogne u obezbeđivanju jasnoće i pravne sigurnosti u važećem zakonu i ustavnosti postojećih i budućih zakona.

Omogućavanje individualnih tužbi Drugo pitanje koje je predstavljeno bilo je o vrednosti omogućavanja pojedincima da podnose tužbe Ustavnom sudu radi preispitivanja ustavnosti javnih mera u individualnim slučajevima. Preovlađujuće mišljenje učesnika bilo je da, iako takav sistem ima svojih vrednosti, protiv ove mogućnosti govori opasnost da sud bude preopterećen velikim brojem individualnih predmeta. Pored toga, podnosioci tužbi mogli bi da pokušavaju da zloupotrebe ustavni pregled kao četvrti nivo žalbe o svojim predmetima. Jedno rešenje za mogućnost zloupotrebe jeste da se propiše da zahtevi za sudskim preispitivanjem ustavnosti ne suspenduju rad zakona. Iskustvo iz Bugarske govori da omogućavanje individualnih zahteva ne treba uzimati u obzir u prvoj fazi rada Ustavnog suda.

O postupcima imenovanja i budžeta Nekoliko učesnika izrazilo je zabrinutost oko imenovanja sudija od strane zakonodavnog tela i kontrole finansijskih sredstava od strane izvršnog ogranka. Zajedno sa nedostatkom tradicije sa nezavisnim sudstvom na Kosovu, i dosadašnjom negativnom praksom, smatralo se za neophodno da se sudstvo u najvećoj mogućoj meri zaštiti od političkih uticaja. U tom cilju, neki učesnici su više bili za imenovanja i finansijsku kontrolu preko nezavisnog višeg sudskog veća ili sličnog tela. Pa ipak, takođe se smatralo da je važno da se spreči da previše snažna sudska vlast onemogućava funkcionisanje ostalih vlasti države.

Sa druge strane, nekoliko učesnika izrazilo je potrebu za snažnom vezom između sudstva i društva i drugih javnih institucija. Nezavisno sudstvo ne treba da izgubi kontakt sa društvom i treba da odražava kosovsko društvo po svom sastavu. Iako bi imenovanja Parlamenta mogla da uvećaju opasnost od političkog mešanja, to bi moglo da se spreči snažnom proverom i kontrolom u celom sistemu javnih institucija. Razdvajanje budžeta sudstva od opšteg državnog budžeta takođe bi moglo da doprinese zaštiti nezavisnosti sudstva.

Predstavljanje Uglavnom su učesnici bili za to da sudstvo treba da odražava raznolikost stanovništva na Kosovu. Većina učesnika je bila za kvote, ili rezervisana mesta za određene sektore stanovništva. A Definicija vrste i raznolikosti stanovništva u kosovskom Ustavu, udružena sa rečenicom da sudstvo treba da odražava tu raznolikost, mogla bi da bude dovoljna da se garantuje raznolikost u sudskim imenovanjima. Pod uslovom da postupak

1 Tradicionalno, preispitivanje ustavnosti zakona mogu da obavljaju sudovi a priori, pre nego što se zakon usvoji ili a posteriori, pošto taj zakon već funkcioniše. Za drugo rešenje, preovlađuju dva glavna modela: austrijski model, uspostavljanje specijalizovanog Ustavnog suda koji se bavi isključivo ustavnim pitanjima ili američki model, gde je nadležnost za ustavni pregled poverena Vrhovnom sudu. Oba sistema postoje u Evropi. Mnoge su države u centralnoj i istočnoj Evropi nedavno usvojile specijalizovane Ustavne sudove radi preispitivanja ustavnosti zakona i javnih akata jer se smatra da su oni snažni i efikasni u vreme tranzicije. 22 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

imenovanja nije politizovan, imenovanja na osnovu ličnih zasluga treba automatski da dovedu do raznolikosti sudskog kadra.

O poverenju javnosti u sudstvo Postavljeno je više različitih međusobno povezanih pitanja u vezi obezbeđivanja poverenja javnosti u sudstvo, naročito za neke sektore stanovništva. Opasnost od političkih uticaja na krivičnu pravdu putem izvršne kontrole policije i službe tužioca predstavljala je naročitu brigu. Podvučen je značaj pravednih, brzih i jeftinih sudskih postupaka za uspostavljanje poverenja javnosti. Nekoliko učesnika je primetilo da bi imenovanje većeg broja sudija i obezbeđivanje većih plata za njih bilo neophodno za uvećanje poverenja javnosti. Pored toga, potrebno je rešiti probleme oko stavljanja na snagu i izvršenja sudskih presuda. Pa ipak, poverenje javnosti ne može da postane odlučujući faktor prilikom organizovanja aranžmana nezavisnog sudstva, zato što prilikom sudskog odlučivanja jedna strana obično neće biti zadovoljna sa ishodom.

Izveštač: Ronald Hogiemstra - OMiK

IV Sednica: Ljudska prava Moderator: Volf-Majkl Mors, OMiK

Glavni govornici: Emilija Drumeva, bugarski ustavni sud Ron Hogiemstra, OMiK

Odgovaralac: Džezair Murati, šef parlamentarne grupe 6+

Zadatak: Ova sednica treba da obezbedi opšti pregled o razlozima za uključenje ljudskih prava u ustav i mehanizme

Prvi glavni govornik Glavni govornik je objasnila potrebu da se ljudska prava uključe u sam ustav. Pomenula je da je ovo po definiciji, zajedno sa razdvajanjem ovlašćenja, drugi element koji čini jedno društvo demokratskim.2 Dalje je objasnila da u ustavu, ljudska prava postaju osnovna prava jer su ona obavezujući izraz vrednosti koje povezuju društvo sa pojedincem.

Pošto ova prava predstavljaju objektivne vrednosti, ona su ‘direktno važeći zakoni’ koji opravdavaju obaveznu zaštitu. Zaštita je tako suština ovih prava bilo da su ona negativna prava (garantovanje slobode od mešanja kao što su bezbednost, sloboda, politička prava, sudska prava ili lekovi, prava na jednakost ili nediskriminaciju) ili pozitivna prava (preraspodela plodova individualnog doprinosa društvu kao što su društvena i privredna prava). Zbog ove razlike u vrsti, očekuje se da se i mehanizmi zaštite razlikuju. Član 16 deklaracije o pravima čoveka i građana iz 1789. godine. 2

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 23  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Pitanje koje se otvorilo tokom ovog teorijskog izlaganja bilo je koja ljudska prava spadaju u ustav. Ona je naglasila da uključenje ovih prava i mehanizama za njihovo ostvarivanje treba definisati nakon istraživanja, poređenja, uvođenja i studiranja međunarodnog prava.

O pravima manjina Prilikom razmatranja onih specifičnih ljudska prava koja se pominju kao prava manjina, podvukla je da su ona takođe kategorija osnovnih prava pa tako spadaju u ustav. Po definiciji, manjinska prava utelovljuju individualna prava svih pripadnika grupe kao i kolektivna prava neke manjinske grupe; u isto vreme ona je podvukla da ta prava treba da ispunjavaju funkciju integrisanja. Naglasila je da ipak ne postoji no univerzalni model bilo da se radi o ustavnom ili institucionalnom nivou, bilo o stepenu preciznosti u ustavu. Previše detalja može da suzi njegovo polje delovanja i mogu da se predvide neke buduće situacije.

Mehanizmi zaštite Zaštitni mehanizmi mogu da obuhvate interne mehanizme (odnosno preko propisa napraviti garancije da će se prava ostvarivati a kršenja kažnjavati). U slučaju ograničenja (a stoga, osim za prava koja se ne mogu menjati), princip proporcionalnosti treba da važi i da bude uključen u ustav. Što se tiče spoljnih mehanizama, pomenula je pristup pravnim lekovima uključujući direktni ili indirektni pristup ustavnom sudu ili uspostavljanje institucije ombudsmana. Jednu drugu kategoriju predstavljaju nadnacionalni mehanizmi, naročito proces integracije koji se odvija širom Evrope.

Drugi glavni govornik Drugi govornik imao je drugačiji pristup problematici ljudskih prava i njihovoj vezi sa ustavom. On je podvukao da, pošto su ljudska prava prvenstveno sadržana u međunarodnom zakonu i pošto su ona uključena u sporazume, najvažnija je stvar odnos između međunarodnog i nacionalnog zakona, i kako ih integrisati u nacionalne zakone. Govoreći o ustavnom okviru na Kosovu, objasnio je da iako standardi koji su sadržani u međunarodnim sporazumima o ljudskim pravima direktno važe, to ne daje objašnjenje njihovog odnosa sa domaćim zakonskim okvirom. To dovodi do problema kod primene ovih standarda u praksi.

Govoreći da ova dva modela uključenja međunarodnog zakona u nacionalni okvir predstavljaju ekstreme niza mogućnosti, govornik je sastavio listu elemenata na koje se mora obratiti pažnja prilikom pisanja ustava da bi se omogućila doslednost i efikasna zaštita ljudskih prava. U važne elemente spadaju: status sporazuma; njihovo stupanje na snagu; odnos sa domaćom zakonom; pravni lekovi za kršenja; i mehanizam povratne sprege da bi se izbegla buduća kršenja.

Diskusija Većina predstavnika bila je mišljenja da iako ustavni okvir na Kosovu obezbeđuje u određenoj meri zaštitu ljudskih a naročito manjinskih prava, on nije baš uspešan kad se radi o pozitivnim pravima kao što je pravo na rad. Opet se govorilo o ravnoteži između prava pojedinca i manjinskih prava kao i između ljudskih prava uopšte i opšteg interesa, kao o fundamentalnom pitanju na koje ustav treba da da odgovor preko čitavog ustavnog procesa.

Međutim, neki predstavnici izrazili su zabrinutost da mehanizmi treba da vode računa o stvarnosti na Kosovu naročito u pogledu specifične situacije i interesa svake zajednice na Kosovu. Sa te tačke

24 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

gledišta treba uspostaviti pragmatičniji pristup po pitanju zaštitnih mehanizama u smislu nivoa i shvatanja integracije svake od ovih zajednica.

Takođe je priznato da nivo spremnosti i obrazovanja stanovništva za odbranu njihovih prava predstavlja odlučujući faktor u obezbeđivanju delotvorne zaštite i da bi tako savršeni ustav ili instrumenti bili dovoljni da garantuju odgovarajuću zaštitu.

Izveštač: Patris Kesada, OMiK

V sednica: Izbori Moderator: Petra Bles, Pakt Stabilnosti Glavni govornik: Vernon Bogdanor, Brejznouz koledž na oksfordskom univerzitetu Glavni govornik: Vilijam Spenser, Grupa za javno međunarodno pravo i politiku

Odgovaralac: Nazim Jašari, parlamentarna grupa ORA

Zadatak Planirano je da ova sednica bude o izborima u kontekstu ustava, uključujući vrste izbornog sistema i odredbe o telu koje prati izbore.

Prvi govornik Prvi glavni govornik počeo je govoreći o metodama za obezbeđivanje pravednosti izbornih procedura, a posebno putem uspostavljanja izborne komisije. Podvukao je pet važnih funkcija: sprovesti izbore; obezbediti da granice izbornih jedinica budu pravedne; obezbediti da mediji pošteno izveštavaju i da sve stranke imaju jednako vreme emitovanja; obezbediti da stranke vode ispravne knjige doprinosa i troškova; obezbediti informisanje javnosti i glasača.

Objasnio je da postoje različiti modeli za izborne komisije: jedan se sastoji od nepristrasnih, nestranačkih članova kao što su sudije. Drugi predstavlja komisija čiji članovi čine ravnotežu među strankama. Ovu drugu komisiju može da predvodi nestranački član odnosno komisija može da ima i međunarodne članove. Važna stvar koju treba zapamtiti jeste da svaka izborna komisija mora da osvoji poverenje vlade tako što će biti nezavisna i transparentna.

Pošteno predstavljanje Govoreći o tome kako napraviti izborni sistem koji daje pravedno predstavljanje, pomenuo je različite izborne sisteme koje koriste evropske države:“ prvi dobija najviše ” model3, ili proporcionalno predstavljanje. Sistem je praktičniji kada se takmiči više političkih stranaka i, što je još važnije, daje pravednije predstavljanje manjina i pojedinaca sa naglaskom na jednakosti polova. Proporcionalno predstavljanje može se postići sa sistemom izbornih jedinica ili nacionalnim sistemom kao što je slučaj u Izraelu. Sve zemlje koje koriste proporcionalno predstavljanje zadaju prag koji neka stranka mora da postigne da bi bila predstavljena.

Podvukao je da je prilikom izbora izbornog sistema potrebno da se izabere da li će sistem omogućavati glasaču da glasa za kandidata (otvorena lista) ili za stranku (zatvorena lista). Govornik je preporučio ravnotežu za izborne jedinice sa više članova, u kojima žene ili manjine mogu da budu predstavljani na glasačkom listiću bez potrebe za nekim specijalnim proceduralnim pravilima.

Kao zaključak, govornik je podvukao da ne postoji idealni izborni sistem i da države moraju da izaberu onaj koji odgovara njihovim naročitim potrebama. 3 Gde stranka koja dobije veliku većinu u dobija veliku većinu u zakonodavnom telu koja može da bude i veća od stvarnog procenta glasova koji su dobili. PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 25  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Drugi govornik Drugi govornik je podvukao da u mnogim ustavima stoji tek nekoliko izbornih odredbi a izborni zakon je odvojen od ustava. To obezbeđuje način da se utvrde norme za zaštitu od manipulacije vladajuće stranke pošto je ustave teško menjati. Najčešće uključene odredbe jesu, između ostalog, sledeće: nezavisnost izborne komisije, sastav komisije; uslovi službe; pravo glasa; registracija birala; prava političkih stranaka; granice izbornih jedinica; pravila kojima se uređuju predsednički izbori; nacionalni izborni sistem; prava na kandidaturu; kvalifikacije kandidata; rokovi za izbore; vremenski raspored i rešavanje izbornih sporova.

Govornik je izneo zabrinutost oko uključenja prevelikog broja odredbi u ustav, ali je takođe podvukao da ovo služi kao korisna garancija demokratskog procesa. Postoji nekoliko “univerzalnih” principa u koje spada pravo svih ljudi na glas i kandidaturu, kao što je propisivanje obaveznih izbornih spiskova koji moraju da budu ažurni kao i uspostavljanje jasnih kriterijuma za podnošenje kandidature. Takođe postoji niz principa kojima se uspostavlja “jednakost” kao što su jednaka prava na glasanje; uravnotežena distribucija mesta; ravnopravnost opozicije; i jednakost nacionalnih manjina i polova. Da bi se obezbedila “pravičnost” država mora da omogući glasačima slobodu obrazovanja mišljenja. Država mora da bude neutralna u finansiranju izbora i treba da nameće kazne za kršenja kampanja. “Tajnost” se održava omogućavanjem da se glasa pojedinačno i privatno. I na kraju, “direktno pravo glasa” se omogućava tako što se makar jedan dom zakonodavnog tela bira direktno, neka nacionalna zakonodavna tela i neka veća.4

Odgovaralac Odgovaralac je podvukao da Kosovo ima odličan izborni zakon i uspešne slobodne i pravedne izbore za sobom, sa pravednim predstavljanjem stranaka i kandidata i medijskim izveštavanjem. Takođe je rekao da su finansijske obaveze ispunjene putem izbornog zakona a formalni uslovi za stranke i kandidate su ispunjeni, dok su procedure su ispoštovane.

Diskusija Učesnici su se bavili zaštitom manjina putem izbornog procesa. Složili su se da je predstavljanje manjina bitno ali se nisu složili oko toga kako ostvarili “pravedno” predstavljanje. Nekoliko diskutanata je mislilo da u ustavu treba predvideti “garancije” ili “rezervisana mesta” i možda neka rezervisana ministarstva, kao što je to i sada slučaj. Ostali su pitali da li neka država može stvarno da se zove demokratijom ako treba propisivati rezervisana mesta, podvlačeći da se trenutni sistem rezervisanih mesta na Kosovu nepravedan prema većinskim strankama.

Izveštač: Dženifer Ober, Grupa za međunarodno javno pravo i politiku

III Sednica: Druga ustavna pitanja Moderator Peter Vanhut, OMiK Glavni govornici: Pol Vilijams, Američki univerzitet, Vašingtonski koledž prava i škola međunarodne službe Volf-Majkl Mors, OMiK Odgovaralac: Naim Jerliu, LDK parlamentarna grupa

Zadatak Ova sednica bavila se svim elementima ustava koji nisu bili uključeni u druge sednice ali je o njima takođe trebalo govoriti. Ti između ostalog spadaju procedure za izmenu odnosno amandmane na ustav, primena međunarodnih sporazuma, kao i procedure za prenos suvereniteta na nadnacionalne organizacije.

4 Govornik je pomenuo bečku komisiju kao odličan izvor u kome se navodi izborna “baština” Evropske unije.

26 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  IZVEŠTAJI ZAPISNIČARA

Prvi govornik U svom izlaganju je glavni govornik izneo jednu listu elemenata i pokušao da ih poveže sa specifičnom situacijom na Kosovu. Prvo je podvukao da je procedura za izmene ustava koja se najviše koristi specijalno glasanje većine u parlamentu, posle čega može i ne mora da bude referendum. Podvukao je da je zakonska suverenost ustava osnovni princip. Državljanstvo može da se definiše ili navođenjem prava i dužnosti ili navođenjem uslova za državljanstvo. Ostala važan pitanja, po njegovom mišljenju, jesu zvanični jezici ili zaštićeni jezici, uslovi i trajanje vanrednog stanja. Međutim, naglasio je da pitanja kao što su grb, zastava, himna i glavni grad ne moraju da figuriraju u ustavu i mogu da budu ostavljena za kasnije zakonske mere.

Drugi govornik Govornik je napravio komparativnu analizu različitih vrsta ustava (uglavnom nemačkog, danskog i slovenačkog ustava) da istakne postojeći izbor mogućnosti. Takođe je podvukao potrebu da se koriste ovakve komparativne studije da bi se videlo koji bi model najbolje odgovarao za kosovsku situaciju. Govoreći o vrsti samog ustava, objasnio je da bi on mogao da bude bilo normativni ili simbolični; da bi mogao da ima relevantnu formulaciju ili da bude više ritualne prirode; da ustav može da bude ili zahtevan ili više opisan, i da to može da bude fleksibilan tekst (tumačenje) ili rigidniji; isto tako, amandmani se mogu donositi ili menjanjem formulacije u ustavu ili prilagođavanjem njegovog tumačenja. U osnovi, bilo je važno shvatiti da ne postoji idealni tekst nego rešenja moraju da budu prema situaciji. Stoga je važno razumeti da ustav nije tek neki tekst, nego se mora sagledati u svom društvenom i političkom okruženju.

Odgovaralac Odgovaralac je pomenuo proces statusa da bi podvukao da će suverenost ustava biti problematična za Kosovo ako on bude predstavljao rezultat pregovora a ne narodnog glasanja. Stoga je govorio u prilog ustavnog procesa koji će predstavljati rezultat legitimnog procesa, a prema njemu Skupština treba da ima vodeću ulogu. Skupština takođe treba da obezbedi učešće svih zajednica da bi ovaj proces bio inkluzivan i da bi se stvorio osećaj vlasništva.

Takođe je pomenuo pitanje odbrambenih snaga, podvlačeći da ovaj element takođe treba da bude deo debate, jer će ustav morati da obezbedi odgovor na ovo pitanje. Takođe je rekao da je ovo deo pregovora o statusu.

Diskusija Većina pitanja o kojima se govorilo tokom ove sednice već su bila pomenuta na prethodnoj sednici pošto je fokus uglavnom bio na interakciji između procesa rešavanja statusa i ustavnog procesa. Učesnici su priznali činjenicu da iako su ova dva procesa povezana, bolje je baviti se pitanjima koja nisu vezana za status da bi se izbeglo da paralelni procesi idu u suprotnim pravcima. Preostalo pitanje bilo je koliko će rešavanje statusa ići daleko. Neki diskutanti su izrazili mišljenje da je mala verovatnoća da će novi ustav davati manje od trenutnog ustavnog okvira, naročito manjinama. Stoga je važno sačekati ishod pregovora.

Izveštač: Lodevijk Vanust, OMiK

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 27  28 28 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 29  Lista učesnika

Učesnici okruglog stola PERCI

1. Ambasador Werner Wnendt (Šef Misije OEBS-a 35. Dragiša Krstović (SLKM) na Kosovu) 36. Vesna Jovanović (SLKM) 2. Kolë Berisha (Predsednik Skupštine Kosova) 37. Slađan Ilić (SLKM) 3. Anna Gorska (OEBS) 38. Snežana Milić (SLKM) 4. Paul Williams (Ekspert) 39. Jakup Krasniqi (PDK) 5. William Spencer (Ekpert) 40. Hydajet Hyseni (PDK) 6. Amjad Atallah (Ekspert) 41. Hajredin Kuqi (PDK) 7. Frederick Lorenz (Ekspert) 42. Fatmir Limaj (PDK) 8. Jennifer Ober (Ekspert) 43. Selvije Halimi (PDK) 9. Vernon Bodganor (Ekspert) 44. Enver Hoxhaj (PDK) 10. Emilia Drumeva (Ekspert) 45. Fehmi Mujota (PDK) 11. Muscat Azzopardi (Ekspert) 46. Bajram Rexhepi (PDK) 12. Zlatko Dimitroff (UNOSEK) 47. Arsim Bajrami (PolStrat) 13. Petra Blaess (Pakt za stabilnost) 48. Nekibe Kelmendi (PolStrat) 14. Ramë Manaj (SK) 49. Esat Stavileci (PolStrat) 15. Daut Beqiri (SK) 50. Zejnullah Gruda (PolStrat) 16. Isa Mustafa (KPK) 51. Ilir Dugolli (PolStrat) 17. Bardhyl Hasanpapaj (MP) 52. Ismet Salihu (PolStrat) 18. Gjergj Dedaj (ZI) 53. Sabri Hamiti (LDK) 19. Zylfi Merxha (ZI) 54. Melihate Termkolli (LDK) 20. Sabit Rrahmani (ZI) 55. Malsore Gashi (Asistentkinja Mrs. Termkolli) 21. Gjylnaze Syla (AAK) 56. Sadudin Berisha (LDK) 22. Zylfije Hundozi (AAK) 57. Naim Jerliu (LDK) 23. Mazllom Kumnova (AAK) 58. Lutfi Zharku (LDK) 24. Myrvete Dreshaj (AAK) 59. Nazim Jashari (Ora) 25. Bislim Hoti (AAK) 60. Fatmire Kollqaku (Ora) 26. Xhevdet Neziraj (AAK) 61. Afrim Demiri (Ora) 27. Džezair Murati (6+) 62. Albert Prenkaj (Ora) 28. Mahir Yağcilar (6+) 63. Agon Vrenezi (Ora) 29. Altay Soroy (6+) 64. Chad Rogers (NDI) 30. Ergin Koroglu (6+) 65. Ben Crampton (EZ) 31. Bajram Latifi (6+) 66. Fredrik Wesslau (UNMIK) 32. Ferid Muhić (6+) 67. Bryan Hopkinson (UNMIK) 33. Ranđel Nojkić (SLKM) 68. Oleg Levitin (Šef Kancelarije UNMIK-a u Skoplju) 34. Oliver Ivanović (SLKM)

30 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Lista učesnika

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 31 31  Prezentacije

Globalna dobrotvorna advokatska firma

POSTUPAK PISANJA USTAVA

Prezentacija Pola R. Vilijamsa 21. juli 2006. godine

POSTUPAK DONOŠENJA USTAVA Želeo bih da se zahvalim Kolju Beriši i ambasadoru Vnetu što su ne pozvali da učestvujem na ovom seminaru, i da se zahvalim Franklinu De Vrizu, Bljerimu Velji i Dženifer Ober na trudu oko organizovanja ovog seminara. Takođe bih se zahvalio učesnicima što od nas traže pomoć za pisanje kosovskog ustava. Za mene je velika čast što mogu da govorim o svojim idejama i utiscima sa onima koji će pisati ustav za Kosovo. Domaćini su me zamolili da seminar otvorim sa nekoliko reči o savremenoj praksi država u vezi sa stvaranjem ustava.

Svrha Svrha moje prezentacije biće da dam pregled osnovnih elemenata postupka donošenja ustava koji se u zadnje vreme koriste u post- konfliktnim državama. Pri tome ću koristiti naučene lekcije iz nekoliko skorašnjih post-konfliktnih ustavnih modela, uključujući Južnu Afriku, Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Avganistan i Irak. Ovome ću prići iz vrlo praktičnog ugla. [primedbe o učesnicima iz PILPG - Bosna i Dejton, nedavne prerade, prošlo leto u Iraku (Spens); za tri godine u Palestini (Amđad); upravo zamoljen da pregledam novi Nagorno-Karabah ustav; novi projekat u Gruziji (Rik Lorenc), i tek se vratio iz Šri Lanke.] Počeću kratkom analizom onog što se zove “novi ustavi” za dvadeset prvi vek, što znači pojam zajedničkog pisanja ustava. Zatim ću ispitati opšte mehanizme koji su neophodni za svaki demokratski ustavni proces, i govoriti o važnosti samog postupka pisanja ustava. Onda ću govoriti o pet lekcija naučenih o procesu donošenja ustava. Završiću kratkim delom o vođenju uloge međunarodne zajednice.

Introduction Za poslednjih dvadeset godina, nakon talasa pisanja post-konfliktnih ustava, pojavio se pristup “novih ustava”, koji se koncentriše na demokratski proces na isti način kao i na demokratski rezultat.1 Jedna od najvećih zamerki tradicionalnim načinima pisanja jeste da su oni statični, nepokretni, ugovorni pristupi procesu stvaranja ustava. Dok tradicionalni pristupi ustave vide kao “svršen čin,” novi način je usredsređen na “učesničko stvaranje ustava” ili “ustav o kome se razgovara.”2 Novi pristup karakteriše veća transparentnost i učešće šire javnosti. Proces takođe karakteriše veće međunarodno uključenje - odnosno “zajednički međunarodni trud.”3 Kao posledica toga, legitimitet ustavnog procesa i samog ustava meri se stepenom u kome je proces uključujući, otvoren, demokratski, društveno uključujući i transparentan, i u kome su oni koji pišu ustav odgovorni i izabrani na demokratski način4 1 Vivijan Hart, Demokratsko donošenje ustava, američki Institute za mir, Specijalni izveštaj br. 107, juli 2003. godine, može se naći na http://www_usip. org/pubs/speciaheports/sr107.html (poslednji put posećena 3/31/05). 2 Id. 3 Margaret A. Burnam, Donošenje ustava u Južnoj Africi, Bostonski Pregled iz 1998. godine, http://www.nidcbowen.org/p2/rni/reports/ustav_making.htm (poslednji put posećeno 3. aprila 2005. godine) 4 Vidi gore Hart 1. 32 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Osnovni elementi ustavnog procesa Da se sada vratimo na sam proces. Ustavni proces obično karakteriši četiri faze: • faza pripreme; • faza pisanja ustava; • faza javnih konsultacija; i • faza konačne rasprave i usvajanja.

Prva faza: Faza pripreme • fazu pripreme karakterišu: • Prvi pregovori o proceduri, postupku pisanja i utvrđivanju realnih vremenskih rasporeda; • Dogovor oko osnovnih principa koji će voditi ustavni proces; • Prvo obaveštavanje javnosti i konsultacije, nacionalni dijalog o ustavnim izmenama ili mogućim preradama; • Moguće usvajanje privremenog ili tranzicionog ustavnog dokumenta; (ovo na Kosovu već postoji) • I uspostavljanje ustavne komisije.

Druga faza: Faza pisanja Ustava • Uspostavljanje izabrane ustavne komisije ili skupštine koja će nadgledati pisanje konačnog dokumenta; • Široke konsultacije sa pravnim stručnjacima i savetnicima, međunarodnom zajednicom, spektrom interesnih strana, svim političkim strankama kojih se ustav tiče i opštom javnošću; • Priprema prvobitnog nacrta ustava, preko transparentnih komisija za pisanje i sa redovnim informisanjem o mišljenju javnosti, te biranje međunarodnih savetnika kao i domaćih i međunarodnih pravnih savetnika.

Treća faza: Period javnih konsultacija • Informisanje nacije i građanska edukacija, medijske kampanje, primanje komentara javnosti i sugestija; • Korišćenje tradicionalnih i novih metoda pregovaranja, pre ili za vreme početka pisanja novog ustava; vebsajt • Organizovano učešće svih grupa-naročito žena, manjina, svih političkih i opozicionih stranke i građansko društvo;

Četvrta faza: faza konačne rasprave i usvajanj • Period za modifikovanje nacrta ustavnog teksta da bi se uključili komentari i predlozi javnosti i stručnjaka; • Rasprava ustavne komisije, parlamenta ili sudova, kao i javnosti, radi potrebnih pregleda, izmena i dopuna ili većeg uključenja javnosti; • Opšte odobrenje i usvajanje konačnog teksta preko ustavne komisije, izabranih predstavnika ili postupka narodnog referenduma; • Postupak posle usvajanja ili informisanje javnosti, nacionalna ratifikacija, i konferencija o legitimnosti konačnog proizvoda.

Pet pravila pisanja Ustava (Iz dokumenta koji je napisala Dženifer Vidner za američki Institut za mir)

Pravilo 1: Ograničiti privid službeničke/okupatorske dominacije Službenička kontrola postupka pisanja može da oduzme legitimitet ustavu i da poseje nepoverenje. Takođe, pojava kontrole neke međunarodne sile, kao što je koalicija u Iraku, OHR u Bosni, ili UNMIK na Kosovu može da oduzme legitimitet ustavu.

Više o umanjivanju osećaja službeničke dominacije: Imenovati jedan okrugli sto ključnih aktera koji mogu da biraju od jednog niza mogućih oblika ili modela. Preduzeti otvoreno ocenjivanje postupaka koji se ocenjuju.

Umanjiti izgled službeničke kontrole nad postupkom, delegiranjem dela imenovanja odbora za pisanje opozicionim strankama.

Pronaći opšte uvaženog neutralnog državnika bez lokalnih političkih ambicija koji treba da predsedava. Naravno, ovo je lakše reći nego učiniti.

2. pravilo: Obezbediti višestruke prilike za učešće Učešće javnosti može da da korisne ideje. Ono daje model za buduće demokratsko ponašanje Širenje informacija i oblikovanje sposobnosti običnog građana da prati pridržavanje osnovnih uslova Pomaže da se spreče napadi o kolaboraciji ili spoljnoj kontroli

Mere za obezbeđivanje višestrukih prilika za učešće: Konsultujte se sa običnim građanstvom pre nego što podnesete drugi tekst na raspravu (rasprave, istraživanja, pismeni podnesci) (2 miliona u Južnoj Africi – 30.000 u Iraku) PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 33  Prezentacije

Omogućite društvenim i ekonomskim grupama i slabo zastupljenim strankama iz zajednice da imenuju predstavnike koji će biti pored izabranih delegata.

3 pravilo: Izaberite pravila koja neguju kompromis Mnogi postupci pisanja propadaju zato što se kompromisi o pitanjima od najvećeg značaja neadekvatno strukturišu.

Mere biranja proceduralnih pravila koja neguju kompromis: Izaberite niske uslove za većinski kvorum ili pravila glasanja kvalifikovane većine nad visokim kvorumima i prostim većinama (pomaže da se izbegne bojkotovanje)

4. pravilo: Fokus na budućnosti Važno je gledati u budućnost radi uspeha postupka pisanja jer to pomaže delegatima da izbegnu protivoptužbe.

Mere za koncentrisanje na budućnost: Počnite od nekog tehničkog šablona (teksta) u kome se navode mogućnosti i obezbeđuje nacrt formulacije teksta –a ne od praznog papira, i pozovite na raspravu o tehničkoj formulaciji. Izbegavajte uvodne govore u kojima se podvlači prošlost – ograničite vreme za uvodna izlaganja. Bar tematski pravni odbori koji se bave neustavnim pitanjima. Ovo je postupak odvojen od pregovora o konačnom statusu. Ne pokušavajte da sve uredite ustavom, ali on treba da odražava opšte principe Upotrebite ustav da definišete odnos između različitih zajednica, i da uspostavite ostvarljive mehanizme za omogućavanje i razvoj odnosa (Makedonija da, Bosna ne) Ustav nije samo zakon, on je važniji od zakona, on je otelovljenje principa koji će voditi kosovsku državu, i njime se uspostavljaju mehanizmi za politički kompromis i za efikasnu samoupravu.

5. pravilo: Unapred usvojite jasan poslovnik Neodređenosti oko oblika i rasporeda dovode do nepoverenja i navoda o manipulisanju.

Mere za smanjenje neodređenosti u postupku: Prvo objavite jasan raspored, sa kriterijumima koji omogućavaju produžavanje (jer će fleksibilnost sigurno biti potrebna) Pravila izradite na zatvorenim sastancima odbora, ali uz dosta privatnih konsultacija Omogućite simultano tumačenje, brz prevod, brzo objavljivanje tekstova.

Međunarodna zajednica Ako vi ne pišete – onda će oni. Pozovite određenu pomoć - dajte međunarodnoj zajednici zadatak da radi konkretna istraživanja i obaveštava. Ne tražite da rade na formulaciji. Donesite poslovnik o tome kako i kada međunarodna zajednica može da bude pozvana da pomaže. Pazite se eksperimentalnih ustavnih konstrukcija: Pazite na lične planove – ovo mora da bude kosovski ustav za sve Kosovce.

Zaključak: Dug i komplikovan postupak. Mnogo strana koje treba uskladiti. Specifična uloga političkih stranaka, javnosti i međunarodne zajednice. Mora da se ima dobro organizovan postupak. Možda je još važnije od konačnog statusa – po tome što Kosovci potpuno poseduju postupak.

34 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Prof. dr Arsim Bajrami Profesor ustavnog prava na fakultetu prava u Pristini Uloga ustava u demokratskim zemljama

Ustav kao sporazum izmedju gradjana za uspostavljanje i sprovodjenje javnih politika USTAVNI APEKTI RASPODELE VLASTI I Ustav kao akt institucijonalizacije vlade i njena PARLAMENTARNOG NADZORA VLADE ogranicenja (komparativni ustavni pregled) Ustav kao osnov za uspostavljanje politickog, ekonomskog i socijalnog sistema Ustav i sistem vlade

Kosovski ustav u kontekstu Ustav i proces pregovora konacnog statusa Novi ustav –konstituivni akt osnivanja nove Ustavni principi za prava manjinskih zajednica drzave, na Kosovu, njihova zastita, predstavlajnje u Kosovski ustav -akt garantovanja prava institucijama lokalne i centralne vlasti; manjinskih zajednica na Kosovu Ustavni principi reforme loklane vlasti Novi ustav Kosova- osnov funskionisanja Kosovski ustav i Skupstina Kosova palamentarne demokratije na Kosovu Potreba izbegavanja ustavnog vakuma posle Ustav Kosova- osnov za evro-atlantsku konacnog statusa. integraciju Kosova Uloga gradjana i ustav

PODELA Princip podele vlasti i oblici vladanja DRZAVNE VLASTI Ustavnopravna i zakonodavna vlast Parlamentarni sistem Izvrsna-administrativna vlast Predsednicki sistem Sudska vlast Kombinovani parlamentarno-predsednicki sistem

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 35 35  Prezentacije

Odnos izmedju vlasti Funkcije podele vlasti (checks and balance) Odnos izmedju Nezavisnost vlasti zakonodavne i izvrsne vlasti Medjusobno ogranicenje vlasti Odnos izmedju Obezbedjenje ravnoteze u demokratiji zakonodavne i sudske Sistem check and balances (provera i vlasti uravnotezavanje) Odnos izmedju i izvrsne i sudske vlasti

Nacini podele vlasti Podela vlasti u SAD

Tecna podela vlasti –isprepletanje izmedju vlasti Predsednicki americki sistem

Tvrda podela vlasti - nezavisnost i ocuvanje Izvrsna vlast ravnoteza Zakonodavna vlast Sudska vlast (Predsednik) (Kongres) (Vrhovni sud)

Izmesana podela vlasti – reciprocne intervencije

Kongres Predsednik

Struktura Kongresa se Nosioc izvrsne vlasti gde se i sistem vladanja naziva sastoji: predsednickim Dom predstavnika (435 predstavnika) Senat (100 senatora)

Bela kuc kuca

36 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Vrhovni sud Vrhovni sud kao nosioc sudske vlasti, koji osim klasicnih sudskih funkcija ima i ove funkcije: Kontrolu i zastitu ustavnosti i zakona Resava konflikte nadleznosti izmedju federacije i federativnih drzava

Inauguration of the President Vrhovni Sud

Odnos izmedju Kongresa i Predsednika Budzeti kao mehanizam kontrole Dzon Stjuart Milje istakao Clan I, poglavlje 9, ustava utvrdjuje “pravi zadatak skupstine da “nijedna para iz Trezora se neæe potrositi za ono sto nije zakonom predstavnika je da nadzire utvrdjeno”.Ova odredba Kongresu obezbedjuje (vlast nad i kontrolise vladu.” Ovo je novcanikom) zadnju rec za funkcija koju Kongres trosenje sredstava Kancelarija za administraciju nastavlja da sprovodi i dan budzeta (Kancelarija za rukovodjenje i budzet-OMB) koja je danas sa jednom osnivana od Kongresa 1921. istaknutonm nezavisnosæu godine i nadzire i priprema budzet izvrsne prirode

Kabine Kabinet Dzerald Dzeralda a Forda Forda

Institucija dovodjenja pred sudom Potpisivanje zakona (impeachment) Kongres moze da se protivi Ustavnotvorna konvencija je odredila da niko ne moze biti iznad predsedniku na nekoliko zakona i da svaki predsednik i bilo nacina: obesnazi svaku koji drugi visoki funksioner moze rezoluciju koja podrzava biti doveden pred sud Predsednika, smanjuje ili Impicment (dovodjenje ispred suda) je krajnji mehanizam koji je zaustavlja fondove za stalno prisutan u izvrsnoj vlasti, vodjenje rata (npr. Bus j od kao jako srdstvo protiv tiranije i Kongresa zatrazio vise od 80 arbitrarnosti ove vlasti, kao sto bi se Josef Stori izrazio “da zastiti miliardi dodatnih dolara za drzavu od velikih zloupotreba” rat u Iraku 2005. godine)

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 37  Prezentacije

Procedura impicmenta Impicment je sproveden jako retko, samo u slucajevinma protiv predsednika Andreja  Nosioc optuzbe je dom Dzonsona 1868. godine (sa predstavnika doke se Senat oslobadjanjem od optuzbe), Andrei Dzonson

konsituise kao sud koji sudi i protiv predsednika Ricarda odlucuje o presudi. Presuda moze biti oslobadjajuæa ili Niksona 1973. godine (daje kaznjavajuæa (gde sa dve ostavku pre glasanja doma trecine glasova se moze predstavnika) i protiv otpusiti Predsednik). predsednika Bila Klintona ( sa Predsednik Vrhovnog Suda predsedava tokom sudjenja oslobadjajucom presudom) Ricard Nikson

Bil Klintoi

AFERA VOTERGEJT (WATERGATE) AFERA LEVINSKI (LEWINSKY)

Afera Vatergejt sa Niksonom gde je on doziveo ne samo Februara 1999. se zavrsila jaku poziciju izabranog kriza kada Senat nije uspeo predsednika glasom naroda, da obezbedi dve trecine nego je doziveo kako glasova za otpustanje kombinacija raznih vlasti predsednika. sprovedenih od Kongresa i Sud senata je bio pod Vrhovnog Suda, kao i javno uticajem javnog mnenje dva mnenje i mediji mogu otpustiti naprema jedan da ne kazni svakog predsednika Klintona jer su visoko procenili njegov rad

Kompleks Vatergejt Klintonovo sudjenje

Slucaj - Bil Klinton-AFERA LEVINSKI Imenovanje sudije Vrhovnog Suda Godine 1998. mediji i stampa Imenovanje sudija od strane su objavili aferu predsednika predsednika predstavlja jako Bil Klintona sa stazerkom vazan nacin kontrole nad medicine u Beloj kuci, Monika Levinski vrhovnim sudom Predstavnicki dom na bazi U jednoj studiji (1980. godine) iskaza da je ono sto je od 84 kandidaturaa, 76 sudija, predsednik ucinio moze predsednici su izabrali na ttaj smatrati za “teskim krivicnim delom i zloupotrebom” kao i nacin da su birali ljude koji su laznim svedocenjem i jednakih politickih gledista sto opstrukcijom pravde koja je je pokazatelj nacina donsenja zabranjena ustavom SAD odluka od strane sudija podnosi optuzbu za impicment Trenutne sudije vrhovnog suda Villiam Dzeferson Klinton

38 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Podela vlasti u Velikoj Britaniji Principi podele vlasti u Francuskoj

•K ontrolisani predsednicki sistem Kruna •B icefalizam i prtupotpis Parlament (Dom e predstavnika, 659 clanova i dom lordova sa 1185 clanova) •K oaliciona vlast sa dvostrukom odgovornoscu Neujednaceno dvo-komorstvo •Ujednaceno dvo-komorstvo –Nacionalna Skupstina 9 Homogena vlada u obliku kabineta poslanika i senat 0 clanova

Premijer (odredjuje se od pripadnosti partije koja •K ombinovani vecinski proporcionalni izborni sistem ima vecinu u domu naroda) •Ustavni savet

Podela vlasti u Nemackoj Podela vlasti u Italiji

Federalna Skupstina (Bundestag) Principi vladanja Federal Savet (Bundesrat) Parlamentarna republika Predsednik (Bundespresident) Ujednaceno dvo-komorstvo Federalna Vlada (Bundesregierung) Visestranacki sistem Federalni Kancelar Federativni Ustavni Sud (Bundesverfassungsgericht) Kaliciona vlada Nemacka Centralna Banka (Bundesbank) Uloga grupa za interese i grupa za presiju

Zakonodavna funkcija parlamenta Podela vlasti u buducem Ustavu Kosova 1.Sistem vladanja na Kosovu se bazira na principu podele vlasti i sistema reciprocne kontrole ♦Usvajanje i izmena Ustava vlasti u funkciji utvrdjivanja jednakosti izmedju njih;

Izvrsna vlast se sprovodi od Vlade Kosova . Vlada je glavni autoritet u rukovodjenju sa ♦Usvajanje zakona drzavom i sprovodjenju zakona i drzavnih politika. Vlada je potcinjena parlamentarnoj kontroli;

3. Zakonodavna vlast se sprovodi od Skupstine Kosova, koja ce imati potpunu zakonodavnu ♦Usvajanje opstih akata vlast i bice i ustavotvorna. ♦Ratifikiacija medjunarodnih sporazuma 4.Predsednik Kosova je simbol jedinstva gradjana, legitimni predstavnik unutar i van zemlje garantuje demokratsko i ustavno funksionisanje institucija Kosova. ♦Usvajanje budzeta 5. Sudska vlast se sprovodi od nezavisnih sudova.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 39  Prezentacije

Izborna funkcija parlamenta Nadzorna funkcija parlamenta ♦U parlamentarnim sistemima, parlament bira i ♦Predvidjena sredstava- nadzire vladu i predsednika vlade -Albanija, ♦usvajanje budzeta i periodicnih izvestaja Kosovo itd. ♦Varedna sredstva- ♦U mesanim parlamentarnim-predsednickim sistemima, parlament bira vladu, dok se ♦parlamentarne pitanja, predsednik bira od gradjana-Francuska ♦interpelacija, ♦U predsednickim sistemima, vladu bira ♦anketne komisije, predsednik ♦predlaganje izglasanja i raspustanje vlade

Preporuke za Ustav Kosova Preporuka I. Odnosi izmedju predsednika Kosova sa Skupstinom treba da se odredjuju na taj nacin da se Predsedniku prizna mogucnost za predlaganje zakona, pravo veta na suspenziju, proglasenje zakona i otpustanje Skupstine. Sa druge strane Skupstine moz podneti ustavnu optuzbu prema predsedniku zbog krsenja Ustava i izdajnickog cina i da zapocne proceduru ispred Ustanog Suda Kosova, koji u glasanju sa 2/3 moze da smeni Predsednika. Preporuka II. sto se tice odnosa Skupstine i Vlade, Kosovski Ustav treba da institucionalizuje parlamentarnu Kontrolu preko ustavnih instrumenata, koje mogu dovesti do izglasanja nepoverenja vlade. U slucaju izgclasanja poverenjaprema vladi, Predsednik Kosova u cilju izbegavanja parlamentarne krize moze raspustiti parlament i da raspise privremene parlamentarne izbore. Preporuka III. Novi ustav Kosova treba da garantuje nezavisnost pravosudja, stiteci ovu vlast od politickih uticaja Skupstine i Vlade. Ovo ce se ostvariti preko postovanja ovih ustavnih principa; izboru sudija za duze mandate; imenovanje sudije od predsednika Republike, nezavisno finansiranje itd. Kljucnu ulogu u obezbedjenju nezavisnosti sve tri vlasti, imace Ustavni Sud koji treba da resi ustavne konflikte izmedju sva tri vlasti i bice krajnja vlast u zastiti Ustava.

40 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

PILPG P ILP G

Najvazniji deo izgradnje drzave – donos enje Us tava • B iranje s trukture drzave • Organizovanje izvrs ne vlas ti Lekcije o izgradnji ins titucija iz primera • Organizovanje zakonodavne P ales tine vlas ti • Organizovanje s uds kog s is tema

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave Biranje strukture drzave – nacrt formulacije • K oji s is tem najbolje odgovara potrebama s tanovnika za • Unitarna drzava, s a s vojom teritorijom i nacijom, preds tavlja s amoopredeljenjem, ekonoms kim blagos tanjem i individualnim nedeljivi entitet. ljuds kim pravima? • U kontinuumu – konfederalni ------- federalni ----- unitarni • F ederacija je federalna drzava. • Unitarni s is temi s u dos ta centralizovani s a malo ovlas cenja za lokalne ili regionalne vlas ti • K onfederacija je zajednica [imena udruzenih drzava]. • F ederalni s is temi imaju paralelne linije ovlas cenja [K onfederacija] ima s voj us tav, zakon i vladine ins titucije. S va • K onfederacije povezuju dve ili vis e jedinica koje vec pos toje da ovlas cenja koja nis u izricito dodeljena centralnoj vladi bi obrazovale zajednicku vladu za ogranicene us tavno rezervis ana s u za drzave. us pos tavljene s vrhe.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map Map

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave – primer P ales tine B iranje s trukture drzave – primer P ales tine • K oji s is tem najbolje odgovara potrebama s tanovnika za • P ales tins ki odgovor s amoopredeljenjem, ekonoms kim blagos tanjem i individualnim ljuds kim pravima? • Hibrid u kome bi pales tins ka drzava bila unitarna drzava ali • Iz pers pektive pales tins kog opredeljenja, cini s e da je najbolje • S a znacajnom i s talnom ekonoms kom interakcijom s a Izraelom, res enje s tvaranje unitarne pales tins ke drzave od 22% is torijs ke zahtevajuci znatna preklapanja ekonoms kih modela, uredbi, P ales tine s as tavljene od Zapadne obale i pojas a G aze. zakona i s tranih aranzmana. • Medjutim pos le s koro 0 godina okupacije, ekonomije i Zapadne Obale i pojas a G aze potpuno s u povezane s a izraels kom. • P rava izbeglica i pitanje ravnopravnos ti pales tins kih gradjana P rekidanje tih ekonoms kih veza vec je izazvalo ogromna Izraela os tala bi za buduce pregovore. izmes tanja i, potpuno nezavis na P ales tina ogradjena od Izraela morala bi da potros i s ledece dve decenije u pokus aju da s tvori odvojene ekonoms ke veze s a s labijim jordans kim i egipats kim ekonomijama od Zapadne Obale i pojas a G aze. • Iz pers pektive individualnih ljuds kih prava, proterani P ales tinci ili oni koji s u na drugi nacin ras eljeni iz s vojih domova u Izraelu kao i 8% izraels kih gradjana koji s u P ales tinci, ne bi mogli uvek da os tvare s voja prava u 78% teritorije koja bi bila definis ana kao is kljucivo jevrejs ka drzava. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 41  Prezentacije

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave – primer P ales tine tine B iranje s trukture drzave – primer P ales tine tine • P ales tins ki odgovor • P ales tins ki odgovor • clan : P ales tina je nezavis na, s uverena drzava s a republickim • clan : P ales tinci koji s u proterani ili s u emigrirali iz s is temom. Njena teritorija je nedeljiva jedinica unutar njenih P ales tine zbog rata iz 98. godine, i kojima je granica na dan  juna 967. godine i njene teritorijalne vode, us kracen povratak imaju pravo da s e vrate u bez prejudiciranja prava garantovanih medjunarodnim pales tins ku drzavu i budu njeni drzavljani. Ovo pravo rezolucijama koje s e odnos e na P ales tinu. Za s ve s tanovnike ove teritorije vazi is kljucivo pales tins ki zakon. je s talno i ne moze da is tekne. P ales tins ka drzava pokus ava da os tvari legitimno pravo P ales tins kih izbeglica na povratak u domove i na ods tetu a putem pregovora, politickih i s uds kih kanala, u s kladu s a R ezolucijom S kups tine Ujedinjenih nacija 9 iz 98. godine i s a principima medjunarodnog zakona.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti • P ored jednog s pektra drzavnih s truktura, drzave mogu da • As imetricna decentralizacija vlas ti izaberu da decentralizuju ovlas cenja radi zadovoljavanja • Neke drzave mogu da odaberu da prenes u dis proporcionalnu kolicinu odredjenih potreba ukljucujuci: ovlas cenja na neki odredjeni region. • T o moze da bude u obliku aranzmana s pecijalne autonomije kojima s e • Delineaciju provincijalnih granica; nekom regionu ili provinciji daje odredjeni s tatus . • As imetricnu decentralizaciju ovlas cenja; • Akcenat je na ovlas cenju regiona da kontrolis e s voje pos love, umes to • Odredjivanje koja ce ovlas cenja vrs iti centralna vlada da bi s e da bude u nacionalnim ins titucijama. obezbedila us kladjivanje okvirnih zakona i zakona s a • U as imetricnoj federaciji, neke drzave mogu da dobiju razlicita ovlas cenja, ili da imaju vecu autonomiju od os talih. provincijalnim zakonima; • T o moze da ide dotle da mogu da potpis uju s porazume i bave s e • Us pos tavljanje ins titucija za negovanje s aradnje izmedju s poljnom trgovinom. centralne i provincijalne vlade; • T akodje lokalna s kups tina moze da ima pravo da donos i zakone o s vim • Opis nacina za res avanje s porov izmedju dva nivoa vlade; pitanjima vezanim za lokalne pos love, pri cemu taj entitet ima s voju autonomnu vladu s a zakonodavnim, izvrs nim i s uds kim ogrankom, a • Zabrana us tavnih amandmana koji menjaju os novne odnos e region dobija odredjena ovlas cenja tokom tranzicionalnog perioda dok izmedju centralne i provincijalnih vlada. s e ne odredi konacni s tatus regiona. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 0 Map Map

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti • Ovlas cenja koja ima is kljucivo centralna vlada • Ovlas cenja koja ima is kljucivo provincijalna vlada • G eneralno, u minimalna os novna ovlas cenja • G eneralno u tipicna ovlas cenja dodeljena koja ima centralna vlada s padaju: provincijalnoj vladi s padaju: • Oruzane s luzbe i nacionalna bezbednos t • Obrazovanje, • Inos trani pos lovi, • Zdravs tvo, • Monetarna politika, carina i dazbine, • S ocijalno blagos tanje, • K omunikacija, • P olicijs ka ovlas cenja, • Lokalne dazbine, • Medjuregionalni trans port, • R egionalni trans port, • K ontrola duga, • P onekad nadzor nad eks ploatacijom prirodnih • Imigracija i naturalizacija, dobara, proizvodnja i kontrola. • V odjenje nacionalne ekonomije. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

42 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti • Ovlas cenja koja dele centralna i provincijs ke vlade • P roces kojim provincijalne vlade vremenom preuzimaju • zdravs tvo ovlas cenja • blagos tanje • Mogu s e us pos taviti kriterijumi u us tavu koji moraju da budu • pros veta zadovoljeni pre decentralizacije bilo kog ovlas cenja, kao s to s u • s tanovanje • Us lovi vezani za velicinu s tanovnis tva • trans port i s aobracajni propis i • Zrelos t javne adminis tracije i infras trukture • ocuvanje zivotne okoline • S tepen ekonoms kog razvoja i • policija i upravljanje zatvorima • Utvrdjivanje finans ijs ke s pos obnos ti.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map Map

P ILP G P ILP G

B iranje s trukture drzave drzave – decentralizacija vlas ti Decentralizacija vlas ti – problemi P ales tine • R es avanje s porova izmedju C entralne i provincijalnih vlada • Drzave pis u us tave koji pre s vega odrazavaju njihova licna • Mnogim pos leratnim us tavima s e propis uje da s porovi izmedju is kus tva, ukljucujuci s trahove i nade. C entralne vlade i provincijalnih vlada oko us tavnos ti aktivnos ti, • U araps koj regionalnoj s ituaciji pos toje izuzetno s nazne izvrs ne zakona, ovlas cenja, ili politike one druge s trane mogu da s e vlas ti s a s labim ili nepos tojecim provincijama, regionima ili cak res avaju u us tavnom s udu. zakonodavnim telima. • S matra s e da je kratka pales tins ka is torija upravljanja s a pales tins kom vlas cu kao adminis trativnom rukom izraels ke okupacije pogres na, korumpirana i bez provere i kontrole. • T ako da pales tins ki us tav predvidja jaci parlamentarni s is tem nego s to je to norma u araps kom s vetu. • P oliticka vlas t moze da s e s provodi s amo putem jas nih zakons kih kanala.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

P ILP G P ILP G

Decentralizacija vlas ti – problemi P ales tine Decentralizacija vlas ti – problemi P ales tine • clan 8: Zakonom s e uredjuju odnos i izmedju vlade i lokalnih • clan 09: S avetodavno vece s e us pos tavlja ovim jedinica na os novu adminis trativne decentralizacije. J edinice us tavom i ono ima s to pedes et clanova; ono ima lokalne vlas ti imaju zakons ki s tatus . Njihova veca s e biraju. nezavis ni s tatus . P ri njegovom formiranju vodice s e Zakonom s e predvidjaju nacini za njihovo us pos tavljanje, racuna o ras pros tranjenos ti pales tins kog formiranje, izbor veca, nadleznos ti i juris dikcije. s tanovnis tva u P ales tini i van nje. Zakon ce urediti us love i metode biranja njegovih clanova ili njihovih imenovanih lica prema zemljama u kojima zive. P reds ednik drzave ce imati pravo da imenuje clanove s avetodavnog veca koji nemaju pales tins ko drzavljans tvo ako s u odredjeni da obezbedjuju izuzetne s luzbe za pales tins ku s tvar, pod us lovom da broj njihovih clanova ne prelazi des et.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 43  Prezentacije

P ILP G P ILP G

Decentralizacija vlas ti – problemi P ales tine S truktura truktura izvs nog ogranka • clan 0: S avetodavno vece bice zaduzeno za s ledece: • Us tav treba da • R ad na ops tim s trates kim pitanjima i davanje predloga vezano • Definis e s trukturu izvrs nog ogranka za is te. • Davanje preporuka u s vim pitanjima vezanim za nacionalna • Ovlas cenja i funkcije izvrs nog ogranka prava i integritet pales tins ke zemlje i prava P ales tinaca u • Ulogu kabineta ili veca minis tra inos trans tvu. • R as pravljanje o us tavnim amandmanima i izrazavanje mis ljenja • B iranje preds ednika odnos no premijera o onim koji s u predlozeni. • R azres avanje preds ednika odnos no premijera njihovih duznos ti • T eme koje preds ednik drzave upucuje V ecu vezano za javnu • R ok s luzbe politiku u araps kim i medjunarodnim pitanjima o pales tins koj drzavi. • P ravo na s luzbu • P redlozi zakona koje mu upucuje preds ednik drzave a koja s e • I zakletvu odnos e na P ales tince u inos trans tvu. • Ono s to clanovi S avetodavnog veca odluce da s tave na dnevni red radi ras prave.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 20 Map Map

P ILP G P ILP G

S truktura truktura izvs nog ogranka – T ri ri modela odela S truktura truktura izvs nog ogranka – T ri ri modela odela • P arlamentarni s is tem – P remijer radi kao preds ednik • P reds ednicki – preds ednika federalne vlade bira direktno narod parlamentarne vlade i s ef kabineta. Narod bira – Obezbedjuje razdvajanje ovlas cenja zakonodavno telo, koje pak bira premijera. – Omogucava s tepen odgovornos ti glas acima – Omogucava ukljucenje s vih grupa u zakonodavno telo i – S luzi kao objedinjujuca s ila za drzavu, narocito za one koje imaju izvrs ni ogranak jer s e kabineti obicno s as tavljaju od clanova znatnu etnicku ili jezicku raznolikos t. izabranog zakonodavnog tela. Ovo je narocito koris no u duboko podeljenim vladavinama. – F leks ibilnos t jer s e mogu obrazovati koalicije radi s mene vlade u s kups tini bez ops tih izbora i moze da omoguci da s e u s vakom trenutku s azovu izbori s to uvecava odgovornos t. – Odgovornos t zbog vece kontrole javnos ti i trans parentnos ti proces a odlucivanja. – V is e odrzivo za nove demokratije – drzave koje s u pos tale nezavis ne pos le drugog s vets kog rata, s ve dugo demokrats ke drzave imaju parlamentarne s is teme. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 22 Map Map

P ILP G P ILP G

S truktura truktura izvs nog ogranka – T ri ri modela odela Mes oviti s is tem – P ales tins tins ki ki pris tup • Mes oviti preds ednicki/parlamentarni s is tem – P reds ednika biraju • P ales tinci zele ravnotezu izmedju tradicionalnog os lanjanja na s nazno centralno rukovods tvo s a vis e demokrats kim us lovima parlamentarnog direktno biraci dok kabinet formira zakonodavno telo i daje mu s is tema. poverenje. • clan 8: P ales tins ki politicki s is tem je parlamentarna preds tavnicka – U prednos ti s pada potencijalno veci kons enzus koji zahteva da s e demokratija. Zas niva s e na politickom pluralizmu i garanciji prava i s loboda s vih gradjana. T u s pada pravo na obrazovanje politickih dva izvrs na krila dogovore pre nego s to dones u s vaku vecu odluku. s tranaka i bavljenje politickim aktivnos tima bez dis kriminacije na – Ali pos toji velika mogucnos t za pat poziciju izmedju dva izvrs na os novu politickih mis ljenja, pola ili vere. S trane s e pridrzavaju nacela ogranka. nacionalnog s uvereniteta, demokratije i mirnog prenos a vlas ti u s kladu s a Us tavom. • clan 2: P reds ednik drzave je preds ednik republike. On brani us tav i zajednicu naroda, garantuje kontinuitet i dugovecnos t drzave, nacionalnu nezavis nos t i is pravno funkcionis anje javnih vlas ti. On obavlja s voje nadleznos ti i odgovornos ti kako je definis ano u s kladu s a odredbama us tava. Os im kompetencija koje s u us tavom pripis ane preds edniku drzave, izvrs ne i adminis trativne kompetencije vlade s padaju unutar kompetencije minis tars kog veca.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

44 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

P ILP G P ILP G

Organizovanje s kups tine Organizovanje s kups tine • S kups tina je glavno preds tavnicko telo koje odrazava politicku • Us tavne odgovornos ti zakonodavnog tela obuhvataju volju naroda na nacionalnom nivou. – B iranje premijera (u parlamentarnom ili hibridnom s is temu) – Ima ovlas cenje da preds tavlja ciljeve i interes e naroda – Donos enje zakona i drugih upravnih mera – P redlaze zakone – Donos enje us tavnih amandmana – Us vaja zakone – Odlucivanje o s reds tvima i vis inama prihoda za rad ins titucija i medjunarodne obaveze drzave – Us vaja budzet za drzavne ins titucije – R atifikuje s porazume koje potpis uje premijer – Nadgleda vladinu adminis traciju – Nadzire vladina regulatorna i ovlas cenja tros enja

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 26 Map Map

P ILP G P ILP G

Organizovanje s kups tine Organizovanje s kups tine • J ednodomna • R as pus tanje s kups tine – E fikas nija i jeftinija – U izuzetnim okolnos tima kao s to je vanredno s tanje – Medjutim potrebna je veca provera da bi s e obezbedilo da vecina – V ezano za izglas avanje nepoverenja ne nadjaca interes e manjine. – K ada zakonodavno telo ne is punjava s voje odgovornos ti definis ane • Dvodomna us tavom ili zakonom – Najefikas niji nacin za kombinovanje proporcionalnog preds tavljanja • Imunitet pos lanika s a priznavanjem drugih internih interes a lokalnih vlada, geografs kih – Odredbe o zas titi i imunitetu pos lanika regiona, etnickih grupa i biraca koji s u manje preds tavljeni. – Ukljucujuci garantovanje s lobode govora pos lanika – Omogucava da cela nacija i pojedinacne teritorije ili regioni budu – Imunitet od zakons ke odgovornos ti za vreme s luzbe is tovremeno preds tavljeni u zakonodavnom pos tupku.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 27 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 28 Map Map

P ILP G P ILP G

Z akonodavno telo u P ales tini Z akonodavno telo u P ales tini • J ednodnomno “preds tavnicko vece” • Ogranicenja – clan 6: P reds tavnicko vece ima zakonodavnu – clan 67: P os lanici preds tavnickog veca biraju s e na period od pet vlas t. Ono us pos tavlja ops tu politiku drzave i ops ti godina. P os lanici mogu da budu vis e puta reizabrani. Nije budzet, koje donos i minis tars ko vece. V rs i nadzor dozvoljeno produzavati mandat preds tavnickog veca os im u izuzetnim s lucajevima, i prema zakonom koji donos i preds tavnicko nad aktivnos tima izvrs nog ogranka kako je vece dvotrecins kom vecinom ukupnog broja pos lanika propis ano Us tavom. – clan 70: P reds tavnicko vece na prvom s as tanku s vake godis nje – clan 66: V ece preds tavnika cine 0 pos lanika, s ednice bira preds ednika, dva pos lanika za preds ednika i koji preds tavljaju pales tins ki narod. Oni s e biraju generalnog s ekretara, koji cine P reds ednis tvo preds tavnickog veca. prema odredbama us tava i izbornog zakona. Nije dozvoljeno da clan preds ednis tva veca pos tane minis tar ili da Nominovanje za clana u pos lanickom domu radi ima bilo koju poziciju u vladi. P os lanik preds tavnickog veca moze s e u s kladu s a odredbama navedenim u ovom da bude minis tar ako ukupan broj pos lanika koji s u minis tri u vladi us tavu i u izbornom zakonu. S vako ko s e ne prelazi polovinu ukupnog broja minis tra. kandiduje za preds tavnicko vece mora da bude P ales tinac i nema pravo da nakon s vog izbora ima drzavljans tvo neke druge drzave. ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 29 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 0 Map Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 45  Prezentacije

P ILP G P ILP G

Z akonodavno telo u P ales tini Z akonodavno telo u P ales tini • R as pus tanje • R as pus tanje – clan 88: Ako preds ednik drzave ili premijer, u s lucaju – clan 89: V lada ras pis uje izbor veca preds tavnika u roku od potrebe, minis tars kom vecu predloze ras pus tanje s ezdes et dana pre kraja s vog mandata a prema procedurama preds tavnickog veca, onda s e njegovo ras pus tanje moze uredjenim zakonom. Ako vlada ne ras pis e izbore u ovom periodu, us vojiti dvotrecins kom vecinom, a preds ednik izdaje odluku preds ednik preds tavnickog veca moze da trazi da us tavni s ud o ras pus tanju. V lada poziva glas ace da izaberu novo ras pis e izbore. Ako s e izbori ne mogu odrzati u utvrdjenom roku preds tavnicko vece u periodu od najmanje s ezdes et dana, u zbog rata, nepos redne ratne opas nos ti ili ops ade koja s precava s kladu s a procedurama propis anim izbornim zakonom. Ako redovan rad us tavnih tela, preds tavnicko vece nas tavlja da obavlja s e izbori ne odrze u odredjenom roku, V ece s e vraca da s voje duznos ti dok ne mogu da s e odrze izbori u roku od s ezdes et obavlja s voje duznos ti dok s e ne izabere novi vece. Nije dana od pres tanka ops trukcije. dozvoljeno ras pus tenom vecu da povuce poverenje vladi. Nije dozvoljeno ras pus tati V ece tokom prve godine nakon njegovog formiranja ili za vreme vanrednog s tanja koje je predvidjeno Us tavom.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 2 Map Map

P ILP G P ILP G

Organi Organizovanje s uds tva Organi Organizovanje s uds tva • S vi pos leratni us tavi us pos tavljaju nezavis no funkcionis anje • Za nezavis no s uds tvo potrebno je s ledece s uds tva da bi s e podrzavao us tav i pos tovali zakoni drzave. – R azdvajanje s uds kog od os talih ogranaka vlade • Odredbe o funkcionis anju i s trukturi s uds tva obuhvataju – Us pos tavljanje s uds kog veca da nadzire s uds tvo i njegove s udije, i s ledece: da upravlja efikas no i nezavis no – ovlas cenja i funkcije – Nezavis nos t s udova • C iljevi nezavis nog s uds tva ukljucuju – S uds ku vlas t – Zas titu ljuds kih prava – S trukturu s uds tva – P romovis anje politicke s tabilnos ti – S uds ku adminis traciju – Us pos tavljanje zdrave ekonomije – Obezbedjivanje jednake pravde

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map Map

P ILP G P ILP G

Organi Organizovanje s uds tva Organi Organizovanje s uds tva • Us tavom s e obicno propis uje kada s u s uds ke odluke • S truktura s uds tva obavezujuce za druge ogranke vlade – Nekim us tavima s e predvidja us pos tavljanje s pecijalizovanih • Objas njava juris dikcija s vih s udova i koji pojedinci, ins titucije ili s udova agencije mogu da donos e predmete na razlicite s udove – Neki os tavljaju us pos tavljanje s udova, os im V rhovnog s uda i us tavnog s uda, zakonodavnom telu • Obezbedjuju uloge s vojih s udova • T u s padaju uloga i odgovornos t s udova • P ropis uju kako rade s udovi u konjunkciji s a drugim vladinim • P os tojanje nacionalnih, lokalnih i provincijs kih s udova telima i agencijama ukljucujuci kako zakonodavno telo moze da • Nezavis nos t s udova od os talih vladinih agencija, organizacija i us pos tavlja s pecijalizovane s udove. pojedinaca • Obavezujuce delovanje s uds kih odluka • Nabrajanje nekih ili s vih s udova • Ovlas cenje da s e izdaju odluke o gradjans kom i krivicnom zakonu i da s e preis pituju upravne odluke. • P otreba za nepris tras nim i nezavis nim s uds tvom

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 6 Map Map

46 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

P ILP G P ILP G

Organozovanje s uds tva Organozovanje s uds tva • Us tavni s ud • V rhovni s ud – Najvaznije za obezbedjivanje nezavis nos ti s uds tva i obezbedjivanje – Deluje kao najvis i apelacioni s ud drzave mehanizama za pridrzavanje i pos tovanje us tava. – drzave bez us tavnog s uda takodje delegiraju us tavni pregled – Odgovoran je da odlucuje o s ledecem vrhovnom s udu • Us tavnos t zakonodavnih i izvrs nih akata – Odluke s u generalno konacne i obavezujuce za organizacije, • Nepos tovanje us tava vladina tela i pojedince • Us tavni s porovi • Us tavni amandmani

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 7 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 8 Map Map

P ILP G P ILP G

Organizovanje s uds tva u pales tins kom us tavu Organizovanje s uds tva u pales tins kom us tavu • clan 9: S uds ki ogranak je nezavis tan. On ima originalnu • clan 70: Us pos tavlja s e kas acioni s ud s a juris dikcijom za zalbe juris dikciju da obavlja s uds ku funkciju i odlucuje u s vim u krivicnim i gradjans kim pitanjima. Nacin za njegovo formiranje, s porovima i pres tupima. Zakonom s e definis u ins titucije s uds kog juris dikcija i radne procedure definis u s e zakonom. ogranka i uredjuje njegova s truktura. On definis e vrs te s udova, • clan 7: V is oki s ud s e us pos tavlja s a juris dikcijom da res ava njihove nivoe, juris dikcije i procedure. Ne mogu s e formirati po adminis trativnim s porovima i dis ciplins kim predmetima kako vanredni s udovi. s u definis ani njegovim zakonom o us pos tavljanju, kojim s e • clan 6: V rhovnom vecu za s uds tvo poveravaju s e pos lovi uredjuje os nova njegovog rada, us lova imenovanja njegovih s uds kih ins titucija. Zakonom s e definis e njegovo formiranje i s udija i radnika, i procedure koje treba pratiti. Us pos tavljanje kompetencije, obezbedjujuci njegovu nezavis nos t i garancije nizih upravnih s udova treba da s e omoguci zakonom. kvaliteta u okviru s aradnje s a drugim javnim vlas tima. P ri donos enju zakona kojima s e uredjuje pos lovi s uds tva trazi s e njegovo mis ljenje. On us pos tavlja s voje interne uredbe.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 9 ins ert footer hereS AI – 2006 R oad 0 Map Map

P ILP G

Organizovanje s uds tva u pales tins kom us tavu • clan 78: Us tavni s ud s e us pos tavlja prema us tavu da nezavis no vrs i s voju juris dikciju da bi branio zakonitos t rada drzavnih ins titucija. cine ga devet s udija koje imenuje s ef drzave nominacijom iz minis tars kog veca koje us vaja preds tavnicko vece. S ud us pos tavlja interno uredjenje kojim s e organizuju pos tupci njegovog rada. S udije s e imenuju na jedan mandat od devet godina koji s e ne moze obnavljati ili produzavati.

ins ert footer hereS AI – 2006 R oad  Map

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 47  Prezentacije

KOSOVSKI USTAV. 1. Uloga ustava. a. Ograničenje vlasti. b. Procedure za izmene i dopune. c. Odredbe koje se ne mogu menjati. d. Garantovanje ljudskih prava. Evropska konvencija o ljudskim pravima. Potreba za ljudskim pravima povezana sa zaštitom manjina u obrazovanju, zapošljavanju i verskom i kulturnim razvojem.

2. PRINCIP PODELE VLASTI. U podeljenim društvima, Vestminsterski model ne funkcioniše. Malo je verovatno da će biti izmene vlasti.

ALI – podela vlasti nije lek za sve.

OPASNOSTI KOD DELJENJA VLASTI. a. Jačanje podela. b. Opasnost od zastoja. c. Odsustvo opozicije, i premalo mesta za demokratski izbor.

Podela vlasti kao TRANZICIONI oblika.

STRUKTURA VLADE. 3. Zakonodavac. a. Metod izbora. Vidi posebnu primedbu. b. Odnos sa izvršnim ogrankom: Ideja o odgovornoj vladi. Alternative odgovornoj vladi. Primeri Austrije i Severne Irske. c. Uloga odbora. d. Zaštita manjina. Odmereni glasovi većina/ manjina. Procedure alarmnog zvona. Primer Belgije. e. Odredbe o raspuštanju zakonodavnog tela.

4. Izvršni ogranak. a. Uloga predsednika. `Super-predsednik’? Primer Nelsona Mandele. Uloga vođstva. Dvojno predsedništvo sa uslovom o zajedničkom delovanju kod osnovnih pitanja? b. Uloga dogovora između zajednica i proporcionalnosti u imenovanju izvršnog ogranka. Primeri Austrije i Severne Irske. c. Princip odgovornosti kabineta.

5. Sudska vlast i javna služba. a. Princip NEPRISTRASNOSTI i PROPORCIONALNOSTI. b. Imenovanje sudija nepristrasnim i nepolitičkim procesom. Komisija za sudska imenovanja. Služba za vreme dobrog ponašanja. Političari ne treba da mogu da ih otpuštaju. c. Imenovanje javnih nepristrasnim i nepolitičkim procesom. Komisija za javne radnike. Komisija za javna imenovanja.

6. Princip decentralizacije. ALI mora se kombinovati sa principom da prednosti i teret treba da zavise od potrebe a ne geografije. Kulturne i jezičke zajednice. Primer Belgije i Estonije. Ideja o ličnom federalizmu. Idealno za GRUPNU AUTONOMIJU u nacionalnom okviru prava i dužnosti.

7. Veze sa drugim zemljama bez ugrožavanja principa suvereniteta. Primer severnog/južnog Veća, koje veže Severnu Irsku, koja ostaje deo Velike Britanije, i Irske, posebne zemlje. Težnja sporazumnoj saradnji uz poštovanje identiteta različitih nacija.

Vernon Bogdanor, Juli 2006. godine.

48 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

DEFINICIJA USTAVA

NEZAVISNOST  OSNOVNI ZAKON: OSNOVNA STRUKTURA VLADE PRAVOSUDJA  DEMOKRATSKA USTAVOTVORNOST  SLOBODA POJEDINCA OKRUGLI STO O  PRAVA ZAJEDNICA PARLAMENTARNIM I USTAVNIM  OGRANICENA VLAST VLADE PITANJIMA

PRAVA POJEDINCA PROTIV VLADAVINA PRAVA MISLJENJA VECINE  KO ODLUCUJE  JAKI, NEZAVISNI SUDOVI

 JAKO I NEZAVISNO PRAVOSUDJE  AUTORITET  LJUDSKA PRAVA IMAJU PREDNOST  RESURSI NAD PRIGOVORIMA VECINE  UGLED  VLADINI ZVANICNICI SU DUZNI DA POSTUJU ZAKONE I UREDBE

KAKO OBEZBEDITI SUDSKA NEZAVISNOST NEZAVISNOST  POJEDINACNI ASPEKTI I  PRVENSTVENO OCUVANJEM INSTITUCIONALNI ASPEKTI: POLOZAJA I PLATA SUDIJA IZVAN DOMASAJA SPOLJNJIH UTICAJA.  SUDIJE KAO POJEDINCI MORAJU  OSTAJANJEM NA FUNKCIJI DOK SE BITI NEZAVISNI “RADI PO PROPISIMA”  SUDIJE KAO SUDSKO TELO MORAJU  ZNACI, PLATA I POLOZAJ MORAJU DA BUDU OSLOBODJENE SVAKOG BITI SIGURNI UTICAJA OSTALIH VLADINIH TELA

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 49  Prezentacije

UN REZOLUCIJA 40/32 I Koje su obaveze sudija? 40/146 1985  NEMA PREDRASUDA: LICNIH ILI DRUGIH  RAFINIRANO MULTIKULTURNO  POTPUN INTEGRITET ISKUSTVO  ETICKO PONASANJE

 STOGA, IZBOR SUDIJA IMA  ZAGARANTOVANE OD STRANE FUNDAMENTALAN ZNACAJ. DRZAVE I UGRADJENE U USTAV  DUZNOST OSTALIH TELA DA  PRAVNO OBRAZOVANJE, MORALNI INTEGRITET POSTUJU NEZAVISNOST SUDSTVA.  IZ SVIH SLOJEVA DRUSTVA

CLANOVI 2 i 3 CLAN 4

 PREDMETE RESAVATI  NEMA NEOSNOVANOG UPLITANJA U NEPRISTRASNO, BEZ SUDSKI PROCES, NEMA REVIZIJE OGRANICAVANJA, PRITISAKA ILI SUDSKIH ODLUKA. UPLITANJA  ISKLJUCIVA VLAST DA ODLUCUJE O  REZERVISANO PRAVO ZA SUDSKU ONOME STO SPADA U NJEGOVU REVIZIJU I UBLAZENJE ILI NADLEZNOST PREINACENJE KAZNE.

CLANOVI 5, 6 i 7 OSTALA PITANJA

 ZASTITA SUDSKE NADLEZNOSTI  SLOBODA IZRAZAVANJA,  SUDSKA NEZAVISNOST UDRUZIVANJA I OKUPLJANJA PODRAZUMEVA DA SUDIJE  STANDARDI PRILIKOM IZBORA SPROVODE POSTUPKE PRAVICNO I SUDIJA, IZBOR DA NE BUDE U UZ POSTOVANJE PRAVA STRANAKA RUKAMA VLADE I ADMINISTRACIJE  DRZAVE TREBA DA OBEZBEDE ODGOVARAJUCE RESURSE ZA OBAVLJANJE FUNKCIJA SUDSTVA.

50 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

RAZRESENJE SA USLOVI RADA FUNKCIJE/DISCIPLINSKA KAZNA  MANDAT  ZAKONOM UTVRDITI JASNU  NEZAVISNOST I PROCEDURU ZA RAZRESENJE I SIGURNOST,NAKNADA, PENZIJA, DISCIPLINSKE MERE. GODINE ZA PENZIONISANJE  BRZO I PRAVICNO RESAVANJE ZALBI.  DA SU NA ODGOVARAJUCI NACIN OSIGURANI ZAKONOM.

Finansijska sigurnost, RESURSI unapredjenje, imunitet  TOKOM MANDATA NEMA PROMENE  SUDIJE TREBA DA BUDU ZASTICENE NAKNADA I BENEFICIJA. OD UTICAJA OSTALIH DELOVA  UNAPREDJENJE ZASNOVANO NA VLADE. OBJEKTIVNIM CINJENICAMA  ODGOVARAJUCE FINANSIRANJE,  LICNI IMUNITET. ODLUKU O ZAPOSLJAVANJE I OTPUSTANJE HAPSENJU DA DONOSI SUDSKO SUDSKOG OSOBLJA, STIMULACIJE, TELO. PRIKUPLJANJE I PRUZANJE INFORMACIJA.

TOKOM SUDSKOG BANGALORSKI PRINCIPI MANDATA SUDSKOG PONASANJA  OCUVATI POVERENJE JAVNOSTI  SEST SUSTINSKIH VREDNOSTI  NAKON NAIMENOVANJA SUDIJE DA  NEZAVISNOST POSTUJU STROGE ETICKE  NEPRISTRASNOST STANDARDE. BILO POSTUPAJUCI PO  MORALNI INTEGRITET, SAVESTI ILI PRIDRZAVAJUCI SE  PROPISNOST, ZAKONA  JEDNAKOST  NEMA ZASTUPANJA POLITICKIH STAVOVA, KORUPCIJE I NEETICKIH  KOMPETENTNOST OSOBINA

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 51  Prezentacije

Predlozene odredbe za novi USTAVNI OKVIR ustav  NAJBOLJI PUT NIJE ISKLESAN U  Nezavisnost sudstva KAMENU  IMATI U VIDU PERSPEKTIVU I  Podela vlasti KONTEKST  Ravnoteza vlasti  SHVATANJE SADASNJEG STANJA  Posebni zadaci za svaku granu i za  ASPEKT EVROPSKE UNIJE. sudije

Zastupanje Ustavni sudovi

 Pregled zakonodavnih i izvrsnih akata.  Izbor sudija ima fundamentalni znacaj  Potreba za zastupnikom  U idealnom slucaju, sudsku reviziju  Ministarstvo pravde, sudski savet, itd. obavljaju osnovni sudovi ili redovno  Nezavisna grana treba da zastupa sebe. naimenovane sudije

Nekompatibilnost Obelodanjivanje

 Licna ili profesionalna pripadnost  Poslovne aktivnosti  Obelodanjivanje finansija pomaze da se  Uobicajena nadoknada za akademski, poveca odgovornost umetnicki rad.  Transparentnost je sustinska

52 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Sudska administracija

 Sudstvo treba da upravlja svojim resursima.  Budzetska odgovornost je cesto problem  Transparentni postupci.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 53  Prezentacije

Uzorak teksta: Ovlascenja i funkcije OEBS Okrugli sto o Sudovi su duzni da osiguraju pravdu koja ustavnim pitanjima  je jednaka za sve. sve. Duzni su da cuvaju prava i legitimne legitimne interese interese svih gradjana, gradjana, Pravosudje pojedinaca, pojedinaca, pravnih lica, i same drzave. drzave. Frederick Michael Lorenz JD, LLM Grupa za javno medjunarodno pravo i  Sudovi su duzni da sprovode pravdu u politiku olitiku skladu sa Ustavom, Ustavom, zakonima, kao i sa obavezujucim medjunarodnim zakonima i normama normama..

Uzorak teksta: Struktura pravosudja Uzorak teksta:  Sudska vlast vrsi se preko ustavnih Vrhovni sud odredbi ili legislature legislature koja je propisana u samom ustavu. ustavu.  Vrhovni sud ce biti najvisi zalbeni sud

 Op cija 1: Postojace sledeci sudovi u drzavi i imace zalbenu nadleznost [navesti nazive sudova]. sudova]. nad resenjima drugih sudova, ukljucujuci i specijalizovane sudove.  Op cija 2: Sudske institucije sastojace se od Ustavnog suda, suda, Vrhovnog suda, suda, okruznih sudova, sudova, opstinskih sudova i sudova za prekrsaje ustanovljenih po zakonu. zakonu.

Ustavni sudovi Austrija “Posto sud nema ni snagu maca niti pak  Austrijski ustav je bio prvi ustav na svetu finansijsku snagu, to znaci da on zavisi od koji je (1920) uveo preispitivanje sudskih podrske naroda i zbog toga, narocito u odluka tako da je postao poznat kao prvim godinama rada, on mora jako "Austrijski sistem", u kome poseban obazrivo da postupa, i da ne trosi svoj ustavni sud preispituje zakonitost i kapital na stvari koje bi najbolje resile ustavnost donetih resenja. Posle Drugog druge institucije.” svetskog rata mnoge evropske zemlje usvojile su Austrijski sistem preispitivanja Prof. Herman Schwartz, Americki pravni fakultet sudskih resenja.

54 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Iskustvo Letonije Letonija (nastavak)  Program novog suda koji je dobio  “Ustavni sud je potreban u vreme politicke nagradu (Ciceron 2005), fokusirao se tranzicije, narocito u maloj zemlji, i na transparentnosti, otvorenim potrebno je da neke stvari uradi na sudskim raspravama i kampanjama durgaciji nacin u odnosu na (tradicionalni) za odnose sa javnoscu sto je sve Nemacki ustavni sud” pomoglo da se gradjani ubede da sud radi na tome da zastiti njihova prava Gdjica Dzintra PEDEDZE, Savetnik predsednika Ustavnog suda Republike Republike Letonije i slobode.

Ustav Litvanije  POGLAVLJE VIII Uzorak teksta: USTAVNI SUD Sudska nezavisnost clan 102 Ustavni sud duzan je da resava o tome da li su zakonska resenja (Seimas- Seimas-legislature) u suprotnosti sa Ustavom i da li su dela pre predsednika dsednika Republike Republike i Vlade u suprotnosti sa  Pravosudje [ime drzave] je Ustavom ili zakonima. zakonima. autonomno i nezavisno.

 Sudije su autonomni, nezavisni, i obavezni da postupaju samo po zakonu.

Sudska nezavisnost Sudska nezavisnost  Tri Tri puta u istoriji Amerike Amerike,, politicki politicki  “Stepen do koga ce se ocuvati (sudsk udska)a) dominantna dominantna vecina otvoreno je osporila nezavisnost nezavisnost donekle zavisi od toga u kojoj ovlascenja i nezavisnost nezavisnost Vrhovnog suda SAD meri meri javnost postuje pravosudje. pravosudje. Ocuvanje kao institucije. institucije. tog postovanja i rez z erve dobre volje re gradjana, gradjana , a da se ne postane sluga javnog  1805 Ometanje sprovodjenja pravde misljenja, misljenja, ostaje izazov za savezno sudstvo. sudstvo.  1868 predlozen predlozen je zakon da se ogranici nadleznost Vrhovnog suda Predsednik Vrhovnog suda SAD, William H. Rhenquist  Plan Franklina Franklina Roosevelta Roosevelta za “podjarmljivanje” podjarmljivanje” 1937. Mart Mart 2004

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 55  Prezentacije

Nedavni dogadjaji u SAD Sudska nezavisnost  Kongres je pokusao da oduzme  Uzorak teksta: nadleznost Vrhovnom sudu SAD u predmetu Hamdan v. Rumsfeld, kada je doneo Zakon o postupanju prema  Drzavne institucije i administrativni pritvorenicima decembra 2005. uz organi duzni su da postuju sudske obrazlozenje da "nijedan sud, sudija odluke; ovi organi ne smeju ni u kom vrhovnog ili drugog suda" nemaju pogledu da menjaju sudske odluke niti nadleznost da razmatraju izvesne da odlazu njihovo izvrsenje. zalbe koje su podneli pritvorenici iz Guantánamo Bay-a.

Mandat: Opcije Izbor sudija: Tri opcije  Sudije Vrhovnog suda postavljaju se na period od [X] godina i mogu biti ponovo postavljeni. postavljeni. Mandati sudija ostalih sudova Opcija Opcija 1: Kooperativni ooperativni izbor odredjuju se po zaklonu. zaklonu.  [Vrhovni/ Vrhovni/Ustavni/ Ustavni/neki drugi] drugi] sud sastoji se od [9] sudija udija.. Predsednik Predsednik postavlja [3] sudija, sudija, Skupstina naimenuje [3]  Pravosudni savet ima nadleznost da kazni sudije disciplinskom disciplinskom sudija i Pravosudno vece naimenuje [3] sudija u merom ili da ih razresi sa funkcije [kako je propisano u zakonu]. zakonu]. [Vrhovnom/ Vrhovnom/Ustavnom/ Ustavnom/nekom drugom] drugom] sudu. sudu. Sudije mogu biti razresene, razresene, suspendovane suspendovane,, premestene ili  penzionisane, penzionisane, uz odredjene garancije, samo zbog razloga koji su Opcija Opcija 2: Pluralisticki sistem sistem propisani u zakonu. zakonu.  Sudije udije svih sudova bira predsednik a usvajaju ih [2/3] vecina poslanika u Parlamentu Parlamentu [i Pravosudnom vecu]. vecu].  Sudija se sme razresiti sa duznosti samo ako je osudjen za krivicno delo koje ga cini nedostojnim vrsenja sudske funkcije, (ili) ukoliko Opcija Opcija 3: Si Sistem vecine ostane trajno nesposoban da obavlja svoju funkciju, funkciju, [ili [ili zbog bilo kog drugog razloga koji je propisan po zakonu]. zakonu].  Sudije svih sudova bira [2/3] vecina poslanika u Parlamentu Parlamentu [a usvaja ih Pravosudni savet]. savet].

Uzorak teksta: Nepristrasnost Uzorak teksta: Kvalifikacije i raznolikost  Sudovi treba da su autonomni i nezavisni od svakog organa organa, vlasti, vlasti, sluzbe, sluzbe, grupe grupe  Sudije svih sudova moraju biti pojedinaca, pojedinaca, ili pojedinca. pojedinca. nezavisni i nepristrasni. Moraju biti  Tokom njihovog mandata u sluzbi,sluzbi, sudije istaknuti pravnici najviseg moralnog ne smeju da budu ni na kojoj drugoj javnoj karaktera, sa adekvatnim funkciji niti se smeju baviti nekom drugom kvalifikacijama, ukljucujuci tu visoko sluzbom ili profesij profesijom za koju je po pravno obrazovanje. clanstvo zakonu utvrdjeno da nije u skladu sa obavljanjem sudijske funkcije. funkcije. sudstva treba da odrazava raznolikost ljudi.

56 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Kosovski parlamentarni okrugli sto sa ekspertima o ustavnim pitanja

Uključenje ljudskih prava u ustavu Prof.Dr.Emilia Drumeva Ustavni sud Bugarske 20. do 22. jula 2006. godine Skopje, BJR Makedonija

Ljudska prava pripadaju u ustavnosti. Njihovo uključenje u ustavu je conditio sine qua non. Organizacija koja je uspostavljena u Ustavu za sprovođenje javnih nadležnosti “posebnih nadležnosti” ima posebni i jedinstveni cilj: da garantuje ispunjenje ljudskih odnosno prava pojedinaca. Zato se i usvaja ustav; to je i namera i opravdanje. Deklaracija prava ljudi i građana usvojena avgusta, 1789. godine od Revolucionarne Francuske Nacionalne Skupštine zaključuje da društvo koje nema podelu vlasti i zaštitu prava pojedinaca, nema ni ustav /član 16/; drugim rečima podela vlasti i zaštita ljudskih prava idu rame pod rame i predstavljaju nezamenjive komponente ustava. Deklaracija je službeno priznavanje osobe kao vrednosti.

U ustavu ljudska prava postaju fundamentalna prava. Fundamentalna prava su obavezujuće za javne vlasti. Fundamentalna prava u ustavna prava su često korišćeni kao sinonimi. Danas pod “fundamentalnim pravima” se podrazumeva komponenta sadržaja i sprovođenja – otišlo je iza granica države granice i postaće institut vršioci zakona Evropske Unije sa Poveljom Fundamentalnih Prava Evropske Unije. Fundamentalna prava obavezuju zakonodavstvo, izvršnu vlast i pravosuđe kao direktno obavezujući zakona. Shodno, obrazlaže se obaveza od strane javnih vlasti da ih štite; sva delovanja vlasti treba da poštuju fundamentalna prava a ne da se protive sferama koje štite, osim ako tako nešto nije obrazloženo ustavnim načelima. Ako prava pojedinaca koja su garantovana ustavom su kršena, onda nosioc prava ima osnova za eliminaciju okolnosti kršenja, odnosno restituciju i kompenzaciju. Izvršenje takvih pretenzija je zadatak za entitet koji sprovodi zakon. Fundamentalna prava predstavljaju određenu formu, u kojoj između pojedinaca i društva se dešava promena vrednosti, vitalno značajna za obe strane. Fundamentalna prava sadrže ustavne vrednosti rasuđivanja, koje unapređuju zaštitu individualnih sloboda. Fundamentalna pokrivaju dobara, koje su nezamenjive za normalnu bit pojedinca kao osobe i građana. Sadrže odnose, bez kojih se ispunjenje potreba jedne osobe, u jednu ruku, i njihove konkurentnosti sa javnim interesom, u drugu, bilo bi nezamislivo. Ipak, fundamentalna prava su jedino moguća, gde država priznaje kapacitet svakog pojedinca kao osobe.

Priroda fundamentalnih prava: - subjektivna prava /u sferi javnog prava/. - objektivne vrednosti ;

Ustvari, priznanje fundamentalnih prava kao izvor individualnih subjektivnih prava u javom zakonu je postignut posle dugog istorijskog razvoja, počevši od programa i principa za sprovođenje političkih nadležnosti čak do sprovođenje subjektivnih prava naspram javnih vlasti, u početku samo protiv izvršne vlasti. Sam tok stvaranja građanskog društva je primarno izražen u konstruktu fundamentalnih prava, koje su postepeno naišle i uokvirili se u subjektivna prava za svakog pojedinca radi zaštite njegovih/njenih sloboda i svojine. Pojavljivanje socijalnih prava u savremenim ustavima i njihovo uključenje u katalog fundamentalnih prava su označili pokušaj za ustavne garancije koje će takođe pokrivati socijalne funkcije države. Priroda fundamentalnih prava kao subjektinih prava obrazlaže njihovo glavno specifično značenje: cilj fundamentalnih prava je prvenstveno da se zaštiti pojedinac i njegovo/njeno pravo da bude slobodan od bespravnog tretmana javnih vlasti. Obrazloženje subjektivnih prava obuhvata normu objektivnog pravnog poretka /u našem slučaju, ustavna odredba o osnovnim pravima/, koja može da se opravda direktno, ili putem nekog akta sa zakonskim delovanjem, zakonsko pravo određenog građana. Tako bi ova zakonska norma mogla da bude osnova za zaštitu interesa pojedinačnog građana, tako da građanin, kao nosilac prava, može da traži od javnih vlasti i “trećih” lica da se pridržavaju zaštite interesa. Svojstvo osnovnih građanskih prava kao izvora subjektivnih prava u javnom zakonu predstavlja njihovu najvažniju osobinu. Osnovna prava imaju i jedno drugo, ali podjednako bitno značenje u oblasti “objektivnog”: ona predstavljaju objektivne principe ustavnog pravnog poretka i čitavog pravnog poretka

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 57  Prezentacije

Šta Ustav štiti? – srž svih osnovnih prava. Dva principa o suštini osnovnih prava : - sloboda ; - učestvovanje/uključenje.

Tako da postoje dve najvažnije kategorije: - odbrambena/negativna prava; - učesnička/pozitivna prava. Pošto su ove dve kategorije prava različite po prirodi, tako one imaju različitu zaštitu. Koja ljudska prava treba proglasiti osnovnim pravima u Ustavu? Prvo, odbrambena prava kojima se privatna sfera pojedinca štiti od javnih vlasti. Drugo, obavezno učesnička/društvena prava.

U početku je ovaj ustavni pokret, kao inspirisan prirodnim pravima, u potpunosti uvažavao shvatanje slobode kao obezbeđivanje pojedinca od javnih vlasti. Trebalo je da sloboda veroispovesti, mišljenja, zaštita svojine i druge slobode svima obezbede jedan prostor u kome “nema države” za individualno odlučivanje i individualno delovanje. Zbog ovoga je ustavna funkcija osnovnih prava bila uglavnom “odbrambena”, odnosno predstavljala je ograničavanje javne vlasti. Čak je i danas ova funkcija i svojstvo osnovnih prava kao odbrambenih prava /Abwehrrechte - nemački., droits-resistences – francuski/ vrlo važna i ima nove dimenzije – kao na primer nepovredivost ličnih podataka i njihovog režima. Jedan drugi aspekat nalazi se u teoriji uključenja građana u ostvarenja države. Ova ideja je direktno povezana sa pojmom društvene države i nemačke pravne doktrine. Učestvovanje podrazumeva pravo svih ljudi da učestvuju u donošenju odluka, odnosno utiče na prava i interese određenog pojedinca. U ovom smislu uključenje predstavlja jedan element demokratske države i ljudskih prava /Teilhaberechte - nemački, droits-exigences – francuski/ uključujući pravo glasa, slobodu udruživanja i okupljanja, itd. Međutim, za razliku od ovoga, veza između uključenja i društvene države nalazi se u sferi uključenja u ekonomska i društvena ostvarenja države i društva. U ovom slučaju je cilj već ne zaštita sfere pojedinca od mešanja javnih vlasti, nego zahtevanje udela u ostvarenju – uspeha države. Zbog ovoga se ta prava nazivaju učesnička prava, pozitivna prava – ona podrazumevaju zahtevanje dela ostvarenja, dela zajedničkog uspeha. Ovo je moguće jedino ako država obavlja određene mere i obezbeđuje ono što je potrebno da se stvore, pre svega, ekonomski uslovi za ostvarivanje tih društvenih prava. Ta su prava bolje prihvaćena kao društvena osnovna prava – pravo na rad, uključujući pravo na odmor, itd. Pojmovi odbrambenih i učesničkih prava, koji takođe postoje i predmetnom pravu bugarskog ustavnog suda, imaju različitu osnovu i prirodu od ove dve grupe osnovnih prava, što se odražava u različitosti sredstava za njihovu zaštitu. Uzgred budu rečeno, zbog ove različitosti dolazi do pojave shvatanja, uglavnom u američkoj pravnoj ideologiji, da učesnička prava nisu osnovna po svojoj prirodi i nisu jednaka klasičnim pravima/slobodama. Za ovo se daju sledeći argumenti: prvo, finansijski: ova se društvena prava mogu ostvarivati jedino ako posedujemo svoje ekonomske kapacitete; drugo, proceduralno: mnoga društvena prava se ne mogu jasno definisati pa se zato načelno ne mogu opravdati, odnosno njihovo ostvarivanje se ne garantuje preko sudske zaštite. Kada na pravnu teoriju utiču ova dva gledišta, onda postoji hijerarhija u građanskim osnovnim pravima: odbrambena prava se vide kao klasična i viša po rangu od društvenih prava. Ovakvo shvatanje takođe preporučuje da se pravi razlika između društvenih prava i osnovnih prava i da ona treba da se stave u ustavne norme, kojima se uređuju glavni ciljevi države ili programske direktive za zakonodavca. Pa ipak, savremena pravna teorija uglavnom podržava gledište da su društvena prava podjednako osnovna. To se podržava rečenicom da biranje jedne vrste prava ili druge predstavlja politički izbor, čiji bi rezultati mogli da budu fatalni čak i za vrednosti koje štiti sam Ustav. Dobar primer predstavlja sloboda mišljenja ili pravo/sloboda izražavanja kao klasično individualno pravo: cilj je da se svim ljudima obezbedi prilika da se razvijaju kao ličnosti i stiču znanja o svom društvenom i prirodnom okruženju; jednostrani akcenat na odbrambenom svojstvu ovog prava nije dovoljan da bi se ovaj cilj ostvario – danas je širenje informacija masovna industrija; država preduzima mnogo mera da bi sloboda mišljenja mogla pristojno da se zaštiti, odnosno pravo na informisanje podržava obaveza države da obezbedi potrebno informisanje. Ovaj primer u stvari ilustruje pokušaj savremene ustavne prakse da prevaziđe nasleđenu kontroverzu između “odbrambenih prava” i “učesničkih/društvenih prava”. Rešenje se traži putem nalaženja odgovora na pitanje koji treba da budu principi i vrednosti društva: samo “individualizam, liberalizam i ravnopravnost pred zakonom” ili i “solidarnost, demokratija i jednake mogućnosti”? Obe kategorije prava spadaju u moderan Ustav sa odgovarajućim mehanizmima za sprovođenje.

II. PRAVA MANIJNA. Izraz Ovaj izraz obuhvata dva posebna koncepta : - individualna prava svih pripadnika rasne, etničke, verske, jezičke, kulturne ili seksualne manjine ; - kolektivna prava dodeljena nekoj manjinskoj grupi. Pojam međunarodnog prava. Prvi koraci u moderno doba načinjeni su 1815. godine na bečkom kongresu. Posle prvog svetskog rata se zaštita manjina zasniva na bilateralnim sporazumima. Posle drugog svetskog rata - na multilateralnoj osnovi; prvo je uvedena kao dodatak Univerzalne deklaracije iz 1948. godine za ova određena pitanja. Kasnije je usledio dinamički razvoj u okviru UN: 58 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

1966 Povelja UN o građanskim i političkim pravima ; Pododbor za sprečavanje diskriminacije i zaštitu manjina. Uspostavljene su dužnosti javnih vlasti da ne onemogućavaju manjinske grupe u upotrebi maternjeg jezika, vere, kulture.

Intenzivni zakonski propisi međunarodnog prava takođe u savetu Evrope, naročito nakon demokratskih promena u centralnoj i istočnoj Evropi : 1990 Standardi o ljudskoj dimenziji iz Kopenhagena; 1991 Sastana stručnjaka u Ženevi; 1991 Nacrt komisije u Veneciji za evropsku povelju o zaštiti manjina; 1992 Evropska povelja o manjinskim i regionalnim jezicima; 1995 Okvirna konvencija o zaštiti nacionalnih manjina. Tako zaštita manjina prema okvirnoj konvenciji pokriva ne samo jezik, kulturu, veru i tradicije, nago i obrazovanje, medije itd. Nacionalni zakon/ustavni zakon u poslednjih deset godina pokazuje različite uredbe, od kojih su neke vrlo detaljne – na prim. Ustav Slovačke. Istovremeno moderno ustavno pravo je fleksibilno: neki ustavi proglašavaju osnovna prava, kojima se štite manjinske grupe a da one nemaju statute nacionalne manjine /Bugarska/. Kao zaključak : Međunarodno pravo i ustavno pravo propisuju obavezu javnih vlasti da štite manjinske grupe ako postoje objektivni kriterijumi i ako se pokaže subjektivna volja.

Preporuka Pošto ne postoji univerzalni model za zaštitu prava manjinskih grupa, u Ustavu se mora proglasiti u oba slučaja: “sa” ili “bez” the statuta manjina, tako da individualna prava mogu da se ostvaruju u zajednici. Ombudsman za manjine treba da se predvidi Ustavom kao posebno ojačana zaštita. Obezbeđivanje osnovnih prava u Ustavu bez obzira na etničku pripadnost, versku ili jezičku, predstavlja deo garancija za dugovečnost i stabilnost na Kosovu.

III. Sprovođenje i mehanizmi za ostvarivanje osnovnih prava - Unutrašnja zaštita – princip proporcionalnosti; - Spoljna zaštita: - Put do suda mora uvek da bude otvoren. - Kontrola ustavnosti /uklj. individualnu ustavnu žalbu?/ - Ombudsman/i /mreža ?/ - Nadnacionalni mehanizmi. Osnovna prava i nadajmo se zaštitni mehanizmi spadaju u uspostavljanje funkcionišućeg pravnog sistema i administracije, građanskog društva, što znači – ovo spada u koncept vladavine prava. Osnovna prava i vladavina prava predstavlja ključni korak prema evropskoj perspektivi za Kosovo.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 59  Prezentacije

Ljudska prava i ustavni zakon

Uvod: Ljudska prava i ustavni zakon Zakon o ljudskim pravima je medjunarodni zakon

Zbog toga:

Ronald Hugimstra da bi obuhvatio ljudska prava, Ustav treba da OEBS misija na Kosovu sadrzi medjunarodni zakon

Ljudska prava i ustavni zakon Ljudska prava i ustavni zakon

Medjunarodni zakon se prvenstveno nalazi u KAKO SPORAZUM sporazumima. STUPA NA SNAGU?

1. Potpisivanjem STA JE SPORAZUM? 2. Ratifikacijom 3. Usvajanjem Dogovor izmedju drzava

Ljudska prava i ustavni zakon Ljudska prava i ustavni zakon

Sporazumi o ljudskim pravima se sastoje od tri dela: DVA NIVOA OBAVEZA: 1. Preambula = 1. ZASTO smo se slozili da nesto regulisemo 1. Prema drugim drzavama 2. Sustinska odredba = 2. STA smo se dogovorili da regulisemo 2. U drzavi 3. Operativna odredba = 3. KAKO smo se slozili da osnazimo ono sta regulisemo

60 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Ljudska prava i ustavni zakon Ljudska prava i ustavni zakon

Primer obaveza 1: DVA NIVOA OBAVEZA: Evropska konvencija za zastitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (EKLJP) 1. Obezbeðivanje uživanja ljudskih prava Clan 1 Visoke strane ugovornice jemce svakome u svojoj 2. Osnaživanje uživanja ljudskih prava nadleznosti prava i slobode odredjene u Delu I ove Konvencije.

Ljudska prava i ustavni zakon Ljudska prava i ustavni zakon

Primer 2: Drugim recima, drzava treba da: EKLJP

Radi u skladu sa ljudskim pravima Clan 13 Svako kome su povredjena prava i slobode predvidjeni u ovoj Konvenciji ima pravo na delotvoran pravni lek pred i nacionalnim vlastima, bez obzira jesu li povredu izvrsila lica koja su postupala u sluzbenom svojstvu. Popravi stvari koje krenu pogresnim tokom

Ljudska prava i ustavni zakon Ljudska prava i ustavni zakon

Zbog toga ustav treba da:

• Odredi status sporazuma u narodnom pravnom poretku Dva neuobicajena primera • Odredi na koji nacin sporazumi stupaju na snagu u narodnom pravnom poredku • Utvrdi odnose izmedju SPORAZUMSKOG zakona i Ustava, i izmedju njih sa nacionalnim zakonom 1. Holandija • Odredi obaveze nacionalnih vlasti u vezi sa zastitom ljudskih prava u zakonu, odlukama i akcijama 2. Velika Britanija • Odredi kako ce nacionalne zakonske procedure leciti krsenje ljudskih prava ; i na kraju, sto bi bilo idealno • Odredi kako ce nacionalne vlasti obezbediti da se krsenje zakona vise ne ponovi ukoliko je jednom ispravljeno (povratna reakcija)

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 61  Prezentacije

Holandija Holandija

Holandija je ustavna monarhija koja KATALOG PRAVA

ima pisani Ustav i posebnu ulogu Krune Ustav Holandije pocinje katalogom osnovnih prava i sloboda svih ljudi u Holandiji. Ovaj katalog se Kruna je suverena sastoji od 23 posebne odredbe koje pokrivaju niz prava slicnih u Univerzalnoj Declaraciji Uloga Krune u ovoj monarhiji se moze shvatiti kao ekvivalent uloge predsednika republike Ljudskih prava, donetoj 1948.

Holandija Holandija

STATUS SPORAZUMA STUPANJE NA SNAGU

Clan 93 Clan 91 Odredba sporazuma i odluka javnih medjunarodnih 1. Kraljevstvo nije vezano sporazumima i organizacija koje, u skladu sa svojom sustinom, mogu da sporazumi se ne odbacuju bez prethodne budu obavezne za svakoga, su obavezne tek od onog dozvole Parlamenta. trenutka kada se objave u javnosti. 3. U slucaju da sporazum sadrzi odredbe koje nisu u skladu sa Ustavom, ili koje zahtevaju (Samoizvrsne odredbe sporazuma i odluka javnih ustavnu promenu, parlament moze da usvoji medjunarodnih organizacija imaju snagu zakona.) ovu promenu dvotrecinskom vecinom.

Holandija Holandija

STUPANJE NA SNAGU ODNOSI SA NACIONALNIM ZAKONOM

Clan 95 Clan 94 Zakon pruza pravila o tome kako se objavljuju u Zakonodavne odredbe u skladu sa Kraljevstvom javnosti odredbe sporazuma i odluke javnih se nece primenjivati ukoliko njihova primena nije medjunarodnih organizacija. u skladu sa njihovim samoizvrsnim odredbama sporazuma i odlukama javnih medjunarodnih organizacija.

62 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Holandija Holandija

OBAVEZA ZAsTITE? PRAVNA SREDSTVA? Clan 73 Clan 120 1. Vece drzave ce biti konsultavona o zakonskim Sudovi ne razmatraju ustavnost zakona i predlozima i regulativama nacrta, kao i o predlozima sporazuma. za usvajanje sporazuma od strane parlamenta.

(Pregled osnovnog nacrta zakona i sustinskog zakona i Medjutim, ako se uzme u obzir ovaj clan zajedno sa sustinskog zakona radi sklada sa sporazumnim clanom 94, sudovi razmatraju primenu zakonskih obavezama, ustavom i drugim zakonima na snazi) odredbi na neki slucaj i da li je ona u skladu sa samoizvrsnim odredbama sporazuma i odlukama javnih medjunarodnih organizacija.

Velika Britanija Velika Britanija

Velika Britanija je ustavna monarhija STATUS SPORAZUMA

Ima nepisani Ustav Zbog toga sto je Parlament suveren, sporazum koji je ratifikovan obavezuje Veliku Britaniju samo u poslovima sa Parlament je suveren drugim drzavama.

Iz toga proistice da zakon moze biti od vise Nijedan sporazum ne moze da ima zakonske vrednosti od Akta Parlamenta posledice po unutrasnji zakonski poredak bez pretvaranja sporazuma u Akt Parlamenta

Velika Britanija Velika Britanija

UKLJUCIVANJE SPORAZUMA Akt o ljudskim pravima 1998.

Sporazumi o ljudskim pravima imaju Akt o ljudskim pravima ponavlja sva moralnu snagu u unutrasnjem zakonskom sustinska prava sadrzana u EKLJP-u, poretku ali nemaju zakonsku snagu. uspostavlja postupke za sprovodjenje ljudskih prava u narodnom pravnom 1998. godine, Parlament je ukljucio EKLJP u poretku, putem zakona, javne akcije i unutrasnji pravni poredak putem Akta o sudskih procedura. Ljudskim pravima 1998.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 63  Prezentacije

Velika Britanija Velika Britanija

ODNOSI SA NARODNIM ZAKONIMA ODNOSI SA NARODNIM ZAKONIMA

Odeljak 3(1) MEDJUTIM:

Do sada je moguce da se tako radi, osnovni zakoni i podredjeni zakoni moraju biti Odeljak 3(2)(b) protumaceni i uzeti u obzir na nacin koji je Ovaj odeljak ne utice na vaznost, stalno u skladu sa Konvencijom za ljudska prava. funkcionisanje ili osnazivanje bilo kog osnovnog zakona koji nije odgovarajuci.

Velika Britanija Velika Britanija

OBAVEZA ZASTITE – 1 OBAVEZA ZASTITE – 2

Odeljak 6 Odeljak 19 (1) Nezakonito je da javna vlast obavlja svoju funkciju na nacin koji nije u skladu sa pravima (1)(a) Ministar Krune nadlezan za zakone u Konvencije. Vecu ili Parlamentu mora da da izjavu da (2) Pododeljak (1) se ne odnosi na ovaj Akt, jer su po njegovom misljenju odredbe Zakona kao rezultat jedne ili druge odredbe osnovnog zakona, vlast ne bi mogla da funkcionise na u skladu sa pravima Konvencije. drugi nacin.

Velika Britanija Velika Britanija

PRAVNI LEKOVI - 1 PRAVNI LEKOVI – 2

Odeljak 7 Odeljak 8 (1)(a) Osoba koja tvrdi (ili koja veruje) da U vezi sa svakim aktom […] javne vlasti za javna vlast funkcionise na nacin koji je koju sud utvrdi da je […] nezakonit, moze nezakonit po Odeljku 6(1) moze da da garantuje pravni lek, ili poredak, u pokrene postupke protiv vlasti po ovom okviru svojih moci a za koje smatra da su Aktu na odgovarajucem sudu ili tribunalu. odgovarajuci.

64 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Velika Britanija Velika Britanija

PRAVNI LEKOVI – 3 OSVRT – 1

Odeljak 4 Odeljak 5 (2) Ukoliko je Sud zadovoljan sa odredbom (1) Tamo gde Sud odluci da postoji [ili primarnim zakonom] a to nije u skladu nekompatibilnost, Kruna reaguje u skladu sa pravima konvencije, Sud moze da sa pravilima Suda. napravi deklaraciju o nekompantibilnosti.

Velika Britanija Ljudska prava i ustavni zakon

FEEDBACK – 2 LISTA Status sporazuma Odeljak 10 Stupanje na snagu [Ukoliko je utvrdjeno da Odredba zakona Odnosi sa narodnim zakonima nije kompatibilna sa pravima Konvencije - ] Duznost zastite ljudskih prava (2) Ukoliko ministar Krune smatra da postoje Pravni lekovi za krsenje ljudskih prava razlozi sa postupak, on moze da naredi da Povratni mehanizmi za izbegavanje se naprave izmene u zakonu koje bi buducih krsenja pomogle da se ukloni nekompatibilnost.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 65  Prezentacije

Izbori i ustav: pronalaženje ravnoteže i izgradnja poverenja • Zahvaljujem se OEBS-u, naročito Peru, Frenklinu, Bljerimu i Dženifer. Izvinjavam se prevodiocima zbog toga što pričam tako brzo!

• Prvo, važno je istaći da izbori ne čine demokratiju, koja je splet vrednosti, institucija, i prakse. Međutim, demokratski izbori nisu mogući bez poštovanja ljudskih prava, naročito slobode izražavanja i štampe, slobode kretanja unutar zemlje, slobode okupljanja i slobode udruživanja.

• Ali kako ustav može zaštiti i negovati demokratski proces, i izgraditi poverenje i legitimitet u izborni proces? Kada se posmatra izborni proces u ustavnom kontekstu, važno je napraviti ravnotežu između utvrđenih principa i ustavnih pravila i omogućiti fleksibilnost i pouzdanost koju zakoni i propisi mogu pružiti. Takođe bi trebalo da napomenem da Kosovo već ima snažno izgrađeno izborno zakonodavstvo u knjigama. Šta bi trebalo da se nalazi u ustavu?

• Dva izvora: Priručnik za lica koja rade na izradi nacrta postkonfliktnih ustava, i Kodeks dobre prakse u vezi izbornih pitanja Venecijanske komisije. Oba su odlični izvori. Priručnik za lica koja rade na izradi nacrta pokriva:

1. Vrste izbornog sistema 2. Metode stvaranja izbornih jednica 3. Mehanizme za zastupljenost manjina i žena 4. Postupke za izbore zakonodavnih i izvršnih ogranaka 5. Dodeljivanje prava glasa biračima, i 6. Uloge izbornog upravnog tela.

Izbori u ustavnom kontekstu • Izborni procesi su kompleksne, standardizovane aktivnosti koje zahtevaju jasnu, jednostavnu i relativno obimnu pravnu definiciju kako bi se promovisali doslednost, pravičnost i zajedničko razumevanje izbornog okvira od strane svih ljudi koji su uključeni u izbore, kaže IFES.

• Ustavi se izbornim pitanjima bave na različite načine u zavisnosti od pojedinačnih zahteva zemlje. Izborne odredbe mogu biti posebna poglavlja ili članovi ustava, dok drugi stavljaju materiju u kontekst izbora za zakonodavne i izvršne ogranke.

Izborni pravni okvir • Izborni pravni okvir jedne države takođe treba da precizira zahteve za izbornim upravnim telom (IUT). Način na koji IUT funkcioniše može biti definisan kroz mnoga različita dokumenta, uključujući međunarodne ugovori, ustav, nacionalne i regionalne zakone, i uredbe.

• Međunarodni ugovori i sporazumi pružaju okvir koji se može iskoristiti da se definiše i proceni izborni okvir zemlje: Dokumenat iz Kopenhagena, MPGPP, EKLJP.

• Postoji trend ka definisanju ključnih izbornih pitanja u Ustavu, što može pružiti izvodljiv način utvrđivanja izbornih normi protiv manipulacija vladajuće partije. Izborni sporazumi mogli bi takođe biti definisani i u nacionalnim zakonima i propisima.

• Izborni zakon jedne zemlje može biti jedan zakon ili više zakona koji naravno moraju biti u skladu jedan sa drugim. IUT ili izvršni ogranak vlade može biti u stanju da razvije propise koji mogu da popune praznine u zakonima; isti su obično predmet sudskih razmatranja. Za poverenje u izborni proces važno je da se svi delovi izbornog okvira – od ugovora do propisa – razmatraju i da su dostupni svakome ko je uključen u proces.

• Potrebno je da se napravi ravnoteža između pružanja doslednog i predvidljivog pravnog okvira, dozvoljavajući IUT-u fleksibilnost da odgovori na promene političkih okolnosti. Krajnji rezultat je da količina detalja u ustavu ili statutarnom pravu predstavlja funkciju poverenja i pouzdanosti koju učesnici imaju u odnosu na sistem.

Ustav • Sve veći broj zemalja uključuje izborne odredbe u svoje ustave, često se usredsređujući na uspostavljanje Izbornog upravnog tela. Neki uspostavljaju IUT kao ustavno telo, kao što su:

66 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

1. Bangladeš 2. Kostarika 3. Fidži 4. Gana 5. Indija 6. Indonezija 7. Irak, i 8. Urugvaj

• Stavljanje izbornih odredbi u ustav znači da one ne mogu biti menjane tako lako kao zakoni, i ustavi obično imaju veome teške prepreke za izmene. Barijera koju ustavna utvrđenost postavlja pred vladajuće partije može opozicionim grupama dati osećaj bolje zaštite. Sa druge strane, utvrđenost više otežava izbornom sistemu da se prilagodi promenama.

• Neke izborne odredbe koje su često uključene u ustave uključuju sledeće:

1. Nezavisnost IUT-a 2. Sastav IUT-a 3. Mandat IUT-a 4. Ovlašćenja i funkcije IUT-a 5. Prava glasa ili uslovi za registraciju birača 6. Prava političkih partija 7. Ovlašćenja ili parametri za utvrđivanje granica 8. Predsednički izborni sistemi 9. Nacionalni zakonodavni izborni sistemi 10. Prava kandidovanja ili kvalifikacije 11. Izborni raspored ili rokovi, i 12. Mehanizmi za izborne sporove

• Konačno, šta se nalazi unutar ustava ili delova zakona i propisa zavisi od lokalnih razmatranja i varira naširoko. Na primer,

1. Austrijski Ustav utvrđuje članstvo u IUT-u, pravo glasa, ulogu Ustavnog suda u izbornim sporovima, i izborni sistem; 2. Bangladeš definiše ovlašćenja, nezavisnost i funkcije IUT-a, pravo glasa, kvalifikacije kandidata i rokove za utvrđivanje datuma izbora; 3. Ustav Kameruna bavi se pravima političkih partija, kvalifikacijama kandidata, rokovima za održavanje izbora i ovlašćenjima Vrhovnog suda i Ustavnog saveta kako bi razrešavali izborne sporove; 4. Kostarika je ustanovila nezavisnost, članstvo i funkcije IUT-a, kao i bavljenje pravom glasa, pravima političkih partija (uključujući i finansiranje od strane vlade), izbornim sistemima i kvalifikacijama kandidata; 5. Ustav Češke Republike definiše pravo glasa, izborni sistem i rokove za održavanje izbora; 6. Gana se osvrće na pravo glasa, uspostavlja IUT, pravo na osnivanje ili pristupanje političkoj partiji i razgraničava izborne jedinice; 7. Indijski Ustav uspostavlja IUT, definiše pravo glasa, birački spisak, sprečava sudove da se mešaju u izborna pitanja i rezerviše mesta u Narodnom domu za pravno definisane “kaste” i “plemena”; 8. Madagaskar utvrđuje prava kandidovanja, izborni sistem za Senat i za predsednika, kao i ulogu Ustavnog suda u izborima i izbornim sporovima; 9. Ustav Namibije navodi kvalifikacije i postupke za predsedničke izbore; i 10. Ustav Perua uspostavlja različite institucije koje zajednički obavljaju posao jednog IUT-a i definiše odnose između njih i drugih institucija.

• Iako postavljanje mnogo izbornih odredbi u ustav može biti način da se izgradi poverenje i legitimitet u celokupni proces, postoje i jasni nedostaci u postojanja previše detalja. Može biti teško promeniti izborni okvir ili za promene može biti potrebno previše vremena.

• Na to u kojoj su meri izborne odredbe uključene u ustav značajno utiče nivo poverenja u izbornu administraciju zemlje. U mogim uspostavljenim demokratijama, gde visok nivo poverenja postoji u zakonodavnu i javnu administraciju ustavi se ne upućuju na ustanovljavanje IUT-a.

• Ipak, širom sveta je uobičajeno da postoje nezavisni i snažni IUT-i, koji su podržavani sofisticiranim i detaljnim pravnim okvirima koji uključuju ključne izborne odredbe u ustav. Ova praksa izgrađuje poverenje učesnika u izborni proces.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 67  Prezentacije

Iza ustava: izborni zakoni i propisi • Umesto uspostavljanja IUT-a putem ustava, IUT radije mogu biti uspostavljeni statutom. Zemlje kao što su Ujedinjeno Kraljevstvo (koja nema ustav u pisanoj formi), Australija, Burkina Faso i Kanada su uspostavili svoje IUT-e u potpunosti putem zakona.

• Takvo zakonodavstvo treba da definiše status nacionlanih IUT-a i/ ili njihovih pomoćnih IUT-a, uključujući odgovornosti, ovlašćenja i funkcije. Zakon takođe treba da pruži jasan i detaljan okvir kako bi se osiguralo poverenje i efikasnost, što treba da uključuje:

1. imenovanje članova i osoblja IUT-a, kao i period imenovanja 2. operativna pitanja upravljanja koja se odnose na registraciju birača, registraciju političke partije i kandidata, političke kampanje, obrazovanje birača, transparentnost IUT-a, glasanje, prebrojavanje glasova i objavljivanje rezultata; 3. Pitanja finansija i upravljanja imovinom; i 4. Izborne prekršaje i razrešavanje izbornih sporova.

• Ostala pitanja koja takođe mogu biti pokrivena uključuju utvrđivanje granica, i kodeksi ponašanja za članove i osoblje IUT-a, političke partije, medije i izborne posmatrače.

• Ponovo, treba napraviti dobru ravnotežu između previše i premalo detalja. Previše detalja u zakonodavstvu može imati za rezultat IUT koji nije u mogućnosti da odgovori na nove izazove i razvoj. Dobar primer ovoga može biti glasanje elektronskim putem ili promena organizacije IUT-a.

Podela na izborne jedinice • Ustavi uglavnom navode izborne sisteme kao sistem sa jednom ili više izbornih jedinica; države moraju da odluče koliko predstavnika će biti izabrano iz svake izborne jedinice. Države moraju da razmotre kako izvrše podelu na izborne jedinice – iste mogu biti sastavljene na osnovu već postojećih granica ili nove mogu konfigurisane.

• Primer ponovne podele na izborne jedinice u Teksasu

Mehanizmi za manjine • Mnoge države uključuju mehanizme u svoje ustave kako bi osigurali zastupljenost manjina, kao što su odvojena mesta ili posebni uslovi za manjinske partije. Odvojena mesta su mesta rezervisana za etničke ili verske manjine. Uslovi za partije navode da sve političke partije moraju da uključe kandidate iz različitih etničkih ili verskih grupa.

• Kodeks dobre prakse Vencijanske komsije iz jula 2002. godine navodi da specijalna pravila koja mogu garantovati manjinama rezervisana mesta (ili obezbediti izuzetke na normalno dodeljivanje mesta – na primer, izuzetak od zahteva za kvorumom) nisu u suprotnosti sa idejom podjednakog prava glasa. Kodeks takođe navodi da ni kandidati niti birači ne treba budu prisiljeni da obelodane svoju pripadnost nacionalnoj manjini, i navode da informisanje birača treba da bude dostupno na lokalnom jeziku manjine.

Odredbe o zastupljenosti polova • Države takođe mogu da odaberu odvojena mesta ili posebne uslove za partije u pogledu zastupljenosti žena. Kodeks dobre prakse Venecijanske komisije takođe navodi da zakonska pravila koja zahtevaju minimalan procenat zastupljenosti lica svakog pola među kandidatima ne treba da budu smatrana kao suprotnost principa podjednakog prava glasa ukoliko ista imaju ustavne osnove.

Postupci za izbor zaknonodavnih i izvršnih tela • Takođe mogu da postoje odredbe o zakonodavnim telima: zakonodavno telo može biti jednodomno telo, koje promoviše efikasnost i jedinstvo. U državama sa dvodomnim zakonodavnim telima, prvi dom uobičajeno služi interesima čitave države, dok drugi dom može da predstavlja regione, pokrajine, i ostale interese ili jedinice. Ustavi takođe mogu da uključe odredbe koje se odnose na izbor izvršnih organa, uključujući pravnu podobnost, trajanje mandata, zahteve u pogledu nominovanja i reizbora, i procenat glasova potrebnih da se pobedi na izborima.

68 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Pravo glasa i pravo da se bude kandidat • Kodeks dobre prakse u vezi izbornih pitanja Venecijanske komisije, izdat oktobra 2002. naglašava “osnovne principe evropskog izbornog nasleđa.” Ovo je koristan izvor ustavnih standarda. Venecijanska komisija naglašava pet principa: univerzalno, podjednako, slobodno, tajno i direktno pravo glasa.

• Univerzalno pravo glasa u načelu znači da sva ljudska bića imaju pravo da glasaju i pravo da se kandiduju na izborima. Ovo pravo može, i u stvari, treba da bude podložno određenim uslovima: godine starosti, nacionalnost, mesto prebivališta, i lišavanje prava da se bira i bude biran.

• Proceduralno, Vencijanska komisija naglašava da ovo znači da birački spisakovi moraju biti tačni, objavljeni, ažurirani i da imaju mehanizme razrešavanja sporova. Komisija takođe napominje da deo univerzalnog prava glasa uključuje jasne postupke za podnošenje kandidatura. • Podjedanko pravo glasa zahteva prava glasanja, ovlašćenja glasanja (jasnu i uravnoteženu raspodelu mesta na osnovu posebnih kriterijuma, jednakost mogućnosti kako za partije tako i za kandidate, zastupljenost nacionalnih manjina i jednakost i paritet polova.

• Slobodno prvo glasa uključuje nekoliko načela, uključujući slobodu birača da formiraju mišljenje (ovo znači da država mora biti neutralna u smislu finansiranja partija, medija, demonstracija, itd.), i da organi vlasti moraju da omoguće biračima da znaju za koga glasaju, kao i da nametnu sankcije za prekršaje.

• Slobodno pravo glasa takođe znači da birači treba da budu u mogućnosti da izražavaju svoje želje i da se bore protiv izbornih prevara: ovo znači da postupci glasanja treba da budu jednostavniji i upravljanje treba da bude transparentno.

• Tajnost prava glasa: za birača, tajno glasanje nije samo pravo već takođe i dužnost, i svaki obelodanjeni glasački listić treba da bude diskfalifikovan. Glasanje treba da bude pojedinačno, i nikakav spisak lica koja su glasala ne treba da bude objavljen.

• Direktno pravo glasa: Kodeks Venecijanske komisije takođe navodi da direktnim glasanjem mora biti izabrano sledeće:

1. barem jedan dom nacionalnog Parlamenta; 2. podnacionalna zakonodavana tela; i 3. lokalni saveti.

• Dakle da zaokružimo, svaki ustavni proces je lokalan, i šta god da se desi sa Ustavom Kosova, to treba i mora da odražava posebne okolnosti na Kosovu. Mora biti napravljena ravnoteža između zakona i ustava i proces mora biti transparentan kako bi postojalo poverenje u sistem.

• Hvala vam što ste me saslušali i izvinjavam se što sam dugo pričao!

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 69  Prezentacije

IZBORNI SISTEM.

1. Potreba za postojanje pravičnosti tokom sprovođenja izbornih postupaka, podele na izborne jedinice i upravljanje izborima. Uloga nepristrasne izborne komisije.

2. Izborni sistem. Proporcionalna zastupljenost je više odgovarajuća za podeljeno društvo. ALI – proporcionalna zastupljenost nije naziv jednog izbornog sistema, već čitavih raznolikih sistema, od kojih svaki traži da postigne idealnu zastupljenost u skladu sa mišljenjem.

OSNOVNI IZBOR KOJI TREBA NAČINITI;

a. Sistem nacionalne liste ili liste izborne jedinice. Primer Izraela.

b. Nivo praga ispod kog partija nije predstavljena.

c. Najvažnije od svega – da li sistem dozvoljava biračima da izaberu između različitih kandidata njihove preferirane partije – ili čak između partija – ili da li ih ograničava da glasaju samo za listu partije, uz redosled kandidata koji je određen od strane partije.

ZATVORENE liste. Izrael i Nemačka. Nemački sistem.

FLEKSIBILNE liste. Belgija.

OTVORENE liste. Finska. Kombinuje opšte izbore sa osnovnim izborima.

SLOBODNE liste. Švajcarska i Luksemburg. Više odgovarajuće možda za konsenzualna društva.

Vernon Bogdanor, juli 2006. godine

70 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Sadrzaj

Druga ustavna pitanja • Uporedjivanje ustava

• Ustavni razvoj Volf-Majkl Mors OEBS misija na Kosovu • Prenos suvereniteta Wolff-Michael.Mors@osce.org

Uporedjivanje ustava Uporedjivanje ustava

normativni simbolicki vazni ritualni

Normativni i simbolicki ustavi Vazni i ritualni ustavi  stepen uticaja na politicku i drustvenu realnost  stepen efikasnosti regulise pravno i drustveno ponasanje

Uporedjivanje Ustavni razvoj

zahtevni opisni

Ustavne promene reci Ustavne promene tumacenja

Zahtevni i opisni ustavi  odnosi sa de fakto vlastima u drustvu

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 71  Prezentacije

Fleksibilni/Rigidni ustavi • Pisani ustav koji nije • Pisani ustav koji je sadrzan u samo sadrzan u samo jednom dokumentu jednom dokumentu Ustavne promene reci • Parlamentarna vecina • Zastita od previse • Razliciti ustavni izvori fleksibilnosti • Samo nekoliko • Teoretski, tekst treba primera da bude jedinstven izvor • Najuobicajeniji model

Nemacka Nemacka clan 79 [Izmene ustava] • Predlog Vlade, 5% clanova Parlamenta ili (1) Ovaj Ustav moze da se menja samo u onim statutima u kojima je moguce menjanje ili Senata (Bundesrat) dopuna teksta. […] • Izmene treba da budu jasno naznacene (2) Svaka izmena statuta zahteva dvotrecinsko glasanje clanova Veca predstavnika [Bundestag] • 2/3 vecina u obe komore i dvotrecinsko glasanje Senata [Bundesrat]. • Apsolutna granica (3) Izmene u Ustavu koje uticu na podelu federacije u drzavama [Lander], ucesce u principima drzave [Lander] u zakonima, ili glavni principi iz clanaka 1 i 20 su neprihvatljivi.

Danska Danska Odeljak 88 [Ustavne izmene, glasanje birackog tela] • Svaki clan Parlamenta moze da predstavi Kada Parlament usvoji neki zakon zarad neke nove ustavne odredbe, i Vlada zeli da nastavi sa tim, bice zakon izdat sudski nalog za clanove novog parlamenta. Ukoliko zakon ostane neizmenjen od strane Parlamenta koji • Parlament usvaja zakon zaseda posle izbora, zakon ce 6 meseci posle konacnog • Parlament se raspusta usvajanja biti predat biracima za usvajanje ili odbijanje direktnim glasanjem. Pravila za glasanje ce biti • Parlamentarni izbori propisana Statutom. Ukoliko je vecina osoba koje ucestvuju u glasanju, a najmanje 40 % biraca glasalo za • Novi Parlament usvaja zakon ovaj zakona onakav kakvim ga usvoji Parlament, i ukoliko primi kraljevsku saglasnost, ovaj zakon bice • Usvajanje referendumom uz najmanje integralni deo Ustava. 40% ucesca

72 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Slovenija Slovenija [Deo] IX Postupak za izmenu Ustava clan 168 (predlog za pokretanje postupka) • Predlog 20 CP-a, Vlade ili najmanje (1) Predlog da se pokrene postupak za izmenu Ustava moze da predlozi 20 poslanika Narodne skupstine, Vlada ili najmanje 30 000 glasaca. 30.000 glasaca (2) O takvom predlogu odlucuje Narodna skupstina dvotrecinskom vecinom glasanja onih poslanika koji su prisutni. • 2/3 CP-a koji su prisutni usvajaju predlog clan 169 (clanovi za izmene Ustava) Narodna skupstina usvaja clanove za menjanje Ustava glasanjem dvotrecinskom vecinom svih poslanika. za pokretanje postupka clan 170 (Potvrdjivanje ustavnih izmena referendumom) (1) Narodna skupstina mora da podnese predlozene ustavne izmene glasacima za • Usvajanje 2/3 CP-a usvajanje na referendumu, ukoliko to zahteva najmanje 30 poslanika. (2) Ustavne izmene se usvajaju referendumom ukoliko je vecina onih koja je glasala za isto, cinila vecinu svih glasaca koji su glasali na referendumu. • 30 CP-a moze da zahteva referendum clan 171 (Objavljivanje ustavnih izmena) Ustavne izmene stupaju na snagu nakon objavljivanja u Narodnoj skupstini. • Usvajanje referendumom sa najmanje 50% ucesca

Ustavni razvoj

Ustavne promene tumacenja Ustavne promene reci Ustavne promene tumacenja

Danska Prenos suvereniteta • Vrhovna vlast Nemacka • Kralj nije odgovoran za svoje akcije; clan 24 [Kolektivni sistem bezbednosti] njegova licnost je nepovrediva. (1) Federacija moze pravnim prenosom da prenese vlasti na medjunarodne institucije. • Imenovanje/Raspustanje ministara […] • Raspustanje parlamenta/novi izbori (2) Za odrzavanje mira, Federacija moze da se pridruzi sistemu obostrane kolektivne bezbednosti; i na taj nacin moze da se slozi sa takvim ogranicenjima na osnovu prava na suverenitet, radi odrzavanja mira i reda u Evropi i medju narodima sveta. [..]

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 73  Prezentacije

Nemacka Nemacka clan 23 [Evropska Unija] • Evropska Unija koja je vezana (1) Da bi ucestvovala u Ujedinjenoj Evropi, Nemacka ucestvuje u razvoju Evropske Unije koja je vezana demokratijom, vladavinom zakona, demokratijom, vladavinom zakona, drustvenim, i drustvenim, i federalnim principima kao i federalnim principima kao i principom subsidarnosti i obezbedjuje zastitu osnovnih prava sustinski jednakima principom subsidarnosti i obezbedjuje sa pravima ovog Ustava. Federacija moze, radi toga i u zastitu osnovnih prava sustinski jednakima saglasnosti sa Senatom [Bundesrat], da delegira suverenim vlastima. clan 79 II i III je primenjiv za sa pravima ovog Ustava 2/3 vecinom u Evropsku Uniju kao i za promene u uredbama kojima se obe komore menja znacenje ovog Ustava, ili za one izmene za koje je Parlament ovlascen. • Apsolutna granica

Danska Danska Odeljak 20 [Podela vlasti] (1) Nadleznosti koje su dodeljene po ovlascenjima • Zakon Kraljevine po ovom ustavnom Aktu mogu da, do one mere kako je odredjeno statutom, budu dodeljene • Za promovisanje medjunarodnih pravila i medjunarodnim vlastima u obostranom dogovoru sa saradnju drugim drzavama radi promovisanja medjunarodne vladavine zakona i saradnje. • 5/6 vecine (2) Za usvajanje zakona u skladu sa gore navedenom vecinom, zahteva se pet sestina clanova parlamenta. • Ukoliko vecina u Parlamentu nije Ukoliko se ne postigne vecina, tamo gde se zahteva vecina za usvajanje obicnih zakona, i ukoliko se Vlada postignuta, bice poslata birackom telu za brine za to, ovaj zakon ce biti predat birackom telu za usvajanje ili odbijanje u skladu sa pravilima za usvajanje  Vecina koja ne cini manje od referendum propisanima u odeljku 42. 30% birackog tela

Slovenija Slovenija clan 3a [Evropska Unija] (1) Shodno sporazumu ratifikovanom od strane Narodne skupstine dvotrecinskim • Medjunarodne organizacije zasnovane na glasanjem svih poslanika, Slovenija moze da prenese izvrsenje dela svojih suverenih prava na medjunarodne organizacije koje se zasnivaju na postovanju ljudskih prava i postovanju ljudskih prava i osnovnih sloboda, osnovnih sloboda, demokratiju i principe vladavine zakona i mogu da stupe u odbrambeni savez sa drzavama koje su zasnovane na postovanju ovih vrednosti. demokratiji i principima vladavine zakona (2) Pre ratifikovanja sporazuma pomenutog u prethodnom paragrafu, Narodna skupstina moze da sazove referendum. Predlog se prihvata na referendumu ukoliko je vecina od onih koji su glasali glasala na legitimni nacin. Narodna skupstina je • mogu da stupe u odbrambeni savez sa vezana rezultatima takvog referenduma. Ukoliko se odrzi takav referendum, referendum koji se tice zakona o ratifikaciji sporazuma referendum nece biti sazvan. drzavama koje su zasnovane na postovanju ovih (3) Pravni akti i odluke usvojene u medjunarodnim organizacijama na koje je vrednosti Slovenija prenela izvrsenje dela svojih suverenih prava bice primenjeni u Sloveniji u skladu sa pravnim uredbama ovih organizacija. (4) U postupcima za usvajanje pravnih akata i odluka u medjunarodnim • Dvotrecinska vecina glasova svih clanova organizacijama na koje je Slovenija prenela izvrsavanje dela svojih suverenih prava, Vlada ce blagovremeno obavestiti Narodnu skupstinu o predlozima za takve akte i • Parlament moze sazvati referendum (ukoliko odluke kao i o svojim aktivnostima. Narodna skupstina moze da usvoji one stavove koje ce Vlada uzeti u obzir u svojim aktivnostima. Odnosi izmedju Narodne skupstine sazove referendum, vezani su referendumom) i Vlade opisani u ovom paragrafu ce u detalje biti regulisani zakonom usvajanjem dvotrecinske vecine glasova poslanika koji su prisutni. • Vladine akcije u pojedinim organizacijama

74 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Odredbe  Donosenje ustava  Ustavni amandmani

Druge ustavne odredbe  Identitet drzave  Supremacija ustava  Nacionalni identitet

Pol R. Vilijams  Drzavljanstvo  Zvanicni glavni grad, zastava, himna, simbol i Grupa za medjunarodno pravo i politiku praznici www.publicinternationallaw.org  Zvanicni jezik  Vanredno stanje

Donosenje ustava Glasanje skupstine Neke posleratne drzave donose ustave preko usvajanja zakonodavnog tela,  Obezbedjivanje efikasnih mehanizama za donosenje i obicno glasanjem dvotrecinske ili trocetvrtinske vecine. vecine. Posto potrebni broj izmenu ustava najvazniji su za obezbedjivanje integriteta i zakonodavaca usvoji ustav, on moze da stupi na snagu na dan kada bude proglasen u skupstini. skupstini. Prednost uslova vece vecine od proste sastoji se u tome sto ono stabilnosti. oznacava opstu podrsku i obezbedjuje da ustav ne predstavlja volju samo uske vecine stranaka, sto pomaze da se promovise veca stabilnost.  Vecina posleratnih drzava uslovljavaju stavljanje na snagu novog ustava formalnim usvajanjem. Drzave najcesce biraju da usvajaju svoje ustave na jedan od dva nacina: nacina: (1) Primer formulacije: formulacije: Glasanje skupstine Ovaj se ustav usvaja [dvotrecinskom/ dvotrecinskom/trocetvrtinskom trocetvrtinskom]] glasanjem skupstine ili (2) narodnim referendumom. Manji vecinom glasova ukupnog broja poslanika Skupstine. Skupstine. broj posleratnih ustava dozvoljava oba ova mehanizma za usvajanje. Bez obzira na nacin usvajanja, ustavom se moze Ovaj ustav stupa na snagu na dan kada se proglasi u propisati i datum kada stupa na snagu. Skupstini. Skupstini.

Izmene i dopune ustava Postupak predlaganja amandmana Vecina posleratnih ustava uspostavlja odredjenu Ustavom se moze propisati jedan ili vise metoda za predlaganje proceduru za predlaganje i usvajanje amandmana. Postupak je amandmana; mogucnosti se dele na cetiri opste kategorije. vazan jer izmene ustava mogu da izmene osnovne principe drzave i da uticu na vecinu ili sve stanovnike. Kod skiciranja Prvo, amandman moze da se predlaze glasanjem odredjenog broja postupka za izmenu ustava postoje nekoliko stvari koje poslanika drzavne Skupstine. Skupstine. Na primer, taj broj moze da bude jedna posleratna drzava treba da uzme u obzir: postupak za petina, jedna trecina, trecina, polovina ili dve trecine poslanika. Druga mogucnost je da se dodeli ovlascenje samo izvrsnom ogranku. Treca mogucnost je predlaganje amandmana; postupak pisanja amandmana; dodela ovlascenja vecoj grupi gradjana koja ima pravo glasa. Velicina ove postupak za usvajanje amandmana; i odlucivanje o tome da li grupe treba da bude dovoljno mala da omoguci razmatranje, ali dovoljno nametnuti ogranicenja na predmet i/ili rokove amandmana. velika da pokaze angazovanje znatnog dela naroda. Poslednja mogucnost je da se dozvoli opstoj javnosti da predlaze amandmane putem narodnog referenduma. Ustav moze da ukljuci bilo koju kombinaciju ovih cetiri mogucnosti. mogucnosti.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 75  Prezentacije

Primer formilacije: formilacije: Predlaganje amandmana Postupak pisanja amandmana Mogucnost 1: Glasanje skupstine Inicijativu za izmenu ovog ustava mogu da preduzmu najmanje [dve Neki post- post-konfliktni ustavi imaju specijalne odredbe i/ili uslove o trecine/tri trecine/tri cetvrtine] cetvrtine] poslanika Skupstine. Skupstine. pisanju predloga amandmana. Neke post- post-konfliktne drzave zahtevaju uspostavljanje vladinih odbora za pisanje nacrta predloga ustavnih ustavnih Mogucnost 2: Predlog izvrsnog ogranka amandmana. Prakticno postoje bezbrojne mogucnosti za postupke kojima post- post-konfliktna drzava moze da omoguci izmenu ustava. Bez obzira na Predlog amandmana bilo koje odredbe ovog ustava moze da pokrene [Predsednik/Premijer]. izabrani postupak, drzava moze da uzme u obzir potrebu za visokim stepenom javne podrske radi izmene ustava. Drzava moze da uzne u obzir i potrebu za adekvatnim trenutkom da bi javnost i zakonodavac shvatili shvatili Mogucnost 3: Skupstina biraca predlozenu promenu i raspravljali o njoj. Predloge da se izmeni ovaj ustav moze da daju skupstina biraca, biraca, koja se sastoji od [broj] biraca sa pravom glasa. Primer formulacije: Pisanje amandmana Obrazovanje specijalnog odbora Mogucnost 4: Narodni referendum Predloge o izmeni ovog ustava moze da da narod putem narodnog Da bi se sproveli predlozi o amandmanu na ustav, komisija referenduma. koju cine clanovi [vlade/Skupstine [vlade/Skupstine/Vrhovnog /Vrhovnog suda], se uspostavlja dekretom predsednika, i ta komisija priprema nacrt amandmana.

Proces usvajanja amandmana Primer formulacije: usvajanje amandmana Postupak usvajanja amandmana na ustav se dosta razlikuje medju Mogucnost 1: Usvajanje u narodnoj skupstini Mogucnost 4: Narodni referendum drzavama. drzavama. Posto ustavi definisu osnovne principe i strukture drzave, drzave, mnoge Ustavne amandmane mora da usvoji [dvo-[dvo- Amandman postaje ratifikovan posto ga trecinska/tro trecinska/tro--petinska] petinska] vecina u Skupstini. Skupstini. usvoji [dve trecine] trecine] glasaca sa pravom drzave zahtevaju visi nivo drustvenog i politickog slaganja za izmenu glasa na narodnom referendumu. ustava nego sto je potrebno da bi se doneo neki opsti zakon. Mogucnost 2: Usvajanje Narodne skupstine ps usvajanje izvrsnog ogranka Mogucnost 5: Usvajanje zakona drzave Moguci nacini za usvajanje: Ustavne amandmane mora da usvoji [dvo- [dvo- Amandman mora da ratifikuju trecinska/tri trecinska/tri--petinska] petinska] vecina poslanika zakonodavci [dve trecine/tri trecine/tri cetvrtine] cetvrtine] (1) usvajanje predlozenog amandmana od strane odredjenog broja poslanika; Skupstine. Skupstine. Nakon usvajanja zakona, izvrsni provincija ili konvencijama u [dve (2) usvajanje predlozenog amandmana od strane odredjenog broja poslanika ogranak mora da usvoji amandman pre nego trecine/tri trecine/tri cetvrtine]. cetvrtine]. plus usvajanje izvrsnog ogranka; sto on stupi na snagu.

(3) usvajanje predlozenog amandmana od strane odredjenog broja poslanika Mogucnost 3: Usvajanje u narodnoj skupstini pa koje sledi ratifikacija narodnim referendumom; narodni referendum (4) podnosenje predlozenog amandmana na usvajanje na referendumu, Ustavne amandmane mora da usvoji [dvo-[dvo- Mogucnost 6: Nacionalno usvajanje zakona trecinska/tro trecinska/tro--petinska] petinska] vecina poslanika (5) usvajanje odredjenog broja poslanika iz drzava clanica nacije; i Skupstine. Skupstine. Posto Skupstina usvoji amandman, pa javna rasprava i referendum (6) javna debata i referendum. on se podnosi na ratifikaciju referendumom, Predlozeni amandman se, posle usvajanja koji se obavlja prema zakonu o referendumu. Skupstine, Skupstine, podnosi na javnu raspravu i na referendum.

Primer formulacije: Ogranicenja

Ogranicenja  Bez amandmana za vreme vanrednog stanja ili rata: Posto ustavi cesto sadrze fundamentalne principe Ovaj ustav se ne moze menjati ua vreme [vanredno stanje]. i osnovne principe drzave, drzave, post- post-konfliktne drzave  Nema amandmana o veri:

mogu da ogranice njihovo menjanje. Konkretno, Amandmani o pridrzavanju osnova drzavne religije nisu dozvoljeni. neke drzave ne dozvoljavaju nikakve izmene ustava  Fundamentalna prava se ne mogu oslabiti: za vreme vanrednog stanja ili rata. Druge zabranjuju Amandmani o fundamentalnim pravima ljudi dozvoljeni su amandmane o veri. Druge drzave ogranicavaju samo da bi se oni ucinili delotvornijim. ustavne amandmane koji se odnose na fundamentalna  Ne moze se menjati priroda drzave: drzave: prava tako da su izmene nemoguce osim ako ta prava Ni jedan ustavni amandman ne moze da narusi prirodu time ne dobijaju snazniju zastitu. zastitu. Na kraju, neke drzave ili integritet nacionalne teritorije. drzave ogranicavaju amandmane tako da ovi ne mogu da izmene fundamentalne aspekte drzave. drzave.

76 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

Identitet drzave Supremacy of the Constitution Ustavom se moze utvrditi vrsta Vlade i granice drzave kojom ona upravlja, i priroda granica. Vecina post- post-konfliktnih ustava ima i odredbe kojima se objavljuje nezavisnost i suverenitet drzave. drzave. Ta objava moze da Some post- post-conflict constitutions include a provision ukljuci tekst kojim se kaze da je suverenitet drzave neizmenjiv, nedeljiv i neprenosiv. Dalje, ta odredba moze da pominje i izvor suvereniteta – cesto da providing that it is the supreme law of the land and any laws on potice od, i poveren je, narodu. inconsistent with it have no force. Including such a provision may prevent provincial or municipal governments from Primer formulacije: Identitet drzave enacting laws inconsistent with constitutional principles.

Granice: Granice [drzave] jesu [geografski opis granica]. Granice se jedino mogu menjati u skladu sa medjunarodnim zakonom, mirnim Sample Language: Supremacy of the Constitution sredstvima i sporazumno. This Constitution is the supreme law of [state]. Any laws Vrsta Vlade: [drzava] je [parlamentarna republika]. inconsistent with this Constitution shall be void.

Suverenitet: [drzava] je nezavisna, suverena drzava. Suverenitet je neizmenijv, nedeljiv, neprenosiv i potice od naroda [drzave] i njemu poveren.

Nationalni identitet Drzavljanstvo Vecina post- post-konfliktnih ustava pominje drzavljanstvo na jedan od dva nacina: nacina: bilo opisom odredjenih uslova za drzavljanstvo ili prosto pominjuci Post- ost-konfliktne drzave sa vise nacionalnosti ili da gradjani imaju i prava i duznosti drzavljanstva. drzavljanstva. Ako drzava izabere da etnickih grupa cesto imaju odredbu u ustavu kojom se navede uslove za drzavljanstvo u svom ustavu, taj deo moze da obuhvati i opisuje nacionalni identitet. U definisanju nacine kako pojedinac moze da se kvalifikuje za drzavljanstvo drzave. drzave. Tipicni nacini za sticanje drzavljanstva jesu rodjenje u drzavi, drzavi, jedan ili oba nacionalnog identiteta, ustavi mogu da potvrde roditelja kao gradjana, gradjana, ili naturalizaciju kao gradjana. gradjana. razlicite nacionalnosti u drzavi dok istovremeno pominju jednakost i jedinstvo gradjana drzave. drzave. Primer formulacije: Drzavljanstvo Mogucnost 1: prava i duznosti drzavljanstva Svi gradjani [drzave] podjednako imaju pravo na prava, Primer formulacije: Nacionalni identitet privilegije i beneficije drzavljanstva; i jednake duznosti i [Drzava] je zemlja sa vise nacionalnosti. [Drzava] pripada odgovornosti drzavljanstva. svima koji u njoj zive, ujedinjeni svojom raznolikoscu, zajednickom istorijom, svrhom i sudbinom, i reseni da Mogucnost 2: Uslovi za drzavljanstvo radimo zajedno na promovisanju dobre vladavine i Svako lice rodjeno u [drzava], sa roditeljem koji je gradjanin blagostanja svih gradjana [drzave]. [drzave], ili ko je naturalizovan kao gradjanin [drzava], smatra se za gradjanina [drzava].

Zvanicni glavni grad, grad, zastava, zastava, himna, himna, simbol simbol i Sluzbeni jezik praznici Neki post- post-konfliktni ustavi odredjuju jedan ili vise jezika kao Neki post- post-konfliktni ustavi odredjuju glavni grad drzave, drzave, zvanicni drzavni jezik(e). Medjutim u drzavama gde se govori vise jezika, zvanicnu zastavu, simbol, himnu i praznike. Medjutim, Medjutim, neki ustavno priznanje zvanicnog jezika moze da dovede do trvenja ili sukoba zbog osecaja marginalizacije pojedinaca koji govore nezvanicni jezik. post- post-konfliktni ustavi predvidjaju da pojedinosti o ovim Jedna mogucnost je da se uvede kao obavezan jedan ili vise zvanicnih pitanjima treba da se odrede zakonom. Ako se ovo odredi jezika. Druga je mogucnost da se objavi jedan ili vise zvanicnih jezika, i ustavom, te odredbe su obicno prosti, jasni opisi. prizna i omoguci i/ili zastiti upotreba drugih jezika. Ova druga mogucnost je mozda najpozeljnija tamo gde ima vise domacih ili regionalnih jezika.

Mogucnost 1: Odredjivanje zvanicnog glavnog grada, zastave, himne, simbola i praznika drzave u ustavu Glavni grad [drzave] je [glavni grad]. Mogucnost 1: Uvodjenje jednog ili vise zvanicnih jezik(a) Nacionalna zastava je [opis zastave]. [Grb/simbol] [drzave] je [opis grba/simbola]. [Jezik(ci)] je zvanicni jezik[jezici]. Nacionalna himna [drzave] je [naziv nacionalne himne]. Drzavni praznik[ci] [drzave] [su] [naziv i datum drzavnog (ih) praznika]. Mogucnost 2: Uvodjenje zvanicnih jezik(a), ali zastita za sve jezike Mogucnost 2: Ostaviti odredjenje zvanicnog glavnog grada, zastave, [jezik(ci)] je zvanicni jezik[ci]. Garantovana je himne, grba i praznika drzave za zakon ravnopravnost svih jezika, i gradjani imaju pravo da Odredjenje glavnog grada, drzavnih praznika,oblika i dimenzija nacionalne zastave i simbola, sadrzaj teksta nacionalne himne i njihove upotrebe bice uredjeno zakonom. obrazuju svoju decu na maternjem jeziku.

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 77  Prezentacije

Definisanje vanrednog stanja Vanredno stanje Nekim ustavima definise se sta cini vanredno stanje, kao za vreme rata, neposredne opasnosti po nezavisnost i jedinstvo zemlje, ili u slucaju teske prirodne katastrofe. Druge ostavljaju Post-konfliktni ustavi obicno imaju odredbe o vanrednom stanju definisanje i proglasavanje vanrednog stanja diskrecionom pravu jednog ili vise ogranaka vlade.

Ustavom se Primer formulacije: Definisanje vanrednog stanja definise: Mogucnost 1: Eksplicitna definicija Objava vanrednog stanja je moguce samo ako je [zivot nacije u sta cini Koliko moze da traje opasnosti od rata, invazije, opsteg ustanka, nereda, prirodne vanredno stanje; vanredno stanje. katastrofe ili drugo]; a objava je potrebna da bi se ponovo uspostavio mir i reda.

Mogucnost 2: Dozvoliti Vladi da definise Kada se cini da preti neposredna opasnost koji ce dovesti do teskih posledica po javnost ili u slucaju dogadjaja koji sami po sebi Koja prava ili obicne predstavljaju, zbog svoje prirode i ozbiljnosti, nesrecu za javnost ili Ko moze da objavi funkcije Vlade se mogu tada prirodnu katastrofu, [Predsednik/Premijer/vecina poslanika] u vanredno stanje; suspendovati; i [drzavi] mogu da objave vanredno stanje.

Ovlascenje da se proglasi vanredno stanje

Ustav moze da ima i odredbe o tome ko ima ovlascenje da proglasi Ogranicenja za vreme vanrednog stanja vanredno stanje. Neke posleratne zemlje ovo ovlascenje poveravaju iskljucivo izvrsnom ogranku. Druge zahtevaju siri konsenzus kao sto je potvrdno glasanje dvotrecinske vecine Skupstine, Skupstine, sa rezervnim planom za Ustavom mogu da se definisu i vrste i opseg ogranicenja za vreme slucaj da ona na moze da se sastane. vanrednog stanja. Jedno takvo ogranicenje jeste zabrana svih izmena. Druga mogucnost je da se ogranice moguca ogranicenja na ona koja se ne odnose na fundamentalna prava kao sto je pravo na zivot, zivot, zabrana torture, Primer formulacije: Ovlascenje za proglasenje surovog ili ponizavajuceg tretmana ili kazni, ili zakonske definicije Mogucnost 1: izvrsni ogranak moze da proglasi krivicnih prestupa i kazni. [Predsednik/Premijer] moze da proglasi vanredno stanje.

Mogucnost 2: Skupstina moze da proglasi Ustavi mogu da sadrze i odredbu kojom se zabranjuje raspustanje ili Vanredno stanje moze da proglasi potvrdan glas [vecine/dvo- ukidanje bilo kog drzavnog organa ili njihovih ovlascenja prema ustavu za trecinske] poslanika. Ako Skupstina ne moze da se sazove za vreme trajanja vanrednog stanja. vreme vanrednog stanja, [predsednik] [drzave], na predlog [veca ministara], ima pravo da izdaje akt koji ima snagu zakona, koji mora da usvoji Skupstina na svom prvom sastanku.

Primer formulacije: ogranicenja Trajanje vanrednog stanja

Moze da se propise maksimalno trajanje vanrednog stanja i nacini, nacini, ako ih Nema ustavnih amandmana: ima, za produzenje tog perioda. Za vreme vanrednog stanja nema revizije ustava.

Nema ustavnih amandmana osnovnih prava: Primer formulacije : Trajanje U slucaju vanrednog stanja ili rata, ljudska prava i slobode kako su definisani ustavom i drugim zakonima mogu biti ograniceni jedino [Vece ministara/Predsednik/Premijer] moze da odluci o zakonom. vanrednom stanju u jednom delu ili celoj teritoriji drzave, koje traje dok god postoji opasnost, ali ne duze od Takav zakon ne moze da utice na pravo na zivot, zivot, sloboda misli, savesti [30/60/90] dana. i vere, kao i opravo da se ne bude predmet torture ili neljudskog neljudskog ili surovog tretmana. Produzenje roka vanrednog stanja moguce je samo uz pristanak [Skupstine],za svakih [30] dana, u trajanju od Nema raspustanja Vlade najvise [90] dana. Skupstina ne moze da se raspusti za vreme vanrednog stanja.

78 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES  Prezentacije

PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES 79 80 PARLIAMENTARY AND EXPERT ROUNDTABLE ON CONSTITUTIONAL ISSUES