Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) · book

Национален механизам за упатување на жртви на трговија со луѓе

January 1, 2006 OSCE

The full text is hosted by the publishing organisation. lawenc.com indexes the metadata and links to the official source.

Full text

Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Sektori për përparim të barazisë midis gjinive

Shkup 2005-2006 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Sektori për përparim të barazisë midis gjinive

Shkup 2005-2006 National Mekanizmi Referralpër kombëtar Mechanism udhëzimfortë thev iktimave victims of trafficking të tregëtisëin human beings me njerëz

Sektori për përparim të barazisë midis gjinive

Me vendim të Qeverisë së RM në janar të vitit 1997, u formua Sektori për përparim të barazizë midis gjinive (SPBGJ) në kuadër të Ministrisë për punë dhe politikë sociale.

Funksioni themelor i (SPBGJ) është të ndikojë pozitivisht në përparimin e pozitës të gruas dhe ta promovojë barazinë midis gjinive në perputhje me konventat ndërkombëtare të cilat Republika e Maqedonisë i ka ratifikuar, duke i siguruar grave gëzim të plotë të të drejtave të njeriut. Funksinin e rëndësishëm (SPBGJ) e zbaton përmes inicimit të aktiviteteve konkrete të planit Kombëtar për aksionin për barazi të gjinive të miratuar nga Qeveria e RM në vitin 1999, me qëllim të arritjes se qëllimeve dhe prioriteteve të dhëna në të njejtin.

Po ashtu, SPBGJ i koordinon aktivitetet nga fusha e barazisë gjinore në nivel të institucioneve qeveritare, përmes shqyrtimit të ligjeve, akteve nënligjore dhe zgjidhjeve të cilat i propozon Qeveria e RM me dhënien e propozimeve të veta dhe iniciativave për tejkalimin e problemeve me të cilat ballafaqohen gratë në RM. SPBGJ njëkohesisht bashkëpunon dhe e përkrah numrin e madh të aktiviteteve të inicuara nga ana e organizatave Joqeveritare.

Me miratimin e ligjit për mundesi të njejta të grave dhe meshkujve njëra nga detyrat themelore te SPBGJ është implementimi i ligjit si dhe ndjekja dhe mbikqyrja për zbatimin e këtij ligji.

Informacione për kontakt Sektori për perparim të barazizë midis gjinive Zyra e mekanizmit Kombëtar për udhezim Dame Gruev nr.14 1000 Skopje Tel/Faks: 02/3129308; Tel: 02/3120 569; 02/3106-469 e-mail: nmuofficemk@yahoo.com

I përgatitur nga ekipi proektus: Elena Grozdanovska - udhëheqës i SPBGJ Svetlana Cvetkovska - koordinatore e zyrës se MKU Igor Vasevski - koordinator ne teren Lençe Kocevska - këshilltare juridike

Perkthim: Edmond Sotir për Tetragon Dizenj, renditje: Paul R. Adams për Tetragon Parapergatitje e shtypjes: Tetragon

Botimi është shtypur me mbështetjen e Misonit mbikqyrës të OSBE-së në Shkup.

Përmbajtja e këtij publikimi nuk do të thotë se e përfaqëson këndvështrimin dhe qëndrimin Misionit Vëzhgues të OSBE-së në Shkup. Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

PËRMJATJE

Hyrje .........................................................................................................................................7

.............01 Përpjekjet e Ministrisë për punës dhe politikë sociale në luftën kundër tregëtisë me njerëz.................................. 8

.............02 Përkrahje dhe bashkëpunim me OSKE.....................................................................................................9

.............03 Bashkëpunim midis MPB dhe MKU në fushën e luftës kundër tregëtisë me njerëz/ femijë....................................10

.............04 Bashkëpunim me derë të Hapur .........................................................................................................10

.............05 TBashkëpunim me IOM (Organizata Ndërkombëtare për Migrim)...................................................................10

.............06 Raport për MKU 2005 - 2006..............................................................................................................11

.............07 Analizë e kapaciteteve të punëtorëve social të nominuar...........................................................................14

.............08 Raport për regullativën ligjore ekzistuese............................................................................................. 23

.............09 Analizë në bazë të të dhënave për viktimat potenciale të tregëtisë me njerëz................................................ 38

.............10 Pjese nga raporti per evaluim (periudha shtator 2005 - korrik 2006)............................................................. 44

.............11 Memorandumi për bashkëpunim......................................................................................................... 48

.............12 Foto galeri................................................................................................................................... 49 HYRJE Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

HYRJE

l 800.000 mijë njerëz në nive n 200 5. Ste jt Dep artm ent informoi se 600.000 deri në shfr ytë zim sek su- me njerëz për viti në veçanti për Në raportin e vet për tregëti menyra më të ndryshme dhe treg ëtu ar, 80% pre j tyre janë gra, vajza viktima në të pun ës ( po ash tu nga raporti i vitit 2005) rreth ndërkombëtar janë të nan izat ës Ndë rko mbë tare s org dhe tregëti me organe. Sipa ytëzuar seksualisht janë gra dhe vajza. al, punë e ushtruar me dhunë ve jan ë fëm ijë, 98% i viktimave të shfr ëm i vikt ima 40% nga numri i përgjithsh e- që krijon varfëri dhe e përshp lidh je të ngu shtë me gjen djen politike dhe ekonomike, Evropë është në Intensiteti i këtij fenomeni në n, të cilin shp esh her ë e perbëjnë gra. jton emigracioni zhvillimin krahë dhe të marrë pjesë në tika e Evro pës nga njër a anë, është e detyruar të për cila t e kan ë prejardhjen Svida për Evropën është e dyfi shtë. Poli e janë vendet nga të dev e nga regj ioni qën dro r dhe lindor të cilat shpesh her ma për për krah je sist ema tike dhe ekonomik dhe mbrojtjen soci ale të ven e Evro pës në des tina cion duhet të zhvillojnë mekaniz Nga ana tjetër shtetet viktimat e tregëtisë me njerëz. organizatat joqeveritare. në bas hkë pun im me partnerët socialë dhe ndihmë te viktimave emigrim ilegal, ka përpunuar uar pos açë rish t për luft ën kundër tregëtisë me njerëz dhe bëtar të form Shteti ynë përmes Komiteti kom emigrim ilegal. Kom bët ar për luft ën kun dër tregëtisë me njerëz dhe Strategji dhe plan e të rëndësishme pozitive. Plani tashmë ka arritur rezultat se prob- kontinuitet, duke pasur parasysh dhe poli tikë soci ale në keto aktivitete ështe e forte dhe në punë Pjesëmarrja e Ministrisë për politike. dhu nën mbi grua n dhe fëm ijët është një nga prioritetet lemi me në luftën kundër tuar në kuadër të përpjekjeve të kom plek s, ai duh et të jetë i shqyrtuar dhe i preven ësh Fenomeni i robërisë moderne drejtave të njëriut. të orga nizu ar, pre ven tim dhe denim të shkeljeve të të krim it t. Ajo që eshtë e nevo- e shte tit nuk ësh të i mjaftueshëm dhe adekua ky fenomen, aksioni vetë m nga ana Shteti duhet të bashkëpunojë Të prevenohet dhe eliminohet niza tave ndë rkom bëtare dhe sektorit joqeveritar. n. is institucioneve qeverit are, orga ohet dhe eliminohet ky fenome jshme është bashkëpunim mid niza tave joqe veri tare edh e më tej, me qëllim të preven përpjekjet e orga dhe intenzivisht të mbështetë imit të qërore por edhe drejt përforc rven ime ve jo vetë m dre jt ripërtëritjes të strukturës sho dër treg ëtis me njerëz Lufta kundër dhunës dikton dre jtim të inte tën kohë, lufta kun iut dhe veç ana rish t të të drejtave të grave. Në të njej melore të njër i rënuar institucione t. respektimit të të drejtave the rohet direkt në shoqëri duke mob ilizimin e secilit pre j nesh, sepse problemi po zgje kërkon hëve. Problemi na shqetëson të gjit

Ministër Ljupço Meshkov

9 Përpjekjet e Ministrisë për punës dhe politikë sociale në luftën kundër tregëtisë me njerëz

Përkrahje dhe bashkëpunim me OSBE Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Përpjekjet e Ministrisë për punë dhe politikë sociale në luftën aktiviteteve preventive por në ndihmë të pandërmjetshme të viktimave tashmë bashkëpununëtorë me Zyrën e mekanizmit kombëtar në Ministrinë për punë dhe poli- kundër tregëtisë me njerëz tikë sociale. Me qëllim realizim të suksesshëm të këtyre aktiviteteve dhe qasje të nje- jtë në punën profesionale të të gjithë qendrave për punë sociale, Ministria për punë dhe pilitikë sociale do të nënshkruajë një numër të caktuar dokumentash profesionalë Në përputhje me interesat dhe përpjekjet e bashkësisë ndërkombëtare për për të cilat do të jenë të angazhuar institucione dhe ekspertë relevantë. veprim të përbashkët në eliminimin e tregëtisë me njerëz dhe implementimin e pro- gramit Kombëtar për luftë kundër tregëtisë me njerëz dhe emigrim ilegal, Ministria për punë dhe politikë sociale i përshpejtoi, rindërtoi dhe i zgjeroi masat dhe aktivitetet për Duke patur parasysh faktin se për raelizim të suksesshëm të këtyre aktiviteteve preventim dhe mbrojtje të viktimave të tregëtisë me njerëz dhe në veçanti me gra dhe janë të nevojshme edhe ambiente përshtatëse dhe kritere teknike për punë me vikti- fëmijë. mat e tregëtisë me njerëz në veçanti me fëmijët Ministria për punë dhe pilitikë sociale në bashkëpunim me misionin e OSKE në Republikën e Maqedonisë dhe zyrën e UNICEF siguroi mjete zyrtare dhe paisje teknike për 15 Qendra për punë sociale por edhe për Në këtë kontekst, në Ministrinë për punë dhe politikë sociale nga shtatori i vitit zyrën e Lidhjes të organizatave të punëtorëve socialë të Republikës së Maqedonisë ku 2005 suksesshëm funksionon zyra e mekanizmit Kombëtar për udhëzim e formuar në do të funksionojë Zyra e mekanizmit Kombëtar për udhëzim. kuadër të projektit të cilin e realizoi Ministria për punë dhe politikë sociale dhe komi- sioni Kombëtar për luftë kundër tregëtisë me njerëz dhe emigrim ilegal në baskëpunim me misionin e OSKE në Republikën e Maqedonisë. Në këtë projekt janë inkuadruar Me qëllim përforcim të vazhdueshëm të profileve profesionale në Qendrat Qendrat për punë sociale, institucionet vendore, organizatat Joqeveritare, Lidhja e kompetente për punë sociale me përkrahje të organizatës Ndërkombëtare për emigrim- organizatave të punëtorëve socialë dhe Komisionet për barazi gjinore nga njësitë e IOM kanë qënë organizuar gjashtë seminare dhe janë edukuar plotesisht 120 punëtorë vetqeverisjes vendore. socialë dhe antarë të komisioneve për barazi gjinore në disa njësi të vetëqeverisjes vendore. Po ashtu janë realizuar 4 seminare për trajtim të psikologëve, pedagogëve dhe juristëve në të cilat kanë qënë të inkuadruara edhe organizata joqeveritare. Në Zyra për udhëzim të viktimave të tregëtisë me njerëz promovon një praktikë periudhën e kaluar Ministria për punë dhe politikë sociale në bashkëpunim me zyrën e të mirë të ndërtimit demokratik të institucioneve, përmes përparimit dhe koordinimit UNICEF organizoi tranjim special për punëtorët socialë të nominuar nga 27 Qendra për të lidhjeve efektive midis institucioneve shtetërore dhe shoqërise qytetare, por po punë sociale dhe inspektorë për luftë kundër tregëtisë me fëmijë në Ministrinë e pun- ashtu e informojmë publikun dhe organet shtetërore se është i nevojshëm ndryshim i eve të brendshme, që do të thotë se ministria në kontinuitet vazhdon të realizojë percepsionit për tregëtinë me njerëz me qëllim që të kuptohet se tregëtia me njerëz aktivitete të këtij karakteri dhe kjo me qëllim zvogëlimin e këtij lloj krimi në shtetin është shkelje flagrante e të drejtave të njëriut të viktimës. Mbartës të pa ndërmjet- tonë. Në kuadër të bashkëpunimit me UNICEF, ministria përpunoi edhe Programin për shëm të të gjitha aktiviteteve në fushën e mbrojtjes sociale për preventim dhe ulje të risocializim dhe reintegrim të fëmijëve viktima të tregëtisë me njerëz në lidhje me të tregëtisë me njerëz në nivel vendor janë Qendrat për punë sociale. cilën është realizimi i trajtimeve me ekipet profesionale të Qendrave për punë sociale.

Duke i patur parasysh se Qendrat për punë sociale janë institucione funksion- Ministria për punë dhe politikë sociale dhe zyra e koordinimit të mekanizmit ale të cilat ushtrojnë shumë detyra në realizimin e aktiviteteve preventive për mrojt- Kombëtar për udhëzim do ta përkrahë edhe më tej formimin e kornizës për jen sociale, cdo ditë takohen me kategori të ndryshme të qytetarëve në veçanti me bashkëpunim të të gjitha institucioneve kompetente shtetërore, me këtë Republika e gra dhe fëmijë të cilët mund të jenë viktima potenciale të tregëtisë me njerëz. Maqedonisë do të mund ti plotësojë obligimet e veta për mbrojtje dhe përparim të të Duke i realizuar aktivitetet e veta përmes punës interdisciplinare të ekipit në të cilën drejtave të njëriut të viktimave të tregëtisë me njerëz, në koordinim dhe partneritet janë inkuadruar edhe punëtorët social të cilët paraqesin kuadrin mbartës në Qendrat strategjik me shoqerinë qytetare dhe pjesmarësit e tjerë të cilët punojnë në këtë për punë sociale në periudhën e mëtutejshme punën e vetë do të duhet ta drejtojnë fushë. ne aktivitete për prevenim dhe mrojtje të viktimave të tregëtisë me njerëz në veçan- ti fëmijë. Elena Grozdanova Udhëheqëse e OUPR

Qëndrat për punë sociale punën e vet do ta realizojnë përmes: zbulimit ose njohjes të viktimave të tregëtisë me njerëz, duke u ofruar ndihmë dhe mbrojtje, duke ndërtuar rrjet bashkëpunimi në nivel vendor, rritjen e vetëdijes publike në kuptim të

12 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Përkrahje dhe bashkëpunim me OSBE vendin. Ndonëse shumica e punëtorëve social ishin të posaardhur në arenën e tregëtise me qenie njerëzore, treguan angazhim dhe profesionalizëm. Në veçanti, rezultatet e këtilla pozitive kanë kontribuar poashtu për ta vlerësuar më saktësisht horizontin e Në terminologjinë e OSBE-së, Mekanizmi Nacional për Udhëzim (MNU) paraqet këtij fenomeni. Gjithashtu ka identifikuar tendencat dhe modelet, veç kësaj ka kon- kornizë për bashkëpunim nëpërmjet të cilës institucionet shtetërore i përmbushin tribuar në mbledhjen e të dhënave të besueshme dhe përpunimin e tyre. obligimet e tyre për mbrojtjen dhe avancimin e të drejtave njerëzore të viktimave të trafikimit me njerëz, duke i kordinuar përpjekjet e tyre ne partneritet strategjik më shoqërinë civile. Veç kësaj, MNU punon në përmirësimin e politikës kombëtare dhe pro- Pikësynimi i dytë madhor, përmirësimi i koordinimit të ndihmës në dispozicion, cedurave që kanë të bëjnë me çështje të një diapazoni më të gjerë në lidhje me vik- ka bërë një avancim të qëndrueshëm. Institucionet që ofrojnë ndihmë tani janë më timat, siç janë normat për banim dhe riatdhesim, dëmshprëblim për viktimat, dhe mirë të koordinuar duke iu faleminderuar drejtimeve të dhëna nga turpi qëndror mbrojtje e dëshmitarëve. Me rëndësi është se, MNU mund të vendos etapa vlerësuese koordinues, zyrës së MNU-së, duke e mënjanuar duplikimin e orvatjeve. nëse qëllimet Shtetërore kundër tregëtisë me qenie njerëzore janë arritur. Bashkëpunimi në mes aktorëve Qeveritar dhe jo-qeveritar poashtu është në Struktura e MNU-së ndryshon në çdo shtet. Implementimi i politikës të bazuar ritje të dukshme dhe është e rregulluar me ad hoc memorandume për mirëkuptim. në të drejtat e përgjithshme kundër tregëtisë më qenie njerëzore duhet të vështrohet Zgjidhjet e tilla i reflektojnë praktikat e mira Europiane dhe në në të njejtën kohë har- si një element i qeverisjes demokratike dhe transparente e bazuar në sundimin e ligjit. monizojnë mekanizmat vendor me standardet Europiane dhe Ndërkombëtare. Roli krye- Kështuqë, parakusht vendimtar për masat efektive kundër tregëtisë me njerëz është sor i shoqërise civile bëhet më i dukshëm në fushat lidhur me parandalimin dhe ndih- ngritja dhe forcimi i institucioneve përkatëse vendore dhe kombëtare. Gjithashtu, mën ku shoqëria civile luan një rol krucial duke i plotësuar funksionet e trupave funksionimi i mekanizmit është subjekt i vlerësimeve periodike me qëllim të identi- Qeveritare. fikimit të mungesave duke e adaptuar atë me nevojat dhe kushtet që do të paraqiten. Në nivel lokal, MNU është dizajnuar në bazë të rethanave vendore dhe është përpiluar për të përmbushur nevojat e shtetit. Avancimi i stabilizuar i arritur deri tani mundet më tej të përmirësohet duke i adresuar mungesat në fushën e zbatimit të ligjit, mbrojtje dhe procedurat operative. Zbatuesit e ligjit duhet ta përmirësojnë bashkëpunimin me trupat tjerë të MNU-së të Në thelbin e çdo MNU është procesi i gjetjes dhe identifikimit të mundshëm të involvuar në fazën e identifikimit. Pa këtë përmirësim, do të vazhdojë përcjellja e pa viktimave të trëgëtisë me qenie njerëzore, të cilat zakonisht janë të njohura si "per- mjaftueshme në fushën e hetimit, ndjekjes penale dhe dëmshpërblimit. Lidhur me pro- sona që supozohet të jenë të trafikuara". Ky proces përfshin të gjithë organizatat e cedurat operative, paraqitet nevoja për orvatje më të mëdha në arritjen e një konsen- ndryshme të involvuara në MNU, I cili duhet të bashkëpunoj për të siguruar se viktimave susi në mes të gjithë palëve, për të promovuar pronësinë ndaj këtyre procedurave. të tilla të supozuara u është ofruar ndihmë nëpërmjet të udhëzimit të tyre tek shër- bimet e specializuara. Ministria e punës dhe politikës sociale e pranoi rolin e saj dhe përgjegjësinë në këtë fushë dhe ndërmori hapin e parë në mobilizimin mbarë-kombë- Shpreh mirënjohjen time të posaçme deri tek Ministria për punë dhe politikë tar si reagim kundër tregëtisë me qenie njerëzore. Dhe po ky hap nuk ishte një hap i sociale për themelimin e shpejtë të zyres së MNU-së, sikurse edhe demonstrimin e lehtë për tu ndërmarë. Implementimi i projektit të MNU-së filloi në shtator 2005 me angazhimit dhe entuzijazmit për organizimin e këtij mekanizmi. Poashtu do kisha vlerësim fillestar dhe konsultime të një rethi më të gjërë me aktorët përkatës. Disa dashur ti faleminderohem UNICEF-it dhe IOM për kontributin dhe përkrahjen e dhënë muaj më pas Zyra Koordinuese e MNU-së ishte e formuar nën korrnizën e Ministrisë dhe drejt inicijativave për trajnime. Zyres për avancimin e barazisë gjinore. Mandej gjërat vërtet filluan të shkojnë para. Pas përfundimit të detyrave fillestare koordinuese dhe sigurimit të përkrahjes nga aktorët kryesor, zyra koordinuese e MNU-së ndërmori udhëzimet e para të saja. Sot, me Gjithë këto orvatje kanë për qëllim ti mbrojnë viktimat dhe t'ju sigurojnë ndih- krenari mund të themi se duke ju falënderuar personelit të zyres së MNU-së, koncepti mën e nevojshme për mirëqenien e tyre dhe integrimin e tyre ne shoqëri. dhe ky projekt janë mjaft të njohur dhe të çmuar kudo në shtet, në Qendrat për punë sociale, OJQ-të partnere dhe personat kryesor në Ministrit tjera. Monika Portillo Deri tani dy pikësynime madhore janë arritur. Domethënë, procesi i cili dërgon Oficer i Lartë për Sundimin e së drejtës drejt identifikimit të viktimave është treguar se funksionon, duke ju faleminderuar Misioni Vëzhgues i OSBE-së në Shkup poashtu efikasitetit të shkëlqyeshëm të punëtorëve social të shpërndarë nëpër gjithë 13 Bashkëpunim midis MPB dhe MKU në fushën e luftës kundër tregëtisë me njerëz/ femijë

Bashkëpunim me IOM (Organizata Ndërkombëtare për Migrim)

Raport për MKU 2005 - 2006 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Bashkëpunimi ndërmjet MPB-së dhe MKU në fushën e luftës kundër tregtisë me njerëz/fëmijë Duke u nisur nga fakti se tregtia me njerëz paraqet shkelje serioze të të drejtave fundamentale njerëzore të cilat shtetet kanë për obligim t'i ndalojnë, MPB në pjesën e kompetencave të saja në kuadër të Seksionit për krim të organizuar ka formuar Seksion të veçantë me qëllim që në mënyrë të organizuar t'i rezis- tojë të gjitha format e tregtisë me njerëz në vend dhe vënie të bashkëpunimit vendor dhe ndërkombëtar me institucione, agjenci dhe shërbime të autorizuara nga ministritë tjera të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë, si dhe OJQ ndërkombëtare dhe të vendit. Ministria e Punëve të Brendshme - Seksioni për luftë kundër tregtisë me njerës dhe krim tjetër të dhunshëm dhe Ministria e Punës dhe Politikës Sociale - Mekanizmi Kombëtar për Udhëzime (MKU), në periudhën e kaluar kanë zhvilluar model të vetëm të bashkëpunimit institu- cional dhe komunikim ndërmjet institucioneve dhe ushtruesve. Seksioni për luftë kundër tregtisë me njerëz në mënyrë aktive bashkëpunon me institucionet e përfshirë edhe MKU, në më tepër nivele: parandalim, intervenim, mbrojtje dhe edukim, ndërsa çelësi i bashkëpunimit të mirë shtrihet në respektimin tencave dhe qasjes së veprimit ekipor me ndërtim pro- fesional të kapaciteteve dhe krijimit të rrjetit të bashkëpunëtorëve profesionistë. Në këtë drejtim për theksim janë edukimet e zbatuara në organizim të MKU të përkrahura nga OSBE dhe UNICEF për punëtorët e detashuar socialë të oblig- uar për luftë kundër tregtisë me njerëz dhe fëmijë të cilët ishin grupi qëllimor i ciklit të trajnimeve - semi- nareve për tregti me njerëz, me qëllim të veprimit pro- fesional, udhëheqjes adekuate të intervistës dhe njo- hjes së ndërsjellë për ndërmarrjen e aktiviteteve të koordinuara në rajonet nga vijnë. Thellimi, përparimi i bashkëpunimit dhe aktivitetet e përbashkëta për realizim në periudhën e ardhshme ndërmjet MPB-së dhe MKU-së do të zhvillohen në drejtim të identifikimit të drejtë dhe të shpejtë të gjinore në komunitetet vendore në Maqedoni - në viktimave të tregtisë, ofrimit të përkrahjes, kthimit dhe periudhën Qershor 2006. Me pesë tranjimet janë tran- riintegrimit të viktimave, veçanërisht fëmijët viktima, juar 116 punëtorë social nga 27 Qendra për punë sociale vazhdim të trajnimeve dhe seminareve për dnërtimin e nga tërë vendi po ashtu janë tranjuar dhjetë komisione kapaciteteve institucionale, vënie të sistemit të vetëm vendore për barazi gjinore. informativ, ndikim informativ-propagandistik në mendimin publik, si dhe zyrtarizim të komunikimit të - Zbatim të tranjimeve për profesionalistë të ndërsjellë. cilët punojnë në Qendrat për punë sociale nëpër vend dhe partnerë vendorë OJQ- 96 profesionalistë Është për tu theksuar në mënyrë të veçantë nga QPS dhe OQJ-të vendore fituan tranjime për tregët- bashkëpunimi i mirë i MKU-së dhe Nëngrupit për luftë inë me njerëz dhe intervim me viktima të tregëtis?. kundër tregtisë me fëmijë në planin e luftës kundër krimit të organizuar, me qëllim të mbrojtjes së fëmijëve - Zbatim të mikro-proekteve themeltare për në Republikën e Maqedonisë nga tregtia dhe eksploati- preventim - gjithsej janë zbatuar 5 mikro proekte: Dy mi, si dhe dhënie të përparësisë absolute të të drejtave (2) në QPS Kocan, Dy (2) në QPS Bitolë, dhe një nga dhe interesave të fëmijëve në pajtim me Planin aksion- Sektori për përparim të barazisë gjinore dhe zyra e ar për ndalim të tregtisë me fëmijë, implementimi i së Mekanizmit Kombëtar për udhëzim (të drejtuar drejt cilës është në rrjedhë. grupeve të plagshme dhe punë për ngritjen e vetëdijes dhe preventim në luftën kundër tregëtisë me njerëz dhe Sanija Burageva përcaktim të profesionalistëve nga profile të ndryshme Inspektor kryesor në të cilët punojnë në nivel vendor mund të ndihmojnë për Seksionin për luftë kundër tregtisë preventimin në tregëtinë me njerëz në komunitetin me njerëz dhe Kryesues i nëngrupit për luftë kundër vendor). tregtisë me fëmijë - Marja pjesë aktivishtë në asistimin Direkt dhe udhëzim në shërbimet e grupit punues. sistemit, Punëtorët social - Bashkëpunimi IOM - Marja pjesë në Mbledhjet e Bordi Drejtues inkuadrim në procesin e marjes së vendimeve përmes (Organizata Ndërkombëtare për zbatimit të tërësishëm të proektit. e kompe- Migrim)/MPPS Inkuadrim të MPPS/ SPBGJ në aktivitetet kom- bëtare kundër tregëtisë me rëndësi kryesore veca- Bashkëpunimi i shkëlqyer i vendosur paraprak- narisht në fushën e preventimit të tregëtisë me njerëz, isht midis Organizatës Ndërkombvtare për Migrim dhe identifikim të parakohshëm të procesit të tregëtisë me Ministrisë së punës dhe politikë sociale ishte përparuar njerëz dhe udhëzimin e drejtë të viktimave të tregëtisë përmes dimenzionit operacional me implementimin e me njerëz dhe ndihmë efektive dhe riintegrim të vik- "Kundër tregvtisë: Preventim dhe aktivitete për për- timës të tregëtuar. Ministria e punës dhe politikë sociale forcim të kapaciteteve në Kosovë dhe Maqedoni" proekt po ashtu merte pjesë direktë në asistencën e viktimave i cili është mbështetur nga ana e Qeverisë së Finlandës. të huaj (numër jo i rëndësishëm) përmes dhënies të Me kët? proekt IOM Skopje dhe Ministria e punës dhe mrojtjes sociale të matur ( në formë të kujdestarit) të politikë sociale (MPPS) në vecanti me Sektorin për për- viktimave të mitur të tregëtisë. parim të barazisë midis gjinive dhe Zyra e Mekanizmit IOM Shkup dhe zyra e Mekanizmit Kombëtar për Kombëtar për Udhezim bashkëpunonin në shumë Udhëzim inicuan rrugë të koordinuar për asistencë aktivitete si më poshtë: direkte në procesin për risocializim të viktimave të - Zbatim tëtranjimeve në seanca për punë- tzregëtisë nga vendi.IOM beson fortë se përmes rritjes torët social dhe antarëve të Komisioneve për barazi së kapaciteteve vendore dhe qendrore të Ministrisë së

16 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Punës dhe politikë sociale të Republikës së Maqedonisë udhëzim janë përmirësuar kontaktet me qendrat për do ta zhvillojë angazhimin dhe efektivitetin e aktorëve punë sociale të cilat janë të rëndësishme gjatë procesit imin e viktimave deri në qasjen e ndihmës. Për të inkuadruar në luftën kundër tregëtisë me njerëz. të riintegrimit dhe risocializimit të klientëve të vendo- ndërtim sistematik të kapaciteteve të punëtorëve sur në strehimore. social është mbajtur një seri prej 14 seminarëve të përkrahura nga OSKE, UNICEF dhe IOM në të cilat ishin inkuadruar edhe inspektorë nga MPB për luftë Parapëlqimet e OJQ "Porta e hapur" - La Duke i falënderuar mekanizmit kombëtar për kundër tregëtisë me njerëz, ekipet profesionale udhëzime viktimat e tregtisë me njerëz janë të infor- Strada Maqedoni drejtuar Mekanizmit nga QPS (psiholog, pedagog, jurist) komisionet për muar për ekzistimin e strehimores dhe shërbimeve të barazi të njejtë gjinore nga njësitë vendore dhe Kombëtar për Udhëzime në MPPS cilat ua ofrojmë klientëve. OJQ. OJQ "Porta e hapur" - La Strada Maqedoni është Shpresojmë se bashkëpunimi i suksesshëm i 58 punëtorët social të nominuar kaluan 3 organizatë e cila në mënyrë aktive punon në fushën e tranjime ( një tranjim themelor për luftë kundër deritashëm do të vazhdojë edhe më tej. luftës kundër tregtisë me njerëz përmes programeve tregëtisë me njerëz, dhe dy tranjime të special- vijuese: informim dhe lobim, parandalim dhe edukim, izuara për punë me viktimat e tregëtisë me njerëz OJQ "Porta e hapur" - La Strada Maqedoni dhe punë me fëmijë viktima të tregëtisë). Në tran- dhe përkrahje e drejtpërdrejtë e viktimave të tregtisë me njerëz. jimin për punë me fëmijë viktima të tregëtisë ishin inkuadruar 20 inspektorë nga MPB, për luftë kundër tregëtisë me njerëz, inspektorë të cilët punojnë Në kuadër të programit për ofrimin e përkrah- me prolemin e delikuencisë së mitur dhe me jes së drejtpërdrejtë të viktimave të tregtisë me dhunën familjare. njerëz, nga korriku i vitit 2005 ka filluar me punë pro- Mekanizmi Kombëtar për udhëzim jekti Rezidenca - Strehimore për përkujdesjen e vikti- Raport për dhjetor 2005 - dhjetor Përplotësisht për tipin themelor të tran- mave të tregtisë me njerëz. 2006 jimit janë të tranjuar edhe 116 punëtor social, 96 persona prej ekipeve profesionale, 20 persona nga Në periudhën e kaluar janë strehuar gjithsej 13 Ministria për punë dhe politikë sociale nga Komisionet për mundësi të njejta të grave dhe bur- rave në njësitë e vetëqeverisjes vendore dhe 30 klientë sipas kategorive vijuese: të supozuar, potencialë shtatori i vitit 2005 ka realizuar Projektin mekaniz- përfaqësues të OJQ-së nga qytete të ndryshme. dhe viktima të tregtisë me njerëz. Mënyra e udhëzimit mi Kombëtar për udhëzim (MKU) me përkrahjen e të viktimave është si vijon: Mekanizmi Kombëtar për misionit të OSKE në Shkup. Udhëzime, MPB, SOS linja për ndihmë të viktimave të tregtisë me njerëz si dhe organizatat joqeveritare Projekti mundëson mekanizëm Kombëtar lokale dhe rajonale. për udhëzim (MKU) të institucionalizuar dhe opera- cionalizuar, me qëllim ta forcojë kapacitetin e Mobilim i zyrave Me rëndësi të veçantë për mënyrën e udhëzim- shtetit për sigurim të identifikimit adekuat, ndih- it të viktimave të tregtisë me njerëz është Mekanizmi më dhe mrojtje, të bazuara në të drejtat ndërkom- Kombëtar për Udhëzime në MPPS. Më 14 korrik 2006 bëtare të njëriut, të të githa viktimave të Donacioni i paisjeve kompjuterike dhe paisjeve OJQ "Porta e hapur" dhe MPPS/MKU nënshkruan memo- tregëtisë me njerëz, në veçanti me të mitur, pa të zyrave të siguruara nga OSKE, inicoi pëparim pozitiv radumin për bashkëpunim ku u vërtetuan procedurat dallim të kombësisë, prejardhjes etnike, moshës në përkrajen logjistike të QPS në vend, si dhe kushte solide për punë të punëtorëve social. Donacioni inicia- dhe mënyrat e bashkëpunimit me qëllim të përmirësim- apo gjinisë. tor i tetë QPS nga ana e OSKE, si dhe ndikimi pozitiv në it të shërbimeve të viktimave të tregtisë me njerëz. Me punën e qendrave, ndikonte në përkrajhen që UNICEF hapjen e zyres së Mekanizmit Kombëtar për Udhëzime Në zyrën Koordinative të MKU në këtë pro- plotësisht të mobilojë edhe shtatë qendra duke i adap- në strehimore janë dërguar 4 raste të viktimave të jekt është angazhuar dhe punon ekip prej katër tuar 15 QPS në amiente komode fëmijënore. Këto zyra tregtisë me njerëz. anëtarësh: këshilltar, koordinator i proektit, koor- funksionojnë në QPS në: Tetovë, Kërçovë, Dibër, Ohër, dinator për teren dhë përfaqësues juridik. Manastir, Prilep, Veles, Koçani, Strumicë, Delçevë, Kjo e dhënë tregon faktin se ekzisimi i MKU Kumanovë, Kriva Palankë, Strugë, Gjevgjeli dhe Shtip. është i nevojshëm gjatë procesit të njohjes, udhëzimit, Këto zyra shërbejnë për punën me viktimat si dhe gjatë procesit të riintegrimit të viktimave të Aktivitete të realizuara Edukime potenciale të tregëtisë me njerëz, punë me persona të tregtisë me njerëz. mitur dhe të njejtat mund ti shfrytëzojnë edhe inspek- Qendrat për punë sociale (QPS) janë disa torët për luftën kundër tregëtisë me njerëz si dhe Njëkohësisht përmes mekanizmit kombëtar për prej aktorëve kryesorë në identifikimin dhe udhëz- gjykatësit hetimorë.

17 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Baza e të dhënave Vizitat studiuese Zyra e MKU udhëheq bazën e të dhënave elektronike dhe të shtypura e cila përmban informacione për të gjitha Gjatë vitit 2006 Zyra e MKU organizoi aktivitetet për çështje individuale. Gjatë 2006, në zyrën e MKU nga Qendrat për punë sociale janë dorëzuar të dhëna për dhe implementoi dy vizita studiuese në 23 çështje të viktimave të identifikuar dhe viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz. Katër prej tyre kanë qënë të Shqipëri dhe Bullgari ( në vitin 2005 vizitë udhëzuar në strehimin e Derës së hapur, të tjerat janë kthyer në familjet e veta. Në dy QPS po koordinohet për vendos- studiuese ne Sërbi të 10 personave), vizita je të kujdestarit të përkohshëm për 4 persona të mitur shtetas të huaj të strehuar në qendrën Tranzicionale, dhe përmes studiuese në Shqipëri, e ndihmuar nga ana e ministrive kompetente po koordinohet caktimi i mundësive për kthimin e fëmijëve në shtetet e tyre. "Teress des Hommes" dhe partnerët nga Shqipëria, u realizua prej 7 deri në 10 maj 2006. Në të morën pjesë 10 anëtarë të delega- cionit kombëtar të përbëre prej punëtorëve Për 4 shtetas të Maqedonisë po koordinohet procedurë për vlerësimin e familjeve dhe caktimin e mundësive për social, drejtorët e Qendrave për punë sociale kthimin e tyre the pranimin në Maqedoni. dhe personeli i Zyrës së MKU. Zyra e MKU, prej 11 deri në 13 qershor 2006, organizoi dhe Zyra koordinative krijoi disa dokumente si bazë e të dhënave të cilat përmbajnë informacione për organizatat të cilat realizoi vizita studiuese në Sofije, Bullgari, per mundësojnë shërbime për viktimat nga tregëtija, si dhe informacione për serviset të cilët janë të mundësuar nga vetë pesë persona, e ndihmuar nga GTF e Paktit për zyra e MKU. Për atë qellim, të gjitha QPS në vend janë kontaktuar me qëllim që ato të sigurojnë dhe rregullisht të dorë- stabilitet në Bullgari. Vizita studiuese kishte zojnë raporte për ndihmën që u është dhënë viktimave. Ne shtese, është zhvilluar pyetësor i standartizuar për evidencën për qëllim shkëmbim të përvojave dhe "mësim dhe për punën në çështje te veçanta, por edhe për analizën e të dhënave dhe shkëmbimin e informacioneve me qëllim të leksionit", nga ana e punëtorëve social të që të sigurohen fakte më të sigurta për proceset e ardhshme. Këto të dhëna përherë plotësohen në bazën për të dhëna cilët janë pjesë e MKU dhe institucioneve, në MKU. organizatat ndërkombëtare dhe OJQ të cilat punojnë në fushën e preventimit dhe mbrojtjes të viktimave të tregëtisë me njerëz në vendet fqinje. Arritja pozitive është se nga ana e Entit për veprimtari sociale, janë përpunuar të ashtuquajturat instrumente për institucione sociale në listat për evidencë për QPS ku si kategori e re e shfrytëzuesve është instaluar - viktima të tregëtisë me njerëz. Zyra e MKU, po ashtu punon bashkë me Entin për vprimtari sociale në pregatitjen e Pyetësorit për viktima të tregëtisë me njerëz, si pjesë e listës të evidencës me qellim të mblidhen të dhëna të unifikuara të cilat do të përpuno- hen në të ardhmen. Udhëzim

Zyra e MKU ishte e inkuadruar në disa Si komponent i veçantë në data bazën është edhe baza e të dhënave për të gjithë individet të cilët patën tran- raste për udhëzim, të cilët kanë lidhje me per- jim për pyetjet në lidhje me tregëtinë me njerëz. sona për të cilët paragjykohet se janë viktima Komponent i tretë në data bazën janë të dhënat të fituara nga humultimi për kapacitetet e punëtorëve social të nomin- të tregëtisë me njerëz dhe me viktimat e iden- uar në MKU. Të dhënat janë strukturuar në 3 pjesë të komlementuara dhe u përkasin: karakteristikave social-profesion- tifikuara. Në aktivitetet e ndërmara të Zyrës të ale të punëtorëve socialë të nominuar, kapaciteteve administrative dhe kushteve në të cilët punojnë punëtorët socialë MKU përfshihen aktivitete të ndryshme nga ana dhe vetëidentifikimit me MKU. e personelit, duke filluar me menaxhimin e informacioneve, përmes udhëzimit të vikti- mave deri tek siguruesit direkt të ndihmës, strehim, duke përfunduar me ndjekjen e çësht- jeve gjyqësore.

Po ashtu janë realizuar disa vizita për ndjekje të punës të Strehimit të udhëhequra Analizë juridike nga OJQ "Dera e Hapur" me qëllim që të bëhen bisedime me viktimat e udhëzuara dhe po ashtu, të bisedohet për të gjitha çështjet, të Është pregatitur analizë juridike e rregullativës ligjore e cila është relevante për MKU. Qellimi i kësaj analize vlerësohet situata dhe gjendja e viktimave dhe është që ta deduktojë dobësinë e sistemit ligjor në relacion të mrojtjes dhe preventimit nga tregëtija me njerëz dhe ngrit- të vlerësohen nevojat e tyre. je të padisë penale kundër shkakëtarëve, si dhe të japë rekomandime të cilat do ta përmirësojnë kujdesin për viktimat dhe situatën në tërësi. 18 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Tryezë e rrumbullakë bëtare të cilat kanë programe për luftën kundër tregëtisë me njerëz në RM. Qëllimi i këtyre takimeve koordinative ka qënë shkëmbimi i informacioneve dhe informimi për realizimin e aktiviteteve në kuadër të projektit MKU, si dhe planet e ardhshme dhe Ne dhjetor te vitit 2005 është mbajtur tryeza e rrumbullakët me qëllim tu drejtimet për punë. prezantoje institucioneve relevante konceptin e mekanizmit nacional për udhëzim si dhe projekt aktivitetet që do të realizohen në periudhën e ardhshme. Ne 21 prill 2006 Zyra e MKU mbajti tryezen e dyte te rrumbullaket me temë : Funksionimi i MKU për vik- timat e tregëtisë me njerëz - rezultate te arritura dhe sfida . Qëllimi i kësaj tryeze të Program për resocializim dhe reintegrim të fëmijëve viktima të rrumbullakët ishte të mbledhë perfaqësuesit dhe drejtuesit e te gjithë QPS, punon- tregëtisë me njerëz jësit e tjerë socijalë, OJQ dhe përfaqësuesët e institucioneve ndërkombëtare, person- at zyrtarë,ne një vend për të diskutuar për arritjet e MKU ne shtet. Me mbështetje të UNICEF është pregatitur Projekt Programi për resocializim dhe reintegrim të fëmijëve viktima të tregëtisë me njerëz. Ky dokument ka qënë i Në 12 dhjetor 2006 u mbajt tavolina e tretë e rrumbullakët me temë Roli i Qëndrës për punë socijale në parandalimin dhe mbrojtjen e viktimave nga tregëtia me shqyrtuar në debat publik dhe në aspekt të përmbajtjes është vlerësuar si gjithpërf- njerëz. Retorika ishte përqendruar me shqyrtimin e resurseve të cilat janë të shirës me nevojë për shpjegime plotësuese të vogla për periudhën e zbatimit të disponueshme , problemet me të cilat përballen qëndrat dhe këshilla për aktivitetet e ingerencave të Ministrisë së arsimit. Deri në fund të vitit 2006 janë mbajtur 4 tranjime ardhshme për ekipet profesionale nga QPS për implementim të programit. Në bazë të këtij Programi QPS gjatë punës së saj do të duhet të përgatitisë programe individuale për resocializim dhe reintegrim për secilën çështje në veçanti.

Takime pune dhe vizitë të QPS Standartizim i veprimeve Me qëllim thellim të bashkëpunimit midis QPS, policia dhe sektori OJQ, njohjen Në rrjedhë është pregatitja e Udhëzimit për veprim për mrojtje të viktimave e të pranishmëve me aktivitetet në vijim të zyrës së MKU, si dhe planet për aktivitete të tregëtisë me njerëz qytetarë të RM. Ky dokument do të përmbajë proçedurat stan- të ardhshme janë bërë katër takime regjionale në Ohër, Bitolë, Prilep, dhe Kërçovë, dhe janë mbajtur tetë takime pune në QPS në Tetovë, Gostivar, Gjevgjeli, Veles, Shën darte të cilat do të ndërmeren nga ana e institucioneve kompetente. Udhëzimi do tu dërgohet të gjitha QPS dhe punëtorëve social në MKU. Nikoll, Koçan, Strumicë dhe Kumanovë.

Bashkëpunim Pjesëmarje në seminare dhe konferenca

Zyra e MKU krijoi kontakte të forta me shumë institucione qeveritare dhe orga- Me ftesë të Misionit të OSKE në Mal të Zi në Titograd në seminar për nizata joqeveritare. Është nënshkruar Memorandum për mirëkuptim me OJQ Dera e përfaqësuesit e ekipeve nga Ministria e Punëve të brendshme, Ministia për Hapur për vendosjen e kominikimit zyrtar dhe sistem për udhëzim dhe fillim të punë dhe politikë sociale, Ministria e shëndetësisë dhe Ministria e arsimit bashkëpunimit të ardhshëm. Në proçes është procedura për nënshkrim të ështe prezantuar proekti i MKU. Memorandumit për mirëkuptim me MPB. Funksionimi i MKU ështe prezantuar në seminare të organizuara nga OJQ: Semper, SOZHM, Dera e Hapur dhe nga Kryqi i Kuq i RM. Zyra e MKU ka bashkëpunim të afërt dhe koordinim me të gjitha kuoalicionet vendore për luftë kundër tregëtisë dhe komisioneve për mundësi të njejta të grave dhe Është realizuar pjesëmarje në radion Maqedonase në emisionin dëgjoni burave në njësitë vendore. radio në të cilën po ashtu është promovuar projekti. Në disa rikthime, Zyra e MKU i prezantoi aktivitetet e veta para Sekretariatit Projekti MKU është regjistruar në SEE Liaison Office against Trafficking in të komisionit kombëtar dhe plotësisht përgatiti raport të shkruar për punën e vetë dhe Human Beings, e cila është themeluar nga Pakti për stabilitet në Evropën ja dorëzoi Sekretariatit. Juglindore në OJQ ARSIS nga Selaniku R. e Greqisë.

Janë mbajtur edhe takime të rregullta koordinative me organizatat ndërkom- 19 Analizë e kapaciteteve të punëtorëve social të nominuar Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Hyrje 2. A.1

Mekanizmi Kombëtar për udhëzim të Potenciali njerëzor i mek-anizmit Kombëtar për udhëzimin e viktimave të tregëtisë me njerëz, veçanarishtë me gra dhe fëmijë është i rëndësishëm për shkak se duhet plotësisht, në mënyrë konsekuente dhe profesionale të implementojë aktivitetet e viktimave të tregëtisë me njerëz është vendosur parashikuara. Me këtë qëllim kontrolli në kapacitetet njerëzore është një nga parakushtet e rendësishme për mirëmbajtjen e tij. mjet proekti në kornizat e Ministrisë për punë Nga anketimi i kryer janë përcaktuar gjendjet që vijojnë të karakteristikave social-profesionale të punëtorëve social të nominuar. dhe politikë sociale, Sektori për përparim të barazisë midis gjinive. Nën këto kushte kanë qënë të nominuar 58 punëtorë social nga të gjitha qendrat ndërkomunale për punë sociale në teritorin e Republikës së Maqedonisë. Shtojcë nr.1 Midis aktiviteteve prioritare të mekanizmit kombëtar për udhëzim ka qënë edhe Përfaqësimi gjinor në MKU forcimi i kapacitetit institucional të Qendrave për punë sociale në luftën kundër tregëtisë me njerëz por me parashenjë social-preventive Gjinia Numri apsolut % drejt problemit të tregëtisë me njerëz d.m.th. punëtorët social të punësuar në QPS të fitojnë Bura 19 34% dituri, shkathtësi, përvojë teorike dhe praktike kundrejt problemit të tregëtisë me njerëz. Gra 37 66% Për këtë qëllim nga ana e zyrës së MKU është pregatitur dhe distribuar anketë pyetësore

Përfaqësimi gjinor në MKU tek punëtorët social të nominuar me të cilën ka për qëllim ti analizojë dhë përcaktojë kapacitetet profesionale të punëtorëve socialë të nominuar.Pyetësori anketor është i përbërë prej 20 pyetjesh të karakterit të kombinuar (tip i hapur-mbyllur dhe pyetje të strukturuara- gjysëm të strukturuara). Përgjithësisht pyetësori anketor është i përbërë prej 3 pjesësh komlementare për objek- Gra 66% Përfundime: tivizim të kapaciteteve të punëtorëve social të nominuar dhe kjo në mënyrën që vijon : A. Përfaqësimi gjinor në MKU prej punë- Karakteristikat social-profesionale të torëve social të nominuar është me punëtorëve social të nominuar dominim real dhe objektiv të grave B. për shkak të specifikës të prob- Kapacitete administrative dhe kushtet në Bura 34% lematikës e cila po zbatohet. Kjo të cilat punojnë punëtorët socialë specifikë është në relacion me atë se C. numuri më i madh i viktimave të Vetidentifikim me MKU tregëtisë me njerëz në 2. Analizë e të dhënave Republikën e Maqedonisë janë gra dhe fëmijë. A. Karakteristikat social-profesionale të punëtorëve socialë të nominuari. 23 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

2 .A.2 Shtojcë nr.2 Shkalla e arsimit Numri apsolut % Shkalla e arsimit E lartë dyvjeçare 9 16% Variabla e dytë për anal- E lartë 47 84% izë të pyetësorit është

lloji dhe Shkalla e E lartë 16% E lartë dyvjeçare Arsimit të punëtorëve 84%

socialë të nominuar nga

Qendrat për punë

sociale të inkuadruara

në MKU.

Shtojcë nr.3 Rezultate Përfundime Lloji i arsimit

Përfaqësimi Numri apsolut % sipas profesionit Punëtor social. Me arsim të 9 16% Grupi arsimor dominant në MKU janë punëtorët social lartë dyvjeçar Punëtor social. I diplomuar 44 76% me arsim të lartë me 76% dhe ata e përbëjnë skeletin e MKU Sociolog i diplomuar 2 3% por megjithatë duhet të kemi parasysh se 16% janë me shkol- Jurist i diplomuar 2 3% Psiholog i diplomuar 1 2% lë të lartë dyvjeçare që përfshin profilin arsimor të zbatuesve

në MKU në teren, që do të thotë se ky grup arsimor është në Sociolog i Jurist i diplomuar Psiholog i Punëtor social. Me kufi të moshës të tejkaluar dhe gjenden në fund të karierës së diplomuar diplomuar arsim të lartë dyvjeçar 3% 3% 2% punës. 16%

Rekomandohet ndërim gradual me punëtorët social Punëtor social. I diplomuar ekzistues në kuadër të QPS nëse ka ose me inkuadrim të pro- 76% fileve arsimtare to tjera të cilët kanë lidhje me prob-

lematikën - tregëtia më njerëz. 24 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

2. A. 3. Stazh pune mesatar

Variabla e tretë si mjet analize është mosha dhe përvoja e punës të punëtorëve socialë të nominuar dhe ajo është e reflektuar në Stazh pune mesatar 20 vite shtojcën që vijon. Stazh pune më i shkurtër 3 vite

Stazh pune më të gjatë 35 vite Shtojcë nr.4 Rezultatet tregojnë se kufiri moshatar i personave të nominuar Mosha mesatare në MKU është mjaft i lartë. Ekipi është tepër e përfaqësuar me per- Mosha mesatare e bashkëpunëtorëve profesionalë të sona të moshuar dhe me stazh të gjatë pune që mund të paraqesë nominuar në MKU 48 vite pengesë në aktivitetet e ardhshme të parashikuara me MKU duke Bashkëpunëtorë profesional më të rinj në MKU 28 vite e patur parasysh specifikën dhe rëndësinë e problematikës të Bashkëpunëtorë profesionalë më të moshuar në MKU 62 vite cilën e përfshin Mekanizmi Kombëtar për Udhëzim.

B. Kapacitetet administrativo-teknike dhe gjendjet ku punojnë punëtorët social të nominuar Keto jane rezultatet nga analizat: Dispozicionimi në kuantitet i diturive dhe shkathtësive por edhe aftësite momentale organizuese në 27 Qendrat për punë sociale ku i zbatojnë (bashkëpunëtorët profesional të nominuar të inkuadruar në MKU) obligimet e 2. B.1 veta të punës janë parakusht i rëndësishëm për funksionim normal dhe të drejtë të ativiteteve të MKU Sa kohë përkushtoni Me atë qëllim në kuadër të pyetësorit një pjesë i ështe kushtuar kon- gjatë një dite pune për: Shkalla e përkushtimit trollit, por edhe lëndës për analizë të gjëndjeve të tilla. B. Punë A. Puna profesionale administrativo- C. Punë në teren Ç. bisedim me kolegët për Para se gjithash këtu duhet patur parasysh përkushtimi organizues në teknike problemet mikro nivel (qendër për punë sociale), dituri dhe shkathtësi për për- Në përgjithësi nuk Në përgjithësi nuk Në përgjithësi nuk Në përgjithësi nuk ballim më të mirë të punës tekniko administrative në kuadër të MKU përkushtoj përkushtoj përkushtoj përkushtoj më pas për çfarë e shfrytëzojnë më shumë pjesën më të madhë të kohës së punës, a janë të pregatitur, sa dhe ku i zgjerojnë dituritë dhe Përkushtoj aq sa më urd Përkushtoj aq sa më Përkushtoj aq sa më Përkushtoj aq sa më shkathtësite e veta dhe a i kanë të gjitha kushtete e nevojsnme për hëron puna urdhëron puna urdhëron puna urdhëron puna punë efikase dhe efektive në Qendrat për punë sociale. Përkushtohem Përkushtohem Përkushtohem Përkushtohem

Në këtë kontekst janë të treguar rezultatet që vijojnë nga analiza e Përkushtohem më së Përkushtohem më së Përkushtohem më së Përkushtohem më së zbatuar e zyrës koordinative të MKU. shumti shumti shumti shumti

25 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Shtojcë. 1 C. Punë në teren

A.Punë profesionale Sa kohë tërkushtoni për punë në teren ?

Nuk Përkushtohem më sa kohë përkushtoni në punë profesionale? përkushtohem së shumti Përkushtohem Përkushtohem aq 21% 2% më së shumti sa më urdhëron puna

36% 31%

33% përkushtohem 23% Përkushtoj aq sa më urdhëron puna Përkushtohem 54%

B. Punë administrative Ç. Komunikim kolegial për problemet në QPS Sa kohë përkushtoni për biseda me kolegët Sa kohë përkushtoni në punë administratuve? për problemet në QPS ? Përkushtohem Nuk më së shumti përkushtohem Përkushtohem 7% 36% 9%

Në përgjithësi Përkushtohem Përkushtohem Përkushtoj aq nuk më së shumti 19% sa më përkushtohem 8% urdhëron 2% puna 71% Përkushtoj aq sa më urdhëron puna 48%

Përkushtimi i punëtorëve profesionalë gjatë një ditë pune është se ata përkushtohen aq sa i urdhërojnë

obligimet e punës. Përfundimet janë se ata dominojnë me mbi 50% dhe se punëtorët socialë të nominuar të inkuadruar në MKU përkushtohen aq sa

i urdhëron puna dhe se kjo mund të përgjithësohet se përkushtimi në punë eshtë brenda kornizave të asaj që kërkohet, aq edhe jepet.

Të dhënat ja indikative se punëtorët social të nominuar kanë përgjigje të disperzuar për punën në teren. Rezultat tjetër indikativ ështe se puna në ekip dhe sjellja komlementare ndaj obligimeve të punës është në nivel të ulët i cili është një nga parakushtet e rëndësishme për punë me viktima të tregëtisë me njerëz. Po ashtu në punën me QPS dhe MKU është treguar se puna e tyre është rritur nga karakteri administrativ dhe të dhënat tregojnë se 2% në përgjithësi nuk përkushtohen në punën administrative, kurse 71% aq sa i urdheron puna. 26 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

2. B. 2

Dituri dhe shkathtësi në teknikën komjuterike janë parakusht i rëndësishëm për komunikim më të shpejtë dhe më të thjeshtë si brenda në mikro njesinë ( Qendër për punë sociale) por po ashtu edhe me zyrën koordinative të mekanizmit Kombëtar për udhëzim dhe me vetë Ministrinë për punë dhe politikë sociale. Kjo para së gjithash thekson se zyra e MKU ka data bazë ne formë elektronike dhe në formë të shtypur të viktimave potenciale të iden- tifikuar të tregëtisë me njerëz. Nga këto arsye njohuria e disa mjeteve është e rëndësishme për komunikim pa pengesa. Në shtojcë i paraqesim të dhënat e përpunuara që fituam:

Shtojcë. 2 Sa i shfrytëzoni shkathtësitë kompjuterike qe Shkallë e shfrytëzimit vijojnë? Në përgjithësi Nuk më I Shfrytëzoj nuk i Nuk i shfrytëzoj I shfrytëzoj interesojnë shumë shfrytëzoj Word 13% 7% 0% 48% 32%

Internet 38% 22% 0% 35% 5%

Power Point 57% 33% 0% 10% 0% Sa i njihni shkathtësitë kompjuterike? Excel 38% 30% 0% 29% 3%

Vlera Mesatare 37% 23% 0% 13% 31% 37 23

V L E R A M E S ATA R E 60 57 38 30 0 0 13 31 Average 33 29 values 40 38 0 3 Nga rezultatet e vlerave mesatare 22 10 Excel 20 0 0 mund të shikohet se në dituritë e tyre 13 35 Power Point 0 7 0 48 5 për shkathtësi kompjuterike kanë karakter disproporcional, Apsulut 32 Internet isht nuk i nuk d.m.th. lëvizin në relacion nga shumë shfrytëzojnë deri në nuk i shfry- më Word shfrytë- tëzoj i intere shfry- i zoj përgjithësi nuk i shfrytëzojnë. Për kontroll më të detajshëm sojnë tëzoj shfry- tëzoj mund të shikohet tabela dhe treguesit grafik. shumë

27 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

2. B. 3 2. B .4

Shtojcë. 3 Shtojcë 4

Tranjimi si mënyrë e zgjerimit të diturive dhe shkathtësive A janë të nevojshme paisje plotë- suese për funksionim më të mirë të A vizitoni tranjime? punëtorëve social të nominuar? Pergjigje Vlera Mesatare % 1. Regullisht vizitoj dhe vetë investoj në tranjim 10 18% A e keni paisjen e duhur për punë evektive? 2. Vizitoj tranjime vetëm në qoftë se janë pa pagesë 1 2% Pergjigje Numri absolut % 3. Vizitoj tranjime vetëm në qoftë se më kërkohet nga personat kompetentë 41 71% 4. Tranjimet nuk janë të rëndësishme 1 2% Po 22 44 5. Nuk duan të përgjigjen 4 7% Jo 24 40 Nuk ka përgjijge 9 18

vizitoni tranjime? 50 45 71% A e keni paisjen e duhur për punë evektive? 40 35 18% Nuk ka 30 përgjijge 25 20 15 18% 40% JO 44% PO 10 7% 5 2% 2% 0 Regullisht vizitoj Vizitoj tranjime Vizitoj tranjime Tranjimet Nuk duan dhe vetë investoj vetëm në qoftë vetëm në qoftë nuk janë të të përgjigjen në tranjim se janë pa se më kërkohet rëndësishme Në kuadër të MKU ështe bërë dona- pagesë nga personat cion me paisje kompjuterike për 15 QPSM kompetentë për punë me viktima të tregëtisë me njerëz (nga gjithësej 27 QPSM) dhe rezultatet vetëm Investimi në dituri dhe shkathtësi të reja është një nga parakushtet për kumtimin e çësht- e vërtetojnë këtë të dhënë. Por dëshirë e jeve sociale dhe për to gjithmonë duhen informacione si për dukuritë po ashtu edhe për hyrje me bashkëpunëtorëve profesionalë të nominuar kohë drejt identifikimit dhe bërballjes. është të jenë të paisur me (shumica u deklaruan për telefona celularë) kurse ndon- Rezultatet flasin se në kuadër të QPS investimi nga profesioni dhe puna e tyre ka karak- jëri me automjet për punë më efikase kurse ter të rreptë hierarhie d.m.th. ajo është vendimtare nga drejtuesit e QPS ose personat e tjerë shumë pak u deklaruan për paisje plotësuese përgjegjës në kuadër të institucionit. Vetinvestimi the paraqitja e një shkalle më të lartë dhe kompjuterike. zgjerimi i profesionalizmit është zëvendësuar me njohuri të reja. 28 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

C. Vetidentifikim me MKU 2. C. 2.

Vetidentifikimi mbi vlerësimin real të bashkëpunëtorëve të nominuar të inkuadruar në Shtojcë. 2 MKU dhe qëllimi i tyre të marin pjesë në aktivitetet e ardhshme në kuadër të MKU është qëlli- mi i kësaj pjese të analizës. Rezultatet kanë për qëllim të nxjerin të dhëna për atë se sa Nevojë për tranjim plotësues dhe fitim të njohurive të reja në bashkëpunëtorët e nominuar kanë për qëllim të aktivizohen në MKU duke i pranuar qëndrimet e tyre por nga ana tjetër ta tregojnë mendimin e vetë për atë se çfarë është bërë më parë nga fushën e luftës kundër tregëtisë me njerëz ana e MKU në shfrytëzim material të tyre.

Sa i pranuan MKU dhe si deklarohen në këtë kontekst. A keni nevojë për tranjim plotësues?

Pergjigje Numri absolut % 2. C. 1 Po 43 78

Shtojcë. 1 Jo 7 13 Nuk duan 5 9

A i keni të qarta detyrat dhe obligimet të cilad dalin prej MKU? A keni nevojë për tranjim plotësues? Pergjigje Numri absolut %

Apsulutisht janë të qarta 48 86% Ka disa obligime jo mjaftë të qarta 3 5%

Janë tepër të komlikuara 0 0% 9% 2 4% 13% Nuk përkasin me arsimin dhë punën time 78% Nuk duan të përgjigjen 3 5%

60 A i keni të qarta detyrat dhe obligimet të cilad dalin prej MKU? 50 48 40 Po Jo Nuk duan

20 Përgjigje për atë se për çfarë lloj tranjim plotësues kanë nevojë 10 bashkëpunuesit e nominuar: 3 0 2 3 0 1. Metoda dhe teknika të reja për punë me viktima të tregëtisë me njerëz Ka disa Janë tepër Nuk përkasin Nuk duan 2. Punë individuale me fëmijë viktima të tregëtisë Apsulutisht obligime të me arsimin të 3. Punë me familje janë të qarta jo mjaftë komlikuara dhë punën përgjigjen 4. Vizita studiuese të qarta time 5. Zhvillim të bashkëpunimit me vetëqeverisjen vendore, policinë, sektorin joqeveritar etj. 29 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Po ashtu në kuadër të MKU janë realizuar vizita gjyqësore në Bullgari, Shqipëri dhe Sërbi me qëllim qe të fitohen përvoja të caktuara për atë se si funksionon dhe si është vendosur MKU në vendet e tyre. Me këtë qëllim MKU bëri analizë se sa ata janë të kënaqur nga vizita studiuese.

2.C.3 A keni patur vizitë studiuese jashtë vendit të Shtojcë 3 organizuar nga MTSP/MKU?

7% 30% A keni patur vizitë studiuese jashtë vendit të 63% organizuar nga MTSP/MKU Pergjigje Numri absolut % Po 17 30 Jo 35 63 Po Jo Nuk kanë përgjigje Nuk kanë përgjigje 4 7

2. C. 4

Shtojcë 4

Sa jeni të kënaqur nga vizita studiuese? Sa jeni të kënaqur nga vizita studiuese?

Pergjigje Numri Absolut % Apsulutishtë të pakënaqur 0% Të pakënaqur 0% Pjesërisht Apsulutishtë të pakënaqur 0 0% të kënaqur Të pakënaqur 0 0% 17%

Pjesërisht të kënaqur 3 17% Të kënaqur 8 44% Shumë të kënaqur 7 39%

Të kënaqur 39% Shumë të kënaqur 44%

30 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

2. C. 5

Shtojcë. 5 A dëshironi të jeni angazhuar si person profesional i nominuar në A dëshironi të jeni angazhuar si person profesional i nominuar në Mekanizmin Kombëtar për udhëzim të viktimave të tregëtisë me njerëz? Mekanizmin Kombëtar për udhëzim të viktimave të tregëtisë me njerëz? Nuk përgjigjen Pergjigje Numri Absolute % 5% Nuk dua 25% Po dëshiroj 32 58% 58% 7% Dëshiroj, por jam i penguar nga shkaqe objektive 3 5% Dëshiroj, por 5% jam i penguar nga Dëshiroj, por jam i penguar nga shkaqe subjektive 4 7% shkaqe subjektive Po dëshiroj Nuk dua 14 25% Dëshiroj, por jam i penguar nga shkaqe Nuk përgjigjen 3 5% objektive

Përfundime A. Karakteristikat social-profesionale të punëtorëve socialë të nominuar

Nga të dhënat e fituara mund të përgjithësohet se nga punëtorët social të nominuar 66% janë gra, 84% janë me arsim të lartë, mosha mesatare është 48 vjeç (më i riu është 28 vjeç kurse më i vjetri është në moshë 62 vjeçare) dhe me stazh mesatar pune prej 20 vjetësh. Megjithatë duhet të shënohet se 24% nuk janë punëtorë social, por janë profesionistë nga QPS prej profileve të tjera përkatësisht psihologë, sociologë dhe juristë.

B. Kapacitetet administrative dhe kushtet në të cilët punojnë punëtorët social ² Në përgjithësi u arrit në konkluzionin se sa urdhëron puna është përgjigje më e shpeshtë e pyetjeve se sa i përkushtohen punës profesionale 36%, puna administrativo teknike 71%, puna në teren 29% dhe bëj bisedë me kolegët për problemet 48%. - Sa i përket shfrytëzimit të programeve komputerike është simptomatike se si vlerë mesatare u deklaruan 37% apsulutisht nuk i shfrytëzojnë kurse 23% nuk i shfrytë zojnë.

Më shumë shfrytëzohet Word 32%. Është pozitive që asnjëri nuk u deklarua për opsionin "nuk më interesojnë".Indikative është që 71% përgjigjën se shkojnë në tranjim vetëm nëse u është urdhëruar nga përgjegjësit.

Të ndara janë mendimet rreth nevojës nga paisje teknike për punë efektive, përkatësisht QPS në të cilat nuk ishin paisur zyrat 40% deklaruan se kanë nevojë për paisje teknike të zyrave. Një numër me i madh e parashtruan nevojën e telefonave celularë zyrtarë për funksionim më të suksesshëm.

C. Vetidentifikim me MKU ² 86% deklaruan se apsulutisht janë të qarta detyrat dhe obligimet që dalin nga angazhimi i Mekanizmit Kombëtar për udhëzim kurse 5% se nuk jane përkatës për arsimin e tyre. ² 78% konsiderojnë se kanë nevojë dhe dëshirojnë tranjim plotësues. I gjërë është spektri i përgjigjeve të pyetjes për tipin e tranjimit dhe janë paraqitur shumë fusha siç janë: metoda dhe teknika të reja për punë me viktima të tregëtisë me njerëz, punë individuale me fëmijë viktima të tregëtisë, punë me familje, vizita studiuese, zhvil lim i bashkëpunimit me vetëqeverisjen vendore, policia, sektori joqeveritqr etj. ² Në vizitat studiuese të organizuara nga ana e MKU, 30% të punëtorëve social të nominuar ishin inkuadruar dhe prej tyre 39% përgjigjën se janë shumë të kënaqur, 44% të kënaqur dhe 17% pjesërisht të kënaqur. ² 58% deklaruan se dëshirojnë të inkuadrohen në MKU, 5% nuk ju përgjigjën kësaj pyetjeje dhe 25% u përgjigjën se nuk dëshirojnë të nominohen për punën në këtë problematikë. 31 RAPORTI PËR RREGULLATIVËN EKZISTUESE LIGJORE Rekomandime për ndryshime dhe plotësime nga aspekti i mbrojtjes së viktimave të tregtisë me njerëz për funksionim më të suksesshëm të Mekanizmit Nacional për Udhëzim Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

HYRJA Infrastruktura për luftë kundër tregtisë me njerëz duhet të funksionojë në bazë të definicionit të gjerë për luftë kundër tregtisë me njerëz që të mund shpejtë të përgjigjet në format e ndryshme të tregtisë me njerëz.

Mbrojtja e të drejtave të njeriut që janë lëndë të tregtisë me njerëz është me Për funksionim më të suksesshëm të Mekanizmit nacional për udhëzim të vik- e rëndësishme nga të gjitha masat për luftë kundër tregtisë me njerëz. Mekanizmi për timave të tregtisë me njerëz është bërë analizë, me parapëlqime për ndryshime dhe mbrojtje duhet të përfshijë qark të gjerë të shërbimeve të ndryshme të specializuara, plotësime të ligjeve vijuese: që fokusohen në nevojat konkrete të çdo individi.

Hapi kryesor drejt njohjes së dinjitetit njerëzor të njerëzve që janë lëndë të tregtisë me njerëz dhe pranimi se ato janë viktima e jo kriminelë, është që viktimave t'u lejohet qasje në vendosje, përkujdesje të specializuar mjekësore dhe psikologjike, 1 KODI PENAL I RM-së (Gazeta zyrtare e RM numër 37/96 këshillime, ruajtje dhe leje për punë dhe për vazhdim të arsimit ose aftësimit. 80/99, 4/02, 43/03 dhe 19/04); Personave që janë lëndë të tregtisë me njerëz duhet t'u sigurohet qasje në shërbimet e specializuara, siç është intervenimi gjatë krizës, këshillimi afatgjatë psikologjik, kon- 2 LIGJI I PROCEDURËS PENALE TË RM-së (Gazeta zyrtare e RM sultimet juridike, aftësimi profesional dhe përkrahja gjatë qasje në mundësitë e numër 4/90, 74/04 dhe 15/2005); punësimit. 3 LIGJI I FAMILJES (Gazeta zyrtare e RM numër 80/92, 9/96 Të gjitha këto aktivitete paraqesin qëllim kryesor të Mekanizmit nacional për dhe 83/04; tekst i korrigjuar - Gazeta zyrtare e RM numër udhëzim (MNU) që do të veprojë në drejtim të përforcimit të aftësisë së vendit në sig- 83/04) dhe NDRYSHIME DHE PLOTËSIME TË LIGJIT TË FAMIL- urimin e identifikimit përkatës, ndihmës dhe mbrojtjes, në bazë të standardeve JES (Gazeta zyrtare e RM numër 33/06); ndërkombëtare për të drejta njerëzore, të gjithë viktimave gjatë tregtisë me njerëz shtetas të Republikës së Maqedonisë, veçanërisht adoleshentëve, pa dallim të përkatë- sisë së tyre nacionale, etnike, moshës dhe gjinisë. 4 LIGJI I MBROJTJES SOCIALE (Gazeta zyrtare e RM numër 50/97, 16/2000, 17/03, 62/05 dhe 111/05) TEKST I KOR- MNU do ta përmirësojë dhe përforcojë mbrojtjen dhe shërbimet për ndihmë që RIGJUAR (Gazeta zyrtare e RM nr.21/06); i kanë në dispozicion për viktimat, parimisht grave, vajzave, pakicave dhe adoleshen- tëve, ndërsa në mënyrë të veçantë do të kontribuojë në aktivitetet tjera në luftën 5 LIGJI I MBROJTJES SË FËMIJËVE (Gazeta zyrtare e RM kundër tregtisë me njerëz, siç është ndihma e drejtpërdrejtë e viktimave të tregtisë nr.98/2000, 17/2003, 65/2004 dhe 113/2005); dhe me njerëz dhe ngritjes së vetëdijes publike. 6 LIGJI I QASJES SË LIRË NË INFORMACIONE (Gazeta zyrtare e Partnerë kryesore për bashkëpunim të MNU janë: Komisioni nacional (përfshirë RM nr.13 të 01.01.2006). Sekretariatin dhe Nëngrupi për luftë kundër tregtisë me fëmijë), Ministria e Punëve të Brendshme, rrjetet joformale të OJQ-ve për luftë kundër tregtisë me njerëz, Unioni i punëtorëve socialë, koalicionet komunale për luftë kundër tregtisë me njerëz dhe komisionet komunale për barazi gjinore. Si partnerë plotësues përfshihen entitetet rel- evante ndërkombëtare, nacionale dhe shtetërore.

Lufta kundër tregtisë me njerëz kërkon qasje multidisiplinare dhe ndërsektori- ale, në të cilin do të përfshihen aktorët relevantë nga qeveria dhe nga shoqëria qytetare. Struktura për luftë kundër tregtisë me njerëz duhet të bëjë vlerësim dhe të ndërtojë kapacitetin ekzistues nacional me qëllim që të nxitë pronësinë dhe mirëmba- jtjen.

Për sigurim efektiv të të drejtave njerëzore të viktimave dhe për mirëmbajtje afatgjate duhet të ndërtohet struktura e vendit gjegjësisht institucionet qeveritare dhe shoqëria qytetare.

34 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

KODI PENAL DHE LIGJI I PROCEDURËS PENALE

NENI 418-A, KODI PENAL

Për ballafaqim më të suksesshëm me tregtarët me njerëz, ndërsa njëkohësisht për plotësimin e legjislacionit të vendit me konventën e ratifikuar të KB-ve kundër krimit të organizuar transnacional dhe protokolleve të saja me ndryshimet e Ligjit penal në vitin 2002 u shtua neni i ri 418a me titullin Tregtia me njerëz. Në vitin 2004 në Ligjin penal janë bërë ndryshime, me hyrjen në fuqi të Ligjit për ndryshime dhe plotësime të kodit penal neni 418-a u ndryshua dhe i neni në fjalë thuhet:

1)Ai që me dhunë, kërcënim serioz shpie në lajthim ose në formë tjetër të dhunës, vjedhjes, mashtrimit, me keqpërdorim të pozitës së tij ose gjendje shtatzënie, pafuqi ose pa aftësi fizike ose mentale të tjetrit, ose dhënie ose pranim të të hollave ose shfrytëzim tjetër për shkak të marrjes së pëlqimit të personit që ka kontroll ndaj personit tjetër gënjen, transporton, bart, blen-shet, strehon ose pranon persona për eksploatim përmes prostitucionit ose for- mave tjera të eksploatimit seksual, pornografi, punë të dhunshme ose shërbim, robëri martesa të dhunshme, fertilizim të dhunshëm, birësim jo ligjor ose marrëdhënie tjetër ose transplantime nga pjesët e trupit të njeriut pa leje do të dënohet me dënim me burg së paku katër vjet.

2)Ai që gënjen, transporton, bart, blen - shet, strehon ose pranon fëmijë ose persona adoleshentë për eksploatim, do të dënohet me burg së paku tetë vjet.

3)Ai që do të merr ose shkatërrojë letërnjoftim, pasaportë ose dokument tjetër identifikimi të huaj për realizimin e veprës nga paragrafët 1 dhe 2 do të dëno- het me burg së paku prej katër vjetësh.

4)Ai që përdor ose mundës që tjetri të përdor shërbime seksuale nga personi që e di se është viktimë e tregtisë me njerëz, do të dënohet me burg prej gjashtë muajsh deri pesë vjet.

5)nëse vepra nga paragrafi 4 është bërë me person adoleshent, dorasi do të dënohet me burg së paku prej tetë vjetësh.

6)Nëse veprën nga paragrafi 1 e bën personi juridik, do të dënohet me dënim në të holla.

7)Gjërat dhe mjetet transportuese të përdorura për realizimin e veprës konfiskohen.

Nga gjithë ajo e paraqitur më lartë mund të vërtetohet se Republika e Maqedonisë përmban rregullativë të pasur ligjore kur bëhet fjalë për inkriminimin e veprave penale në lidhje me tregtinë me njerëz. Megjithatë, parashtrohet pyetja, gjithë këto dispozita a janë zbat- uar në praktikë në gjykatat e vendit, a janë diferencuar qartë ndërmjet vete, përkatësisht a ekzistojnë përshkrime të forta dhe të qarta të pranimeve ligjore dhe cilat janë problemet me të cilat ballafaqohen organet kompetente gjatë kualifikimit të veprimit të caktuar nën nor- mën e caktuar. 35 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

REKOMANDIME një dispozitë më eksplicite dhe më të qartë për dënim për tentim, me çka do të zvogëloheshin mundësitë për jokonsekuencat e ardhshme eventuale në praktikë për dënim të tregtarëve me njerëz. Definicioni ligjor i tregtisë me njerëz në Kodin e tanishëm penal (KP) është zgjeruar dhe krijon pengesa gjatë caktimit dhe dëshmimit të elementeve të dhunshme 5.Tregtia me njerëz të parashihet si vepër e veçantë penale. në praktikë. 6.Në legjislativin e Maqedonisë në vend të termit viktimë në përgjithësi për- 1.Neni 418-a e parasheh si rrethanë të rëndë, gjendjen kur janë përfshirë fëmi- doret termi i/e dëmtuar edhe atë si në Kodin penal të Republikës së Maqedonisë, ashtu jët ose personat adoleshentë, por edhe më tej kërkon të ekzistojnë mjete të dhunës edhe në ligjin në proces përkatësisht në Ligjin e procedurës penale. përmes ekzistimit të synimit për eksploatim, duke përdorur shprehjen si eksploatim. Nga këtu del se neni 418-a kur bëhet fjalë për fëmijë parasheh rrethanë të rënduar nga njëra anë, ndërsa nga ana tjetër kërkon të ekzistojë edhe element i dhunshëm, Në këtë drejtim ligjdhënësi nën termin viktimë që paraqitet në cilësinë e të përkatësisht dedikim për eksploatim. dëmtuarit nënkupton person të cilit me vepër penale i është dëmtuar e drejta ose është rrezikuar ndonjë e drejtë personale ose pronësore e tij, që posedon informacione të Me shtimin eventual të nenit duhet të sqarohet fakti se në çfarë situate ka rëndësisë për procedurë penale me dhënien e të cilave jeta, shëndeti, liria, integriteti qenë me këtë përshkrim dhe e cila përfshin fëmijë ose person adoleshent, ekziston fizik ose pasuria më e madhe e tij do të ishin në rrezik dhe e cila është pajtuar me vepër penale tregti me njerëz edhe krahas asaj që nuk është patjetër të ekzistojë asnjë dhënien e shprehjes në cilësinë e dëshmitarit në procedurën penale të bashkëpunojë nga mjetet e dhunshme. me organet e drejtësisë.

Me fjalë të tjera nevojitet dispozitë eksplicite e cila do ta përfshijë domos- doshmërinë që të dëshmohet nevoja e elementeve të njëjta të dhunshme kur bëhet fjalë për fëmijë - viktimë, ndërsa të cilat janë të domosdoshme për ekzistimit te vik- timat e moshës madhore. Gjithashtu, vepra penale nuk duhet të përfshihet vetëm në eksploatimin seksual të fëmijës, por edhe në format tjera të fshehura të eksploatimit me punë të fëmijës të cilët gjithashtu duhet të jenë të inkriminuara. NENI 243 DHE 244, LIGJI I PROCEDURËS PENALE

2.Të parashihet si formë e kualifikuar e veprës penale tregti me fëmijë, nëse Është i domosdoshëm respektimi i dispozitave nga neni 243 dhe 244 të LPP në vepra është bërë nga ana e prindërve. pajtim me të cilët dëshmitari do të rekomandohet se nuk është i obliguar të përgjigjet në pyetje të caktuara nëse është e mundur me këtë veten ose të afërm ë tij të shpie 3.Në nenin 418-a të tanishëm të KP mungon dispozita që do ta përjashtonte në turp të rëndë, dëm material ose ndjekje penale. relevancën e deklaratës për pajtim të viktimës. Në të drejtë, neni 418-a parasheh domosdoshmërinë e dispozitës që përjashton pëlqimin deklaratën e viktimës. Nevojitet Neni 243 i LPP: që të përbëhet klauzolë e veçantë e cila këtë vepër penale që pajtimi (vetëdijen) i vik- timës të jetë e ekspozuar në eksploatim do ta konsiderojë si jo relevante, ndërsa ele- mentet e dhunës padyshim të ekzistojnë. Gjatë marrjes në pyetje të personit adoleshent, veçanërisht nëse ai është i dëmtuar me vepër penale, do të veprohet me kujdes në mënyrë që marrja në pyetje të mos Praktika tregon se deklarata e viktimave me të cilat ata e tregojnë pëlqimin e ndikojë dëmshëm në gjendjen psikike të adoleshentit. Nëse ajo është e nevojshme, tyre të jenë të eksploatuar në një numër të madh u pranuan si rrethanë e lehtësuar marrja në pyetje e adoleshentit do të bëhet me ndihmën e pedagogut ose personit përmes së cilës në tërësi merrej ose zvogëlohej përgjegjësia e dorasëve të këtyre tjetër profesional. veprave. E gjithë kjo ka kontribuar bollëk në praktikë me kualifikime jopërkatëse juridike në raste të këtilla ku veprat me këtë element preferohen të procesohen si Neni 244 i LPP: vepra të ndërmjetësimit në prostitucion (neni 191 i Kodit penal). Për shkak se deklara- (1)Nëse ekziston mundësia se me paraqitjen e rrëfimit ose me përgjigje në pyetje të ta konsiderohet si gjëra më kryesore për ngritjen e akt-akuzës dhe për udhëheqjen e caktuar dëshmitari do të vinte veten ose person të afërt në rrezik serioz për jetë, procesit gjyqësor, është e qartë se deklarata e viktimës me pëlqim të shprehur vetëm shëndet ose integritet fizik, dëshmitari mund të shkurtojë paraqitjen e të dhënave. shkon në dobi të tregtarit me njerëz edhe krahas faktit që vetë pëlqimi i viktimës ass- esi nuk duhet ta prevenojë vënien dhe përndjekjen hetuese. (2)Nëse dëshmitari shkurton paraqitjen e të dhënave nga paragrafi 1 i këtij neni avokati publik, gjykatësi hetues përkatësisht kryetari i këshillit nëse vlerëson se është 4.Në nenin 418-a nuk ekziston dispozitë eksplicite për dënim në tentim. Do të themeluar ekzistimi i rrezikut nga paragrafi 1 i këtij neni do të ndërpresë hetimin dhe ishte e rëndësishme të mendohet që në të ardhmen e afërt të plotësohet neni 418-a me në afat prej 24 orësh do të ndërmerr veprime në pajtim me nenin 249 të këtij ligji. 36 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

REKOMANDIME veçanërisht në kushte që nuk është bërë ekspertizë tjetër në gjendjen psikologjike të viktimës, paraqet NENI 97 i LPP vendim të dëshiruar për vërtetimin e bazës dhe shumën 1.Deklaratën personi adoleshent patjetër ta japë në prani të per- sonit profesional - punëtor social, psikolog ose avokat. e kompensimit të drejtë të viktimës së tregtisë me (1)Kërkesa juridike pronësore që është bërë për njerëz. shkak të realizimit të veprës penale do të debato- 2.Gjatë marrjes në pyetje të fëmijës - viktimë opinioni patjetër het me propozim të personave të autorizuar në Mbrojtja efektive juridike e viktimave të duhet të jetë i përjashtuar. procedurën penale, nëse me këtë nuk do të prolon- tregtisë me njerëz është parakusht themelor për inte- gohej kjo procedurë. grim social të suksesshëm të tyre, jo vetëm në aspektin 3.Nëse ekziston mundësia se me dhënien e rrëfimit ose me përgjig- jet e disa pyetjeve, dëshmitari - viktima veten ose person të tij të e rezultateve të procedurave të udhëhequra dhe dënim- afërt do të shpinte në kërcënim serioz, dëshmitari duhet (patjetër) (2)Kërkesë juridike pronësore mund të përkasë në it të dorasëve, por edhe nga aspekti i plotësimit të të ketë të drejtë që jo vetëm të refuzojë të tregojë emrin dhe kompensimin e dëmit, në kthimin e gjerave ose në drejtësisë dhe në këtë kuptim realizimin e kërkesës adresën, por në përgjithësi të mos tregojë (bile përderisa nuk anulimit të ndonjë pune të caktuar juridike. përkatëse dëmtuese të viktimës si kompensim i posaçëm ndërmerren masa që do të garantonin jetën e tij, integritetin fizik për vuajtjet e pësuara. dhe privat). Në këtë kuptim duhet të ndryshohet neni 244 i LPP.

Atëherë kur pushtetarët kompetentë do të konsiderojnë se ekzis- REKOMANDIME ton kërcënim serioz për rrezikim ose presione ose do të kenë dësh- mi valide për qëllim serioz për prekje private të dëshmitarit, duhet të ndërmerren masa përkatëse para, gjatë dhe pas gjykimit. Mes 1.Në kuptimin e përkrahjes përkatëse të institucioneve tjerash, pushtetarët kompetentë duhet të sigurojnë që t'u shman- të sistemit, është e rëndësishme të mendohet për LIGJI I FAMILJES gin kontaktet e panevojshme ndërmjet viktimave, dëshmitarëve themelimin e ndonjë lloj mekanizmi nacional për dhe të akuzuarve. Për këtë qëllim patjetër duhet të sigurohen përkrahjen dhe plotësimin e kërkesave për dëmtimet na Me Ligjin e familjes (LF) rregullohen martesa lokale të veçanta për dëshmitarët dhe viktimat në të cilat do të ana e viktimave, me ekzistimin e ndonjë fondi nga i cili dhe familja, marrëdhëniet në martesë dhe familje, ndjehen të sigurt, të mbrojtur nga kërcënimet, ofendimet dhe pre- do të alimentoheshin nevojat e viktimave për riintegrim- forma të caktuara të mbrojtjes së veçantë të familjes, sionet. in e tyre social, përmes së cilit, gjithashtu do të përkra- marrëdhëniet e prishura, dhuna në martesë dhe familje, heshin edhe shërimet efektive juridike dhe zhdëmtimin birësimi, kujdestaria, ruajtja etj. 4.Dëshmitarëve - viktimave duhet t'u sigurohen masa alternative e të gjithë atyre viktimave të procesuara. Me kon- për dhënien e thënies me çka do t'i mbrojnë nga kërcënimet dhe centrimin e pasurisë dhe mjetet e marra nga dorasi i presionet të cilat mund të rezultojnë nga ballafaqimi sy më sy edhe veprave të tregtisë me njerëz, në bazë të procedurave atë: të zbatuara vijuese penale, mekanizmi i këtillë nacional NENI 6, LIGJI I FAMILJES -incizim i deklaratave të dëshmitarëve - viktimave në për përkrahje në të shumtën e raste do t'i ndihmonte procedurën paraprake me mjete audio-vizuale; shtetit në tejkalimin e problemeve kronike dhe bux- -mundësim të dëshmitarëve-viktimave të japin thëniet Neni 6 i LF i përket familjes dhe në të qëndron: hetore në financimin e aktiviteteve në luftën kundër nga hapësirë e veçantë me përdorim të video-linjës; tregtisë me njerëz dhe programet eventuale sociale riin- -përjashtim të mediave ose opinionit nga një pjesë ose i tegruese të viktimave të ndërmarra në kontekst Martesa me ligj është bashkësi e gjithë gjykimi. nacional. rregulluar e jetës së burrit dhe gruas në të Respektimi i dispozitave të Ligjit për procedurë cilën realizohen interesat e partnerëve, penale që i përkasin kërkesës juridike pronësore paraqet familjes dhe shoqërisë. NENI 97, LIGJI I PROCEDURËS PENALE imperativ të domosdoshëm për sigurimin e mbrojtjes së interesit të viktimës, përkatësisht përforcimit të pozitës Marrëdhëniet ndërmjet partnerëve në procedurën para gjyqit. Kompensimi i viktimës së tregtisë me njerëz bazohen në vendimin e lirë të burrit dhe është i mundur përmes shfrytëzimit të institutit kon- 2.Shfrytëzimi i gjykimit (ekspertizës) së personave pro- gruas të lidhin martesë, në bazë të barazisë fiskimit të pasurisë ose dobisë poseduese nga dorasi i fesionist që janë të obliguar në dhënien e përkrahjes së tyre, respektimit të ndërsjellë dhe ndih- veprës penale dhe kthimi në dobinë e të dëmtuarit, psiko-sociale të viktimave menjëherë pas pranimit të mës së përbashkët. përkatësisht viktimës në procedurën penale. tyre në strehimore, si mjet dëshmues në procedurë,

37 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

REKOMANDIME -paraqet vërejtje për prindërit në mangësitë në prindërore. Propozim në gjykatë dorëzon Qendra krijimin dhe zhvillimin e fëmijës, ju ofron ndihmë në për punë sociale, prindi tjetër ose avokati pub- 1.Në legjislacionin ekzistues familjar nuk ekziston dis- zhvillimin e drejtë dhe edukimin e fëmijës, i dërgon vetë lik. pozitë me të cilën ndalohet lidhja e martesës së kon- ose së bashku me fëmijët të ndjekin këshillimore për traktuar ose martesës për sigurimin e sigurisë dhënie këshillash, institucion shëndetësor social ose ekonomike, mungojnë masa të rregulluara ligjore të edukativ që mund t'ju jep këshillë të nevojshme; NENI 93, LIGJI I FAMILJES cilat do të shpien në çrrënjosjen e martesave të kontrak- tuara te popullata rome dhe shqiptare. Si lënie pas dore ose keqpërdorim i ashpër i të drejtës -i rregullon marrëdhëniet personale të prindërore (neni 93) konsiderohen situatat vijuese: 2.Në lidhje me martesat fëmijërore sipas dispozitave fëmijës me prindin me të cilin nuk jeton së ligjore nuk mund të lidhë martesë person i cili nuk ka bashku në rast të familjeve të ndara, ku mund të mbushur 18 vjet. Por, ligji lejon përjashtim për person merret vendim që kohë pas kohe t'i ndalojë nëse -prindi ushtron dhunë fizike ose emo- që ka mbushur 16 vjet, nëse gjykata kompetente në pro- kontaktet e rregullta zhvillohen në mënyrë jo të cionale ndaj fëmijës; cedurë jashtë procesit cakton se ai person është i aftë rregullt ose në dëm të fëmijës; shpirtërisht dhe me trup për ushtrimin e të drejtave dhe -në mënyrë gjinore e keqpërdor fëmijën; obligimeve në martesë. Në këtë rast martesa mund të -merr vendim për mbikëqyrje të vazh- lidhet pas mendimit të marrë paraprakisht nga institu- dueshme ndaj ushtrimit të së drejtës prindërore; -e detyron fëmijën të punojë punë që nuk cioni shëndetësor dhe ndihmës së treguar profesionale përshtaten në moshën e tij; nga qendrat për punë sociale. 3.Është e dënuar jeta jashtë martese me person adolesh- -me vendim mund të merr fëmijën nga -i lejon fëmijës të përdor alkool, drogë ose ent që ka mbushur 14 vjet, ndërsa që nuk ka mbushur 16 prindi dhe t'ia besojë prindit tjetër, ndonjë per- substanca tjera psikotrope; vjet. Penalisht është përgjegjës prindi, adoptuesi, si dhe soni tjetër ose në institucion, në rast se prindi kujdestari që do ta lejojë bashkësinë jashtëmartesore me të cilin jeton fëmija e ka lënë fëmijën pas -e detyron fëmijën në punë të papranuara me person të tillë ose do ta shpjerë për një gjë të tillë. dore në aspektin e ruajtjes, edukimit ose kur shoqërore (për lëmoshë, prostitucion ose punë ekziston ndonjë rrezik edhe më serioz për zhvil- tjera asociale kur prindi nuk kujdeset për fëmijën, Edhe pse në mënyrë ligjore ekziston inkriminim dhe limin dhe ruajtjen e tij të drejtë; dhe për këtë arsye fëmija e braktis shkollimin është e dënuar jeta jashtëmartesore me person adolesh- etj.); ent, lidhja seksuale e personit në moshë madhe me per- son adoleshent nga 14 deri 18 vjet nuk është e ndaluar -Qendra mund që në bazë të njohurive të -e braktis fëmijën më tepër se 3 muaj dhe dhe e dënuar. saja, si dhe me kërkesë të prindit, kujdestarit nuk kujdeset për të ose në mënyrë tjetër i shkel ose avokatit publik, fëmijën ta vendosë në insti- të drejtat e fëmijës. Legjislacioni ynë nuk ka paraparë normë eksplicite me të tucion nëse ka ardhur deri te dëmtimi i sjelljes cilën fejesa dhe martesa e fëmijës nuk do të kenë së tij; veprim juridik, por në ligj janë caktuar dispozitat me të cilat është rregulluar procedura për lidhje të martesës para organit zyrtar. Kjo do të thotë se nëse kjo proce- REKOMANDIME durë nuk zbatohet në pajtim me dispozitat e ligjit, -në aspektin e pasurisë së fëmijës, qen- martesa nuk është regjistruar, fejesa dhe martesa e dra për punë sociale mund ta obligojë prindin ta fëmijës nuk kanë kurrfarë veprimi juridik. lajmërojë për mënyrën e udhëheqjes me pasur- inë dhe përmes gjykatës të kërkojë caktimin e 1.QPS rregullisht të ndërmerr masa ligjore ndaj 4.Me Ligjin e familjes të Republikës së Maqedonisë, në masave për mbrojtjen e pasurisë ose prindi të mbikëqyrjes së ushtrimit të së drejtës prindërore (çdo- pjesën e dispozitave me të cilat rregullohen të drejtat ketë pozitën e kujdestarit në aspektin e fëmijës; herë kur ka njohuri se prindi ka lënë pas dore fëmijën dhe obligimet e prindërve dhe fëmijëve është paraparë ose e ka keqpërdorur). kreu me të cilin është rregulluar mbikëqyrja e ushtrimit të së drejtës prindërore. Qendra për punë sociale (QPS), -në rast se prindi e lë pas dore fëmijën 2.Të parashihet mbikëqyrje e obliguar e të për shkak të mbrojtjes së personalitetit, të drejtave dhe ose keqpërdor të drejtën prindërore, mund të drejtës prindërore nga ana e qendrave për punë sociale interesave të fëmijëve adoleshentë bën mbikëqyrjen e inicohet procedura para gjykatës kompetente ku ekzistojnë indikacione dhe rreziqe nga përfshirja e të drejtës prindërore, përmes masave vijuese: kundër atij prindi për marrjen së të drejtës fëmijëve në tregtinë me njerëz. 38 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

3.Ekipi profesional të përgatisë program të Me kujdestarinë, Republika iu jep mbrojtje personave adoleshentë të cilët janë pa përkujdesje prindërore veçantë për çdo fëmijë adoleshent për ndërmarrjen dhe ose personave të moshës madhore të cilëve iu është mohuar ose kufizuar aftësia vepruese. Mbrojtje ju jepet edhe ndjekjen e masave të mbikëqyrjes së ushtrimit të së personave ë tjerë të cilët nuk janë në gjendje ose nuk kanë mundësi vet të kujdesen për mbrojtjen e interesave të drejtës prindërore. tyre. Procedura për vënien e fëmijës nën kujdestari, caktimin e masave dhe mbrojtjen e personit, të drejtat dhe pasuria e personit adoleshent, caktimi i kujdestarit, ushtrimit të mbikëqyrjes ndaj kujdestarit në ushtrimin e 4.Në program të parashihet bashkëpunimi me detyrës së kujdestarisë e bën Qendra për punë sociale, si organ i vetëm kompetent për kujdestari. institucione të tjera (shëndetësi, arsim, agjencia e punësimit etj.) për risocializim të plotë. Qendra për punë sociale gjithashtu është e autorizuar të vazhdojë të ofrojë ndihmë personave të cilëve kujdestaria iu është ndërprerë për shkak të moshës madhore, nëse ajo derisa ka zgjatur kujdestaria nga shkaqe të arsyeshme nuk ka mundur të aftësohet për jetë dhe punë të pavarur.

NENI 167-190 DHE 191-196, LIGJI I FAMILJES Neni 191, Ligji i familjes

Menjëherë pas identifikimit të fëmijës viktimë Nën kujdestari vihet personi adoleshent pa përkujdesje prindërore. Fëmija pa përkujdesje prindërore Qendra për punë sociale duhet të emërojë kujdestar me obligim zyrtar që do të kujdeset për mbrojtjen e person- është fëmijë prindërit e të cilit nuk janë gjallë, që janë zhdukur, të panjohur ose që janë me vendban- alitetit, të drejtave dhe interesave të fëmijës dhe do t'i shoqërojë gjatë gjithë procesit derisa nuk gjendet zgjid- hje e qëndrueshme në interes më të mirë të fëmijës. im të panjohur më tepër se një vjet ose fëmijë prindërit e të cilit pavarësisht nga shkaqet përkohësisht

Në Ligjin e familjes ekziston kreu i posaçëm i ose në një afat më të gjatë nuk i realizojnë të drejtat dhe detyrat e tyre prindërore. emëruar Kujdestari (Neni 167-190) dhe Kujdestaria ndaj personit adoleshent (neni 191-196) Personit adoleshent mund t'i caktohet kujdestar për rast të veçantë kur udhëhiqet kontest ndërmjet fëmi- jës dhe prindërve të tij, për caktimin e disa veprave juridike ndërmjet tyre, si dhe në raste të tjera kur interesat e tyre janë në kundërshtim. Prindi mund të disponojë me pasurinë e fëmijës adoleshent, ta tjetërsojë, ngarkojë, të Neni 167, Ligji i familjes: heqë dorë nga dhurata ose trashëgimia, vetëm me leje nga qendra e punës sociale.

Personit nën kujdestari qendra për punë QPS ndërmerr masa për: sociale i cakton kujdestar, nëse nuk vendos që detyrën e kujdestarit ta ushtron drejtpërdrejtë. -çdo fëmijë që është pa prindër ose prindërit nuk kujdesen për të, të cilit i nevojitet mbrojtje, qendra për punë sociale menjëherë e cakton nën kujdestari; Për kujdestar caktohet personi i cili ka cilësi dhe aftësi personale për ushtrimin e obligimit të -cakton kujdestar të fëmijës dhe vendos për autorizimin e kujdestarit; kujdestarit, ndërsa i cili patjetër do të jep pëlqim që të jetë kujdestar. -merr vendim që detyrën e kujdestarit ta ushtrojë me obligim zyrtar;

Për kujdestar caktohet i afërmi i personit që -vendos për ndërrim dhe shkarkim të kujdestarit; është nën kujdestari. -e informon ofiqarin për caktimin e fëmijës nën kujdestari dhe organin kompetent për evidentimin e Gjatë caktimit të kujdestarit qendra për punë pasurisë (kadastrën) nëse fëmija posedon pasuri të patundshme; sociale i merr parasysh edhe dëshirat e personit që është nën kujdestari, nëse është në gjendje të shpreh -bën regjistrimin e pasurisë së personit nën kujdestari; atë, si dhe dëshirat e të afërmve të tij. -kujdestarit i jep udhëzimet në përkujdesjen e fëmijës dhe pasurisë së tij; 39 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

-e shqyrton raportin e kujdestarisë; -Të sigurojë që vendimet që merren gjatë gjitha fazave të procedurës të jenë në interes më të mirë të -shqyrton ankesa nga persona të tretë për ushtrimin e detyrës së kujdestarisë së kujdestarit; fëmijës;

-vendos se a do të vendoset fëmija në institucion ose familje për përkujdesje, ku detyrën e kujdestarisë -Të sigurojë që fëmija viktimë të ketë ndihmë QPS e ushtron drejtpërdrejtë; shëndetësore dhe psiko-sociale dhe mbrojtje si dhe ta shoqërojë deri në vendin e siguritë të vendosjes; -bartë vendim për ndërrimin e formës së mbrojtjes së fëmijës, duke u nisur nga nevojat e tij dhe nga intere si më i mirë i tij. Në çdo rast qendra është e obliguar të kujdeset për fëmijën, për të drejtat dhe interesat -Të sigurojë që fëmija viktimë të ketë ndihmë të e tij, zhvillimin e mëtejshëm, arsimin dhe plotësimin e nevojave të tij. përkohshme juridike dhe mbrojtje si dhe informacione lid- hur me statusin e tij, të drejta dhe obligime të cilat i ka Parimet e udhëheqjes së procedurës: sipas legjislacionit të Maqedonisë, nga ana e avokatëve të cilët kanë kaluar trajnim përkatës; -QPS e udhëheq procedurën me detyrë zyrtare; -Të siguroj se fëmija viktimë të gjitha informa- cionet do t'i marrë në gjuhën e tij amtare; -QPS bashkëpunon me institucione sociale, shëndetësore, arsimore-edukative; -Të kontribuojë drejt gjetjes së zgjidhjes së qën- -Vendos sipas njohurive për ndërmarrjen e masave të kujdestarit të fëmijës nga ofiqari, organi shtetëror i drueshme në interes më të mirë të fëmijës; cili në ushtrimin e detyrës zyrtare ka ardhur deri te këto njohuri, anëtar i afërm i familjes, fqinj, persona të tjerë juridikë, institucione, bashkësi vendore. -Të jetë lidhje ndërmjet fëmijës viktimë dhe organeve qeveritare dhe institucioneve she organizatave -Për kujdestar caktohet parimisht i afërm i fëmijës, ku merret parasysh edhe dëshira e fëmijës nëse mund joqeveritare të cilat do të mund t'u japin shërbime fëmi- të shprehë një gjë të tillë. jës;

-T'i ndihmojë fëmijës viktimë në procesin e gjet- jes dhe kthimit në familje ose në vendin nga vjen dhe të REKOMANDIME sigurojë se ajo është në interes më të mirë të fëmijës.

8.Fëmijëve me nevoja të posaçme (çrregullim psiko-social, 1.Fëmijëve viktima të tregtisë me njerëz të cilët janë pa prindër ose përkujdesje prindërore, ose janë fëmijë nga sëmundje ose shtatzëni, hendikepim) duhet t'u sigurohet ndihmë përkatëse. shtet tjetër, patjetër iu caktohet kujdestar - person profesional nga ana e qendrës për punë sociale. 9.Fëmijët viktima kanë të drejtë të ndihmës shëndetësore, 2.Për kujdestar do të caktohet person i cili ka kaluar trajnim të specializuar për përkujdesje dhe punë me fëmijë- psiko-sociale dhe juridike dhe mbrojtjes i dhe të drejtë të viktima të tregtisë me njerëz që posedon profesionalizim përkatës, njohje dhe kuptim të të drejtave të posaçme arsimit. dhe nevojave të fëmijëve viktima. 10.Sigurim të mbrojtjes së papenguar shëndetësore të 3.Përgatitja e fëmijëve viktima të tregtisë me njerëz të kthehen në jetën normale në familjen e tij e cila në mënyrë fëmijëve viktima të tregtisë me njerëz dhe krahas të drejtë do të kujdeset për zhvillimin e mëtejshëm të fëmijës, por me mbikëqyrje të vazhdueshme nga ana e ekip- mosposedimit të sigurimit shëndetësor si dhe lehtësimit në it profesional nga qendra për punë sociale të përbërë nga punëtori social, psikologu dhe punëtori shëndetësor. lidhje me sigurimin e dokumentacionit të nevojshëm mjekësor (certifikatë mjekësore). 4.Nëse nuk ka kushte për kthimin e fëmijës në familjen e tij si zgjidhje parësore të parashihet vendosje në familje tjetër, e cila në mënyrë të veçantë është e aftësuar për përkujdesje me kategori të këtillë të fëmijëve. Shteti duhet t'i intensifikojë aktivitetet në fushën e tregtisë me njerëz në nivel nacional dhe të inkuadrohet 5.Formimi i ekipit multidisiplinor i cili do të bëjë vlerësimin e nevojave individuale të çdo fëmije - viktimë me qël- në iniciativa rajonale të kësaj fushe. Duhet të përfshihen lim që të caktohen masat e kujdesit dhe mbrojtjes, si dhe të ndjek gjendjen e fëmijës pas kthimit të tij në famil- programe të caktuara për ndihmë juridike (pa pagesë dhe je, ose vënies së tij nën përkujdesje alternative. të arritshme) për viktimat e tregtisë me njerëz nga ana e 6.Kujdestari që caktohet mbi fëmijët adoleshentë - viktima të tregtisë me njerëz duhet t'i ketë detyrat vijuese: shtetit. 40 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

LIGJI I MBROJTJES SOCIALE Të drejtë të ndihmës së vazhdueshme në të holla ka personi i paaftë për punë dhe i pasiguruar social, i cili nuk mund të sigurojë mjete për ekzistencën e tij në bazë të rregullave të tjera. Me Ligjin e mbrojtjes sociale rregullohen forma Fëmijët pa prindër dhe përkujdesje prindërore, në pajtim me Ligjin e mbrojtjes sociale mund të realizojnë konkrete të mbrojtjes, kur fëmija nuk ka kushte për jetë ndihmë të vazhdueshme në të holla (neni 34 paragrafi 5) i mbrojtjes sociale (neni 45) nëse të hollat në fjalë nuk i në familjen e tij. marrin në bazë tjetër. Qendra për punë sociale, në pajtim me Ligjin e mbrojtjes së fëmijëve vendos për të drejtat e shtesave fëmijërore, shtesë e veçantë dhe ndihmë për pajisje të fëmijës së porsalindur. Qendra për punë sociale vendos për mbrojtje jashtinstitucionale dhe institucionale, zbaton punë profe- Mbrojtja jashtinstitucionale përfshin: sionale dhe ndërmerr masa konkrete, varësisht nga mosha dhe nevojat e çdo fëmije. 1.Vendosje në familje për përkujdesje 2.Përkujdesje në qendër ditore. Mbrojtja institucionale (neni 23):

1.Shtëpia e fëmijëve pa prindër dhe përkujdesje prindërore "11 Tetori" - Shkup, ku vendosen fëmijët e VENDOSJA NË FAMILJE PËR PËRKUJDESJE (NENI 20 DHE 85-87) moshës prej tre vjetësh deri në aftësimin e tyre për jetë të pavarur, ndërsa më së shumti deri gjashtë muaj pas për- E drejta e vendosjes në familje për përkujdesje, paraqet mbrojtje jashtinstitucionale e cila krahas shfry- fundimit të shkollimit të mesëm. tëzuesve të tjerë i realizojnë edhe kategoritë vijuese të fëmijëve: 2.Në shtëpinë e fëmijëve në gji dhe fëmijëve të -fëmijë pa prindër dhe përkujdesje prindërore (prindërit e të cilit kanë vdekur ose pavarësisht nga shkaqet, vegjël në Manastir vendosen fëmijët e porsalindur deri në nuk dëshirojnë ose nuk mund të kujdesen për fëmijën e tyre). Vendosja në familje për përkujdesje zgjat deri në moshën trevjeçare, si dhe grua shtatzënë/nënë adolesh- moshën 18-vjeçare të fëmijës, por edhe pas kësaj moshe deri në aftësimin e tij për jetë të pavarur dhe punë të ente një muaj para adoptimit ose tre muaj pas lindjes. fëmijës, përkatësisht deri në përfundimin e shkollimit të mesëm. Fëmija vendoset në familje për përkujdesje nëse nuk ekzistojnë mundësi që përkujdesja dhe edukimi të sigurohet në mënyrë tjetër; 2.SOS fshati i fëmijëve - institucion privat për përkujdesjen e fëmijëve pa prindër dhe përkujdesje -fëmija me probleme edukative-sociale, përkatësisht fëmija i cili është lënë pas dore ose keqpërdorur nga prindërore. prindërit e tij, kujdestari ose persona të tjerë të cilët janë të obliguar të kujdesen për të, përkatësisht fëmijë i cili për shkak të marrëdhënieve të këqija në familje nënshtrohet që të marrë shprehi dhe manifestime të këqija në sjell- Në nenin 34 të Ligjit të mbrojtjes sociale në je. Në këtë kategori të fëmijëve bie edhe fëmija i cili rrjedh nga familja e pasiguruar, në të cilën prindërit nuk kanë mënyrë taksative janë përmendur kushtet që realizojnë të mjete të mjaftueshme që të kujdesen për zhvillimin dhe arsimin e tij të drejtë; drejtën e ndihmës sociale: -ndihmë e vazhdueshme në të holla për personat -fëmijë me sjellje të prishur shoqërore, në kategorinë e të cilave bien fëmijët - adoleshentë doras të e paaftë për punë dhe të pasiguruar social; veprës penale të cilëve ju nevojitet ndihmë e posaçme në risocializim, edukatë dhe arsim; -ndihmë sociale në të holla për personat e aftë për punë dhe të pasiguruar social; -fëmijë me pengesa mesatare dhe të rënda në zhvillimin intelektual, i cili është udhëzuar në aftësimin për -kompensim në të holla për ndihmë dhe përku- punë - aktivitet prodhues në institucion jashtë vendit të tij të jetesës dhe duhet ta braktisë familjen e tij. Të drejtë jdesje; përkujdesjeje kanë edhe fëmijët me pengesa më të rënda në zhvillimin intelektual dhe person me pengesa më të -të drejtë të mbrojtjes shëndetësore; rënda trupore të cilit i nevojitet përkujdesje përfundimtare, ndërsa familja e tij nuk është në gjendje të sigurojë -kompensim të rrogës për orar të shkurtër të përkujdesje për shëndetin e tij. punës për shkak të përkujdesjes së fëmijës me pengesa trupore ose intelektuale; Në vitin 2004 janë nxjerrë ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit për mbrojtje sociale (Neni 124-138) dhe në -ndihmë afatshkurtër në të holla ose ndihmë në naturë; mënyrë normative përmirësohet ushtrimi i funksionit përkujdesës, ndërsa me qëllim që të krijohet motivimi më i -të drejtë të vendosjes në vendbanim; madh i qytetarëve për përkujdesje të fëmijëve në familjen e tyre. Është dhënë mundësia që personi fizik profesion- -ndihmë në të holla të personave të cilët deri në alisht të merret me funksionin përkujdesës si veprimtari e pavarur dhe të sigurojë stazh pune dhe bazë pensionale. moshën 18-vjeçare kanë pasur statusin e fëmijës pa Ligji synon që përkujdesësi të ketë së paku arsimin e mesëm dhe të ketë gjendje të mirë shëndetësore që të mund prindër dhe përkujdesje prindërore. me sukses të kujdeset për fëmijët e vendosur. Përkujdesësi duhet të jetë person i aftë afarist, kundër të cilit nuk

41 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

është udhëhequr procedurë për mohimin e të drejtës prindërore në aspektin e fëmijëve të tij dhe të ketë hapësirë REKOMANDIME përkatëse dhe pajisje për punë. 1.Parashikimi i masave për zvogëlimin e varfërisë, përkatë- Ministri i Punës dhe Politikës Sociale me vendim lëshon leje për ushtrimin e veprimtarisë për përkujdesje sisht garantimit dhe sigurimit të mjeteve minimale për të fëmijëve në familjen e personit që dëshiron të merret me këtë veprimtari. Qendra e Punës Sociale paraprakisht ekzistencë të familjeve që kanë fëmijë adoleshentë, ndër- jep mendim se a është qytetari i përshtatshëm dhe se a ka mundësi për përkujdesjen e fëmijëve. Pas marrjes së sa të cilëve përmes punësimit ose në mënyrë tjetër nuk lejes për ushtrimin e veprimtarisë, përkujdesësi lidh Marrëveshje me Qendrën për punë sociale, në të cilën rregul- mund t'u sigurohet realizimi i mjeteve për ekzistencë, lohen edhe mënyra në të cilën personi do të kujdeset në familjen e tij. veçanërisht ndërmarrjes së masave sociale për familjet te të cilat janë identifikuar fëmijët - viktima të tregtisë me Pritet që zgjidhja e këtillë ligjore do të nxitë qytetarët të cilët kanë të kryer arsimin e lartë përkatës nga njerëz, ose lloj tjetër i punës së dhunshme për shkak të profesionet e përshtatshme për ushtrimin e funksionit të përkujdesjes, si dhe në edukimin e fëmijës (pedagogji, gjendjes së rëndë sociale. psikologji etj.), të cilët për shkak se nuk janë të punësuar do të fillojnë të merren me funksionin e përkujdesjes si veprimtari e tyre profesionale. Në këtë mënyrë është krijuar mundësi që të angazhohen familjet përkujdesëse me 2.Parashikimi i sistemit përkatës për identifikim dhe potencial më të lartë për ushtrimin e funksionit përkujdesës, me çka do të ngrihet cilësia në këtë formë të mbro- regjistrim të fëmijëve në rrugë ose i fëmijëve të eksploat- jtjes së fëmijëve. uar në punë dhe ndërmarrje të masave përkatëse për mbrojtjen e tyre me vendosjen në qendrat ditore dhe me Ligji jep mundësi që me përkujdesjen e fëmijëve të mund të merren edhe personat me lidhjen e ndihmën dhe edukatën e fëmijëve dhe të prindërve të Marrëveshjes me Qendrën për punë sociale. Me marrëveshjen rregullohet mënyra e vendosjes së fëmijës në famil- tyre, si dhe me lidhjen e qendrave ditore me institucionet je përkujdesëse dhe kujdesi që duhet t'i sigurohet për plotësimin e nevojave të tij individuale, kushtet kur duhet arsimore për përfshirjen e këtyre fëmijëve në arsimin e të ndërpritet vendosja dhe kushte të tjera për ndërprerje të marrëveshje. Familja përkujdesëse, në bazë të mar- rregullt. rëveshjes së lidhur fiton kompensim për mbulimin e shpenzimeve për përkujdesje të fëmijës dhe kompensim për përkujdesësin për angazhimin e tij. Në Marrëveshjen e lidhur me Qendrën për punë sociale caktohet edhe vlera e 3.Masat që do të ndërmerren sipas kësaj kategorie fëmijë kompensimit. Ministri i Punës dhe Politikës Sociale me Rregullore do ta caktojë shumën e kompensimit për përku- jashtë qendrës ditore (në familje, shkollë dhe para institu- jdesjen dhe vendosjen veç e veç për çdo kategori të shfrytëzuesve të këtij shërbimi. cioneve tjera) të jenë nën mbikëqyrje të vazhdueshme të punëtorit social dhe psikologut të qendrës për punë Obligimet e përkujdesësit: sociale.

- Është i obliguar të veprojë sipas udhëzimeve të Qendrës për punë sociale për atë se si të kujdeset për 4.Krijimi i obligimit ligjor për formimin e strehimoreve për fëmijën; fëmijë - viktima të tregtisë me njerëz, në të cilat strehi- more duhet të angazhohen punëtorë sociale, psikologë dhe - Rregullisht ta informojë Qendrën për çdo ndryshim që do të ndodhë gjatë përkujdesjes së fëmijës, sjell punëtorë shëndetësorë. jes së tij, edukimit, arsimit, shëndeti dhe të ngjashme. 5.Në strehimore të angazhohen persona të besueshëm dhe Qendra e zgjedh familjen për përkujdesje në bazë të kritereve vijuese: moshës së përkujdesësit, shkallës me aftësim të posaçëm dhe vendndodhja e strehimores të së arsimit të tij, përshtatshmërive të tija shëndetësore dhe morale, kushteve materiale dhe banesore të familjes jetë e njohur vetëm për rreth të caktuar të njerëzve, të dhe mundësisë së familjes për përkujdesjen e fëmijës. cilët kanë obligim të ndërmarrin masa përkatëse për mbro- jtjen e fëmijëve. Ministria e Punës dhe Politikës Sociale kriteret për zgjedhjen e familjes për përkujdesje më për së afërmi do t'i përgatisë në Rregulloren me të cilën do të vërtetohet vlera e kompensimit për përkujdesjen dhe kompensimin 6.Për çdo fëmijë të vendosur duhet të përgatitet program për vendosjen e fëmijës në familjen për përkujdesje. Krahas kompensimeve për vendosje të fëmijës në familjen i veçantë me të cilin planifikohen masat të cilat duhet të për përkujdesje, kjo realizon edhe të drejtën e shtesës fëmijërore, ndërsa nëse fëmija është me pengesa në zhvil- ndërmerren për mbrojtjen e fëmijës dhe si të realizohen lim dhe shtesë të veçantë në pajtim me Ligjin për mbrojtje të fëmijëve. Me këto mjete mbulohen shpenzimet plotë- ato. Ekipi profesional në program duhet të vërtetojë suese për fëmijën. dinamikën e ndjekjes së rastit me vizita të rregullta të fëmijës në familjen që përkujdeset. Qendra është e oblig- Me Rregulloren për familjet përkujdesëse, do të caktohet edhe lloji dhe numri i shfrytëzuesve që vendosen uar të realizojë kontakte me shkollën që të ndjekë se si në një familje përkujdesëse dhe obligimet e përkujdesësit që i përkasin përkujdesjes dhe nevojave tjera të person- rrjedh procesi, me mjekun amë në aspektin e gjendjes it të vendosur. Rregullorja është përgatitur si propozim version dhe ende nuk është publikuar. shëndetësore të fëmijës dhe të ndërmerr masa tjera të 42 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

shëndetësore të fëmijës dhe të ndërmerr masa tjera të more, vendosje, ndihmë sociale dhe shëndetësore, ku do të mbrohen nga eksploatimi i mëtejshëm. nevojshme që të ndjek se si zhvillohet dhe edukohet fëmi- ja. 16.Fëmijët viktima të tregtisë, duhet të vendosen veç nga të moshuarit, duke pasur llogari për nevojat dhe të drej- tat e tyre të posaçme. 7.Kur të vërtetohet se përkujdesësi nuk kujdeset mirë për fëmijën ose se fëmija nuk ndjehet mirë në familjen që 17.Nxjerrja e Ligjit për personat me nevoja të veçanta, që do të përfshijë definicionin e unifikuar për personat e përkujdeset merret vendim për ndërrimin e familjes ose paaftë, të hendikepuar dhe të sëmurë mendorë do të kenë të drejtë të mbrojtjes së posaçme të caktuar me këtë caktohet formë tjetër e mbrojtjes së fëmijës. ligj.

8.Që të fillohet ushtrimi profesional i individëve me funk- 18.Interesi më i mirë i fëmijës patjetër duhet të jetë obligim primar në të gjitha procedurat, pa dallim se a janë sionin e përkujdesësit, duhet të ndërmerren aktivitete për ndërmarrë nga organet shtetërore ose private apo institucionet. informim më të madh të qytetarëve, sensibilizimin dhe edukimin e tyre. 19.Fëmijët viktima të tregtisë me njerëz të mos jenë të përndjekur penalisht ose për kundërvajtje.

9.Duhet të zhvillohet bashkëpunim dhe përfshirja e të gjitha subjekteve në nivel lokal për ndihmë dhe përkrahje për familjet përkujdesëse.

10.Programet për edukim të specializuar të familjeve përkujdesëse për përkujdes të fëmijëve të cilëve iu nevo- jitet ndihmë dhe përkrahje e posaçme për risocializim QENDRAT DITORE (enti republikan për punë sociale, OJQ etj.).

11.Në raste të jashtëzakonshme - kur punohet me viktima të tregtisë me njerëz, Ministria e Punës dhe Politikës F ë m i j ë n ë r r u g ë - f ë m i j ë t ë r r u g ë s . M e Pr o g r a m i n e M i n i s t r i s ë s ë P u n ë s d h e Sociale në bashkëpunim me qendrat për punë sociale, mund të ndërmerr aktivitete të cilat nuk janë paraparë me Po l i t i k ë s S o c i a l e p ë r m b r o j t j e n p e r s o n a v e t ë p ë r f s h i r ë s o c i a l ë n d ë r m e r r e n m a s a t e p a r a p a r a ligj.

12.Statusi jolegal i viktimave të tregtisë me njerëz nuk dhe aktivitetet për mbrojtjen e fëmijëve të rrugës. Ky program është i drejtuar në eviden- duhet të jetë kriter refuzues për marrjen e mbrojtjes sociale. timin e të gjithë fëmijëve, ndërmarrjes së masave për punë me prindërit dhe ngritjes së

13.Shtimi i nenit të ri në Ligjin e mbrojtjes sociale për sig- shkallës së obligimit prindëror dhe përgjegjësive, ndërsa në rast të evidentimit të fëmijëve urimin e mbrojtjes sociale të viktimave të tregtisë me njerëz dhe viktimave nga krim tjetër i organizuar transna- cional. të lënë pas dore inicim të procedurave për mohimin e të drejtës prindërore, vendosjes në

14.Shtimi i nenit të ri në Ligjin e mbrojtjes sociale, për Institucione të fëmijëve ose në familje për përkujdesje. Në rrjedhë janë aktivitetet për caktimin e mbrojtjes institucionale të viktimave të tregtisë me njerëz dhe viktimave nga krim tjetër i orga- përforcim social të fëmijëve përmes përfshirjes në programe të qendrave ditore. Qëllimi i nizuar transnacional, me qëllim që të inkurajohen të dësh- mojnë, të sigurohet siguria e tyre nga represionet e mund- shme nga ana e tregtarëve dhe grupet kriminale. përgjithshëm i kësaj forme të mbrojtjes të drejtuar në parandalimin e problemit të lënies

15.Në strehimore të fëmijëve të tregtuar duhet të siguro- pas dore dhe mosedukimit të fëmijëve. het ndihmë përkatëse fizike, psiko-sociale, juridike, arsi-

43 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

TË DREJTAT E REJA lik, gjykatën dhe policinë për trajtim të mëtejshëm dhe siderohet fëmija i varur nga drogat ose alkooli, fëmijë risocializim të fëmijës. me pengesa më të rënda trupore ose në zhvillim intelek- tual, fëmijë i cili është lënë pas dore në edukatë ose E drejta e strehimit. MPPS është në fazën e Gjatë procedurës gjyqësore, Qendra jep propoz- zhvillim social, përkatësisht familja e tij nuk mund ta nxjerrjes së Rregullores me të cilën do të arrijnë të im për caktimin e masës edukuese (qortim, mbikëqyrje realizojë funksionin edukativ, fëmijë që nuk shkon në drejtën e strehimit të fëmijëve pa prindër dhe përku- jdesje prindërore të cilët kanë shfrytëzuar formë të të përforcuar nga prindi, familje tjetër dhe nga organi shkollë ose që i është dhënë lëmoshës, bredhjes ose mbrojtjes sociale, pas kalimit të moshës adoleshente, për kujdesje, dërgim në institucion edukativ dhe shtëpi prostitucionit dhe për shkak të gjendjes së këtillë mund ndërsa më së voni deri në moshën 26-vjeçare. edukative-përmirësuese), masë për sigurim ose me për- ose ka ardhur në kundërshtim me ligjin. jashtim burgim adoleshent. Neni 49-50. Ndihmë e vazhdueshme në të holla Puna parandaluese me këto fëmijë është drejtu- të presonit i cili deri në moshën 18-vjeçare ka pasur sta- Qendra për punë sociale e ndjek procesin e riso- ar në ndërmarrjen e masave me ndihmën dhe mbrojtjen tusin e fëmijës pa prindër dhe përkujdesje prindërore. cializimit të përgjithshëm të fëmijës në mjedisin famil- e fëmijës. Masat i zbaton Qendra për punë sociale, jar, aktivitetet e përditshme dhe sjelljes, përfshirë në përmes Programit në të cilin do të parashihet puna me arsim dhe edukatë, përmes përgatitjes së Programit për fëmijën, prindërit e tij, kujdestarin ose familjen që punë të çdo fëmije individualisht. Ky organ mund që përkujdeset. Parandalimi me fëmijë të kësaj moshe, DELIKUENCA ADOLESHENTE gjykatës t'i propozojë ndërprerje ose vazhdim të masës, ndërsa që kanë paraqitur sjellje asociale është e rëndë- përkatësisht zëvendësim të një mase me masë tjetër. Në sishme për trajtim të shpejtë me fëmijët dhe edukimin sistemin e mbrojtjes sociale ekziston Institucion për ven- dhe riedukimin e tyre të drejtë. Në këtë mënyrë pritet Qendra për punë sociale, në ushtrimin e ligjit dosje të fëmijëve dhe të rinjve me probleme edukative që fëmijët të mbrohen që të mos paraqesin sjellje autorizimin e besuar publik të organit kompetent për sociale dhe Institucion për fëmijë dhe të rinj me sjellje delikuente në zhvillimin e tij të mëtejshëm. kujdestari, merr pjesë në procedurën para gjyqit për asociale. vërtetimin e përgjegjësisë, veprimit dhe caktimit të Për shkak të zbatimit të parandalimit të masave dhe dënimeve ndaj dorasëve adoleshentë të Në Republikën e Maqedonisë në rrjedhë është delikuencës adoleshente, teksti i punuar i Ligjit për veprave penale. përgatitja e ligjit të posaçëm për të drejta adoleshente. drejtësi adoleshente parasheh formimin e Këshillit Në këtë rregull do të bëhet bashkimi i të gjitha dispozi- shtetëror dhe këshillit komunal për parandalim. Këshilli Këto kompetenca të qendrës janë caktuar në tave dhe procedurave të cilat i përkasin zbatimit të shtetëror parashihet të jetë i përbërë nga përfaqësuesit rregullat penale juridike. Qendra për punë sociale, masave dhe sanksioneve për dorasit adoleshent të e Ministrisë së Drejtësisë, Ministrisë së Politikës Sociale, ushtron punë profesionale me adoleshentin dhe familjen veprave penale. Risitë që priten me nxjerrjes e kësaj Ministrisë së Arsimit, Ministrisë së Punëve të Brendshme, e tij për vlerësimin e personalitetit të tij, zhvillimin e rregulloreje është sjellja e punës parandaluese me fëmi- Këshillit gjyqësor, Gjykatës supreme të Republikës së tij, edukatën, mjedisin dhe kushtet në të cilat jeton. jët adoleshentë nga mosha 7 deri 14 vjeçare. Fëmijët në Maqedonisë, Avokatit publik të Republikës së Maqedonisë këtë moshë që kanë bërë vepër penale ose shkelje kon- dhe Avokatit të popullit. Këshillat komunalë formohen Qendra bashkëpunon me shkollën, avokatin pub- siderohen si fëmijë në rrezik. Si fëmijë në rrezik kon- për shkak të zbatimit të parandalimit në nivel lokal.

LIGJI I MBROJTJES SË FËMIJËVE

Fëmijës në Republikën e Maqedonisë kanë të drejta më të mëdha që janë të mbrojtura me konventat dhe aktet ndërkom- bëtare, si dhe me ligjet e vendit, rregullore dhe akte. Republika e Maqedonisë është nënshkruese dhe i zbaton të gjitha këto akte ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve, mbrojtjen dhe parandalimin nga dhuna, torturat, diskriminimi që është i inkorporuar edhe në legjislativin e vendit.

44 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Në nenin 40 paragrafi 4 të Kushtetutës së RM-së thuhet:

Republika iu siguron mbrojtje të veçantë fëmijëve pa prindër dhe fëmijëve pa përkujdesje prindërore.

Në nenin 1 të Konventës për të drejtat e fëmijës thuhet se, për qëllimet e kësaj konvente, fëmijë është çdo krijesë njerëzore që nuk ka mbushur tetëmbëdhjetë vjet, nëse në bazë të ligjit që i përket fëmijës, mosha madhore nuk arrihet më herët.

Në nenin 3 (d) të Protokollit për parandalim, shkatërrim dhe dënim të tregtisë me njerëz, veçanërisht gra dhe fëmijë, me të cilin plotësohet Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër krimit të organizuar transnacional, qëndron se, fjala fëmijë do të thotë çdo person që është në moshën nën tetëmbëdhjetë vjet.

Në nenin 2 të Konventës së organizatës ndërkombëtare të punës që i përket ndalimit dhe aksionit urgjent për eliminimin e llojeve më të këqija të eksploatimit të fëmi- jëve të punës fjala fëmijë do të përdoret për të gjithë personat nën moshën 18-vjeçare.

Në legjislacionin tonë, në nenin 8 të Ligjit për mbrojtjen e fëmijëve thuhet se, si fëmijë në kuptimin e këtij ligji konsiderohet çdo person deri në mbushjen e 18-vjetëve të jetës, si dhe person me zhvillimin fizik dhe psikik deri në mbushjen e 26 vjetëve të jetës.

Në lidhje me përgjegjësinë penale në KL të RM thuhet se fëmija është personi deri në mbushen e 14v. të jetës, ndërsa nga 14-16v. është adoleshent më i ri, ndërsa nga 16- 18v. është adoleshent më i rritur.

Sa i përket definimit të personave të hendikepuar dhe të sëmurë mendorë nuk ka definicion universal. Në më tepër ligje ka definicione të ndryshme, ndërsa para së gjithash nga këtu paraqitet nevoja për nxjerrjen e ligjit të veçantë.

Në nenin 9 paragrafi 1 i Ligjit të mbrojtjes së fëmijëve, ndalohet keqtrajtimi psikik dhe fizik, dënimi ose veprim tjetër jonjerëzor ose keqpërdorim i fëmijëve.

UNICEF Në nenin 3 (a) të Protokollit për parandalim, shkatërrim ose dënim të tregtisë me persona, veçanërisht gra dhe fëmijë, me të cilin plotësohet Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër krimit të organizuar transnacional definohet fjala tregti me njerëz, Në Ciceronin e UNICEF-it për mbrojtjen e fëmijëve vik- sipas së cilës fjalë tregtia me njerëz do të thotë rekrutim, bartje, strehim ose pranim tima të tregtisë në Evropën Juglindore, tregtia me të personave, përmes kërcënimit ose me përdorimin e forcës formave të tjera të fëmijë është akt i rekrutimit, transportimit, zhven- dhunës, ose kidnapimit, ose mashtrimit, ose gënjimit, ose me keqpërdorim të forcës dosjes, ruajtjes dhe pranimit të fëmijëve me qëllim të ose të gjendjes së pafuqisë ose me dhënie ose pranim të të hollave në dobi për arrit- jen e pëlqimit të personit që ka kontrollin ndaj personit tjetër, me qëllim të eksploat- eksploatimit të tyre në vend ose jashtë. Pajtimi i imit. Eksploatimi nënkupton, në masë më të vogël, eksploatimin e prostitucionit të per- fëmijëve viktima për eksploatimin e dedikuar është sonave tjerë ose formave tjera të eksploatimit seksual, punës së dhunshme ose shër- jorelevante, edhe në rast se nuk është shfrytëzuar bimit të dhunshëm, robërisë ose veprimit të ngjashëm me robërinë, shërbimit ose nxjerrjes së organeve. asnjë nga mjetet vijuese: forcë, dhunë, kidnapim, mashtrim, keqpërdorim të forcës ose aktivitete të Në nenin e njëjtë në pikën (c) thuhet se rekrutimi, transportimi, bartja, stre- ndërmarrja derisa fëmija gjendet në gjendje të prek- himi ose pranimi i fëmijës për eksploatim do të konsiderohet për tregti me njerëz edhe shme ose derisa është në kontrollin e personit tjetër. atëherë kur nuk është përfshirë përdorimi i ndonjë mënyre të caktuar në pikën (a) të këtij neni. 45 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

INë nenin 11 të Kushtetutës së RM-së caktohet se integriteti fizik dhe LLIGJI I QASJES SË LIRË NË INFORMACIONET E KARAKTERIT PUBLIK moral i njeriut janë të parevokueshme. Ndalohet çdo formë e mundimit, sjelljes jonjerëzore dhe poshtëruese dhe dënimit. Gjithashtu ndalohet Me këtë ligj rregullohen kushtet, mënyra dhe procedura e realizimit të së puna e dhunshme. drejtës së qasjes së lirë në informacionet e karakterit publik me të cilat disponojnë organet e pushtetit shtetëror dhe institucionet tjera të caktuara me ligj. Me ligjin të REKOMANDIME gjithë personave fizikë dhe juridikë iu mundësohet të realizojnë të drejtën e qasjes së lirë në informacionet e karakterit publik, ndërsa poseduesit e informacioneve janë të 1.Parashikimi i masave të posaçme për përfshirjen e obliguar të sigurojnë punë të hapur dhe publike. Qasje të lirë në informacione kanë fëmijëve - viktima të tregtisë ose lloj tjetër të punës edhe personat e huaj juridikë dhe fizikë. së dhunshme në institucionet arsimore dhe për reha- bilitimin dhe risocializimin e tyre. Posedues të informacioneve janë organet e pushtetit shtetëror dhe institu- cionet tjera të caktuara me ligj, organet e komunës, të qytetit të Shkupit, institucionet 2.Fëmijës - viktimë patjetër duhet t'i sigurohet publike dhe shërbimet, ndërmarrjet publike dhe personat juridikë dhe fizikë të cilët ndihmë e përkohshme juridike dhe informacione ushtrojnë autorizime dhe veprimtari publike të interesit publik të caktuar me ligj. lidhur me statusin e tij, për gjendjen në të cilën gjendet, si dhe për të drejtat dhe obligimet që Në nenin 5 të ligjit në mënyrë decide janë shënuar kushtet kur poseduesi i i ka sipas legjislacionit tonë. informacionit mund të refuzojë kërkesën për qasje në informacion. Informacioni nuk do të jepet nëse ai i përket: 3.Nëse mosha e fëmijës nuk dihet me siguri, derisa zgjat verifikimi i moshës së viktimës, 1. informacionit i cili në bazë të ligjit paraqet informacion të klasifikuar me ajo duhet të trajtohet si fëmijë, dhe duhet t'i shkallë sekrete përkatëse; sigurohen të gjitha masat e nevojshme të mbrojtjes. 2. e dhënë personale zbulimi i së cilës do të thotë prekje të mbrojtjes së të dhë nave personale; 4.Menjëherë pas identifikimeve të para fëmi- jët viktima duhet të vendosen në lokacion të 3. informacion për punë arkivuese që është e caktuar si e besueshme; sigurtë (strehimore, shtëpi, familje ose insti- tucion tjetër). 4. informacion i cili me dhënien e tij do të thotë prekje e besueshmërisë së pro cedurës tatimore; 5.Qendrat për punë sociale në bashkëpunim me organizatat joqeveritare duhet të zhvillo- 5. informacion që është arritur ose përbërë për hetim, procedurë penale ose jnë standarde për ofrimin e ndihmës dhe mbro- kundërvajtëse, për zbatimin e procedurës administruese dhe qytetare, e dhënë jtjes në vendet ku janë vendosur fëmijët vikti- koj që do të kishte pasoja të dëmshme gjatë procedurës; ma. 6. informacioni i cili i përket interesave komerciale ose interesave tjera 6.Në lidhje me kujdesin dhe ndihmën duhet të ekonomike, përfshirë edhe interesat e politikës monetare dhe fiskale, e dhënë kihet parasysh prejardhja, gjinia, mosha dhe se si kjo që do të kishte pasoja të dëmshme në realizimin e funksionit; fëmijë-viktimë a paraqitet me nevoja të posaçme (pengesa psiko-sociale, hendikepim, sëmundje ose 7. informacion nga dokument që është në procedurë të përgatitjes dhe që edhe shtatzëni). është lëndë e pëlqimit të poseduesit të informacioneve, zbulimi i të cilës do të shkaktonte kuptim të gabuar të përmbajtjes; 7.Nxjerrje e programeve të veçanta për mbrojtje dhe përkrahje të fëmijëve viktima të tregtisë në lidhje me ndihmën 8. informacion për mbrojtjen e mjedisit jetësor që nuk është i arritshëm për opin e tyre fizike, psikologjike, juridike, arsimore shëndetësore dhe ionin për shkak të mbrojtjes së shëndetit të njerëzve dhe mjedisit jetësor; dhe vendosje. 9. informacion që i rrezikon të drejtat e pronës industriale ose intelektuale 8.Ndërmarrja e masave për mbrojtje private dhe të identitetit të fëmijës (patentë, model, mostër, vulë mallrash dhe shërbyese, shenja e prejardhjes së - viktimë. prodhimit). 46 Poseduesit e informacioneve janë të obliguar që ta informojnë opinionin për: profesionale nëse me dhënien e informacioneve të tilla bëhet prekje e mbro- jtjes së të dhënave personale. Në mënyrë të veçantë është e rëndësishme -të dhënat bazë për kontakt me poseduesin e informacionit edhe atë: emri, mbrojtja e të dhënave personale në lidhje me mediat. Rastet e adresa, numri i telefonit, numri i faksit, e-mail adresa dhe adresa e veb faqes; tregtisë me njerëz shkaktojnë interes të madh te mediat, kjo rritë nevojën për kujdes të veçantë për mbrojtjen e të dhënave per- -shkresa që i përkasin kompetencave të poseduesit të informacioneve, lidhur sonale të viktimave. Fotografia dhe historia e tij personale nuk me regjistrin për shkresat të publikuar në gazetën zyrtare; duhet t'u jepet mediave, por as edhe detajet me të cilat mund të vjen deri te identifikimi i viktimës, siç është -propozim programet, programet, strategjitë, qëndrimet, mendimet, studimet adresa e tij. etj. dokumente të ngjashme të cilat i përkasin kompetencave të poseduesit të informacioneve; Për personin përgjegjës të poseduesit të informacioneve janë paraparë edhe dënime në të -të gjitha thirrjet në procedurën për furnizimet publike dhe dokumentacionin holla, nëse në kundërshtim me nenin 6 të këtij e tenderit të caktuar me ligj; ligji do të jep të dhëna për informacion, që nuk duhet të jepet, ndërsa gjithashtu do të dënohet -të dhëna për kompetencat e saja të caktuara me ligj; dhe nëse refuzon të jep informacion, ndërsa për këtë arsye është bërë dëm për kërkuesin, -organizimin dhe shpenzimet gjatë punës, si dhe dhënie të shërbimeve të qyte për opinionin ose interesin që mbrohet me tarëve në procedurën administruese dhe për të gjitha aktivitetet e saja; këtë informacion.

-botimi i buletineve informative dhe formave të tjera të informimit; Sipas nenit 38 të këtij ligji lirohet nga përgjegjësia i punësuari në adminis- -internet faqen për publikimin e vendimeve, masave dhe akteve me të cilat tratën shtetërore që do të jep informacion ndikohet në jetën dhe punën e qytetarëve; mbrojtës, nëse ajo është e rëndësisë për zbulimin e keqpërdorimit të pozitës zyrtare -informacione të tjera të cilat dalin nga kompetencat dhe puna e poseduesit dhe sjelljes korruptive, si dhe ndalimin e të informacioneve. kërcënimeve serioze për shëndetin dhe jetën e njerëzve dhe rrezikimit të mjedisit jetësor.

Për poseduesin e informacioneve janë paraparë dënime nëse në kundërshtim Qëllimi kryesor i këtij ligji është që me nenin 6 lejohet qasje në informacionin në kundërshtim me dispozitat e këtij ligji, qytetarëve t'u mundësohet qasje përkatëse në nëse për këtë arsye është bërë dëm për kërkuesin, për opinionin ose interesin që mbro- informacione që të mund të mund të paraqesin het me këtë informacion. qëndrimin dhe mendimin e tyre kritik për punën e pushtetit publik. Me këtë ligj zvogëlohet Qendrat për punë sociale si posedues të informacioneve - disponojnë me të mundësia për spekulime sepse informacionet do të dhëna të cilat i përkasin viktimave konkrete të tregtisë me njerëz. Personat përgjegjës merren drejtpërdrejt nga poseduesit e informacion- në qendrat për punë sociale duhet të sigurojnë qasje të lirë në informacionet e kërkue- eve. Gjithashtu, me këtë ligj qytetarët do të nxiten sit të caktuar të informacionit - zyra e MNU, OJQ dhe institucione tjera të cilat puno- dhe inkurajohen ta shfrytëzojnë këtë të drejtë. jnë me viktimat e tregtisë me njerëz. Ligji i qasjes së lirë në informacionet e karakterit Gjithashtu qendrat për punë sociale kërkuesit të caktuar në pajtim me këtë ligj publik do të zbatohet nga 1 shtatori i vitit 266. Deri në këtë kanë të drejtë të refuzojnë të japin informacione nëse konsiderojnë se me dhënien e periudhë duhet të nxirren edhe akte nënligjore, statute rregul- informacionet mund të rrezikohet siguria e personit të caktuar ose se informacioni i lore për punë të komisionit, rregullore dhe udhëzime në çfarë kërkuar paraqet prekje të mbrojtjes së të dhënave personale. Qendrat për punë sociale mënyre duhet të veprohet me kërkesën e qytetarëve. kanë të drejtë të refuzojnë të japin dëshmi në lidhje me informacionet të cilat kanë qenë të besueshme nga ana e viktimave të tregtisë me njerëz gjatë detyrave të tyre

47 Analizë në bazë të të dhënave për viktimat potenciale të tregëtisë me njerëz Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

nologji e viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz Me shqyrtim të veçantë të vendosjes institu- Tregtia me njerëz është keqpërdorim i të nga vendi. Fotografia është krijuar si rezultat i pyetë- cionale të Mekanizmit Kombëtar për Udhëzim-mjete për drejtave njerëzore të viktimës. Mbrojtja e të drej- sorit të gjysëmstrukturuar prej 26 pyetjeve të plotësuara perventim dhe mrojtje të viktimave të tregëtisë me tave të personave të cilat janë lëndë të tregtisë me nga ana e punëtorëve socialë të nominuar të cilët puno- njerëz. njerëz duhet të jenë përparësi të të gjitha masave jnë në fushën e tregëtisë me njerëz në kuadër të Të dhënat janë mbledhur nga 1 janari 2006 deri në 1 për luftë kundër tregtisë me njerëz. Edhe krahas Qendrave për punë sociale në Republikën e Maqedonisë. dhjetor 2006 dhe jenë përpunuar në periudhën prej shta- masave të shumta për mbrojtjen e të drejtave njerë- Analiza hap pyetje të cilat e përbëjnë gjenezën e vikti- torit, tetor dhe nëntor të vitit 2006. zore, deklaratave dhe marrëveshjeve në praktikë, mave potenciale të tregëtisë me njerëz nga vendi. mjeteve për ballafaqim me tregtinë me njerëz i shke- lin parimet e të drejtave njerëzore. Mekanizmi për Viktimë potenciale e tregëtisë me njerëz i iden- mbrojtje duhet të përfshijë qark të gjerë të shër- Ajo është paraqitur në 2 nivele tifikuar është personi i cili i plotëson tre elementet e bimeve të ndryshme të specializuara, të cilat fokuso- tregëtisë me njerëz (PROÇES- regrutim, transport, trans- hen në nevojat konkrete të çdo individi. A. Mikro nivel- Personi viktimë potenciale e fer, fshehje, pranim MJETE-kërcënim, detyrim, rrëmbim, gënjeshtër, gënjeshtrim, përdorim i dhunës QËLLIM- trgëtisë me njerëz Për ballafaqim më të suksesshëm të prostitucion, pornografi, shfrytëzim seksual, punë e fenomenit të tregtisë me njerëz ende ekziston detyruar, robërim) dhe ka nje ose më shumë nënele- hapësirë për përmirësimin e rregullativës ligjore për B. Mezo nivel- Rrethina e ngushtë(familja) dhe mente janë lindur në Maqedoni ose janë shtetas të mbrojtjen e viktimave. Duhet të zbatohen reforma e gjerë(miqë, shokë-qe) Republikës së Maqedonisë. juridike të cilat i përkasin përmirësimit të legjis- laturës për luftë kundër tregtisë me njerëz nga aspekti i të drejtave njerëzore të viktimave. Për mekanizëm funksional të udhëzimit të viktimave - MNU, duhet të bëjë plotësime dhe ndryshime në rreg- ullativën e analizuar ligjore përkatësisht në ligjin Shperndarja moshatare e viktimës potenciale të tregëtisë me njerëz e identifikuar me prejardhje penal, procedurën penale, ligjin e familjes, ligjin e nga vendi (burim MKU 2006) mbrojtjes sociale, ligjin e mbrojtjes së fëmijëve. Me rëndësi të veçantë në sigurimin e ndihmës së vikti- mave të tregtisë m e njerëz dot ë ishte bashkëpuni- mi me grupet qytetare ose organizatat joqeveritare Over 42 10 - 14 31 - 34 të vendit të cilat janë inkuadruar në zgjidhjen e 23 - 26 8% 20% 4% problemeve të tregtisë me njerëz, ose me mbrojtjen 8% e viktimave, siç janë grupet e femrave, OJQ-të të cilat merren me të drejtat njerëzore, dhunën ndaj grave, si dhe grupet për barazi gjinore.

19 - 22 vj 15 - 18 16% 44% Analiza e bazës të të dhënave për viktima potencijale të tregëtisë me njerëz

Mekanizmi Kombëtar për Udhëzim disponon me bazën e të dhënave të viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz me prejardhje nga vendi. Në bazë të këtyre të dhënave është përpunuar fenome-

50 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

2. Arsim 3. Inkuadrimi arsimor (inkluzion)

Shkalla e arsimit të viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz të identifikuar me prejardhje nga vendi (burim MKU 2006 ) A ndiqni mësim ? (burim MKU) Të mesme Të mesme Pa arsim jo të plotë të plotë 16% 98% 4% 4%

tetëvjeçare Tetëvjeçare 2% 40% jo të plotë PO JO 36%

5. Gjendja civile

Gjendja civile e viktimave potencilë të tregëtisë me njerëz (burim MKU 2006)

4. Përkatësia kombëtare, e viktimave potenciale të tregëtuara burim MKU 2006

Përkatësia kombëtare, e viktimave potenciale të e/i pa martuar e/i martuar bashkëjetesë të divorcuar vejush/e tregëtuara burim MKU 2006

Turke 6. Viktima dhe pasardhësit Rome 4% 28% A ka fëmije vikima (burim MKU)

PO 29%

Shqiptare Maqedonase 16% 52%

JO 71%

51 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

7. Dokument për identifikim A posedoni dokument Identifikimi

JO 36% (burim MKU 2006)

PO 64% Përfundime Përfundime

identifikim Tek të dhënat e përpunuara të vikti- mave potenciale të tregëtisë me njerëz dom- inant është grupi i moshës prej 15 deri në 18 vjet, 44% po ashtu mund të vërehet se është e lartë përqindja prej 20% të fëmijëve prej 10 deri në 14 vjetë.

8. Burim të ardhurash Çfarë burime të ardhurash profesionale ka personi (burim MKU 2006) Analoge me moshën është edhe arsimi I punësuar në i tyre, 40% me arsim tetëvjeçar të plotë, Sektorin 36 % me tetvjeçare jo të plotë, dhe 16% nuk Tjetërr privat Ekonomi e përhimtë kanë asnjë lloj arsimi, shqetësues është edhe 4% 8% 4% fakti se 98% nuk ndjekin asnjë llojë mësimi. ardhurash Ndihmë sociale 25% Sipas përkatësisë kombëtare mund të vërehet se 52% janë të kombësisë maqe- Nuk ka të donase, 28% rome, 16% shqiptare, dhe 4% të ardhura Lypje kombësisë turke. 55% 4%

Përqindja më e madhe e viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz janë të 9. Gjendja shëndetësore Çfarë sëmundje kronike ka viktima ? (burim MKU 2006) pamartuar dhe 71% prej tyre nuk kanë fëmi- Sëmundje jë. kronike Sëmundje psiqike 13% 6% Në kontaktin e parë në QPS 61% të

g j e n d j a Sëmundje psiqike viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz 6% nuk kanë patur dokumenta identifikimi.

Në lidhje me burimet e të ardhurve 55% nuk kanë patur asnjë burim të ardhurash dhe 25% fitojnë ndihmë sociale.

52 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

B. Mezo Nivel

Rethana e gjerë dhe fenomenologjia e viktimës potenciale të tregëtisë me njerëz e identifikuar me prejardhje nga vendi

1. Funksionimi familjar 3. Kontakte sociale dhe tregëtia

3a Prej çfarë tipi familjesh ka prejardhjen viktima 1. A ka kontakte me potenciale e tregëtisë me njerëz? familjarë të afërt ? 95% (burim MKU 2006)

% Familje funksionale 2. A ka kontakte me Familje disfunksionale 91% 9% miqë/ke, shokë/qe ? 55% 45%

(Burim MKU 2006) 5%

Po Jo Po Jo

2. Tip i familjes disfunksionale 3b Përmes kujt është ndërmjetësuar viktima në proçesin e trgëtisë? (Burim MKU 2006)

Nga personi panjohur Jashtë Nga familja Në dënim tjetër Mardhënie të 18% 40% vendit me burg 5% prishura familjare 5% Nga 5% 32% punëdhënësi Me prindër 5% të ndarë 11% Nga Shokët/shoqet 18% Përmes miqëve Nga farefisi Me prindër 14% 5% të divorcuar Me një prindër të vdekur 21% 21%

53 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

4. Fenomenologjia e viktimës potenciale e identifikuar me 5. Përkushtimi institucional i MKU - preventim dhe mrojtje prejardhje nga vendi 5a Proçes Mjete Qëllim Nga kush është udhëzuar viktima në QPS identifikim i viktimës potenciale (burim MKU 2006) (burim MKU 2006)

17% 17% 14% 14% 6% 2% 10% 8% 4% 6% 2% Polici OJQ Anëtarë Instituc- Instituc- Institu- Amba- Konsu- Tjetër të one one ione sada llata familjes gjyqë- arsi- mjekë- sore more sore

Explanation

Transport Pranim Mashtrim Përgënjeshtrim Gënjim Kërcënim Pornografi Shfrytëzim seksual Detyrim Punë Robëri Lypje

Çfarë lloi shërbimesh janë ofruara në QPS (burim MKU 2006)

Si i vendos personi kontaktet me tregëtarin? Udhëzim në Strehimin Mbështetje psihosociale (burim MKU 2006) përmes MKU 49% 43%

Me detyrim Vullnetarisht Ndihmë e Ndihmë 30% 70% njëfishtë juridike 4% 4%

54 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

Përfundime

Viktimat potenciale të tregëtisë me njerëz rreth 91% e kanë prejardhin nga familje disfunkcionale the këto:

- 32% nga familje me marëdhënie familjare të prishura

- 21% me një prindër të vdekur

- 21% me prindër të divorcuar

- 11% me prindër të ndarë

Sa i përket kontakteve sociale të cilat i realizojnë viktimat potenciale të tregëtisë me njerëz mund të vërehet se 95% mbajnë kontakte me familjarët e afërt por në lidhje të kontakteve me shokë/qe kjo përqindje dukshëm është më e vogël dhe 55% nuk kanë kurfarë kontaktesh me miqë/ke shokë/qe.

Përfundime Për erozimin e familjes vlet fakti se 40% të familjeve kanë ndermjetësuar në proçesin e tregëtisë. Si ndërmjetës praqiten shokë/qe 18% po kaq është edhe përqindja e personave të panjohur dhe miqë/ke janë 14%.

Në proçesin e identifikimit të viktimave potenciale të tregëtisë me njerëz mund të vërehen përqindjet e proçesit si më poshtë, mjete dhe qëllim:

- 17% transport, 4% pranim

- 17% Mashtrim, 14% përgënjeshtrim, 6% detyrim dhe nga 2% gënjim dhe kërcënim

- 10% prostuticion, 14% shfrytëzim seksual, 6% punë e detyruar dhe 8% lypje,

- 70% nga viktimat potenciale të tregëtisë me njerëz të identifikuar vulnetarishtë kanë kon taktuar me tregëtarin.

Në QPS shpeshherë viktimat potenciale të tregëtisë me njerëz për të kërkuar ndihmë janë udhëzuar nga policia, anëtar të familjes, nga zyra e MKU dhe nga OJQ.

Në QPS si shërbim shpesh herë i është dhënë ndihmë psikosociale 49%, të udhëzuar në strehim përmes zyrës së MKU 43%, ndihmë të njëfishtë financiare 4% dhe ndihmë juridike 4%.

55 Pjesë nga raporti për evaluim (periudha shtator 2005 - korrik 2006) Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

PJESË NGA RAPORTI PËR EVALUIM vitit 2006. Periudha për vlerësim u realizua përmes hulumtimit me përdorim të pyetë- Periudha: shtator 2005 - korrik 2006 sorëve, intervistave të strukturuara specifike, mbledhjeve me grupe fokusuese dhe mbikqyrjes së drejtpërdrejtë.

Konsultuesja, znj.Sunçica Dimitrijoska, është profesoreshë e Fakultetit filo- Qëllimi i raportit zofik në Shkup - Instituti për punë dhe politikë sociale. Ajo ka përvojë praktike në fushën e punës sociale dhe përvojë më të gjerë me hulumtimet sociale. Ky dokument Raporti për evaluim i mbledh të gjitha konkluzat kyçe dhe parapëlqimet nga prezenton pjesë nga raporti për evaluim i cili i përmban konstatim komplet të kon- sultuesit. vlerësimi i bërë nga konsultuesi për Zyren koordinuese të Mekanizmit Kombëtar për Udhëzime (MKU) dhe për aktivitetet në kuadër të projektit MKU. Gjatë përgatitjes së raportit dhe realizimit të vlerësimit, konsultuesi i merr parasysh të gjitha dokumentet relevante projektuese, përfshirë edhe përshkrimin e projektit dhe të gjitha materialet e shkruara të cilat janë miratuar si rezultat i projektit. Si plotësim i kësaj, konsultue- si njihet me aktivitetet e kaluara të Zyres së MKU-së përmes raporteve paraprake dhe publikimeve të botuara nga dhe për organizatën.

Qëllimi kryesor i raportit ishte që të zbatojë vlerësimin e projektit MKU, me qëllim që të identifikohen të gjitha mundësitë për zhvillim dhe implementim të projek- tit, si dhe të përmirësohen kapacitetet e personelit të MKU-së për implementimin e projektit të suksesshëm, profesional dhe të qëndrueshëm që ka për qëllim t'i përkush- tohet një nevoje urgjente humanitare dhe publike. Konstatimet specifike për kompatibilitetin e projektit me Në plotësim të kësaj, raporti e vlerësoi nivelin deri ku qëllimet ekzistuese të përparësitë, për pjesëmarrjen dhe për nivelet informuese projektit janë hasur në mënyrë efikase dhe efektive, dhe ta vërtetojë ndikimin e pro- jektit. Kriteret specifike për evaluim të cilat u morën parasysh ishin: Ekziston nivel i lartë i kompatibilitetit ndërmjet përparësive të Republikës së Maqedonisë dhe projektit të implementuar me përkrahje të OSBE-së. 99 % nga person- at e marrë në pyetje janë shprehur se kanë ndjerë nevojën për një projekt të këtillë Relevanca - niveli deri ku qëllimet e projektit kanë qenë përkatëse me dhe se projekti në fjalë është përparësi për to, ndërsa 1 % kanë konsideruar se nuk ka nevojë për një projekt të këtillë. problemin me të cilin projekti MKU duhej të ballafaqohej; Nivelet e plotësimit, janë gjithë të larta: 98 % nga personat e pyetur janë shumë të kënaqur nga efektet e projektit, ndërsa 2 % janë të pakënaqur nga implemen- Efikasiteti - a janë realizuar me mençuri rezultatet; timi i projektit MKU.

Efektiviteti - niveli deri ku grupi qëllimor ka pasur dobi nga shërbimet; Shembull: Në Komunën e Shën Nikollës, një nga punëtorët socialë të inkuadruar në grupin fokusues tha se projekti i NRM është ngjar- je e madhe për Qendrën për Punë Sociale (QPS) për shkak se Ndikimi - niveli deri ku projekti ka kontribuar në realizimin e qëllimeve aktivitetet e mëparshme të qendrës kanë qenë të sjella në të politikave dhe programeve më të gjera për luftë kundër detyra administrative, pa zbatim të çfarëdo aktivitetesh socio- terapeutike të cilat e përbëjnë bazën e punës sociale. tregtisë me njerëz.

Pjesëmarrja e partnerëve në aktivitetet projektuese është në nivel plotësues. Përgatitja e raportit ka ndjekur kornizën e caktuar paraprake, dhe pas për- Në të gjitha komunat ku janë identifikuar viktimat e supozuara, QPS kanë qenë të përf- fundimit të periudhave për përgatitje dhe vlerësim, i njëjti u finalizua në shtator të shira pa kurrfarë kompensimi plotësues financiar.

58 PJESË NGA RAPORTI PËR EVALUIM vitit 2006. Periudha për vlerësim u realizua përmes hulumtimit me përdorim të pyetë- Periudha: shtator 2005 - korrik 2006 sorëve, intervistave të strukturuara specifike, mbledhjeve me grupe fokusuese dhe mbikqyrjes së drejtpërdrejtë.

59 Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

het. Besueshmëria e të dhënave personale duhet të respektohet dhe plotësisht të avan- cohet;

-Vullnetarë të rinjë ose punëtorë socialë të kontraktuar duhet të huazohen, me qëllim që të arrihet kontribut më i gjerë ndaj shoqërisë;

-Bashkëpunimi dhe koordinimi i aktiviteteve ndërmjet personave lokalë dhe nacionalë në nivel qendror duhet në mënyrë plotësuese të avancohet;

-Si rezultat i tendencës për rritjen e varfërisë në rrethinat rurale, duhet të implementohen aktivitete edukative/preventive në rrethinat rurale dhe urbane, që kërkon përgatitje të projekteve paralele për edukim të popullatës lokale për parandal- im të tregtisë me njerëz;

-Duke pasur parasysh fuqinë ndikuese të mediave, me rëndësi të veçantë është që të vazhdohet puna me përfaqësuesit e mediave dhe të njëjtat duhet të edukohen për çështje lidhur me tregtinë me njerëz, veçanërisht për nevojën e mbrojtjes së iden- titetit të viktimave të tregtisë dhe për mundësinë për stigmatizim;

-Duke pasur parasysh se puna me viktima të tregtisë mund të ndikojë në pro- fesionistët, është e domosdoshme të paraqiten udhëzime, përkrahje dhe mbrojtje, si dhe këmbim të përvojave profesionale;

-Donacionet të cilat u bënë nga OSBE, ndërsa si vijim i saj edhe nga UNICEF, për sigurimin e hapësirës përkatëse të punës dhe përgatitjes teknike për punë me vik- tima të hershme janë të rëndësisë së veçantë. Sidoqoftë, është shumë me rëndësi të sigurohen hapësira puhe edhe në QPS të tjera, dhe me këtë të sigurohet trajtim përkatës;

-Edhe pse projekti ka sjellë kategorinë "viktima të tregtisë me njerë" në for- mularët e ministrisë, ekziston nevoja plotësuese për institucionalizimin e konceptit dhe për sjelljen e kategorisë së njëjtë edhe në Ligjin për mbrojtje sociale, si dhe për vërte- timin e formave përkatëse të mbrojtjes (lloje trajtimesh dhe e drejta e ndihmës sociale).

Zyra e Mekanizmit Kombëtar për Udhëzime (MKU)

60 Memorandumi për bashkëpunim Mekanizmi kombëtar për udhëzim të v iktimave të tregëtisë me njerëz

MEMORANDUM PËR BASHKËPUNIM MINISTRIA E PUNËS DHE POLITIKËS SOCIALE /MNU

Ndërmjet Ministria e Punës dhe Politikës Sociale të gjithë personave për të cilët supozohet se janë viktima të tregtisë me njerës (eksploatim seksual, punë të dhunshme, lëmoshë e dhunshme, robëri etj.) do t'u ofrojë ndihmë dhe mbrojtje, dhe të njëjtët do t'i udhëzojë dhe vendosë në strehimore ose vend tjetër Ministrisë së Punës dhe Politikës Sociale të sigurtë. Do të bëjë vlerësimin e nevojave inicuese të viktimave të tregtisë me njerëz, dhe do të realizojë koor- dhe dinim të mbrojtjes dhe ndihmës së arritshme. Do t'i informojë viktimat e tregtisë me njerëz për të drejtat dhe statusin e tyre, dhe do ta ndjek pro- OJQ-së Porta e hapur cesin e risocializimit. Do të sigurojë ndihmë juridike për viktimat e vendosura dhe do të bashkëpunojë me strukturat përkatëse në sigurimin e mbrojtjes së viktimave dhe mbrojtjes në situata të rrezikshme për jetë; Lidhur më 14.06.2006 në Shkup Do të zbatojë analiza dhe vlerësime të shkaqeve për tregtinë me njerëz, bazuar në të dhënat, faktet dhe informacionet e mbledhura gjatë intervistimeve të viktimave.

Neni 1 OJQ PORTA E HAPUR / LA STRADA MAQEDONI Palët e kontraktuara Do t'i vendos viktimat e tregtisë me njerëz në qendrën për pranim të cilët janë drejtuar nga ana e 1. Ministria e Punës dhe Politikës Sociale MPPS, Qendrat për punë sociale përmes MNU në bazë të pëlqimit të tyre dhe vullnetit të lirë; 2.OJQ Porta e hapur/ La Strada Maqedoni Do të sigurojë ushqim, veshje dhe kushte tjera të domosdoshme për jetën e viktimave të vendosura; Do të sigurojë përkrahje psikologjike dhe kushte tjera të domosdoshme për jetën e viktimave të ven- dosura; Do të sigurojë rehabilitim social dhe riintegrim për viktimat e vendosura, përmes trajnimit arsimor dhe Neni 2 profesional, vetëpunësimit, punësimit, nëse rrethanat e lejojnë një gjë të tillë; Qëllimet e memorandumit Do ta informojnë MPPS për të gjitha problemet të cilat i përkasin gjendjes së mirë të viktimave të ven- dosura të cilët janë dërguar nga ana e MPPS; Qëllimi i këtij Memorandumi është bashkëpunimi i ndërsjellë dhe informimi i ndërsjellë në kuadër Do të sigurojnë transport të viktimave në rast nevoje (procedura gjyqësore, vizita familjare). Kthimi i të projektit për Mekanizmin nacional të udhëzimit (MNU) bartës i të cilit është Ministria e Punës dhe viktimës në familje do të bëhet në pajtim me dëshirën e viktimës dhe familjes; Politikës Sociale me qëllim të zhvillimit të procedurës standarde operative për udhëzim të vikti- Do të ndërmjetësojë në realizimin e kontaktit të viktimave me familjet e tyre, do ta lehtësojë rifunk- mave të tregtisë me njreëz deri në shërbimet speciale, në mënyrë që do të sigurojë mbrojtje dhe sionimin e tyre; avancim të të drejtave të të gjithë njerëzve të cilët janë lëndë të tregtisë me njerëz, pa dallim të Do të zbatojë analiza dhe vlerësime të shkaqeve për tregtinë me njerëz, bazuar në të dhënat, faktet kombi, përkatësie etnike, moshës dhe gjinisë së tyre. dhe informacionet e mbledhura gjatë intervistimit të viktimave të cilat janë vendosur në qendrën për Të dyja palët në këtë Memorandum e pranojnë nevojën për sigurimin e pranimit gjithëpërfshirës strehim. dhe mbrojtjes së viktimave në pajtim me nevojat dhe interesat e tyre. Do ta respektojë privatësinë dhe besueshmërinë e informacioneve dhënë nga ato të cilëve ju ndihmo- Shërbimet e këtilla gjithpërfshirëse më së miri mund të sigurohen përmes zhvillimit të sistemit efek- het; tiv për kontakte të përbashkëta, udhëzime dhe bashkëpunim ndërmjet palëve.

Neni 5 Neni 3 Me qëllim të sigurimit të implementimit të suksesshëm, mbikqyrjes dhe koordinimit të këtij Procedura e udhëzimit të viktimave të tregtisë me njerëz deri në shërbimet e specializuara mund Memorandumi, palët pajtohen të vënë takime të rregullta konsultuese. të bëhet vetëm në bazë vullnetare, përkatësisht pas pëlqimit paraprak të personit-viktimë të tregtisë me njerëz. Neni 6

Neni 4 Ky Memorandum do të hyjë në fuqi pas nënshkrimit të tij nga palët e lartpërmendura.

Mënyra e bashkëpunimit Neni 7 Ministria e Punës dhe Politikës Sociale dhe Porta e hapur janë dakorduar që bashkëpunimi i tyre i përbashkët të zbatohet në mënyrën vijuese: Ndryshimet eventuale ose plotësimet e këtij Memorandumi do të bëhen me pëlqim të të dyja palëve.

63 Foto Galeri FOTO GALERI FOTO GALERI V E R E J T J E . . . V E R E J T J E . . .

National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Unit for Promotion of Gender Equality

Skopje 2005-2006 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Unit for Promotion of Gender Equality

Skopje 2005-2006 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Unit for Promotion of Gender Equality

By decision of the Government of the Republic of Macedonia in January 1997, the Unit for Promotion of the Gender Equality was established within the Ministry of Labour and Social Policy.

The basic task of this Unit is to influence the enhancement of the woman's role and to promote the equality between the genders in compliance with the international con- ventions, which were ratified by the Republic of Macedonia, enabling the women to enjoy their rights completely. This function is achieved through initiating of specific activities undertaken by the National Plan for the Gender Equality, which was approved by the Government of the Republic of Macedonia in 1999, in order to achieve its goals and priorities.

The other aim of this Unit is not only to coordinate the activities within the governmental institutions, which work on the same area the gender equality by means of laws, articles and decisions proposed by the Government of Republic of Macedonia, but also to make own proposals and initiate activities to overcome the problems that Macedonian women face with.

Moreover, the Unit for Promotion of the Gender Equality works with, and supports the activities of NGO's, which work on this issue.

By passing the Law on Equal Opportunities on women and men , the most important responsibility of the Unit for Promotion of the Gender Equality is to implement and monitor the implementation of this Law.

Contact: Unit for Promotion of Gender Equality National Referral Mechanism Office 14, Dame Gruev 1000, Skopje Tel./fax: (389 2) 3120 569; (389 2) 3106 469 e-mail: nmuoffice@yahoo.com

Prepared by the Project Team: Elena Grozdanova - Head of the Unit for Promotion of the Gender Equality Svetlana Cvetkovska - Coordinator of the National Referral Mechanism Office Igor Vasevski - Field work coordinator Lence Kocevska - Legal advisor

Translation: Alexander Krtov - Kingston Design, layout: Paul R. Adams for Tetragon Print production: Tetragon

This publication was printed with the support of the Organisation for Security and Co-operation in Europe - Spillover Monitor Mission to Skopje.

The content of this publication does not mean that it is always in compliance with the OSCE mission in Skopje. National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings (Organisation for Security and Co-operation in Europe - Spillover Monitor Mission to Skopje support and cooperation)

CONTENTS

Introduction .............................................................................................................................. 9

.............01 The MLSP efforts to fight against trafficking in human beings .....................................................................12

.............02 The OSCE (Organisation for Security and Co-operation in Europe - Spillover Monitor Mission to Skopje) support and cooperation.........................13

.............03 The joint fight of MOI and the National Referral Mechanism Office (NRM) against human / child trafficking ............ 16

.............04 The cooperation with Open Gate ....................................................................................................... 16

.............05 The cooperation with IOM (International Organization for Migration).............................................................17

.............06 The NRM report 2005-2006 ...............................................................................................................17

.............07 The analysis on capacity of nominated social workers ............................................................................. 23

.............08 The report on the existing legal regulations ......................................................................................... 34

.............09 The analysis of the data of the potential victims of human trafficking ......................................................... 50

.............10 Extracts from the evaluation report (Period September 2005 - July 2006)...................................................... 58

.............11 The cooperation memorandum ......................................................................................................... 63

.............12 Photo Gallery................................................................................................................................66 INTRODUCTION National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

INTRODUCTION

ect of trafficking to 800,000 people were subj on hum an traf fick ing for 2005 claimed that 600,000 tion , espe cial ly sexu al, work under The State Department Report and girls who wer e vict ims of various forms of exploita the tota l number of vic- them were women 5 report), about 40% out of on international level. 80% of to the Lab our Inte rnational Organization (200 Acco rdin g compulsion and organ trade. ims were women and girls. the sexual exploitation vict tims were children, 98% of rty and inten- conditions, which create pove in Euro pe is clos ely rela ted with the political and economic non The intensity of this phenome especially women. sify the migration of people, social protection of in the economic growth and le. The poli cy of Euro pe is to support and participate com e from . On the other hand, The challenge for Europe is doub on, whic h are at the sam e time, the counties that victims ms in cooperation with Central and Eastern regi ematic support and aid for victi the countries belonging to the ion coun tries , mus t develop mechanisms for syst h are dest inat the European countries, whic governmental organizations. their social partners and non- ked out the Strategy al migration, our country wor Com miss ion to Com bat Traf ficking in Human Beings and illeg sust aina ble posi tive results. By means of the National The plan has already achieved figh ting agai nst hum an traf ficking and illegal migration. and National Plan children and women the problem of harassment of ly and cont inuo usly in thes e activities, having in mind that The MLSP participates firm rities. is one of the major political prio against the organ- ented within the efforts made ern slav ery is com plex , and it must be considered and prev The phenomenon of the mod an rights. shment of the violation of hum ized crime, prevention and puni ng the governmen- re should be cooperation amo is not enou gh and adeq uate to eliminate this activity. The effo rts of the NGO 's in order to pre- However, the role of the state civil sect or. The stat e should cooperate and support the organizations and the tal institutions, international non. vent and eliminate this phenome solidification of the respect of the rven tion s tow ards the rene wal of the social structure and iliza tion of ever yone , dictates inte human trafficking requires mob The fight against the violence At the sam e time, the fight against the y the wom en' ones . basic human rights, especiall g its institutions. directly in the society, affectin because this problem spreads

The problem affects us all.

The Minister of MLSP, Ljupco Meskov

9 The MSLP efforts to fight against trafficking in human beings

The Organisation for Security and Co-operation in Europe Spillover Monitor Mission to Skopje support and cooperation National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

The MLSP efforts to fight against trafficking in human beings They should target their future work at prevention and protection of the vic- tims of the human trafficking, particularly children. The Centres for social work per- form their activities by teamwork, in which the social workers represent the most important part. In accordance to the interests and efforts of the International Community for joint activities and eradication of human trafficking and implementation of the The Centres should perform their work by: National Programme on the fight against human trafficking and illegal migration, MLSP - Detection and recognition of the victims of the human trafficking has intensified, upgraded and widened the measures and activities for prevention and - Giving aid and protection; protection of the victims of the human trafficking, especially women and children. - Creating a network of cooperation on a local basis; - Upgrading the public conscientiousness about preventive activities; Since 2005, the NRM Office has functioned successfully within MLSP. It was - Cooperation between NRM Office with the MLSP. established as a part of the project realized by the Ministry of Labour and Social Policy and National Commission to Combat Trafficking in Human Beings and illegal migration, In order to realize these activities and to have even insight in the work of all in cooperation with OSCE mission in the Republic of Macedonia. The Centres for social Centres for social work, MLSP would pass a certain number of documents, prepared by work, the local institutions, NGO's, the Association of the social workers' organizations relevant experts and institutions. as well as the municipal commissions for gender were included in this project. Considering the fact that appropriate spacious and technical requirements The NRM Office for the victims of trafficking in human beings promotes a good should be met in order to fulfill these activities, especially the work with children, practice of democratic establishment of institutions by means of enhancing and coor- MLSP together with OSCE mission and UNICEF Office has provided office and technical dinating the relations between the state institutions and civil society. Moreover, it equipment for 15 Centres for social work, as well as the Association of the organiza- informs the public and the state bodies that the concept of the human trafficking tions of social workers in Macedonia. should be changed, so that it should be considered as a flagrant harassment of human rights. The Centres for social work are directly involved in all activities in the social protection for prevention and reducing the human trafficking on a local basis. Six seminars supported by the International Organization of Migrations (IOM) were organized to educate and upgrade the social workers in the centres, as well as Having in mind that the Centres for social work are functional institutions, additional 120 social workers and members of the municipal commissions for gender which perform numerous tasks in order to fulfill the preventive activities in the social equality. Furthermore, four seminars were organized which aimed at training of psy- protection, they meet a variety of different categories of citizens, particularly women chologists, pedagogues and lawyers and members of NGO's. MLSP, together with the and children, who might be potential victims of human trafficking. UNICEF Office, has trained the nominated social workers from 27 Centres for social They should target their future work at prevention and protection of the victims of the work and inspectors fighting against the child trafficking within MOI. It means that MLSP human trafficking, particularly children. The Centres for social work perform their continuously works on such activities, in order to reduce this crime in our country. MLSP, activities by teamwork, in which the social workers represent the most important part. together with UNICEF, prepared a Programme for re-socialization and re-integration of the children-victims of human trafficking, which currently is working on training of the expert teams within the Centres for social work.

The NRM Office for the victims of trafficking in human beings promotes a MLSP and the Coordination Office of National Referral Mechanism will keep on good practice of democratic establishment of institutions by means of enhancing and supporting the creation of the framework for coordination of all state bodies, which coordinating the relations between the state institutions and civil society. Moreover, it will contribute to fulfilling the obligations that Macedonia has undertaken to protect informs the public and the state bodies that the concept of the human trafficking and promote the human rights of the human trafficking victims in the strategic part- should be changed, so that it should be considered as a flagrant harassment of human rights. The Centres for social work are directly involved in all activities in the social nership with civil society and other participants. protection for prevention and reducing the human trafficking on a local basis.

Having in mind that the Centres for social work are functional institutions, which perform numerous tasks in order to fulfill the preventive activities in the social protection, they meet a variety of different categories of citizens, particularly women Elena Grozdanova and children, who might be potential victims of human trafficking. Head of the Unit for Promotion of the Gender equality

12 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

The Organisation for Security and Co-operation in Europe - of the social workers were newcomers in the THB arena, they have displayed both com- mitment and professionalism. More specifically, such positive output has also con- Spillover Monitor Mission to Skopje support and cooperation tributed to assessing more precisely the scope of the phenomena. It has also identified trends and patterns, besides contributing to reliable data gathering and processing.

In Organisation for Security and Co-operation in Europe - Spillover Monitor Mission to Skopje terminology, a National Referral Mechanism (NRM) represents a co- The second main objective, the improvement of coordination of available operative framework through which state actors fulfill their obligations to protect and assistance, has also made steady progress. Assistance providers coordinate far better promote the human rights of human trafficking victims, while coordinating their efforts today thanks to the guidance provided by a central coordinating body, the NRM office, in a strategic partnership with civil society. In addition, the NRM works to improve avoiding duplication of efforts. national policy and procedures on a broad range of victim-related issues, such as resi- dence and repatriation regulations, victim compensation, and witness protection. Importantly, the NRM can set benchmarks to assess whether the States' Anti Trafficking Cooperation between Governmental and nongovernmental actors has also sig- goals are being met. nificantly increased and has been regulated by ad hoc memorandums of understanding. Such layout reflects European best practices while harmonising domestic mechanisms to European and International standards. The key role of civil society became more The structure of an NRM varies in each country. The implementation of a com- apparent in areas related to prevention and assistance where civil society played a cru- prehensive rights-based anti-trafficking policy should be seen as an element of demo- cial role by complementing the functions of the Governmental bodies. cratic and transparent governance based on the rule of law. Thus, a crucial prerequi- site of effective Anti Trafficking measures is the building and strengthening of relevant local and national institutions. Moreover, the mechanism's performance is subject to The steady progress achieved to date could be further improved by addressing periodic evaluations with the aim of identifying shortcomings while adapting it to evolv- remaining shortcomings in the fields of law enforcement, protection and operational ing needs and conditions. Locally, the NRM was designed considering at domestic cir- procedures. Law enforcement need to improve its cooperation with the other NRM bod- cumstances and tailored in order to meet the country's needs. ies involved in the identification phase. Without such improvement, there continues to be insufficient follow-up in the fields of investigation, prosecution and compensation. With regards to operational procedures, there needs to be more efforts addressed at At the core of every NRM is the process of locating and identifying likely vic- consensus building in order to promote ownership of such procedures amongst all tims of trafficking, which are generally known as "presumed trafficked persons". This actors. process includes all the different organizations involved in an NRM, which should co- operate to ensure that such presumed victims are offered assistance through referral to specialized services. The Ministry of Labor and Social Policy acknowledged its role My special recognition goes to the MLSP thanks to the rapid establishment of and responsibility in this field and made the first step in mobilizing a nation-wide the NRM office as well as the commitment and enthusiasm demonstrated in setting up response to human trafficking. And this first step was not an easy one to make. The the mechanism. I would also like to express my gratitude to UNICEF and IOM for their implementation of the NRM Project started in September 2005 with initial assessments contributions and support towards training initiatives. and broad ranging consultations with relevant actors. Several months later the NRM Coordination Office was established under the frameworks of the Ministry and its Unit for Promotion of Gender Equality. Then things really started moving. After completing All theses efforts are aimed at protecting victims and at providing them with initial coordination tasks and securing the support of key players, the NRM Coordination the necessary assistance for their well being and reintegration into society. Office carried-out its first referrals. Today, we can proudly say that thanks to the staff of the NRM Office, the concept and this project are well known and valued throughout the country: in the Centers for Social Work, the NGO partners, and focal points in other Ministries. Monica Portillo Senior Rule of Law Officer Organisation for Security and Co-operation in Europe Two major objectives have so far been achieved. Namely, the process, which Spillover Monitor Mission to Skopje leads to the identification of the victims, has been proven to function, thanks also to the excellent performance of the social workers deployed countrywide. Although most

13 The Joint fight of MOI and the National Referral Mechanism Office (NRM) against human / child trafficking

The cooperation with IOM (International Organization for Migration)

The NRM report 2005-2006 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Ministry of Interior period between MOI and NMR shall be directed towards social workers and members of the Gender Equality and NMR cooperation precise and fast identification of the victims of human Committees within the local communities in Macedonia- trafficking, offering support, returning and reintegra- during April-June 2006 five trainings were delivered for fight against tion of victims especially children, and it shall continue resulting in 116 social workers from 27 Centers for human trafficking / trafficking in children with trainings and seminars for establishing institution- Social Work across the country and ten local gender al capacities, introduction of a unique information sys- equality committees trained.. tem; informative - advertising influence on the public Taking into consideration that human traffick- opinion as well as making the mutual communication - Implementation of trainings targeting profes- ing represents a serious violation of the fundamental official. sionals working at the Centers for Social Work across the human rights which all countries are liable to prevent, country and Local level NGO partners - 96 professionals MOI regarding its authorities within the organized crime It may also be relevant to mention the especial- from the centres for social work and local NGOs department created a special department for organized ly good cooperation between NMR and the sub-group for received training on trafficking in human being and resistance towards all kinds of human trafficking in the fight against children trafficking in reference to the interviewing victims of trafficking. country and local and international cooperation with fight against this kind of crime, for the purpose of pro- competent institutions, agencies and offices of the tecting children in R. Macedonia from human trafficking - Implementation of prevention based micro- other Ministries of the Government of R. Macedonia as and abuse and for the purpose of providing absolute pri- projects - a total of five micro projects were imple- well as international and local NGOs. ority to children's rights and interests as per the action mented: two by the Centre for Social Work Kocani; two plan for prevention of trafficking in children, the imple- by the Centre for Social Work Bitola and one by the Ministry of Interior - Department for fight mentation of which follows. Department for promotion of gender equality and the against human trafficking and other violent crimes and office of the National referral Mechanism (targeting vul- the Ministry of Labor and Social Service - National nerable groups and working on awareness raising and Mechanism for Referral developed a unique model of Chief inspector for fight against human trafficking prevention of THB with them as well as targeting pro- institutional cooperation and communication between and Chairman of sub-group for the fight against fessionals from various profiles working on local level the institutions and parties in charge of the same in the trafficking in children that could contribute to the prevention of THB in the previous period. Sanija Burageva local community).

- Active Participation in Direct assistance and The department for fight against human traf- referral Services Working Group; ficking actively cooperates with the system institutions including NMR as well, on several levels: prevention, Social Workers-Cooperation IOM - Participation in the Steering Committee intervention, protection and education whereas the key (International Organization for Meetings and involvement in decision making processes of good cooperation lies in the respect towards author- Migration)/MoLSP concerning overall project implementation. ities and team work with professional establishment of capacities and creating a network of experts. The previously established excellent coopera- The involvement of the MoLSP in the counter In this context, one should mention the imple- tion between the International Organization for trafficking activities is of a paramount importance espe- mented educational trainings organized by the NMR sup- Migration and the Ministry of Labour and Social Policy cially in the area of THB prevention, early identification ported by OSCE and Unicef for unbiased inspectors and has gained its operational dimension with the imple- of THB processes, proper referral of VoTs and effective unbiased social workers in charge of fight against human mentation of the "Counter Trafficking: Prevention and support and reintegration of victims of trafficking. The trafficking and trafficking in children who were the tar- Capacity Building Activities in Kosovo and Macedonia" Ministry for labor and social Policy also directly partici- get group of a series of trainings - seminars for human project which is funded by the Government of Finland. pates in the direct assistance services to foreign victims trafficking for the purpose of professional treatment, of trafficking - minors- through extension of social pro- adequate performance of interviews and mutual Within this project IOM Skopje and the Ministry tection measures (in the form of temporary guardian) to acquaintance for conducting coordinated activities in of Labor and Social Policy (MoLSP) in specifics the minors victims of trafficking. the regions where they come from. Department for Promotion of Gender Equality and the Office of the National Referral Mechanism have cooper- Recently, IOM Skopje and the Office of the The improvement and development of the ated in the realization of several activities such as: National Referral Mechanism initiated a coordinated cooperation and the mutual activities in the following - Implementation of training sessions targeting approach for direct assistance in the process of re-

16 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

socialization of national victims of trafficking. Also, through the National Mechanism for Referral the contacts with the social service centers tims to the available aid. In order to upgrade the IOM strongly believes that through further have improved which is important for the process of social workers' capacity, a series of 14 seminars enhancement of the local and central capacities of the reintegration and re-socialization of clients accommo- were held supported by OSCE, UNICEF and IOM, joined by delegated inspectors from MOI in their Ministry for Labor and Social Policy the Republic of dated in shelters. fight against human trafficking, expert teams at Macedonia will gain a committed and efficient actor in the Centres (a psychologist, pedagogue and the combat against trafficking. Thanks to the National Mechanism for Referral lawyer), several municipal commissions for gender the victims of human trafficking are informed about the equality and NGO's. existence of the Shelter and the services we provide to the clients. The nominated 58 social workers went though three kinds of training: a basic one, which was dedicated to the fight against human traffick- References of NVO We hope that our successful cooperation so far, ing, and two others, which were specialized in the "Open Gate" - La Strada Makedonija will continue in future. work with the human trafficking victims as well as the children- victims of the human trafficking. In to the National Mechanism for Referral the training dedicated to work with the children, NVO Open Gate - La Strada Makedonija with the MLSS who were victims of human trafficking, 20 MOI inspectors were included, specialized in the fight against human trafficking as well as the juvenile delinquency and family abuse. NVO Open Gate - La Strada Makedonija is an organization actively working on the fight against There were 116 social workers trained human trafficking through the following programs: National Referral Mechanism additionally apart from the basic type of training, informing and lobbying, prevention and education and Report covering the period from as well as 96 people from the expert teams, 20 direct support of victims of human trafficking. September 2005 to December 2006 people from the municipal commissions for gender Within the frames of the program for providing direct equality and 30 representatives from NGO's from support of the victims of human trafficking, the project towns all over Macedonia. MLSP has realized the project called Residence - Shelter for accommodation of victims of National Referral Mechanism, supported by OSCE human trafficking was lodged in July 2005. mission, since September 2005. This project enables institutional and operational A total of 13 clients were sheltered in the past National Referral Mechanism, which aims at straightening of the capacity of the state to pro- period under the following categories: superiors, poten- vide adequate detection, aid and protection, tial and victims of human trafficking. The referral pro- based on the international human rights for all vic- cedure for the victims is the following: National The office equipment tims of human trafficking-particularly minors, Mechanism for Referral, MOI, and SOS line for help from regardless their nationality, ethnicity, age or gen- human trafficking as well as local and regional NGOs. der. Computer and office equipment donated by OSCE had a positive progress in the logistic support of The National Mechanism for Referral within There is a four-member team in the the Centres throughout the country, as well as providing Coordination Office of the National Referral MLSS is of significant importance for the way the victims Mechanism, which consists of a consultant, project decent working conditions for the social workers. The of human trafficking are referred. On July 14, 2006 NVO coordinator, work field coordinator and legal advi- initial OSCE donation to eight Centres, as well as the Open Gate and MLSS/NMR signed the cooperation memo sor. good results of work of the centres, encouraged UNICEF so as to improve the services provided to the victims of to equip seven more Centres. Thus, there were 15 cen- human trafficking. When the office of the National tres, which were adapted to be cosy places for children. Mechanism for Referral was opened 4 victims of human These centres are in Tetovo, Debar, Ohrid, Bitola, Prilep, Performed activities Veles, Kocani, Strumica, Delcevo, Kumanovo, Kriva trafficking were transferred to the Shelter. This data points out to the fact that the existence of Training Palanka, Struga, Gevgelija and Stip. These offices can be NMR is necessary during the process of identification, used to enable work with potential victims of human referral as well as during the process of reintegration of The Centres for social work perform a trafficking, work with minors, and they can also be the victims of human trafficking. main role in the detection and referral of the vic- used by the inspectors as well investigating judges.

17 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Data bank Study visits The Office has a data bank in an electronic as well as printed form, which consists of information on all the activ- The Office of the National Referral ities and particular cases. During 2006, 23 cases of identified and potential human trafficking victims were handed in to Mechanism organized and implemented two both the Office and Centres. Six of them were directed to the sheltering home "Open Gate" by means of the Office, and study visits to Albania and Bulgaria during 2006, and one in Serbia, 2005 for ten people. the other cases were returned to their families. In two of the Centres a temporary trustee was set for 4 minors- foreign The study visit to Albania, supported by "Terres citizens accommodated in the Transit Center, and in the same time the Ministries in charge coordinated the possibilities des Hommes" and the Albanian partners was for children's repatriation in their home countries. carried out from 7 to 10 May, 2006. Ten mem- For four Macedonian women a procedure was undertaken and their families were estimated in order to get them bers from the national delegation, consisting of back home and accepted in Macedonia. social workers, the Centres' directors and the NRM Office staff participated in the visit. The The NRM Coordination Office prepared several documents for the data bank, based on the information about the Office organized a study visit for five persons organizations which enabled services for the trafficking victims, as well as the information about services which the Office to Sofia, Bulgaria from 11 to 13 June, 2006 sup- enabled by itself. Therefore, all Centres in the country were contacted in order to provide and submit reports constant- ported by the Stability Pact of Bulgaria. The ly about the aid given to the victims. In addition, a standardized questionnaire about the evidence and the work on cases aim of this study visit was to exchange differ- was created, as well as the breakdown of the data and exchange of the information whose target was to get more secure ent experiences and "learning the lesson" by facts about the forthcoming processing. This data is constantly renewed. the social workers' point of view, who repre- sented a part of NRM and institutions, interna- tional organizations and NGO's who share the The Bureau of social activities created so-called 'instruments' for social institutions in the listings of the Centres, same field of interest - prevention and protec- where a new category was introduced - human trafficking victims, which might be considered as a positive achievement. tion of the human trafficking victims in the The Office of the National Referral Mechanism is currently working on the preparation of the human trafficking victims' neighbouring countries. questionnaire together with the Bureau of social activities, as a part of the listings to provide unified data, which would be worked out later.

A specific component of the data bank is the part referring to all the people who were trained on this issue. The Referral third part represents the data provided by the research about the capacity of the nominated social workers at the Office. The data was categorized in three complementary parts and they referred to: The Office of National Referral Mechanism was involved in several cases of - socio-professional traits of the nominated social workers; referral, which were related to people presum- - administrative capacities and working conditions of the social workers; ing that had been human trafficking victims as - self-identification with the National Referral Mechanism. well as identified victims. These activities included a variety of steps as managing the information, referral of the victims and con- tacting with the direct aid providers, and giving them shelter and finalizing the cases with law- suits.

In addition, several visits were con- Legal analysis ducted in order to get to know the work of the sheltering home led by the NGO "Open Gate", to interview the victims and to talk about each An analysis was prepared about the legal regulative, relevant to the National Referral Mechanism. The aim of this case respectively, in order to estimate the vic- analysis was to detect the weakness of the legal system in relation to the protection and prevention from the human traf- tims' condition and to meet their needs. ficking and bring criminal charges against the criminals, as well as to recommend a better care of the victims of human trafficking and the overall situation.

18 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

The round table conferences aim of these meetings was to exchange of data and to inform about the activities con- ducted, within the project of the NRM, as well as the future plans and directions. In December 2005, there was a conference to inform the relevant institutions with the concept of the National Referral Mechanism, as well as the projected activi- ties, which were to be realized in the forthcoming period. Re-socialization and re-integration programmes On 21 April 2006, the Office of the National Referral Mechanism had the sec- ond conference on the theme: "The Functioning of the National Referral Mechanism for about the children - victims of trafficking the human trafficking victims- achieved results and challenges." The aim of this meet- ing was to gather the representatives and the directors of all Centers, the other social A Draft for the re-socialization and re-integration programme about the chil- workers, NGO's and the representatives of the international institutions, the govern- dren - victims of trafficking has been prepared together with UNICEF. This document mental officers in order to discuss the achievements of the National Referral Mechanism was discussed publicly, and was estimated as an overall programme with exception of in the country. the time reference and the MOI notes. Four training sessions were held dedicated to On 12 December 2006, the third conference took place which had the topic: the Centres' expert teams how to implement the programme. Based on this Programme, "The role of the Centre for the social work in prevention and protection of the human the centres' task is to prepare individual re-socialization and re-integration programmes trafficking victims". The discussion was on the available resources, the problems that for each case. the centres cope with, and the recommendations for future activities.

Standardization of the procedure Meetings and visits at the Centres for social work We are currently working on the Guidelines on the procedure for protection of Four regional meetings were organized in Ohrid, Bitola, Prilep and Kicevo in the Macedonian citizens - victims of human trafficking. This document consists of the standardized procedures that are to be taken by the institutions in charge. The docu- order to deepen the cooperation among the centres, the police and NGO's, to inform ment is going to be distributed to all Centres and the nominated social workers in the the attendants with the current activities of the Office of NRM, and its plans for the NRM. future activities. In addition, there were eight meetings more in the Centres in Tetovo, Gostivar, Gevgelija, Veles, Svetin Nikole, Kocani, Strumica and Kumanovo.

Participation in the seminars and conferences Cooperation The NRM Project was presented to the seminar in Podgorica, Monte The Office of the National Referral Mechanism has very tight ties with a lot of Negro, where different profiles took part- the employees from the Ministry of governmental and non-governmental institutions. The Memorandum of understanding Interior, the Ministry of Labour and Social Policy, the Ministry of Health and with the NGO "Open Gate" was signed to establish an official communication and a the Ministry of Education. The work of the NRM was the topic of the seminars referral system and initiative for a future cooperation. Currently, we are negotiating organized by NGO - Semper, The Association of Women in Macedonia, "Open the Memorandum of Understanding with MOI. Gate" and the "Red Cross" of Macedonia.

The Office cooperates closely and coordinates with all local coalitions in their This project was also presented on a radio programme called "Listen fight against trafficking as well as the municipal commissions for gender equalities. to the radio" aired on the Macedonian Public Radio. The Office of the National Referral Mechanism has introduced its activities to the National Committee Secretariat several times and submitted a written report on This project is also registered in CEE as "Liaison Office against traf- this issue. ficking in Human Beings" established by the Stability Pact for South-Eastern Europe in NGO "ARSIS" in Thessalonica, Greece. Regular coordination meetings were held with the international organizations, which have programmes for the fight against the human trafficking in Macedonia. The

19 The analysis on capacity of nominated social workers National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Introduction 2. A.1 The National Referral Mechanism of the The human potential of the National Referral Mechanism for the victims of the human trafficking, especially - women human trafficking victims is a tool within the and children is important, because of complete, consistent and professional implementation of the forthcoming activities. That Ministry for Labour and Social Policy; the Unit for Promotion of Gender Equality. On those condi- is why the insight in human capacities is one of the most important conditions for its existence. By means of the survey, fol- tions, 58 social workers were nominated who lowing characteristics in the nominated social workers have been stated. came from 27 municipal centres for social work- ers in Macedonia. Annex 1 One of the priorities of the National Referral Mechanism was to straighten the insti- tutional capacity of the Centres for social work The gender coverage at NRM in their fight against human trafficking, having socio-preventive characteristic in the Centres; the social workers at the centres are to get the- oretical and practical knowledge and skills to gender absolute number % deal with the problem of human trafficking. men 19 34% Therefore, the NRM Coordination Office women 37 66% prepared a questionnaire and distributed it to the nominated social workers, which had a goal

gender coverage to analyze and determine the professional capacities of the nominated social workers. The questionnaire consisted of 20 questions in differ- ent forms- yes/no questions, open questions; structured and semi-structured questions.

The questionnaire had three comple- mentary sections in order to provide objectivity of the capacity of the nominated social workers: FEMALE 66% A. Findings Socio-professional characteristics of the nominated social workers; The gender coverage of the nominat-

B. ed social workers at NRM is predomi- Administrative capacities and working nated by women due to the character- conditions of the social workers; MALE 34% istic of the issue. This comes from the C. fact that the majority of the victims of Self - identification with NRM the human trafficking in Macedonia are women and children. 2. Data analysis A. Socio-professional characteristics of the nom- inated social workers. 23 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

2 .A.2 Annex 2 level of education absolute number % Level of Education Higher 9 16% The second question in University degree 47 84% the analysis refers to the

type and the level of the HIGHER 16% UNIVERSITY DEGREE education of the nomi- 84%

nated social workers in

the Centres for social

work, who are included

in NRM.

Annex 3 Results Findings Ty p e o f e d u c a t i o n

absolute number % The job coverage Social workers with higher 9 16% education Predominant group referring to the education at NRM are Graduated social workers 44 76% Graduated sociologists 2 3% graduated social workers covering 76%, and they represent the core Graduated lawyers 2 3% of NRM. However, 16 % of them are with higher education, which dis- Graduated psychologists 1 2% rupts the educational profile of the performers of NRM. Moreover,

Graduated Graduated lawyers Graduated Social workers with this group comprises elderly people who are at the end of their work- sociologists psychologists higher education 3% 3% 2% 16% ing career.

Graduated Therefore, it is recommended that there should be a gradual social workers change of the current social workers in the Centres, or other profiles 76% should be included, on condition that they share the same issue. 24 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

2. A. 3. Average working experience

The third question that underwent the analysis was the age and the working experience of the nominated social workers, and this Average working experience 20 years is shown in the following annex: The shortest working experience 3 years

Annex 4 The longest working experience 35 years

Average age The results show that the nominated social workers at NRM are

old in the average. The highest number of the employees belongs to

Average age of the nominated social workers at NRM 48 years elderly people and long working experience, which might be an The youngest research associate 28 years obstacle in the future activities with the NRM, having in mind the The oldest research associate 62 years character and the seriousness of this issue.

B. Administrative capacities and working conditions of the social workers These are the results form the analysis. In order to perform the functions normally and justly in NRM, the quantum of knowledge and skills and organizational abilities of the nominated social workers are very important. 2. B.1 Consequently, one part of the questionnaire was dedicated to and was a subject to analysis of those conditions. The questionnaire included a diver- sity of questions like: How much are you dedicat- ed to (A/B/C/D) during your Level of dedication Q average working day: a question on the structure at micro level (the centre for social work); Q B. Administrative- D. Discussion with a question about the knowledge and skills how to cope with the A. Professional work C. Field work colleagues about the technical work administrative work within the NRM; problems Q Not at all Not at all None at all Not at all a question on how they spend most of their working time; Within my work Within my work Within my work Within my work Q a question on whether they are prepared, I am dedicated I am dedicated I am dedicated I am dedicated Q I am mostly I am mostly I am mostly I am mostly a question on how much and where they upgrade their knowledge and skills; and dedicated dedicated dedicated dedicated Q a question concerning decent working conditions for the social workers in order to perform their duty efficiently and effectively at the Centres.

25 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Annex 1 C. Field work

A.Professional work How much time do you spend on field work?

I spend a lot None al all How much time do you dedicate to the professional work? 2% 21% I am mostly Within my work dedicated

36% 31%

33% I spend Within my work 23% 54% I am dedicated

D. Communication with colleagues about the problems at the Centers B. Administrative work How much time do you spend on discussion with the colleagues at How much time do you dedicate to the administrative work? the Centre?

I spend I spend a lot Not al all Within 36% 7% 9% my work 48%

Not at all I am dedicated I am dedicated Within 2% most 19% my work 8% 71%

Dedication is mostly estimated 'within my work' during their working day by the research associates. The findings are that they dominate above 50%, and that the nominated social workers at NRM spend their time within their working time, and we can conclude that dedication meets the requirements.

It is indicative that the nominated social workers have a dispersed answer concerning their work field. Moreover, the result about the work team and the complementary attitude towards the work is at a low level, which is one of the most important factors for work with victims of the human trafficking. It was also stated that the administrative work was increased. The data shows that 2% do not perform any administrative work, but 71% answered - within their work. 26 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

2. B. 2

The skills and knowledge in IT are very important for faster and simpler communica- tion, not only within the micro unit (The Centre for Social Work), but the NRM Coordination Office and MLSP as well. The NRM has its own electronic and paper data bank of the poten- tial and detected victims of human trafficking. Therefore, the knowledge of some tools is crucial for a good communication. The next annex shows the given data:

Annex 2

How much do you use these Level of use computer skills?

Not at all I do not use them Not interested I use them I use them a lot

Word 13% 7% 0% 48% 32%

Internet 38% 22% 0% 35% 5%

Power Point 57% 33% 0% 10% 0%

Excel 38% 30% 0% 29% 3%

Average Values 37% 23% 0% 13% 31% How much do you use these computer skills

A V E R A G E V A L U E S 37 23 38 0 30 13 60 57 31 0 Average If we look at the average val- 40 33 29 values 38 0 3 22 10 Excel ues, we can conclude that the knowledge of IT is 20 0 13 0 35 0 Power Point 7 disproportional; results range from using them a 0 48 5 Not Internet 32 at all I do not lot to not using them at all. use not Word them interest- I use ed them I use them a lot

27 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

T 2. B. 3 2. B .4

Annex 3 Annex 4

N Training as a method of upgrading of the skills and the knowledge

E Is any additional equipment neces- sary for better functioning of the

M Do you attend any training activities? nominated social workers?

P answers Absolute number % 1. I regularly attend training and I finance the training 10 18% Do you have the necessary equipment to work efficiently?

I 2. I attend the training, only if it is free. 1 2% Answers Absolute number % 3. I attend the training, only if my superiors make me go 41 71%

U 4. Training is not important 1 2% Yes 22 44 5. I do not want to answer 4 7% No 24 40

Q No answer 9 18

E Do you attend any training activities? 50 45 71% Do you have the necessary equipment to work efficiently? 40

& 35 18% NO ANSWER 30 25 20 40% NO 44% YES 15 18%

G 10 7% 5 2% 2%

N 0 I regularly I attend I attend the Training I do not attend training the training training only is not want to

I and I finance only if it if my important answer Within the NRM, computer equipment the training is free superiors make was donated to 15 Centres which worked with

N me go the human trafficking victims (out of 27 in total), and the results confirm this data.

I Investing in newly acquired knowledge and skills is very important to understand the However, the intention and the wish of the social activities and it is necessary to be well informed about the events, as well as the well- nominated research associates is to be

A timed direction to their detection and handling. equipped with mobile phones most, and some of them said that they should have cars in The results show that the investment in the profession has a firm hierarchical nature, i.e. order to perform their work more efficiently, R

it depends on the directors of the Centers or other senior staff from the institutions. Self-funding and the smallest number said that they should and demonstration of higher level of professional and vocational upgrading is deprived of new have additional computer equipment. T

knowledge. 28 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

C. Self - identification with NRM 2. B. 2.

Self - identification based on the real assessment of the nominated social Annex 2 workers included in NRM, is the intention of this part of the analysis. The results are targeted to show data about the intentions of the social workers to participate A necessity for additional training and knowledge in the fight against actively in NRM, accepting their opinions, as well as to express their opinion about what has been done previously on the professional sphere. the human trafficking

How well have they accepted NRM and what do they think about it? Do you need any additional training?

answers absolute number % 2. B. 1 Yes 43 78 Annex 1 No 7 13 I do not want 5 9 Are the NRM duties and obligations clear to you?

answers Absolute number % Do you need any additional training?

Completely 48 86% There are some obligations that are not clear enough 3 5% They are too complicated 0 0% 9% They are not appropriate to my education and job 2 4% 13% No answer 3 5% 78%

60 Are the NRM duties and obligations clear to you? 50 48 Yes No I do not want 40

20 This is how the nominated associates answered the question: 'What kind of 10 additional training do you need?" 3 0 2 3 0 1. New methods and techniques related to work with the victims of Completely There are They are They are No answer trafficking some too not app- 2. Individual work with children - victims of trafficking obligations ropriate 3. Work with the families that are not complicated to my 4. Study visits clear enough education and job 5. Better cooperation with the municipalities, the police, NGO's etc. 29 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Within the NRM, there were several study visits to Bulgaria, Albania, and Serbia in order to get experiences for functioning of this body, and how it was set. The NRM did a research afterwards on how well the participants were satisfied with the visit.

2.B.3

Have you attended a study visit organized by MLSP/ NRM?

How well were you satisfied with the study visit? 7% 30% answers absolute number % 63% Yes 17 30 No 35 63 No answer 4 7

Yes No No answer

2. B. 4

Annex 4 How well were you satisfied with the study visit?

How well were you satisfied with the study visit? Very dissatisfied 0% Not satisfied 0% answers Absolute number % Partly satisfied 17% Very dissatisfied 0 0% Not satisfied 0 0% Partly satisfied 3 17% Satisfied 8 44% Very satisfied 7 39% Very satisfied 39% Satisfied 44%

30 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

2. B. 5

Annex 5

Do you want to be engaged as a nominated professional at NRM? Do you want to be engaged as a nominated professional at NRM? No answer answers Absolute number % I do not want 5% 25% Yes, I do 32 58% 58% 7% Yes, but I am not able because of objective reasons 3 5% Yes, but I am not 5% able because of Yes, but I am not able because of subjective reasons 4 7% subjective reasons Yes, I do I do not want 14 25% Yes, but I am not able because of No answer 3 5% objective reasons

Findings A. Socio-professional characteristics of the nominated social workers

From the provided data we can conclude that 66 % are women from the nominated social workers, 84 % have a university degree, the average age is 48 years (the youngest being 28 - the oldest 62) and the average of 20- year -working experience. However, it should be noted that 24% do not belong to the category - social workers, but they are psy- chologists, sociologists and lawyers from the Centers.

B. Administrative capacities and working conditions of the social workers ¢ It can be concluded that the most frequent answer is within my work to the question: "How much are you dedicated to your professional work?" - 36% ; 71% on adminis- trative-technical work; work field - 29%, and the discussion with the colleagues about the problem - 48%. ¢ In relation to the use of the computer programmes, it is indicative that 37% answered that they do not use them at all, 23% answered that they do not use them. The most frequently used programme is Word - 32%. The good thing is that no one chose the answer "I am not interested". ¢ It is indicative that 71 % answered that they attended training, only because the superiors had made them go. ¢ There is diversity in the answers on the necessity of technical equipment for more efficient work, i.e. the Centres which did not have equipped offices answered that they needed technical equipment, and that is 40%. ¢ Most of the participants in the survey answered that they needed mobile phones for more efficient work.

C. Self -identification with NRM ¢ 86% said that they knew completely what their obligations and duties were, which come from their engagement in the National Referral Mechanism, but 5 % said that they were not appropriate to their education. ¢ 78% said they needed and they wanted additional training. Again, there is a diversity in the answers to the question on the type of the training, and they range from new methods and techniques in the work with the human trafficking victims, individual work with the children - victims, work with the families, study visits, deep ening of the cooperation with the local government, the police, NGO's etc. ¢ 30% from the nominated social workers participated in the study visits organized by NRM, while 39% out of this number answered that they were satisfied with them a lot, 44% were satisfied, and 17% were partly satisfied. ¢ 58% answered that they wanted to be included in NRM, 5% did not answer this question, and 25 % refused to be nominated to work on this issue.

31 REPORT ON THE EXISTING LEGAL REGULATIONS Recommendations on Amendments and Modifications from the Aspect of Protection of Victims of Trafficking in Human Beings for the Purpose of More Successful Functioning of the National Referral Mechanism National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

INTRODUCTION The anti-trafficking infrastructure ought to function on the basis of a wide def- inition of illegal human trafficking in order to be able to respond quickly to the various forms of the same.

Protection of the rights of individuals who are subjects of trafficking in human For the purpose of a more successful functioning of the National Referral beings is the most important of all the anti-trafficking measures. The protection mech- Mechanism for victims of trafficking in human beings, an analysis has been conducted, anism should cover a wide range of diverse specialised services which focus on the spe- containing recommendations for amendments and modifications to the following laws: cific necessities of each individual.

The principal step towards recognising human dignity of individuals who are subjects of illegal trafficking in human beings and the acceptance of the fact that they are victims, and not criminals, is to allow the victims to be provided with accommoda- 1 CRIMINAL CODE OF THE RM (Official Gazette of the RM num- tion, specialised medical and psychological care, counselling, maintenance and permis- bers 37/96 80/99,4/02,43/03 and 19/04); sion to work and continue their education or training. Individuals who are subjects of illegal trafficking in human beings ought to be provided access to specialised services, 2 CRIMINAL PROCEDURE LAW OF THE RM (Official Gazette of such as intervention in crisis, long-term psychological counselling, legal consultations, the RM numbers 4/90 74/04 and revised text 15/2005); professional training and support in the access to employment opportunities. 3 LAW ON FAMILY (Official Gazette of the RM number 80/92, 9/96 and 83/04; revised text - Official Gazette of the RM All these activities represent the principal goal of the National Referral number 83/04) and AMENDMENTS AND MODIFICATIONS TO Mechanism (NRM) which will function in the direction of strengthening the capacity of THE LAW ON FAMILY (Official Gazette of the RM number the country to provide appropriate identification, assistance and protection, on the 33/06); basis of the international human rights standards, for all the victims of trafficking in human beings who are citizens of the Republic of Macedonia, particularly juveniles, notwithstanding their nationality, ethnicity, age and sex. 4 LAW ON SOCIAL PROTECTION (Official Gazette of the RM number 50/97, 16/2000, 17/03, 62/05 and 111/05) REVISED TEXT (Official Gazette of the RM no. 21/06); The NRM will improve and strengthen the protection and assistance services available to victims, primarily to women, girls, minorities and minors, and it will espe- cially contribute to the other anti-trafficking activities, such as direct assistance to vic- 5 LAW ON CHILD PROTECTION (Official Gazette of the RM no. 98/2000, 17/2003, 65/2004 and 113/2005); and, tims of trafficking in human beings and raising public awareness. 6 LAW ON FREE ACCESS TO INFORMATION OF PUBLIC CHARAC- The principal co-operation partners of the NRM are: the National Commission TER (Official Gazette of the RM no. 13 as of 01.09.2006). to Combat Trafficking in Human Beings (including the Secretariat and the Sub-group to Combat Trafficking in Children), the Ministry of Interior, the informal anti-trafficking NGO networks, the Union of Social Workers, the municipal anti-trafficking coalitions and the municipal commissions for gender equality. The additional partners include the relevant international, national and state entities.

The combat against human trafficking requires a multidisciplinary and an inter- sector approach, in which all the relevant participants from the government and the civic society will be included. The anti-trafficking structure ought to make an evalua- tion and to upgrade the existing national capacity, in order to stimulate ownership and sustainability.

For the purpose of effective provision of human rights for the victim and for long-lasting sustainability, the national structure i.e. the government agencies and the civic society needs to be upgraded. 34 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

CRIMINAL CODE AND CRIMINAL PROCEDURE LAW

ARTICLE 418-A, CRIMINAL CODE

For the purpose of more successful prosecution traffickers in human beings, and simultaneously for the purpose of harmonizing the national legislation with the ratified convention of the UN against transnational organized crime and its two protocols, a new article 418a with the heading Trafficking in Human Beings has been introduced with the amendments to the Criminal Code in 2002. In 2004, amendments were made to the Criminal Code, with the entering into force of the Law on Amendments and Modifications to the Criminal Code, article 418-a was altered and it now reads as follows:

1) Those who, by force or a serious threat, mislead or delude in another way, by coercion, abduction, deceit, by abusing their position or condition of preg- nancy, helplessness or physical or mental incapability of another person, or by giving or receiving money or other benefit so as to be given consent by a per- son who has control over another person recruit, transport, transfer, buy, sell, give shelter to or take in persons for exploitation by prostitution or other forms of sexual exploitation, pornography, forced labour or servitude, slavery, forced marriages, forced fertilisation, illegal adoption or a similar relationship or illicit transplantation of parts of the human body shall be punished with an imprisonment sentence in the duration of at least four years.

2) Those who recruit, transport, transfer, buy, sell, give shelter to or take in children or minors for the purposes of exploitation, shall be punished with an imprisonment sentence in the duration of at least eight years.

3) Those who seize or destroy identification documents, passports or other identification papers of other persons for the purposes of committing the act as referred to in paragraphs 1 and 2 shall be punished with an imprisonment sentence in the duration of at least four years.

4) Those who use or make possible for someone else to use sexual services by a person that they know is a victim of trafficking in human beings, shall be pun- ished with an imprisonment sentence in the duration from six months to five years.

5) If the act as referred to in paragraph 4 has been committed with a juvenile person, the perpetrator shall be punished with an imprisonment sentence in the duration of at least eight years.

6) If the act as referred to in paragraph 1 is committed by a legal entity, it shall be punished with a fine.

7) The objects and means of transport used for committing the act shall be confiscated.

From all of the above it can be concluded that the Republic of Macedonia contains numerous legal regulations when it comes to incrimination of criminal acts relating to trafficking in human beings. Nevertheless, the question raised is whether all of these provisions have taken root in the practice of the national courts, whether they are clearly differentiated one from the other, that is whether there are solid and clear descriptions of the legal entities and what are the problems that the competent body legislative are faced with when quali- fying a certain action under an established norm. 35 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

RECOMMENDATIONS 4. In article 418-a there is no explicit provision on punishing an attempt. It would be valuable to consider supplementing article 418-a in the near future with a more explicit and clear provision on a punishable attempt, whereby the possibilities of The legal definition of trafficking in human beings in the present Criminal Code possible future inconsistencies in the practice of punishing the traffickers in human (CC) is too long and creates difficulties when establishing and proving the coercive ele- beings would be decreased. ments in the practice. 5. The trafficking in children is to be envisaged as a separate criminal act. 1. Article 418-a envisages the situation which includes children or minors to be an aggravating circumstance, but it still requires that there should exist means of coer- 6. In the Macedonian legislation, instead of the term victim, generally, the cion by means of an existing intention of exploitation, using the expression 'for the pur- term damaged is used, both in the Criminal Code of the Republic of Macedonia and in pose of exploitation'. Hence it follows that article 418-a envisages an aggravating cir- the procedural law that is the Criminal Procedure Law. cumstance when it comes to a child on one hand, and on the other hand it requires an element of coercion, that is purpose for exploitation. In that direction, the legislator, under the term victim that appears in the capacity of a damaged person means every person whose right has been infringed or a With a possible upgrading of the article, the fact should be clarified that in any certain personal or property right of theirs has been threatened by a criminal act, who situation with such a description which includes a child or a minor, the criminal act of possesses information vital to the criminal procedure with the disclosure of which their trafficking in human beings is committed although there need not exist either of the life, health, freedom, physical integrity or property would be endangered to a greater means of coercion. extent and who has consented to make a statement in the capacity of witness in the criminal procedure to co-operate with the judicial bodies. In other words, an explicit provision that will exclude the necessity to prove the same coercive elements when it comes to a child - victim, and which are necessary to exist for the adult victims is necessary. In addition, the criminal act must not only be reduced to sexual exploitation of the child, but also to all the other hidden forms ARTICLE 243 AND 244, CRIMINAL PROCEDURE LAW of labour exploitation of the child which should also be incriminated.

2. To be envisaged as a qualified form of the criminal act of trafficking in chil- It is necessary to consistently respect the provisions of article 243 and 244 of dren, if the act has been committed by the parents. the CPL pursuant to which the witness will be warned that he/she is not obliged to reply to certain questions if it is likely that in doing so he/she could subject him/herself or 3. The present article 418-a of the CC lacks a provision that will exclude the a relative of his/hers to a huge shame, material damage or criminal prosecution. relevance of the statement on consent by the victim. Namely, article 418-a envisages the necessity for a provision that excludes the statement on the consent by the victim. Article 243 of the CPL: It is necessary to establish a separate clause on this criminal act which will consider as When interrogating a juvenile, particularly if he/she has been damaged by a criminal irrelevant the consent of the victim to be exposed to exploitation, besides the unam- act, it shall be dealt with caution so that the interrogation does not adversely affect biguous existence of the elements of coercion. the mental state of the minor. If necessary, the interrogation of the minor shall be con- ducted with the assistance of a pedagogue or other experts. The practice shows that the statements by victims in which they express their consent to be exploited in a large number of cases have been recognised as extenuat- Article 244 of the CPL: ing circumstance by means of which the responsibility of the perpetrators of these acts (1) If there exists the possibility that by making a statement or by answering a certain has been completely exempted or reduced. All this has resulted in practice with a great question the witness would subject his/herself or a close person of his/hers to serious number of inadequate legal qualifications in such cases where it was preferred for the threat to their life, health or physical integrity, the witness may deny the disclosure offences with such an element to be prosecuted as criminal acts of mediation in pros- of data. titution (article 191 of the Criminal Code). Because of the fact that the statement by the victim is considered as the most important link for raising an indictment and for (2) If the witness denies the disclosure of data as referred to in paragraph 1 of this conducting a court procedure, it is clear that the victim's statement with the expressed article, should the public prosecutor, the investigative judge i.e. the president of the consent is only to the advantage of the trafficker in human beings in spite of the fact council assess that there is well founded existence of threat as referred to in para- that the victim's consent itself must not in any way prevent the consistent investigative graph 1 of this article they shall stop the interrogation and they shall undertake action and prosecution. actions pursuant to article 294 of this law within 24 hours. 36 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

RECOMMENDATIONS ings, especially in conditions when no other expert analysis has been made of the psychological state of the Article 97 of the CPL victim, represents a desirable solution for the purpose of 1. The statement should be made by the minor obligato- determining the grounds and amount of the just compen- rily in the presence of an expert - a social worker, psy- (1) The request for damage that has arisen as a sation of the victims of trafficking in human beings. chologist and lawyer. result of committing a criminal act shall be dealt with upon a proposal by the authorised persons in The efficient legal protection of the victims of 2. When interrogating the child - victim, the public the criminal procedure, should this procedure not trafficking in human beings is the main prerequisite for should obligatorily be excluded. be prolonged by doing so. their successful social reintegration, not only from the aspect of the initiated proceedings and the punishment 3. If there is a likelihood that by making a statement or (2) The request for damage may refer to indemni- of the perpetrators, but also from the aspect of satisfy- by answering certain questions, the witness - victim ty, return of objects or annulations of a certain ing justice and in that context granting the appropriate could subject him/herself or a close person of his/hers legal affair. claim for damages by the victim as a distinctive compen- to serious threat, the witness ought to (must) have the sation for the sufferings undergone. right not only to refuse to tell the name and address, but also not to make a statement at all (at least until meas- ures are undertaken which will guarantee his/her life, physical integrity and privacy). In that context article RECOMMENDATIONS 244 of the CPL should be amended. 1. In the context of an adequate support for the institu- LAW ON FAMILY 4. The witnesses - victims ought to be provided with tions of the system, it is worth considering the establish- alternative measures for making statements which will ment of some sort of a national mechanism for support The Law on Family (LF) regulates marriage and protect them against intimidations and pressures that and fulfilment of the claims for damages by the victims, family, relations within the marriage and family, certain can result from a face-to-face confrontation and those with the existence of some kind of a fund that would forms of special protection of the family, impaired rela- being the following: cover the needs of victims for their social reintegration, tions, violence in the marriage and the family, adoption, through which would also be supported the effective guardianship, child support etc. - recording the statements made by the witness legal remedies and indemnities of all those damaged es - victims in a previous procedure with audio- parties in the proceedings - victims. By concentrating on visual equipment; the property and the means confiscated from the perpe- trators of the criminal acts of trafficking in human ARTICLE 6, LAW ON FAMILY - enabling the witnesses - victims to make a beings, on the basis of a consistently conducted criminal statement from a separate room by means of a proceedings, such national mechanism for support would Article 6 of the LF relates to marriage and it reads as fol- video-link; greatly help the state to overcome the chronic and budg- lows: etary problems in the financing of the anti-trafficking - excluding the media or the public from part of activities and the possible social reintegration pro- or the entire trial. grammes for the victims undertaken in a national con- text. The marriage shall be a community settled by law of a man and a woman in The respect for the provisions of the Criminal which the interests of the spouses, family ARTICLE 97, CRIMINAL PROCEDURE LAW Procedure Law which refer to the compensation of dam- ages represents a necessary imperative for providing and society shall be realized. protection of the victim's interest, i.e. strengthening The compensation for the victim of trafficking in his/her position in the court proceedings. The relations between the spouses human beings is possible through using the institute of shall be based upon the free will of the confiscation of property or property benefit by the per- 2. The utilisation of the opinion (the expertise) of the man and the woman to get married, upon petrator of the criminal act and returning the benefit to experts who are responsible for providing psycho-social their equality, mutual respect and mutual the damaged person, that is the victim in the criminal support to the victims immediately after their taking help. procedure. into a shelter, as a means of evidence in the proceed-

37 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

RECOMMENDATIONS prescribed. The Centre for Social Work (CSW), in order to Centre for Social Work, the other parent or the public protect the personality, rights and interests of juveniles prosecutor shall submit a proposal to the court. supervises the exercising of the parental right, through 1. In the existing family legislation there is no provision the following measures: that prohibits a contractual marriage or a marriage for providing economic security, there are no legally pre- scribed measures that will lead towards the eradication - it warns the parents of the shortcomings in ARTICLE 93, LAW ON FAMILY of contractual marriages among the Roma and Albanian the education and development of the child, offers population. assistance in the proper development and education The following situations are considered as neglect or of the child, refers themselves alone or together with harsh abuse of the parental right (article 93): 2. As far as the children's marriages are concerned, the child to visit a respective counselling service, a according to the legal provisions, persons who have not medical, social or educational institution which could yet turned 18 years of age cannot get married. However, give them the necessary advice; - the parent exerts physical or emotional the law allows exception for persons who have turned 16 violence over the child; years of age, if the competent court should determine in - it arranges the personal relations of the child a non-contentious procedure that those persons are with the parent with whom he/she does not live - sexually abuses the child; physically and mentally mature for exercising the rights together in case of separated families, whereby it and duties of marriage. In this case a marriage can be can make a decision to temporarily forbid the rela- - forces the child to work which does not made after a previously obtained opinion from a medical tions if the regular contacts are being irregular or correspond to his/her age; institution and professional assistance offered by the detrimental to the child; centres for social work. - it makes a decision for a permanent supervi- - allows the child to use alcohol , drugs or sion over the exercise of the parental right; other psychotropic substances; 3. Extramarital life with a minor who has turned 14 years of age, and who has not turned 16 years of age is punish- - with a decision, it can take away a child from - induces the child to socially unaccept- able. The parent, adoptive parent, as well as the legal the parent and entrust him/her to the other parent, to able behaviour (to beggary, prostitution or other guardian who allows the extramarital community with some other person, or to an institution, in case the kinds of asocial behaviour when the parent does such a person or who induces the person to do it, shall parent with whom the child lives has neglected the not look after the child, and for that reason the be held criminally liable. child with regard to custody, education, or when there child leaves schooling or the like); is a more serious danger to his/her proper develop- In spite of the fact that there exists a legal - abandons the child for longer than 3 ment and nurture; incrimination and that it is punishable to live illegiti- months and does not look after him/her or mately with a minor, sexual intercourse of adults with infringes the rights of the child in some other way. - the Centre may, on the basis of its knowl- minors of the age from 14 to 18, is not forbidden and edge, as well as upon a request by a parent, legal punishable. guardian or the public prosecutor, place a child in an Our legislation has no prescribed explicit norm whereby engagement and marriage of a child shall have institution if his/her behaviour has been disturbed; no legal effect, but, there are provisions prescribed in RECOMMENDATIONS the law which determine the procedure of getting mar- - with reference to the child's property, the ried in front of an official body. This means that if this Centre for Social Work may entrust the parent to procedure is not conducted in accordance with the pro- inform it of the way in which the property is managed 1. The CSW should regularly undertake legal measures visions of the law, the marriage shall not be registered, and to request through court that measures for prop- for the supervision over the exercise of the parental the engagement and marriage of the child shall have no erty protection be pronounced or that the parent have right (any time when it has knowledge that the parents legal effect whatsoever. the capacity of a legal guardian as regards the child; have neglected or abused the child).

4. In the Law on Family of the Republic of Macedonia, in - in case when the parent has neglected or 2. To prescribe compulsory supervision over the parental the sphere of the provisions regulating the rights and abused his/her parental right, a procedure may be right by the centres for social work where there are indi- duties of parents and children, a chapter which regu- initiated in front of a competent court against that cations and danger of involving children in trafficking in lates the supervision over exercising the parental right is parent for taking away his/her parental right. The human beings. 38 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

3. The professional team should prepare a separate pro- With the guardianship, the state gives special protection to minors who have no parental care and to adult gramme for each minor in order to undertake and follow persons whose working ability has been taken away from or limited. Protection is also given to other persons who the measures of supervision over the exercise of the are not able to or do not have the possibility to take care on their own of the protection of their rights and inter- parental right. ests. The procedure for placing a child under guardianship, determining the measures and protection of the per- sonality, rights and property of the minor, assigning a guardian for supervising the guardian in the carrying out of 4. The programme should envisage co-operation with the guardian duty shall be carried out by the Centre for Social Work, as the exclusive competent body for guardian- other institutions (health care, education, employment ship. agency and the like) for complete resocialisation. The Centre for Social Work shall also be authorised to continue to offer assistance to persons whose 5. To develop group work with children/parents. guardianship has terminated due to the age of majority, if they, during the guardianship period were not capable of preparing themselves for independent life and work owing to justified reasons.

ARTICLES 167-190 AND 191-196, Article 191, Law on Family LAW ON FAMILY Under guardianship shall be placed a minor without parental care. A child without parental care is a Immediately after the identification of the child victim, the Centre for Social Work ought to assign an ex child whose parents are not alive, who have been missing, unknown or have had an unknown place of officio guardian who will take care of the protection of the personality, rights and interests of the child and will accompany him/her throughout the entire process until residence for more than one year and a child whose parents notwithstanding the reasons occasionally a permanent solution in the best interest of the child is reached. or permanently do not exercise their parental rights and duties.

In the Law on Family, there is a separate chap- ter entitled Guardian (Article167-190) and Guardianship A guardian can be assigned to a minor for a particular case when there is an ongoing dispute between a child and his/her parents, for concluding certain legal actions between them, as well as other cases when their over minors (article 191-196) interests are in disagreement. A parent can control the property of the juvenile, transfer and burden it to relinquish a gift or inheritance, only with the approval of the Centre for Social Work. Article 167, Law on Family: The CSW shall undertake measures for: The Centre for Social Work shall assign a guardian to the person under guardianship, unless it - immediate placement under guardianship of every child who has no parents or his/her parents do not look decides to carry out the duty of a guardian directly. after him/her, who needs protection; A person who has personal characteristics and - shall assign a guardian to the child and shall decide upon the authorisation of the guardian; abilities to carry out the duty of a guardian, and who will necessarily give consent to be guardian, shall be assigned as a guardian. - shall make a decision to carry out the guardian duty ex officio;

A close relative of the person under guardian- - shall decide upon change and discharge of the guardian; ship shall be assigned guardian. - shall notify the registrar of placing a child under guardianship and the competent body of registering prop When assigning a guardian, the Centre for erty (cadastre) if the child possesses real estate; Social Work shall also take into account the wishes of the person under guardianship, if he/she is in a position to express them, as well as the wishes of his/her close - shall make an inventory of the property of the person under guardianship; relatives. - shall give guidelines to the guardian as regards the care for the child and his/her property; 39 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

- shall review the guardian's report; 6. The guardian who is assigned to the minors - victims of trafficking in human beings ought to have the following - shall review objections by third persons for the performance of the guardian's duty of the guardian; competences:

- shall decide whether the child will be placed in an institution, in a foster family, whereby the CSW shall - To ensure that the decisions being made in all perform its guardian's duty directly; stages of the procedure are in the best interest of the child; - shall make a decision regarding the alteration of the form of protection of the child, departing from his/her needs and his/her best interest. In any case, the Centre is obliged to take care of the child, of his/her rights and interests, his/her further development, education and fulfilment of his/her necessities. - To ensure that the child victim obtains medical and psycho-social assistance and protection as well as to accompany him/her to the safe place of accommodation; Principles for conducting the procedure: - To ensure that the child victim obtains prompt - the CSW shall conduct the procedure ex officio; legal assistance and protection as well as information relating to his/her status, rights and obligations - the CSW shall co-operate with social, medical, educational-correctional institutions; that he/she has according to the Macedonian legislation, - It shall act according to knowledge for undertaking measures of guardianship for a child from a registrar, by lawyers who have received adequate training; a state body which has come to such knowledge in the course of performing its competence, a relative, a family member, a neighbour, other legal entities, institu- tions, local communities. - To make sure that the child victim will obtain all the information in his/her mother tongue. - Primarily, as guardian shall be assigned a close relative of the child, whereby the wish of the child shall also be taken into account if he/she can express it. - To contribute to finding a permanent solution in the best interest of the child;

RECOMMENDATIONS 7. The children with special needs (psycho-social disorder, illness or pregnancy, disability) ought to be provided with 1. To the children victims of trafficking in human beings who have no parents or parental care, or who are children appropriate assistance. from another country, shall obligatorily be assigned a guardian - an expert assigned by the Centre for Social Work. 8. The children victims are entitled to health care, psycho- 2. As a guardian shall be assigned a person who has undergone a specialised training for care and work with children social and legal assistance and protection as well as edu- - victims of trafficking in human beings, who has adequate expertise, knowledge and understanding of the particu- cation. lar rights and needs of the children victims. 9. Ensuring free health care for the children victims of 3. Preparation of the children victims of trafficking in human beings to return to their normal lives in their own fam- trafficking in human beings in spite of the lack of health ilies which will take proper care of the further development of the children, but with a constant surveillance by a insurance as well as facilitation as regards ensuring team of experts from the Centre for Social Work, composed of a social worker, a psychologist and a medical work- the necessary medical documentation (a medical certifi- er. cate).

4. If there are no conditions for the child to return to his/her family, to envisage as a priority solution accommoda- The state should intensify the activities in the tion in another family, which is specially trained for taking care of such a category of children. sphere of trafficking in human beings on a national level and to join regional initiatives in this sphere. It is neces- 5. Establishment of a multidisciplinary team which will evaluate the individual needs of each child - victim in order sary to introduce separate programmes for legal assistance to determine measures for care and protection, as well as to monitor the state of the child after his/her return to (free of charge and available) for the victims of trafficking the family, or his/her placing under alternative care. in human beings by the state. 40 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

LAW ON SOCIAL PROTECTION - one-off financial assistance or aid in kind;

- right to housing; The Law on Social Protection regulates the specif- ic forms of protection, when there are no conditions for -financial assistance to a person who has had the status of a child without parents and parental care up to children to live in their families. the age of 18. The Centre for Social Work makes decisions con- A person who is incapable of work and who is socially vulnerable, who cannot provide means for his/her own cerning the extra-institutional or institutional protection, survival on the grounds of other provisions, is entitled to permanent financial assistance. applies professional work and undertakes concrete meas- ures, depending on the age and needs of each child. The children without parents and parental care, pursuant to the Law on Social Protection may obtain per- manent financial assistance (article 34 paragraph 5) and health care (article 45) unless they obtain it on other Institutional protection (article 23): grounds. The Centre for Social Work, pursuant to the Law on Child Protection, shall make decisions about the rights to child allowance, special allowance and aid in equipment for new-born babies. 1. The Home for Children Without Parents and Parental Care "11th October" in Skopje, where children Extra-institutional protection shall cover: from the age of three to the age when they are capable of independent life, and at the latest within six 1. Accommodation in foster families; months after they have completed secondary education, 2. Accommodation in day care centres. are being placed.

2. In the home for infants and little children in Bitola are being placed new-born babies up to the age of ACCOMMODATION IN A FOSTER FAMILY (article 20 and 85-87) three, as well as pregnant women/juvenile mothers one month before adoption and three months after giving birth. The right to accommodation in a foster family shall represent an extra-institutional protection which, in addition to other beneficiaries, shall also be utilized by the following categories of children: 3. The SOS Children's Village - private institution for sheltering children without parents and parental care. -a child without parents and parental care (whose parents are deceased or they do not want to or cannot take care of their own child, notwithstanding the reason). The accommodation in a foster family shall last up to the age of 18 of the child, but even after this age, until the child becomes capable of independent life and work, i.e. In article 34 of the Law on Social Protection, the until he/she has completed his/her secondary education. The child shall be accommodated in a foster family unless conditions which state who shall be entitled to social secu- there are possibilities for ensuring care and education in another manner; rity are listed by name: - a child with educational-social problems, that is a child who has been neglected or abused by his/her par- - permanent financial assistance for the persons ents, guardian and other persons who are obliged to take care of him/her, i.e. a child who, due to the bad relations incapable of work and socially vulnerable; within his/her family, is susceptible to getting bad habits and demonstrations in his/her behaviour. This category also includes children who originate from socially vulnerable families, in which the parents do not have enough - social financial assistance for persons capable of means to take care of their proper development and education; work and socially vulnerable; - a child with disturbed social behaviour, which category includes children - juvenile perpetrators of crimi- - money allowance for assistance and care; nal acts who need special assistance in the resocialisation, education and instruction;

- right to health care; - a child with moderate and severe difficulties in his/her intellectual development, who is sent to a train- ing for a working - manufacturing activity in an institution outside his/her place of residence and who ought to - salary allowance for shortened working hours leave his/her family. owing to care of a physically or intellectually disabled child; A right to foster care also has children with the most severe difficulties in their intellectual development and per- 41 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

sons with the most severe physical disability who need ultimate fostering and care, and their families are not able The Ministry of Labour and Social Policy shall more to provide care and concern for their health. closely elaborate the criteria for selection of the foster families in a Rulebook, in which the amount of the In 2004 amendments and modifications to the Law on Social Protection (Article 124-138) were adopted and allowance for fostering and the allowance for the accom- the carrying out of the fostering function was normatively improved, and with the aim of creating higher motiva- modation of the child in the foster families shall be deter- tion among citizens for taking care of children in their families. A possibility has been made for physical persons to mined. In addition to the allowances for accommodation of be able to be professionally involved in the fostering function as independent work and to reach years of service the child in a foster family, he/she shall also be entitled to and a pension base. The Law imposes that the foster care provider has at least secondary education and must be in child allowance, and if the child has difficulties in his/her a good state of health so as to be able to successfully take care of the accommodated children. The foster care development, also a special allowance in accordance with provider ought to be a person capable of work, against whom no procedure has been conducted for taking away the Law on Child Protection. These means shall cover the his/her parental right with regard to his/her children and to have an appropriate space and equipment for work. additional expenses for the child.

The Minister of Labour and Social Policy with a decision issues a permit for performing the activity of fos- The Rulebook for foster families, shall also deter- tering children in the family of the person who wants to engage in this activity. The Centre for Social Work previ- mine the type and number of beneficiaries that are being ously gives its opinion whether the citizen is eligible and whether he/she has the possibility to foster children. After accommodated in a foster family and the obligations of the obtaining the permission for performing the activity, the provider shall conclude a Contract with the Centre for foster care provider regarding the care and the other Social Work, setting out the manner in which the person will foster children in his/her family shall also be deter- necessities of the accommodated person. The Rulebook mined. has been prepared as a draft version and has not yet been published. It is expected that such legal decision will stimulate citizens who have completed adequate higher educa- tion in the areas convenient for performing the fostering function, as well as in the education of children (pedagog- ical, psychological and the like), who, owing to the fact that they are unemployed, will begin to engage in the fos- tering function as their professional activity. In this manner, the possibility to engage foster families with higher potentials for performing the fostering function has been created, whereby the quality of this form of protection of RECOMMENDATIONS children will be improved. 1. Providing measures for reducing poverty, that is guaran- The Law provides that persons who conclude Contracts with the Centre for Social Work could also engage teeing and providing minimum means for survival of the in taking care of children. The Contract regulates the manner of accommodation of the child in the foster family families with minors, and who cannot be provided with and the care that ought to be given to him/her for meeting his/her individual needs, the conditions of termination means for living by means of employment or in another of the accommodation and other conditions for termination of the Contract. The foster family, on the basis of the way, particularly undertaking social measures for the fam- Contract concluded shall obtain an allowance for covering expenses for taking care of the child and an allowance ilies that have been identified to have children - victims of for the provider for his/her engagement. The Contract concluded with the Centre for Social Work shall also deter- trafficking in human beings, or of another kind of forced mine the amount of the allowance. The Minister of Labour and Social Policy shall determine with a Rulebook the labour owing to the difficult social state. amount of the allowance for fostering and accommodation for every category of beneficiaries of this service sepa- rately. 2. Providing an adequate system of identification and reg- istration of children in the streets or of the children whose Duties of the foster care provider labour is exploited and undertaking appropriate measures for their protection by means of placing them in day care - He/she is obliged to act in accordance with the guidelines of the Centre for Social Work regarding the centres and through assistance to and education of the manner in which he/she is to take care of the child. children and their parents, as well as by connecting the day care centres with the educational institutions in order - He/she should regularly inform the Centre about every change that occurs in the process of taking care to include these children in regular education. of the child, his/her behaviour, education, schooling, health and the like. 3. The measures that will be undertaken for this category The Centre shall select the foster family on the basis of the following criteria: the age of the foster care of children outside of the day care centre (in the family, provider, the degree of his/her education, his/her health and moral eligibility, the material and housing conditions school and in front of other institutions) ought to be under of the family and the possibility of the family for taking care of the child. constant supervision by a social worker and a psychologist 42 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

from the Centre for Social Work. ficking in human beings, the Ministry of Labour and Social Policy in co-operation with the centres for social work may undertake activities which are not envisaged in the law. 4. Creating a legal obligation for establishing shelters for children - victims of trafficking in human beings, in which 12. The illegal status of the victims of trafficking in human beings should not be a rejecting criterion for obtaining shelters a social worker ought to be engaged, a psycholo- social protection. gist and a medical officer. 13. A new article to the Law on Social Protection for providing the victims of trafficking in human beings and the vic- 5. Highly confidential and specially trained persons ought tims of other transnational organized crime with social protection, should be added to be engaged in the shelter and the location of the same should be known only to a certain circle of people, who 14. A new article to the Law on Social Protection, for establishing the institutional protection of the victims of traf- will have the obligation to undertake appropriate meas- ficking in human beings and the victims of other transnational organized crime, in order to encourage them to tes- ures for protection of the children. tify, to ensure their safety from the possible repressions by the traffickers and criminal groups, should be added.

6. For each accommodated child there ought to be pre- 15. In the shelter, the trafficked children ought to be provided with appropriate physical, psycho-social, legal, edu- pared a special programme, which includes the plans cational assistance, accommodation, social and medical assistance, where they will be protected against further about the measures that are to be undertaken for the pro- exploitation. tection of the child and the manner in which they are to be realized. The team of experts ought to determine 16. The children, victims of trafficking, ought to be accommodated separately from the adults, keeping an account dynamics of monitoring the case in the programme, with of their special rights and needs. regular visits to the child in the providing family. The Centre is obliged to make contacts with the school so as to 17. Adoption of a Law on Persons with Special Needs, which will contain a unified definition of disabled, handicapped follow the educational process, with the main doctor as and mentally ill persons and these persons will be entitled to special protection as determined with this law. regards the state of health of the child and to undertake other necessary measures in order to monitor the develop- 18. The best interest of the child has to be the primary obligation in all the procedures, notwithstanding whether ment and the education of the child. they are taken over by state or private bodies and institutions.

7. When it is established that the foster care provider does 19. The children victims of trafficking in human beings ought not to be prosecuted for criminal offence or misde- not take good care of the child or he/she does not feel meanour. well in the foster family, a decision for changing the fam- ily is made or another form of protection of the child is determined. DAY CARE CENTRES 8. In order for individuals to be able to begin their profes- sional work in the fostering function, it is necessary to undertake activities for greater informing of citizens, their C h i l d r e n i n t h e s t r e e t s - s t r e e t c h i l d r e n . U n d e r t h e Pr o g r a m m e o f sensibility and education. t h e M i n i s t r y o f L a b o u r a n d S o c i a l Po l i c y f o r p r o t e c t i o n o f t h e s o c i a l l y e x c l u d e d p e r - sons, the planned measures and activities for the protection of the children in the 9. Co-operation and involvement of all the entities on the s t r e e t s s h a l l b e u n d e r t a k e n . T h i s Pr o g r a m m e i s a i m e d a t i d e n t i f y i n g a l l c h i l d r e n , local level for assistance and support of the foster families should be developed. undertaking measures of working with the parents and raising the extent of p a r e n t a l d u t y a n d r e s p o n s i b i l i t y, a n d i n c a s e o f e v i d e n t n e g l e c t o f t h e c h i l d r e n , 10. Programmes for specialised education of the foster initiation of procedures for taking away the parental right, placing children in families for care for the children who need special assis- Institutions or in foster families. Activities for social strengthening of children tance and support for socialization (the State Bureau for t h r o u g h i n c l u s i o n o f p r o g r a m m e s o f d a y c a r e c e n t r e s a r e u n d e r w a y. T h e g e n e r a l Social Affairs, NGOs, etc.). objective of this form of protection is aimed at prevention of the problem of neg- lected and educationally neglected children. 11. In exceptional cases - when it comes to victims of traf-

43 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

NEW RIGHTS poses of the further treatment and socialization of the serious obstacles in their physical or intellectual devel- child. opment, children who have been neglected in their edu- In the course of the court proceedings, the cational or social development, that is their families The right to housing. The MLSP is in the phase Centre shall propose the imposition of an educational cannot carry out the educational function, children who of adopting a Rulebook with which the children without measure (a reprimand, intensified supervision by a par- do not go to school or who have begun begging, vagrancy parents and parental care, who have been using a form ent, another family and by a guardianship body, referral or prostitution and owing to such situation they may or of social protection, after their adulthood age, and at to an educational institution and an educational-correc- they have come in conflict with the law. the most until the age of 26, will be entitled to housing. tional home), a security measure or by exception juve- nile prison. The preventive work with these children is Article 49-50. A permanent financial assistance aimed at undertaking measures for assistance and pro- for a person who has had the status of a child without The Centre for Social Work shall monitor the tection of the children. The measures shall be enforced parents and parental care until his/her age of 18. process of the entire socialization of the child into the by the Centre for Social Work, through a Programme in family environment, his/her everyday activities and which working with the children, their parents, their behaviour, involvement in the education and instruction, guardians or the foster families will be envisaged. The JUVENILE DELINQUENCY by means of preparing a work programme for each child prevention for children at this age, who have demon- individually. This body may suggest to the court to annul strated certain asocial behaviour is important to the or continue the measure, i.e. to replace one measure timely treatment of the children and their proper educa- The Centre for Social Work, in the performance with the other. Within the system of social protection, an tion and re-education. Thus it is expected to protect the of its public authorisation of a competent body for institution for placing children and youngsters with edu- children from manifesting delinquent behaviour in their guardianship as entrusted by law, shall participate in the cational and social problems exists and also an institu- further development. procedure in front of a court for establishing responsibil- tion for children and youngsters with asocial behaviour. ity, proceeding and pronouncing measures and sentences For the purpose of implementing the prevention for juvenile perpetrators of criminal acts. In the Republic of Macedonia, a separate Law on of juvenile delinquency, the working text of the Law on Juvenile Justice is in the process of preparation. This Juvenile Justice provides establishing a State Council These competences of the Centre are deter- regulation shall unite all the provisions and procedures and municipal councils for prevention. The State Council mined with the criminal legal provisions. The Centre for relating to imposing measures and sanctions for juvenile is envisaged to be composed of representatives from the Social Work, shall conduct professional work with the perpetrators of criminal acts. The novelty expected with Ministry of Justice, the Ministry of Labour and Social juvenile and his/her family in order to evaluate his/her the enactment of this legislation is introduction of pre- Policy, the Ministry of Education, the Ministry of Interior, personality, development, education, environment and ventive work with juvenile children between the ages of the Judicial Council, the Supreme Court of the Republic the conditions in which he/she lives. 7 and 14. Children at this age who have committed crim- of Macedonia, the Public Prosecutor of the Republic of inal acts or offences shall be considered as children Macedonia and the Ombudsman. The municipal councils The Centre shall co-operate with the school, the under risk. As children under risk shall also be considered shall be established for the implementation of the pre- public prosecutor, the court and the police for the pur- children who are drug or alcohol addicts, children with vention on the local level.

LAW ON CHILD PROTECTION

The children in the Republic of Macedonia have great rights which are protected with international conventions and doc- uments, as well as with national laws, rulebooks and acts. The Republic of Macedonia is the signatory of and implements all the international documents for protection of the children's rights, protection and prevention from violence, torture, discrimination which are also incorporated in the national legislation.

44 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

In article 40 paragraph 4 of the Constitution of the RM it reads: The Republic shall provide special protection to the children without parents and to the children without parental care.

In article 1 of the Convention on Children's Rights, it is stated that, for the purposes of this convention, a child shall be any human being who has not reached the age of eighteen, if on the basis of the law relating to the child, adulthood is not reached before this age.

In article 3 (e) of the Protocol on Prevention, Suppression and Punishment of the Trafficking in Human Beings, Particularly in Women and Children, which supplements the Convention of the United Nations Against Transnational Organised Crime, it is stated that, the term child means any person who is under the age of eighteen.

In article 2 of the Convention of the International Labour Organisation which refers to the prohibition and the urgent action for eliminating the worst kinds of children's labour exploitation, the term child shall be used for all the persons under the age of 18.

In our legislation, in article 8 of the Law on Protection of Children, it is stated that, as a child in the sense of this law shall be considered any person until the age of 18, as well as a person with difficulties in his/her physical and mental development until the age of 26.

With regard to the criminal liability, in the CC of the RM it is stated that a child shall be a person until the age of 14, whereas a person between the ages of 14 and 16 shall be a younger juvenile, and from 16 to 18 shall be an older juvenile.

As far as the definition of the disabled and mentally ill persons is concerned, there is no universal definition. There are various definitions in a large number of laws, so that there primarily arises the need to adopt a separate law.

In article 9 paragraph 1 of the Law on Child Protection, mental or physical molestation, punishment or other inhumane treatment or abuse of children shall be forbidden.

In article 3 (a) of the Protocol on Prevention, Suppression and Punishment of

UNICEF the Trafficking in Human Beings, particularly in Women and Children, which supple- ments the Convention of the United Nations Against Transnational Organised Crime, the term trafficking in human beings is defined, according to which the term trafficking in In the UNICEF Guidebook for Protection of Children human beings means recruitment, transportation, transfer, sheltering or taking in per- Victims of Trafficking in Southeast Europe, the traf- sons, by means of threatening or using force or other forms of coercion, or kidnapping, ficking in children is an act of recruitment, trans- or deceit, or misleading, or by misusing power or a state of helplessness or by giving or portation, transfer, keeping and taking in children receiving money or benefit, for the purpose of reaching consent by a person who has for the purpose of their exploitation either within or control over another person, for the purpose of exploitation. Exploitation means, at outside of the country. The consent by the children least in the narrow sense of the word, exploitation of prostitution of other persons or victims for the intended exploitation is irrelevant, other forms of sexual exploitation, forced labour or forced serving, slavery or treat- even in case if none of the following means has been ment similar to slavery, servitude or extraction of human organs; used: force, coercion, abduction, deceit, misuse of force or activities undertaken while the child is in a In the same article in item (c) it is stated that the recruitment, transportation, vulnerable state or while he/she is under control by transfer, sheltering or taking in a child because of exploitation shall be considered as another person. trafficking in human beings even when the use of some of the ways as determined in item (a) of this article is not included.

45 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

In article 11 of the Constitution of the RM it is established that the LAW ON FREE ACCESS TO INFORMATION OF PUBLIC CHARACTER physical and moral integrity of man shall be inviolable. Every form of tor- ture, inhumane or degrading treatment and punishment shall be forbid- This Law regulates the conditions, manner and procedure for the fulfilment of den. In addition, forced labour shall also be forbidden. the right to free access to information of public character which the bodies of the state authorities and other institutions and agencies possess as established by law. The law RECOMMENDATIONS enables all the physical and legal entities to fulfil the right to free access to informa- tion of public character, and the holders of information are obliged to ensure trans- 1. Providing special measures for including children - parency and openness in their work. Free access to information shall also have foreign victims of trafficking or other type of forced labour in legal and physical entities. the educational institutions and for their rehabilita- tion and socialization. Holders of information shall be the bodies of the state authorities and other institutions and agencies as established by law, the bodies of the municipalities, of the 2. The child - victim must be provided with time- City of Skopje, the public institutions and services, public enterprises and legal and ly legal assistance and information connected to physical entities which perform public authorisations and activities of public interest as his/her status, about the state he/she is in, as established by law. well as about the rights and obligations he/she has under our legislation. In article 5 of the Law, the conditions when the holder of information may decline the request for access to information are specifically listed. The information 3. When the age of the child is not known shall not be provided if it refers to: with certainty, he/she is to be treated as a child and is to be provided with all the nec- 1. the information which, on the basis of law, represents a classified informa essary measures of protection, until the tion with a respective degree of confidentiality; process of verification of the victim's age lasts. 2. a personal data whose disclosure would mean infringement to the protection of personal data; 4. Immediately after the primary identifica- 3. information about archivist work which has been determined as confidential; tion, the children victims are to be placed at a safe location (a refuge, home, family or 4. information, the giving of which would mean infringement to the confiden another institution). tiality of the tax procedure; 5. information which has been acquired or compiled for investigation, criminal 5. The centres for social work in co-operation or penal proceedings, for conducting an administrative or civil procedure, with the non-governmental organizations ought to develop standards for providing assistance and the giving of which would adversely affect the course of the proceedings; and protection at the places where the children 6. information which regards commercial and other economic interests, includ victims are placed. ing the interests of the monetary and fiscal policy and the giving of which will 6. As far as the care and assistance are concerned, adversely affect the realisation of the function; the following are to be taken into consideration: the 7. information from a document, the preparation of which is ongoing and which origin, sex, age and whether as a child victim he/she is still subject to reconciliation by the holder of information, the disclosure manifests special needs (psycho-social disorder, disability, of which would cause miscomprehension of the contents; illness or pregnancy). 8. information about the environment protection which is not available to the 7. Passing of special protection and support programmes for the public because of protection of people's health and the environment; and children victims of trafficking referring to their physical, psycholog- 9. information that jeopardises the rights to industrial or intellectual property ical, legal, educational, medical assistance and housing. (patent, model, sample, commodity and service brand, mark of the product's 8. Undertaking measures for protection of the privacy and identity of the child origin).

46 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

The holders of information are obliged to inform the public on the following: ticular importance is the protection of personal data with regard to the rela- tions with the media. The cases of trafficking in human beings provoke -the basic contact data of the holder of the information: name, address, tele huge interest in the media, and this increases the need for special phone number, fax number, e-mail address and the web address; attention for protection of personal data of the victims. Photographs and their personal histories ought not to be given to - regulations concerning the competence of the holder of information, con the media or the details that could lead to identification of the nected with the register of regulations published in the official gazette; victim, as for instance his/her address.

- programme proposals, programmes, strategies, views, opinions, studies, and Fines shall also be envisaged for the responsible other similar document relating to the competence of the holder of informa person of the holder of information, if, contrary to tion; article 6 of this Law, he/she gives data about infor- mation, which he/she should not have given and - all the calls in the procedure for public procurement and the tender docu he/she shall also be punished if he/she refuses to mentation as determined by law; give information, and that has caused damage to the requester, to the public or to the interest - data on his/her competences as established by law; which is being protected with that information.

- the organisation and operating costs, as well as for rendering services to cit- According to article 38 of this Law, an izens in the administrative procedure and for its activities; employee in the state administration who gives protected information shall be released - issuing informative bulletins, and other forms of information; from responsibility, if it is significant to the disclosure of misuse of the official position - a web site for publishing decision measures and acts which affect the lives and corruptive conduct, as well as preven- and work of the citizens; tion of serious threats to the health and life of people and jeopardy of the environment. - other information that result from the competence and work of the holder of information. The basic objective of this Law is to provide the citizens with an adequate approach to information so that they could Sentences shall be envisaged for the holder of information, if contrary to arti- produce their own critical stance and opinion cle 6, he/she allows an access to information contrary to the provisions of this law, if of the work of the public authorities. This Law owing to that there has been caused damage to the requester, to the public or to the reduces the possibility of speculations because interest which is being protected with that information. the information will be obtained directly from the holders of information. In addition, this law The centres for social work as holders of information - possess data which will stimulate and encourage citizens to use this relate to specific victims of trafficking in human beings. The responsible persons in the right. centres for social work ought to ensure free access to information to certain requesters of information - the offices of the NRM, NGOs and other institutions that work with vic- The Law on Free Access to Information of tims of trafficking in human beings. Public Character shall become applicable as of 1st September 2006. Until this period, there ought to be In addition, the centres for social work are entitled to refuse to give informa- adopted by-laws, a statute, a rulebook for the work of the tion to a certain requester pursuant to this law, if they find that the given information commission, terms of reference and an instruction in which may jeopardise the safety of a certain person or if the requested information is a vio- way to treat the requests by citizens. lation to the protection of personal data. The centres for social work are entitled to refuse to give evidence as regards the information that they have been entrusted with by the victims of trafficking in human beings in the course of their professional duties, if by giving this information the protection of personal data is being violated. Of par-

47 The analysis of the data of the potential victims of human trafficking National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

tionnaire consisting of 26 questions answered by the With special insight on the institutional setting nominated social workers, who work on this problem of NRM as a tool for prevention and protection of the vic- Trafficking in human beings is abuse of the within the Centres for the social work in Macedonia. tims of human trafficking. victim's human rights. The protection of the rights of The analysis answered the question on who might be the persons who are the subject of trafficking in human potential victim of human trafficking in Macedonia. This The pieces of information were collected from 1 beings should be a priority of all the anti-trafficking genesis is set on two levels: Micro and mezzo level. January to 1 December 1996 and they were worked out measures. In spite of the numerous measures for pro- throughout September, October and November. tection of human rights, declarations and agree- ments, in practice, the means for dealing with traf- A. Micro level - the individual potential victim of The detected potential victim from Macedonia is ficking in human beings violate the principles of human trafficking; the person who fulfills the three elements of human traf- human rights. The mechanism for protection ought to ficking - (PROCESS - recruitment, transport, transfer, cover a wide range of diverse specialised services, B. Mezzo-level - the closer (family) and further confinement and reception; MEANS - threat, compulsion, which are focused on the concrete necessities of (friends) surrounding abduction, lie, cheat, deceiving, force; AIM - prostitu- each individual. tion, pornography, sexual exploitation, work under com- With special insight on the phenomenon of pulsion, slavery) or fulfills one or two of the sub-ele- For more successful coping with the phenom- detection the potential victim coming from Macedonia; ments and is a citizen from Macedonia. enon of trafficking in human beings, there is still room for improving the legal regulations for protec- tion of the victims. It is necessary to implement legal reforms that relate to the improvement of the legis- lation on anti-trafficking from the aspect of the vic- tim's human rights. For the purpose of a functional referral mechanism for the victims - the NRM, it is necessary to make amendments and modifications to the analyzed legal regulations that is to the Criminal Code, the Law on Criminal Procedure, the Law on Family, the Law on Social Protection, the Law on The age range of the detected potential human trafficking victim from Macedonia (source NRM, 2006) Child Protection. It would be vital in providing assis- tance to the victims of trafficking in human beings to 10 - 14 31 - 34 Over 42 co-operate with citizen groups or national non-gov- 23 - 26 8% 20% 4% ernmental organizations that are involved in the solv- 8% ing of the problems with regard to trafficking in human beings, or with the protection of victims, like the women's groups, the NGOs involved in human rights, violence over women, as well as the groups for gender equality. 19 - 22 15 - 18 16% 44% Breakdown on the data bank of the poten- tial human trafficking victims

NRM has a data bank of the potential victims of human trafficking, who come from our country. The phenomenon of this issue is worked out based on this data. This resulted from the semi-structured ques-

50 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

2. Education 3. Inclusion in the education

The level of education of the detected potential victim of human trafficking coming from Macedonia (Source NRM, 2006) Do you attend school? Source NRM 2006 Secondary Secondary No education not completed completed 16% 98% 4% 4%

Primary Secondary 2% 40% not completed YES NO 36%

5. Marital Status

The marital status of the potential victims from the human trafficking (Source NRM 2006)

4. Nationality

The nationality of the potential victims single married illegitimate divorced widowed (Source NRM 2006)

Turkish 6. The victim and the posterity Roma 4% 28% Does the victim have any children? (Source NRM, 2006)

YES 29%

Albanian Macedonian 16% 52%

NO 71%

51 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

7. Documents for identification Do you own documents for identification?

NO 36% (Source, NRM, 2006)

YES 64% Conclusions Conclusions

identification It was found out that the predominant age is 15-18 (44%) according to the data about the potential victim of human traffick- ing. However, it can be noted that the age group 10-14 has a very high percentage (20%);

8. Source of income What are the income sources for the individual? (Source NRM, 2006) The education matches their age. 40% Employed completed primary education, 36% did not in the private finish the primary education and 16% did not Other sector Black economy have any education at all. It is worrying that 4% 4% 4% 98% do not attend any form of education; i n c o m e Social aid 25% According to the nationality it can be stated that 52% belong to Macedonian, 28% to No imcome the Roma people, 4% - Albanian and Turkish 55% Begging respectively; 4%

Higher percentage of the potential victims are not married (single), and 71% do 9. Health condition Which chronic diseases does the victim suffer from? (Source NRM 2006) not have children; Mental diseases Physical diseases 61% of the potential victims of human 16% 6% No diseases trafficking did not have any documents for

h e a l t h / healthy person 6% identification at the first contact in the Centres.

Chronic diseases As far as the income is considered, Does not know of any diseases 13% 55% said that they did not have any source of 69% income, and 25% get social aid.

52 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

B. Mezzo - Level

Wider surrounding and the phenomenon of the detected potential victim of human trafficking

1. Family functionality 3. Social contacts and the trafficking

3a What kind of family does the potential victim 1. Does the victim have come from? (Source NRM 2006) 95% contact with close relatives? Functional family Dysfunctional family 9% 2. Does the victim 55% 91% have 45%

% contact with friends? 5% (Source NRM 2006) Yes No Yes No

2. Type of dysfunctional family 3b How was the victim mediated in the process of trafficking? (Source NRM 2006)

By unknown person By the family Confinement Abroad Other 18% 40% in prison 5% Disrupted family relations By the 5% 5% 32% employer Separated parents 5% 11% By friends 18% By acquaintances By relatives Divorced parents 21% 14% 5% One parent passed away 21%

53 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

4. The Phenomenon of the detected potential Macedonian victim 5. Institutional setting of NRM - prevention and protection

Process Means Goal 5a

Who has directed the victim to the Centre of Social work? (Source NRM 2006) detecting of the potential victim (Source NRM 2006)

17% 17% 14% 14% 6% 2% 10% 8% 4% 6% 2% Police NGO family legal educa- health- embass- con- other tional care ies sulates institu- institu- tions tions Explanation

Transport acceptance cheat deceiving lie treat prostitution pornography sexual exploitation work under compulsion slavery begging

What kind of services were offered by the Centres?

How the victim made contact with the trafficker(s)? Direction to the Psycho-sociological (Source NRM 2006) sheltering home support 43% 49%

By force 30% Voluntarily 70% One off Legal financial aid support 4% 4%

54 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Conclusions

91% potential human trafficking victims come from dysfunctional families

- 32% from families with distorted relations

- 21% from families where one of the parents passed away

- 21% from divorced families

- 21% from separated parents

Considering the social contacts of the potential human trafficking victims, we can state that 95% have close relations with their relatives, but this percentage is significantly lower about the contacts with their friends, while 55% do not have any contact with their friends or acquain- tances;

The erosion of the family can be seen through the fact that 40% of the families mediated in

Conclusions the trafficking. Friends with 18 % participate as mediators, and this percentage is the same referring to unknown persons and acquaintances (14%);

In the process of the detection of the potential victims these percentages of the PROCESS, MEANS and GOAL:

- 17 % transport

- 17% cheating

- 17 % deceiving

- 6% compulsion

- 2% lying

- 2% threatening

70% of the potential victims contacted with the trafficker voluntarily;

The potential victims of the trafficking were directed to the Centres by the police, family members, NRM or NGO;

At the Centres, the most common service was provided as a psychosocial support (49%), referral to shelter homes through the NRM Office (43%), one- off money aid (4%) and legal support (4%).

55 Extracts from the evaluation report (Period September 2005 - July 2006 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

EXTRACTS FROM THE EVALUATION REPORT The assessment period was realized by research through the use of questionnaires, Period: September 2005 - July 2006 specifically structured interviews, meetings with focus groups and direct monitoring.

The Consultant, Ms. Suncica Dimitrijoska is a professor at the Skopje Faculty of Philosophy - Institute for Social Work and Social Policy. She has practical experience in Purpose of the assignment the field of social work and has extensive experience in social research. This document presents extracts from the evaluation report which contains the full findings of the con- The Evaluation Report summarizes key conclusions and recommendations of sultant's assessment. the Consultant's assessment of the NRM Coordination Office and its activities within the framework of the NRM Project. While preparing the report and carrying out the actual assessment, the Consultant took into consideration all relevant project documentation, including the project description and all written material that was adopted as a result of the project. Furthermore, the consultant was familiarized with past activities of the NRM Office through previous reports and publications published by and for the organi- zation.

The main goal of the report was to conduct an assessment of the NRM Project in order to identify any future possibilities for the development and implementation of the project, as well as to improve the capacity of the NRM staff to implement a suc- cessful, professional and sustainable project which aims to address an immediate humanitarian and public service need. Specific Findings on the Project's Compatibility with its Priorities, In addition to this, the report evaluated the extent to which the current objec- the Participation of Recipients, and Information Levels tives of the project have been met in an efficient and effective way, and determined the impact of the project. The specific evaluation criteria taken into consideration There is a high level of compatibility between the priorities of the Republic of were: Macedonia and the project implemented with the support of the OSCE. 99% of the sur- veyed persons stated that they had the need for such a project and that it was of pri- ority to them, while 1% considered that there was no need for such a project. Relevance - the extent to which the project objectives were appropriate to the problems that the NRM Project was supposed to The levels of satisfaction are also very high: 98% of the surveyed persons are address; very satisfied with the effects from the project, while 2% are not satisfied with the implementation of the NRM project. Efficiency - whether the results have been achieved at reasonable costs;

Effectiveness - the extent to which the target group has benefited from the Example: In the municipality of Sveti Nikole, a social worker included in service; the focus group said that the NRM project is a big event in the CSW, because of the fact that past activities of the Center have Impact - the extent to which the project has contributed to the objec- been brought only to administrative activities, awarding finan- cial assistance for socially threatened persons, without imple- tives of the wider anti-trafficking policy and programs. menting any socio-therapeutic activities which are the basis of social work.

The participation of the partners in the project activities is satisfactory. In all The preparation of the report followed a predetermined timeline, and after municipalities where presumed victims were discovered, the centers for social work completing the preparatory and assessment period, it was finalized in September 2006. have been included without receiving any kind of additional financial support.

58 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

In the majority of cases, the work performed by the centers for social work has opment of the system itself; been on a voluntary basis, without securing any kind of benefits in regard to the work- ing hours or any compensation for working hours out of the already legally determined The most common problems that hinder the implementation of the project are working hours. the ones related to the system, especially with staffing changes, the low number of social workers, the on-going reforms in the responsible Ministries and the inadequate The success of the NRM project can also be seen from the fact that the quali- working hours of social workers. tative data shows that the participants want to be included in the project in the future. The high percentage of support is a good indicator for success of NRM in the accom- The positive effects resulting from the implementation of this project are very plishment of its mission. high and range from improving the victim identification process and raising the knowl- edge of social workers and inspectors, through supporting victims of trafficking on individual and local level, to building an institutionalized system of protection. Example: The satisfaction from the NRM project in Stip induced the social workers to begin with the standardization of the procedure for There's a high level of enhancements in the protection of victims of traffick- discovering victims of trafficking in human beings, attempting to ing, as a result of increased knowledge, motivation and enthusiasm of the staff that developing a better form of intervention, denying the repetition is working with the victims; of the interview with the victim. The interviewed persons pointed out the high level of satisfaction from the professionalism of NRM staff as well as from the high level of support provided to vic- tims by the partner NGO. Informational levels between the users are high. In general, the number of those who claim that do not have information about the project was low, they have There is a high level of cooperation between the MLSP, the CSWs and NGO, and stated that they know what kind of cooperation exists between the NRM Office, cen- in certain cities, there is slightly lower cooperation with the MoI, i.e. with the ters for social work, police and NGO's. A contribution to this positive development was inspectors. the publishing of the NRM Fact-sheet that was distributed to all participants in the proj- ect. However, in certain areas of the country where the problem of trafficking is not Approximated terminology was used when dealing theoretically with the con- that intense a lower level of familiarization was noted. cepts of identification, assistance and protection of trafficking victims.

Recommendations Conclusions The current time span of the NRM project does not allow to project valid rec- The implementation of the NRM Project is the first type of assistance of this ommendations. However, the following can be pointed out from the insight in the kind by the Ministry of Labor and Social Policy provided to public institutions - the implementation of the project: Centers for Social Work, in developing a relationship of partnership with other players in victim protection. The following conclusions can be outlined from the assessment of The enactment of adequate legal regulations on securing proper social protec- these activities: tion of trafficking victims should be pushed for, both on local and national level;

Within its scope of activities, the Ministry of Labor and Social Policy has an obli- There's a need of permanent education and monitoring of the work of social gation to provide assistance to vulnerable groups, there fore there's a high level of workers and inspector, as well as of local leaders for pro- viding social interventions; compatibility between the priorities of the country and the implementation of the NRM project; Guidelines and Standard Operating Procedures on adequate actions with trafficking victims should be drafted, which would include detailed recording of all The implementation of this project has the challenge to work with trafficking activities, both successful and non-successful; victims who have special needs and requirements, thus making the planning, imple- menting and sustaining such a project a complicated process that is accompanied with The database on trafficking victims should be further improved and protected. specific difficulties caused by individual needs of the victims and by the level of devel- Confidentiality of personal information should be respect ed and further improved; 59 National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

Young volunteers or contracted social workers should be hired in order to make a wider contribution to society;

The cooperation and coordination of activities between local and national players on the central level should be further improved;

Due to the tendency of increasing the poverty in rural environments, educa- tional/preventive activities should be implemented in rural and urban environments, which asks for the preparation of parallel projects for education of local population on prevention of trafficking;

Having in mind the influential power of the media, it is of utmost importance to continue working with representatives of the media and educate them on traffick- ing issues, especially on the need of protecting the identities of trafficking victims and the potential of stigmatization;

Having in mind that the work with trafficking victims can have an influence on the professionals, it is necessary to offer guidelines, assis-tance and protection, as well as an exchange of professional experiences;

The donations made by the OSCE, and subsequently by UNICEF, in securing adequate working space and technical equipment for work with vulnerable victims is of great value. However, it is of great importance to secure adequate working premis- es in the remaining CSWs, and thus provide adequate treatment;

Although the project has introduced the category of 'trafficking victims' in the Ministry's records, there's a further need to additionally institutionalize the concept and to introduce the same category in the Law on Social Protection, and also to determine adequate forms of protection (types of treatment and the right to social/financial assis- tance).

60 The cooperation memorandum National Referral Mechanism for the victims of trafficking in human beings

COOPERATION MEMORANDUM MINISTRY OF LABOR AND SOCIAL SERVICE/ NMR

between The Ministry of Labor and Social Service will offer help and protection to all people assumed to be vic- tims of human trafficking (sexual abuse, forced labor, forced begging, slavery etc) and it will refer and accommodate the same in shelters or other safe places. The Ministry of Labor and Social Service It will evaluate the initial needs of the victims of human trafficking and it will coordinate the protec- and tion and help available. NGO Open Gate It will inform the victims of human trafficking about their rights and status and it will monitor the re- socialization process. It will provide legal assistance for the sheltered victims and will cooperate with the competent struc- Made on this Fourteenth day of June, 2006 in Skopje tures for providing protection of witnesses and protection in life threatening situations; It will carry out analysis and assessments of the causes of human trafficking based on data, facts and information obtained during the interviews of victims. Article 1

Contracting parties NGO OPEN GATE /LA STRADA MAKEDONIJA

1. Ministry of Labor and Social Service It will accommodate the victims of human trafficking in shelters referred to by the MLSS, social serv- 2. NGO Open Gate/ La Strada Makedonija ices centers via the NMR upon their approval and will: It will provide food, clothes and other living necessities for the accommodated victims; It will provide psychological support and consultation for the victims of human trafficking; It will provide social rehabilitation, reintegration for the accommodated victims via educational and Article 2 professional training, self-employment and employment if the circumstances allow the same; Goals of Memo It will inform the MLSS about all problems referring to the wellbeing of the accommodated victims referred to by the MLSS. The goal of this Memo is the mutual cooperation and mutual information within the frames of the It will provide transportation of the victims when necessary (court procedures, family visits). The project for national mechanism for referral (NMR), the holder of which is the Ministry of Labor and return of the victim in the family shall be done upon the victims and family's consent. Social Service for the purpose of developing a standard operational procedure for referral of vic- It will mediate in the victims' contacting with their families and it will facilitate their reunion. tims of human trafficking to specialized services providing protection and development of human It will conduct analyses and assessments of the causes of human trafficking based on data, facts and rights of all people, victims of human trafficking regardless of their nationality, ethnic group, age information obtained during the interviews of the accommodated victims in shelters. and gender. It will respect the privacy and confidentiality of the information given from those being helped. Both parties of this Memo acknowledge the need of providing full acceptance and protection of the victims according to their needs and interests. The best way to provide these comprehensive services is by developing an efficient system for mutual contacts, referrals and cooperation between the parties Article 5

In order to provide successful implementation, supervision and coordination of this Memo, the parties agree to hold regular consulting meetings. Article 3

The referral procedure for the victims of human trafficking to specialized services shall be per- formed only on voluntary basis i.e. with previous consent of the person - victim of human traf- ficking. Article 6

This Memo shall enter into force when signed by the above parties. Article 4

Way of cooperation Article 7 The Ministry of Labor and Social Service and Open Gate agreed their mutual cooperation to be con- ducted in the following way: Any possible amendments of this Memo shall be made upon both parties' consent.

63 Photo Gallery PHOTO GALLERY PHOTO GALLERY N O T E S . . . N O T E S . . .

Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Oddelenie za unapreduvawe na ramnopravnosta pome\u polovite

Skopje 2005-2006 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Oddelenie za unapreduvawe na ramnopravnosta pome\u polovite

Skopje 2005-2006 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

ODDELENIE ZA UNAPREDUVAWE NA RAMNOPRAVNOSTA POME|U POLOVITE

So odluka na Vladata na RM, vo januari 1997 godina, formirano e Oddelenieto za unapreduvawe na ramnopravnosta pome\u polovite (OURP) vo ramkite na Ministerstvoto za trud i socijalna politika.

Osnovna funkcija na OURP e pozitivno da vlijae na unapreduvaweto na polo`bata na `enata i da ja promovira ramnopravnosta pome\u polovite vo soglasnost so me\unarodnite konvencii koi Republika Makedonija gi ratifikuvala, obezbeduvaj]i im na `enite celosno u`ivawe na ~ovekovite prava. Vakvata funkcija OURP ja sproveduva preku inicirawe na konkretni aktivnosti od Nacionalniot plan za akcija za polova ramnopravnost, usvoen od Vladata na RM vo 1999 godina, so cel da se postignat celite i pri- oritetite dadeni vo istiot.

Isto taka, OURP gi koordinira aktivnostite od oblasta na rodovata ramnopravnost na nivo na vladini institucii, preku razgleduvawe na zakonite, podzakonskite akti i re[enijata koi gi predlaga Vladata na RM so davawe na svoi predlozi i inicijativi za nadminuvawe na problemite so koi se soo~uvaat `enite vo RM. OURP istovremeno sorabotuva i poddr`uva golem broj aktivnosti inicirani od strana na nevladinite organizacii.

So donesuvaweto na Zakonot za ednakvi mo`nosti na `enite i ma`ite, edna od osnovnite nadle`nosti na OURP e implementirawe na Zakonot, kako i sledewe i nad- zor nad sproveduvaweto na ovoj zakon.

Kontakt - informacii: Oddelenie za unapreduvawe na ramnopravnosta pome\u polovite Kancelarija na Nacionalen mehanizam za upatuvawe Dame Gruev br.14 1000 Skopje Tel./faks: 02/3129308; Tel.: 02/3120 569; 02/3106-469 e-mail: nmuofficemk@yahoo.com

Podgotveno od proektniot tim: Elena Grozdanova - rakovoditel na OURP Svetlana Cvetkovska - koordinator na kancelarija na NMU Igor Vasevski - terenski koordinator Len~e Koceva - praven sovetnik

Dizajn: Pol R. Adams za Tetragon Pe~atewe i produkcija: Tetragon

Publikacijata e otpe~atena so poddr[ka na Nabquduva~kata misija na OBSE vo Skopje.

Sodr`inata na ova izdanie ne zna~i deka sekoga[ gi odrazuva pogledite ili stavovite na nabquduva~kata misija na OBSE vo Skopje. Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

SODR@INA

Voved..........................................................................................................................................9

.............01 Zalo`bite na Ministerstvo za trud i socijalna politika vo borbata protiv trgovija so lu\e...............12

.............02 Poddr[ka i sorabotka na OBSE (Organizacija za Bezbednost i Sorabotka vo Evropa Nabquduva~ka Misija vo Skopje)........13

.............03 Sorabotka pome\u MVR i NMU na poleto na borbata protiv trgovijata so lu\e/deca..........................16

.............04 Sorabotka so Otvorena porta......................................................................................................16

.............05 Sorabotka so IOM (Internacionalna Organizacija za Migracija)...........................................................17

.............06 Izve[taj na NMU 2005-2006......................................................................................................... 17

.............07 Analiza na kapacitetite na nominiranite socijalni rabotnici........................................................ 23

.............08 Izve[taj za postojnata zakonska regulativa................................................................................... 34

.............09 Analiza na bazata na podatoci za potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e........................................50

.............10 IZVADOCI od izve[tajot za evaluacija (Period: septemvri 2005 - juli 2006).......................................58

.............11 Memorandum za sorabotka.......................................................................................................... 63

.............12 Foto Galerija............................................................................................................................ 66 Voved Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

VOVED

\e na me\unarod- e deka 600.000 do 800.000 lu so l u \e za 2 00 5 g od i na S t ejt Departmentot informira[ sob en o n a s eks u al n a eksploatacija, Vo svojot izve[taj za trgovija ~ iw a - ` r tv i n a n ajr azli ~n i formi na eksploatacija, a o ) o k ol u 4 0% od vkupniot niv se `eni i devo j isto taka izve[taj od 2005-t a no nivo se trguvani, 80% od S po r e d M e\ u n ar o d nata organizacija na trudot ( o rga ni. prisilna rabota i trgovija so oatacija se `eni i devoj~iwa . d `rtvite na seksualna ekspl broj na `rtvi se deca, 98% o i ja inten- ojba, [to sozdava siroma[tija Evro pa e vo tesn a vrsk a so politi~kata i ekonomskata sost n vo Intenzitetot na ovoj fenome esto ja so~inuvaat `eni. zivira migracijata, koja naj~ kiot razvoj i va i da u~estvuva vo ekonoms pska ta poli tika , od edna strana, mora da gi poddr`u na trgo vija so lu\e . Od druga n. Evro vi Predizvikot za Evropa e dvoe ~nio t regi on, koi se naj~ esto zemji na poteklo na `rt vo sora botk a so soci- od centralniot i isto poddr[ka i pomo[ na `rtvite socijalnata za[tita na zemjite mor a da razv ivaa t mehanizmi za sistematska dest inac ija strana, evropskite dr`avi na organizacii. jalnite partneri i nevladinite acija, izraboti trgovija so lu\e i ilegalna migr no for mir anio t Nac iona len komitet za borba protiv va` ni pozi tivn i rezu ltati. Na[ata dr`ava preku specijal vija so lu\e i ileg alna migracija. Planot ve]e postigna za borba protiv trgo Strategija i Nacionalen plan vid deka proble- to i kontinuirano, imaj]i pred za trud i soci jaln a poli tika vo ovie aktivnosti e cvrs U~estvoto na Ministerstvoto prioriteti. i decata e eden od politi~kite mot so nasilstvoto vrz `enite vo borbata pro- eniran vo ramki na naporite stvo e kom plek sen, toj mor a da bide razgleduvan i prev Fenomenot na modernoto rop kr[eweto na ~ovekovite prav a. , prevencija i kaznuvawe na tiv organiziraniot kriminal potrebno e lno i adekvatno. Toa [to e fen ome n akci ja od stra na samo na dr`avata ne e dovo da sora botu va i akti vno da gi a ovoj a Da se prevenira ili eliminir odni te orga niza cii i gra\ anskiot sektor. Dr`avata treb institucii, me\unar inira ovoj fenomen. sorabotka pome\u vladinite so cel da se: prevenira i elim r`u va napo rite na nevl adinite organizacii i ponatamu kon podd testvenata struktura tuku i we na inte rven ciit e ne samo kon obnovuvawe na op[ pro tiv trgo vijat a so diktira naso~uva ite. Vo isto vreme, borbata Borbata protiv nasilstvoto kovi prav a, a osobeno na pravata na `en gi inst ituc iite. o na osno vnit e ~ove op[testvoto razg radu vaj]i zacvrstuvawe na po~ituvawet ot se pro[iruva direktno vo sekoj od nas, zatoa [to problem lu\e bara mobilizirawe na

Problemot né zasega site.

Minister, Qup~o Me[kov

9 Zalo`bite na Ministerstvoto za trud i socijalna politika vo borbata protiv trgovijata so lu\e

Poddr[ka i sorabotka na Organizacija za Bezbednost i Sorabotka vo Evropa Nabquduva~ka Misija vo Skopje Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Zalo`bite na Ministerstvoto za trud i socijalna politika vo - podigawe na javnata svest vo smisla na preventivni aktivnosti, a vo borbata protiv trgovijata so lu\e neposrednata pomo[ na `rtvite ve]e sorabotuvaat so kancelarijata na nacionalniot mehanizam za upatuvawe vo Ministerstvoto za trud i socijalna politika. So cel uspe[na realizacija na ovie aktivnosti i voedna~en pristap Vo soglasnost so interesite i naporite na me\unarodnata zaednica vo stru~nata rabota na site centri za socijalna rabota, Ministerstvoto za za zaedni~ko dejstvuvawe vo spre~uvaweto na trgovijata so lu\e i imple- trud i socijalna politika ]e propi[e odreden broj na stru~ni dokumenti za mentacija na Nacionalnata programa za borba protiv trgovija so lu\e i ile- [to ]e bidat anga`irani relevantni institucii i eksperti. galna migracija, Ministerstvoto za trud i socijalna politika gi intenzivi- ra, nadgradi i pro[iri merkite i aktivnostite za prevencija i za[tita na Imaj]i go predvid faktot deka za uspe[na realizacija na ovie `rtvite na trgovija so lu\e, osobeno so `eni i deca. aktivnosti se potrebni i soodvetni prostorni i tehni~ki uslovi za rabota so `rtvite na trgovija osobeno so decata, Ministerstvoto za trud i socijal- Vo toj kontekst, vo Ministerstvoto za trud i socijalna politika od na politika vo sorabotka so misijata na OBSE vo Republika Makedonija i septemvri 2005 godina uspe[no funkcionira kancelarijata na Nacionalniot kancelarijata na UNICEF obezbedi kancelariski mebel i tehni~ka oprema mehanizam za upatuvawe, formirana vo ramkite na proektot [to go real- za 15 centri za socijalna rabota, no i za kancelarijata na Sojuzot na orga- iziraa Ministerstvoto za trud i socijalna politika i Nacionalnata komisi- nizacii na socijalnite rabotnici na Republika Makedonija, kade ]e ja za borba protiv trgovija so lu\e i ilegalna migracija vo sorabotka so mis- funkcionira kancelarijata na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe. ijata na OBSE vo Republika Makedonija. Vo ovoj proekt se vklu~eni centrite za socijalna rabota, lokalnite institucii, nevladinite organizacii, Sojuzot So cel kontinuirano jaknewe na stru~nite profili vo nadle`nite na organizacii na socijalnite rabotnici i komisiite za rodova ramno- centri za socijalna rabota so poddr[ka na Me\unarodnata organizacija za pravnost od edinicite na lokalnata samouprava. migracii - IOM, bea organizirani [est seminari i dopolnitelno educi- rani 120 socijalni rabotnici i ~lenovi na komisiite za rodova ramno- Kancelarijata za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e promovira pravnost vo nekolku edinici na lokalnata samouprava. Isto taka bea real- edna dobra praksa na demokratsko gradewe na institucii, preku unapredu- izirani 4 seminari za obuka na psiholozi, pedagozi i pravnici vo koi bea vawe i koordinirawe na efektivnite vrski pome\u dr`avnite institucii i vklu~eni i nevladini organizacii. Vo izminatiot period Ministerstvoto za gra|anskoto op[testvo, no isto taka gi informirame javnosta i dr`avnite trud i socijalna politika vo sorabotka so kancelarijata na UNICEF orga- organi deka e potrebno menuvawe na percepcijata za trgovijata so lu\e, so nizira[e specijalna obuka za nominiranite socijalni rabotnici od 27 cen- cel da se sfati deka trgovijata so lu\e e flagrantno kr[ewe na ~ovekovite tri za socijalna rabota i deta[iranite inspektorite za borba protiv trgov- prava na `rtvata. Neposredni nositeli na site aktivnosti vo oblasta na ija so deca vo Ministerstvoto za vnatre[ni raboti, [to zna~i deka minis- socijalnata za[tita za prevencija i namaluvawe na trgovijata so lu\e na terstvoto kontinuirano prodol`uva da realizira aktivnosti od vakov karak- lokalno nivo se centrite za socijalna rabota. ter, a sé so cel da se namali ovoj vid na kriminal vo na[ata dr`ava. Vo ramkite na sorabotkata so UNICEF, ministerstvoto izraboti i Programa Imaj]i predvid deka centrite za socijalna rabota se funkcionalni za resocijalizacija i reintegracija na deca-`rtvi na trgovija so lu\e, vo institucii koi izvr[uvaat brojni zada~i vo ostvaruvaweto na preventivnite vrska so koja vo tek e realizacija na obuki so stru~nite timovi na centrite aktivnosti vo socijalnata za[tita, sekojdnevno se sretnuvaat so najrazli~ni za socijalna rabota. kategorii na gra\ani, osobeno so `eni i deca koi mo`at da bidat potenci- jalni `rtvi na trgovija so lu\e. Ministerstvoto za trud i socijalna politika i koordinativnata Ostvaruvaj]i gi svoite aktivnosti preku interdisciplinarna timska rabota kancelarija na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe i ponatamu ]e go vo koja se vklu~eni i socijalnite rabotnici koi pretstavuvaat nose~ki kadar poddr`uvaat sozdavaweto na ramkata za sorabotka na site nadle`ni vo centrite za socijalna rabota, vo natamo[niot period svojata rabota ]e dr`avni institucii, so [to Republika Makedonija ]e mo`e da gi ispolni treba da ja naso~at vo aktivnosti za prevencija i za[tita na `rtvite na sopstvenite obvrski za za[tita i unapreduvawe na ~ovekovite prava na trgovija so lu\e osobeno deca. `rtvite na trgovija so lu\e, vo koordinacija i strate[ko partnerstvo so gra\anskoto op[testvo i drugite u~esnici koi rabotat na ova pole.

Centrite za socijalna rabota svojata rabota ]e ja realiziraat preku: - otkrivawe ili prepoznavawe na `rtvite na trgovija so lu\e, - davawe pomo[ i za[tita, gradewe mre`a na sorabotka na lokalno Elena Grozdanova, nivo, rakovoditel na OURP 12 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Poddr[ka i sorabotka so nabquduva~kata misija cesot koj vodi kon identifikacijata na `rtvite funkcionira, isto taka na Organizacija za Bezbednost i Sorabotka vo Evropa blagodarenie na odli~nata rabota na socijalnite rabotnici niz zemjata. Iako pove]eto od socijalnite rabotnici bea po~etnici vo arenata za borba Nabquduva~ka Misija vo Skopje protiv trgovija so lu\e, tie demonstriraa i posvetenost i profesional- izam. Pospecifi~no, vakviot pozitiven rezultat isto taka pridonese vo Ka`ano so terminologijata na Organizacija za Bezbednost i popreciznata procenka na razmerot na ovaa pojava. Isto taka, pokraj pri- Sorabotka vo Evropa Nabquduva~ka Misija vo Skopje, Nacionalniot meha- donesot vo pribirawe i obrabotka na verodostojni podatoci, pridonese i nizam za upatuvawe (NMU) pretstavuva eden sistem za sorabotka preku koj vo identifikuvaweto na trendovite i modelite. dr`avnite institucii gi ispolnuvaat svoite obvrski za za[tita i promocija na ~ovekovite prava na `rtvite od trgovija so lu\e, pritoa koordiniraj]i gi Vtorata glavna cel, podobruvaweto na koordinacijata na nivnite napori vo edno strate[ko partnerstvo so gra\anskoto op[testvo. raspolo`livata poddr[ka, isto taka bele`i eden siguren napredok. Vo Ponatamu, NMU raboti na podobruvawe na nacionalnata politika i proce- dene[no vreme, instituciite [to obezbeduvaat pomo[ se mnogu podobro duri za [irok obem na pra[awa vo vrska so `rtvite, kako [to se propisite koordinirani blagodarenie na vodstvoto na edno centralno koordinativno za prestoj i repatrijacija, kompenzacija na `rtvi i za[tita na svedoci. telo, odnosno kancelarijata na NMU, so [to se izbegnuva udvojuvawe na Va`no e toa [to NMU mo`e da postavi referentni to~ki so cel da se naporite. proceni dali dr`avnite celi za borba protiv trgovija so lu\e se ostvareni. Sorabotkata pome\u vladinite i nevladinite pretstavnici e Strukturata na eden NMU varira vo sekoja zemja. Sproveduvaweto na zna~itelno podobrena i e regulirana so ad hoc memorandumi za sorabotka. edna seopfatna politika za borba protiv trgovija so lu\e, koja e zasnovana Vakvoto re[enie gi odrazuva najdobrite evropski praksi i istovremeno gi na ~ovekovite prava, treba da se gleda kako eden element na demokratsko i usoglasuva doma[nite mehanizmi so evropskite i me\unarodnite standardi. transparentno upravuvawe, zasnovano na vladeeweto na pravoto. Ottamu, Klu~nata uloga na gra\anskoto op[testvo stana poo~igledna vo oblastite gradeweto i jakneweto na relevantnite lokalni i nacionalni institucii e povrzani so prevencija i pomo[, kade [to gra\anskoto op[testvo odigra klu~en preduslov za efikasni merki vo borbata protiv trgovijata so lu\e. klu~na uloga preku nadopolnuvawe na funkciite na vladinite tela. Isto taka, dostignuvawata na ovoj mehanizam se predmet na periodi~ni eval- uacii, sé so cel da se identifikuvaat odredeni nedostatoci i istiot da se Stabilniot napredok koj e postignat do denes, mo`e dopolnitelno da adaptira soglasno so razvienite potrebi i uslovi. Lokalno, NMU be[e se unapredi preku soo~uvawe so preostanatite nedostatoci vo oblasta na dizajniran zemaj]i gi predvid doma[nite okolnosti i be[e prilagoden so goneweto na storitelite, za[titata na `rtvite i operativnite postapki. cel da gi zadovoli potrebite na zemjata. Organite na progonot treba da ja podobrat sorabotkata so drugite organi od NMU, koi[to se vklu~eni vo fazata na identifikacija. Bez vakvoto Centralen del na sekoj NMU e procesot na locirawe i identifiku- podobruvawe, ]e prodol`i necelosnoto sledewe vo oblasta na istra`nata vawe na mo`nite `rtvi na trgovija lu\e, koi se op[to poznati kako "pret- postapka, krivi~noto gonewe na storitelite i kompenzacijata na `rtvite. Vo postaveni trguvani lica". Ovoj proces gi vklu~uva site razli~ni organizacii vrska so operativnite postapki, se javuva potreba od naso~uvawe na pogole- involvirani vo NMU, koi treba da sorabotuvaat so cel da se obezbedi mi napori za postignuvawe na konsenzus pome\u site u~esnici, so cel da se pomo[ na ovie pretpostaveni `rtvi, preku nivno upatuvawe do specijal- promovira sopstveni[tvoto vrz ovie proceduri. izirani slu`bi. Ministerstvoto za trud i socijalna politika ja potvrdi sop- stvenata uloga i odgovornost vo ovaa oblast i go napravi prviot ~ekor vo Mu izrazuvam moe osobeno priznanie na Ministerstvoto za trud i mobiliziraweto na odgovorot na trgovijata so lu\e niz celata zemja. Ovoj socijalna politika, za brzoto osnovawe na kancelarijata na NMU, kako i za prv ~ekor ne be[e lesno da se napravi. Sproveduvaweto na proektot demonstriraweto na posvetenost i entuzijazam vo vospostavuvaweto na ovoj zapo~na vo septemvri 2005 godina, preku prvi~na procenka i obemni kon- mehanizam. Bi sakala da izrazam blagodarnost do UNICEF i IOM za sultacii so relevantnite u~esnici. Nekolku meseci podocna, koordinativ- nivniot pridones i poddr[ka preku inicijativite za obuka. nata kancelarija na NMU be[e osnovana vo ramkite na ministerstvoto, odnosno Oddelenieto za unapreduvawe na rodovata ednakvost. Potoa Site ovie napori imaat cel da gi za[titat `rtvite i da im obezbe- rabotite navistina zapo~naa da se dvi`at. Po zavr[uvaweto na po~etnite dat neophodna pomo[, so cel da se obezbedi nivna blagosostojba i reinte- koordinativni zada~i i obezbeduvaweto na poddr[kata od klu~nite igra~i, gracija vo op[testvoto. koordinativnata kancelarija na NMU gi sprovede prvite upatuvawa. Denes, blagodarej]i na licata vraboteni vo kancelarijata na NMU, so gordost mo`e da ka`eme deka konceptot i ovoj proekt se dobro poznati i ceneti niz cela- Monika Portiqo, ta zemja: vo centrite za socijalna rabota, partnerite od nevladinite orga- vi[ oficer za vladeewe na pravoto, nizacii i kontakt-licata vo drugite ministerstva. Organizacija za Bezbednost i Sorabotka vo Evropa Nabquduva~ka Misija vo Skopje Dosega dvete glavni celi se postignati. Imeno, se doka`a deka pro- 13 Sorabotka pome\u MVR i NMU na poleto na borbata protiv trgovijata so lu\e/deca

Sorabotka so IOM (Internacionalna Organizacija za Migracija)

Izve[taj za NMU 2005-2006 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Sorabotka pome\u MVR prodol`uvawe so obuki i seminari za gradewe na isto taka se obu~eni desette lokalni konisii za institucionalnite kapaciteti, vostanovuvaweto na rodova ramnopravnost. i NMU na poleto na - Sproveduvawe na obuki za profesionalci edinstven informativen sistem; informativno- borbata protiv trgovijata so lu\e/deca propagandnoto vlijanie vrz javnoto mislewe, kako i koj rabotat vo Centrite za socijalna rabota niz oficijalizirawe na me\usebnata komunikacija. zemjata i lokalni NVO pertneri - 96 profesional- Za odbele`uvawe e osobeno dobrata ci od CSR i lokalnite NVO-cii dobija obuki za Poa\aj]i od faktot deka trgovijata so lu\e trgovijata za lu\e i intervjuirawe so `rtvi na pretstavuva seriozno kr[ewe na fundamentalnite sorabotka na NMU i Podgrupata za borba protiv trgovija so deca na planot na borbata protiv ovoj trgovija. ~ovekovi prava koe dr`avite imaat dol`nost da go - Sproveduvawe na osnovni mikro-proekti spre~at, MVR vo delot na svoite nadle`nosti vo kriminal, so cel za[tita na decata vo Republika Makedonija od trgovija i eksploatacija i davawe za prevencija - vkupno 5 mikro proekti se sprove- ramkite na Oddelot za organiziran kriminal deni: Dva (2) vo CSR Ko~ani, Dva (2) vo CSR Bitola, formira posebno oddelenie so cel organizirano apsoluten prioritet na pravata i interesite na decata soglasno so Akcionen plan za spre~uvawe na i eden od Oddelenieto za unapreduvawe na polova- da se sprotivstavuva na site oblici na trgovijata so ta ramnopravnost i kancelarijata na Nacionalniot lu\e vo zemjata i da vospostavi doma[na i me\unar- trgovijata so deca ~ija implementacija sledi. mehanizam za Upatuvawe (naso~eni kon ranlivite odna sorabotka so zadol`eni institucii, agencii i grupi i rabota na podigawe na svesta i prevencija slu`bi od drugite ministerstva pri Vladata na Glaven inspektor vo Oddelenie za borba protiv trgovija so lu\e vo borbata protiv trgovijata so lu\e i utvrduvawe Republika Makedonija, kako i me\unarodni i na profesionalci od razli~ni profili koj rabotat doma[ni NVO. i pretsedava~ na Podgrupa za borba protiv trgovija so deca na lokalno nivo mo`at da doprinesat za prevenci- Sanija Burageva jata vo trgovijata so lu\e vo lokalnata zaednica). Ministerstvoto za vnatre[ni raboti - - Aktivno u~estvo vo Direktna asistencija i Oddelenieto za borba protiv trgovija so lu\e i upatuvawe vo uslugite na rabotnata grupa. drug nasilen kriminal i Ministerstvoto za trud i - U~estvo na Sostanocite na Upravuva~kiot socijalna politika - Nacionalniot mehanizam za Odbor vklu~uvawe vo procesot na odlu~uvawe upatuvawe (NMU), vo izminatiot period razvija Socijalni rabotnici - Sorabotka IOM preku celoto proektno sproveduvawe. edinstven model na institucionalna sorabotka i (Internacionalna Organizacija za komunikacija pome\u instituciite i izvr[itelite. Migracija)/MTSP Vklu~uvawe na MTSP/OUPR vo nacional- Oddelenieto za borba protiv trgovijata so nite aktivnosti protiv trgovijata od glavno zna~ewe lu\e aktivno sorabotuva so instituciite na siste- posebno vo oblasta na prevencijata na trgovijata so mot, vklu~itelno i NMU, na pove]e nivoa: preven- Prethodnata vospostavena odli~a sorabot- lu\e, predvremeno identifikuvawe vo procesot na cija, intervencija, za[tita i edukacija, a klu~ot na ka pome\u Me\unarodna organizacija za Migracii i trgovijata so lu\e i pravilno upatuvawe na `rtvite dobrata sorabotka le`i vo po~ituvawe na Ministerstvoto za trud i socijalna politika be[e na trgovija so lu\e i efektovna podr[ka i reinte- nadle`nostite i pristap na timsko dejstvuvawe so unapredena preku operacionalna dimenzija so gracija na trguvanata `rtva. Ministerstvoto za profesionalno gradewe kapaciteti i sozdavawe na implimentacija na “” Protiv trgovijata: Prevencija trud i socijalna politika isto taka direktno mre`a na stru~ni rabotnici. i aktivnosti za zajaknuvawe na kapacitetite vo u~estvuva[e vo direktna servisna asistencija na Kosovo i Makedonika” proekt koj e podr`an od stranski `rtvi (nezna~itelen broj) preku davawe Vo taa nasoka, za odbele`uvawe se sprove- strana na Vladata na Finska. na odmerena socijalna za[tita (vo privremena denite edukacii vo organizacija na NMU, forma na staratelstvo) maloletnici `rtvi na poddr`ani od OBSE i UNICEF, za deta[iranite So ovoj proekt IOM Skopje i trgovija. socijalni rabotnici zadol`eni za borba protiv Ministerstvoto za trud i socijalna politika trgovija so lu\e i deca koi bea celna grupa na cik- (MTSP) posebno so Oddelennieto za unapreduvawe IOM Skopje i kancelarijata na lus obuki - seminari za trgovija so lu\e, so cel na ramnopravnosta pome\u polovite i Nacionalniot Mehanizam za Upatuvawe iniciraa a stru~no postapuvawe, vodewe adekvatno intervju i Kancelarijata na Nacionalniot Mehanizam za koordiniran pristap za direktna asistencija vo me\usebno zapoznavawe zaradi prezemawe koor- Upatuvawe sorabotuvaa vo realizacijata na pove]e procesot na resocijalizacija na doma[nite `rtvi dinirani aktivnosti vo regionite od kade doa\aat. aktivnosti kako slednive: na trgovija.

Prodlabo~uvawe, unapreduvawe na - Sproveduvawe na obuki sesii za socijal- IOM silno veruva deka preku zgolemuvawe sorabotkata i zaedni~ki aktivnosti za realizacija nite rabotnici i ~lenovite na Komisiite za polova na lokalnite i centralnite kapaciteti na vo naredniot period pome\u MVR i NMU ]e se odvi- ramnopravnost vo lokalnite zaednici vo Ministerstvoto za trud i socijalna politika na vaat vo nasoka na pravilna i brza identifikacija na Makedonija - vo periodot na April - Juni 2006. So Republika Makedonija ]e ja razvie anga`iranosta i `rtvite na trgovijata, davawe poddr[ka, vra]awe i pette treninzi se obu~eni 116 socijalni rabotnici efikasnosta na akterite vklu~eni vo borbata pro- reintegracija na `rtvite, osobeno decata-`rtvi, od 27 Centri za socijalna rabota niz celata zemja tiv trgovijata so lu\e.

16 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Preporaki od NVO "Otvorena porta" - La uslugite [to im gi nudime na klientite. inspektori od MVR za borba protiv trgovija so Se nadevame deka dosega[nata uspe[na sorabotka lu\e, stru~nite timovi od CSR (psiholog, peda- Strada Makedonija do Nacionalniot meha - ]e prodol`i i ponatamu. gog i pravnik), komisiite za rodova ednakvost nizam za upatuvawe pri MTSP od lokalnite edinici i NVO. NVO "Otvorena porta" - La Strada Makedonija NVO "Otvorena porta" - La Strada Nominiranite 58 socijalni rabotnici Makedonija e organizacija koja aktivno raboti na pominaa 3 obuki (edna osnovna obuka za borba poleto na borba protiv trgovija so lu\e preku sled- protiv trgovija so lu|e i dve specijalizirani nive programi: informirawe i lobirawe, preven- obuki za rabota so `rtvite na trgovija so lu\e cija i edukacija i direktna poddr[ka na `rtvi od i rabota so deca-`rtvi na trgovija). Vo obuka- trgovija so lu\e. ta za rabota so deca-`rtvi na trgovija bea Vo sklop na programata za davawe direktna vklu~eni 20 inspektori od MVR , deta[irani za poddr[ka na `rtvi od trgovija so lu\e, od juli 2005 Nacionalen mehanizam za upatuvawe borba protiv trgovija so lu[e, inspektori koi godina zapo~na so rabota proektot Rezidencija - Izve[taj za septemvri 2005 - rabotat na problemot so maloletni~ka Prifatili[te za zgri`uvawe na `rtvi od trgovija delikvencija i so semejno nasilstvo. so lu\e. dekemvri 2006 Dopolnitelno za osnovniot tip na Vo izminatiot period bea zgri`eni vkupno Ministerstvoto za trud i socijalna obuka bea obu~eni u[te 116 socijalni rabotni- 13 klienti od slednive kategorii: pretpostaveni, politika od septemvri 2005 godina go real- ci, 96 lica od stru~nite timovi, 20 lica od potencijalni i `rtvi na trgovija so lu\e. Na~inot na izira proektot Nacionalen mehanizam za komisiite za ednakvi mo`nosti na `enite i upatuvawe na `rtvite e sleden: Nacionalniot meh- upatuvawe (NMU) so poddr[ka na Misijata na ma`ite vo edinicite na lokalnata samouprava anizam za upatuvawe, MVR, SOS-linija za pomo[ OBSE vo Skopje. i 30 pretstavnici na NVO od razli~ni gradovi. od trgovija so lu\e, kako i lokalni i regionalni nevladini organizaci. Proektot ovozmo`uva institucional- iziran i operacionaliziran Nacionalen meha- Od osobena va`nost za na~inot na upatu- nizam za upatuvawe (NMU), so cel da go zajakne vawe na `rtvite od trgovijata so lu\e e kapacitetot na dr`avata za obezbeduvawe na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe pri MTSP. adekvatna identifikacija, pomo[ i za[tita, Na 14 juli 2006 godina NVO "Otvorena porta" i bazirani na me\unarodnite ~ovekovi prava, na MTSP/NMU potpi[aa memorandum za sorabotka, Opremuvawe na kancelarii site `rtvi na trgovija so lu\e, osobeno na mal- kade se utvrdija procedurite i na~inite na oletnicite, bez ogled na nacionalnosta, sorabotka sé so cel da se podobrat uslugite na etni~kata pripadnost, vozrasta ili polot. Donacijata od kompjuterska oprema i `rtvite od trgovija so lu\e. So otvoraweto na kancelariski mebel obezbedena od OBSE, inici- kancelarijata na Nacionalniot mehanizam za upatu- Vo koordinativnata kancelarija na NMU ra[e pozitiven napredok vo logisti~kata poddr[ka vawe bea preprateni vo Prifatili[teto 4 slu~ai na ovoj proekt raboti tim od ~etiri ~lena i na CSR niz zemjata, kako i pristojni uslovi za rab- na `rtvi na trgovija so lu\e. toa: konsultant, koordinator na proektot, ota na socijalnite rabotnici. Inicijalnata donaci- terenski koordinator i praven zastapnik. ja na osum CSR od strana na OBSE, kako i pozi- Ovoj podatok uka`uva na faktot deka pos- tivnoto vlijanie na rabotata na centrite vlijae[e toeweto na NMU e potreben pri procesot na pre- na ohrabruvaweto na UNICEF dopolnitelno da poznavawe, upatuvawe, kako i pri procesot na opremi u[te sedum centri i naedno adaptiraj]i 15 reintegracija na `rtvite od trgovija so lu\e. Realizirani aktivnosti CSR vo prijatni detski kat~iwa. Ovie kancelarii funkcioniraat vo CSR vo: Tetovo, Ki~evo, Debar, Naedno, preku Nacionalniot mehanizam za Edukacii Ohrid, Bitola, Prilep, Veles, Ko~ani, Strumica, upatuvawe se podobreni kontaktite so centrite za Del~evo, Kumanovo, Kriva Palanka, Struga, socijalna rabota, zna~ajni pri procesot na reinte- Centrite za socijalna rabota (CSR) se Gevgelija i {tip. gracija i resocijalizacija na klientite smesteni vo edni od glavnite akteri vo identifikacijata i prifatili[teto. upatuvaweto na `rtvite do dostapnata pomo[. Ovie kancelarii slu`at za rabota so Za sistematskoto gradewe na kapacitetite na potencijalni `rtvi na trgovija so lu\e, za rabota so Blagodarenie na Nacionalniot mehanizam socijalnite rabotnici be[e odr`ana serija od maloletni lica, i istite mo`at da gi koristat i za upatuvawe, `rtvite na trgovija so lu\e se 14 seminari poddr`ani od OBSE, UNICEF i deta[iranite inspektori za borba protiv trgovija informirani za postoewe na prifatili[teto i za IOM, vo koi bea vklu~eni i deta[iranite so lu\e, kako i istra`nite sudii.

17 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Baza na podatoci Studiski poseti Kancelarijata na NMU vodi elektronska i pe~atena baza na podatoci, koja sodr`i informacii za site Vo tekot na 2006 godina kancelarijata aktivnosti za individualni slu~ai. Vo tekot na 2006 godina, vo kancelarijata na NMU od centrite za socijalna na NMU organizira[e i implementira[e dve rabota se dostaveni podatoci za 23 slu~ai na identifikuvani i potencijalni `rtvi na trgovija so lu\e. ^etiri od studiski poseti vo Albanija i Bugarija (vo 2005 niv preku NMU bea upateni do prifatili[teto na "Otvorena porta", a drugite se vrateni vo semejstvata. Vo dva godina studiska poseta vo Srbija za 10 lica). CSR se koordinira[e postavuvawe na vremen staratel za 4 maloletni lica, stranski dr`avjani smesteni vo Studiskata poseta vo Albanija, potpomognata od Tranzitniot centar, a preku nadle`nite ministerstva se koordinira[e utvrduvaweto na mo`nostite za repatri- strana na "Terres des Hommes" i partnerite od jacija na decata vo mati~nite dr`avi. Albanija, se ostvari od 7 do 10 maj 2006 godina. Na nea u~estvuvaa 10 ~lenovi od nacionalnata Za 4 makedonski dr`avjanki se koordinira[e postapka za procenka na semejstva i utvrduvawe na delegacija so~ineta od socijalni rabotnici, mo`nosti za nivno vra]awe i prifa]awe vo Makedonija. direktori na centrite za socijalna rabota i personalot od kancelarijata na NMU. Koordinativnata kancelarija sozdade nekolku dokumenti za baza na podatoci, koi sodr`at informacii Kancelarijata na NMU, od 11 do 13 juni 2006 za organizaciite koi ovozmo`uvaat uslugi za `rtvite od trgovija, kako i informacii za servisite koi se ovoz- godina, organizira[e i realizira[e studiska mo`eni od samata kancelarija na NMU. Za taa cel, site CSR vo zemjata bea kontaktirani so cel tie da obezbe- poseta i vo Sofija, Bugarija, za pet lica, potpo- dat i postojano da dostavuvaat izve[tai za pomo[ta koja im e dadena na `rtvite. Dopolnitelno, se razvi stan- mognata od GTF na Paktot za stabilnost vo dardiziran pra[alnik za evidencija i za rabota na slu~ai, no i analiza na podatoci i razmena na informacii Bugarija. Studiskata poseta ima[e cel razmena so cel da se dobijat posigurni fakti za idnite procesuirawa. Ovie podatoci postojano se nadopolnuvaat vo baza- na iskustvata i "u~ewe na lekcijata" od strana ta na podatoci na NMU. na socijalnite rabotnici koi se del od NMU i instituciite, me\unarodnite organizacii i Pozitivno dostignuvawe e deka od strana na Zavodot za socijalni dejnosti se izraboteni takanare~enite NVO koi rabotat na poleto na prevencija i instrumenti za socijalni institucii vo listite za evidencija za CSR kade kako nova kategorija na korisnici e za[tita na `rtvite od trgovija so lu\e vo vovedena - `rtvi na trgovija so lu\e. Kancelarijata na NMU, isto taka, raboti zaedno so Zavodot za socijalni sosednite zemji. dejnosti na podgotovkata na Pra[alnikot za `rtvi na trgovija so lu\e, kako del od listata na evidencija, so cel da se soberat unificirani podatoci koi ]e bidat obraboteni vo idnina. Kako posebna komponenta na data-bazata e i baza na podatoci za site individui [to primile obuki za pra[awa vrzani za trgovija so lu\e. Upatuvawe Treta komponenta vo data-bazata se podatocite dobieni od istra`uvaweto za kapacitetite na nominiran- ite socijalni rabotnici vo NMU. Dobienite podatoci se strukturirani vo 3 komplementarni dela i se odnesu- Kancelarijata na NMU be[e vklu~ena vaat na: vo nekolku slu~ai na upatuvawe, koi se odne- suvaa na lica za koi se pretpostavuva deka se - socio-profesionalnite karakteristiki na nominiranite socijalni rabotnici, `rtvi na trgovija so lu\e i na identifikuvani `rtvi. Prezemenite aktivnosti na kancelari - - administrativnite kapaciteti i uslovi vo koi rabotat nominiranite socijalni rabotnici i jata na NMU vklu~uvaa raznovidni aktivnosti od strana na personalot, po~nuvaj]i so - samoidentifikacijata so NMU. menaxirawe na informacii, preku upatuvawe na `rtvite do direktnite obezbeduva~i na pomo[, smestuvawe vo zasolni[te, zavr[uvaj]i so sledewe na sudskite slu~ai.

Isto taka se ostvareni nekolku poseti za sledewe na rabotata na zasolni[teto vodeno od NVO "Otvorena Pravna analiza porta", so cel da se napravat razgovori so upatenite `rtvi i isto taka, da se razgovara za site slu~ai, da se proceni situacijata i Izgotvena e pravna analiza na zakonskata regulativa koja e relevantna za NMU. Celta na ovaa analiza sostojbata na `rtvite i da se procenat nivnite be[e da ja detektira slabosta na zakonskiot sistem vo odnos na za[titata i prevencijata od trgovija so lu\e i potrebi. poveduvawe krivi~na postapka protiv storitelite, kako i da dade preporaki koi ]e ja podobrat gri`ata za `rtvite od trgovija i celata situacija. 18 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Trkalezna masa ovie koordinativni sostanoci be[e razmena na informacii i informirawe za realiziraweto na aktivnostite vo ramkite na proektot NMU, kako i idnite Vo dekemvri 2005 godina e odr`ana trkalezna masa so cel relevantnite planovi i nasoki za rabota. institucii da se zapoznaat so konceptot na nacionalniot mehanizam za upatu- vawe, kako i so proektnite aktivnosti [to ]e se realiziraat vo naredniot peri- Programa za resocijalizacija i reintegracija od. na deca-`rtvi na trgovija so lu\e Na 21 april 2006 godina, Kancelarijata na NMU ja odr`a vtorata So poddr[ka na UNICEF e izgotvena Nacrt-programa za resocijal- trkalezna masa na tema: "Funkcionirawe na NMU za `rtvi na trgovija so lu\e - izacija i reintegracija na deca-`rtvi na trgovija so lu\e. Ovoj dokument be[e postignati rezultati i predizvici". Celta na ovaa trkalezna masa be[e da gi razgleduvan na javna rasprava i od sodr`inski aspekt be[e ocenet kako seop- sobere pretstavnicite i direktorite od site CSR, drugite socijalni rabotnici, faten, so potreba od mali doobjasnuvawa za periodot na sproveduvawe i NVO i pretstavnicite na me\unarodnite institucii, vladinite slu`benici, na ingerenciite na Ministerstvoto za obrazovanie. Do krajot na 2006 godina se edno mesto za da diskutiraat za dostignuvawata na NMU vo zemjata. odr`ani 4 obuki za stru~nite timovi od CSR za implementacija na programata. Vrz osnova na ovaa programa, CSR vo tekot na svojata rabota ]e treba da izgotvu- Na 12 dekemvri 2006 godina se odr`a tretata trkalezna masa na tema vaat individualni programi za resocijalizacija i reintegracija za sekoj slu~aj "Ulogata na Centarot za socijalna rabota vo prevencijata i za[titata na `rtvite posebno. na trgovija so lu\e". Retorikata be[e naso~ena kon razgleduvawe na resursite so koi se raspolaga, problemite so koi se soo~uvaat centrite i preporaki za idni aktivnosti. Standardizacija na postapuvawata

Vo tek e izrabotka na Upatstvo za postapuvawe za za[tita na `rtvite Rabotni sredbi i poseti na CSR na trgovija so lu\e-dr`avjani na RM. Ovoj dokument ]e gi sodr`i standard- nite proceduri koi ]e bidat prezemeni od strana na nadle`nite institucii. So cel da se prodlabo~i sorabotkata pome\u CSR, policijata i NVO-sek- Upatstvoto ]e bide prosledeno do site CSR i deta[iranite socijalni rabot- tor, da se zapoznaat prisutnite so tekovnite aktivnosti na kancelarijata na NMU, kako i so planovite za idnite aktivnosti, napraveni se ~etiri regionalni nici vo NMU. sredbi vo Ohrid, Bitola, Prilep i Ki~evo i odr`ani se osum rabotni sredbi vo CSR vo Tetovo, Gostivar, Gevgelija, Veles, Sveti Nikole, Ko~ani, Strumica i Kumanovo.

U~estvo na seminari i konferencii

Sorabotka Na pokana na misijata na OBSE vo Crna Gora, vo Podgorica, na seminar za pretstavnici na timovi od Ministerstvoto za vnatre[ni Kancelarijata na NMU vospostavi cvrsti kontakti so mnogu vladini raboti, Ministerstvoto za trud i socijalna politika, Ministerstvoto za institucii i nevladini organizacii. Potpi[an e Memorandum za razbirawe so zdravstvo i Ministerstvoto za obrazovanie be[e prezentiran proektot NVO "Otvorena porta" za vospostavuvawe na oficijalna komunikacija i sistem na NMU. za upatuvawe i zapo~nuvawe na idnata sorabotka. Vo tek e postapka za potpi[uvawe na Memorandum za razbirawe so MVR. Funkcioniraweto na NMU be[e prezentirano na seminarite Kancelarijata na NMU odr`uva bliska sorabotka i koordinacija so site lokalni organizirani od NVO: Semper, SO@M, Otvorena porta i od Crveniot koalicii za borba protiv trgovija i komisiite za ednakvi mo`nosti na `enite krst na RM. i ma`ite vo lokalnite edinici. Napraveno e gostuvawe na Makedonskoto radio so emisijata Na nekolku navrati Kancelarijata na NMU mu gi prika`a svoite "Slu[ajte radio", na koja isto taka se promovira proektot. aktivnosti na Sekretarijatot na nacionalnata komisija, i dopolnitelno podgotvi pi[an izve[taj za svojata rabota i go podnese na Sekretarijatot. Proektot NMU e registriran vo SEE Liaison Office against Trafficking in Human Beings, koja e osnovana od Paktot za stabilnost za Odr`ani se i redovni koordinativni sostanoci so me\unarodnite orga- Jugoisto~na Evropa vo NVO ARSIS od Solun, R. Grcija. nizacii koi imaat programi za borba protiv trgovija so lu\e vo RM. Celta na 19 Analiza na kapacitetite na nominiranite socijalni rabotnici Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Vovedni razgleduvawa: 2. A.1 Nacionalniot mehanizam za upatu- ^ovekoviot potencijal na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e, osobeno vawe na `rtvi na trgovija so lu\e e vospostavena proektna alatka vo ramkite na so `eni i deca, e biten zaradi celosno, dosledno i profesionalno implementirawe na aktivnostite [to se Ministerstvoto za trud i socijalna politi- predviduvaat. So taa cel uvidot vo ~ove~ki kapaciteti e eden od bitnite preduslovi za negova odr`livost. ka, Oddelenie za unapreduvawe na ramno- Od sprovedenoto anketirawe se utvrdeni slednite sostojbi na socio-profesionalnite karakteristiki na pravnosta pome\u polovite. Pod tie uslovi nominiranite socijalni rabotnici. bea nominirani 58 socijalni rabotnici od site 27 me\uop[tinskite centri za socijalni raboti na teritorijata na Republika Makedonija. Prilog br. 1 Me\u prioritetnite aktivnosti na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe be[e Polovata zastapenost vo NMU i e da se zajakne institucionalniot kapacitet na centrite za socijalna rabota vo borbata protiv trgovijata so lu\e, no so socijalno-preventiven predznak kon proble- Pol Apsolutna brojka % mot na trgovijata so lu\e, t.e. socijalnite rabotnici vraboteni vo CSR da se zdobijat Ma`i 19 34% so znaewa, ve[tini i teorisko prakti~no iskustvo za problemot na trgovijata so lu\e. @eni 37 66% Za taa cel od strana na kancelarija- ta na NMU e podgotven i distribuiran anketen pra[alnik do nominiranite socijal- ni rabotnici, koj ima cel da gi analizira i utvrdi profesionalnite kapaciteti na nominiranite socijalni rabotnici. Anketniot pra[alnik e sostaven od 20 pra[awa od kombiniran karakter (otvoren - polovata zastapenost zatvoren tip i strukturirani - polustruk- turirani pra[awa). Generaliziran, anketniot pra[alnik e sostaven od 3 komplementarni delovi za @enski 66% Zaklu~oci: objektivizacija na kapacitetite na nomini- ranite socijalni rabotnici i toa na sledniov Polovata zastapenost na~in: vo NMU od nominiranite A. socijalni rabotnici e so realna Socio-profesionalnite karakteristiki na i objektivna dominantnost na `enite, nominiranite socijalni rabotnici pred sé zaradi specifi~nosta na prob- B. Ma[ki 34% lematikata [to se izvr[uva. Administrativnite kapaciteti i uslovi vo koi rabotat socijalnite rabotnici Taa specifi~nost se odnesuva V. na toa [to najgolem broj na Samoidentifikuvawe so NMU `rtvi na trgovija so lue vo Republika Makedonija 2. Analiza na podatocite se `eni i deca. A. Socio-profesionalnite karakteristiki na nominiranite socijalni rabotnici. 23 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

2 .A.2 Prilog br. 2 Stepen na obrazovanie Rezultati % stepen na obrazovanie Vtora varijabla za Vi[o 9 16% Visoko 47 84% analiza od pra[-

alnikot e vidot i ste-

penot na obrazovanie Vi[o 16% Visoko 84% na nominiranite

socijalni rabotnici

od centrite za soci-

jalna rabota vklu~eni

vo NMU.

Prilog br. 3 Vid na obrazovanie

Rezultati Zaklu~oci: Apsolutna brojka % Vid na obrazovanie Socijalen rab. so vi[o 9 16% Dominantna obrazovna grupa vo NMU se socijalnite obrazovanie Dipl. Socijalen rabotnik 44 76% rabotnici so visoko obrazovanie so 76% i tie go pravat Dipl. Sociolog 2 3% 2 3% skeletot na NMU, no sepak treba da se ima predvid deka se Dipl. Pravnik Dipl. Psiholog 1 2% 16% so vi[o obrazovanie koe go naru[uva obrazovniot pro- fil na sproveduva~ite na NMU na teren, [to zna~i deka ovaa Dipl. Dipl. Pravnik Dipl. Socijalen rab. so obrazovna grupa e vo poodminata starosna granica i na kraj Sociolog Psiholog vi[o obrazovanie 3% 3% 2% 16% od rabotnata kariera.

Se prepora~uva postepena zamena so postojnite soci- Dipl. Socijalen rabotnik jalni rabotnici vo ramkite na CSR, dokolku gi ima, ili so 76% vklu~uvawe na drugi obrazovni profili koi imaat dopirnost so problematikata - trgovija so lu\e. 24 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

2.A.3 Prose~en raboten sta`

Treta varijabla kako predmet na analiza e vozrasniot opseg i rabotnoto iskustvo na nominiranite socijalni rabot- Prose~en raboten sta` 20 years nici, i taa e prika`ana vo sledniot prilog: Najmal raboten sta` 3 years

Najdolg raboten sta` 35 years Prilog br. 4

Prose~na vozrast: Rezultatite poka`uvaat deka vozrasnata granica na nominiranite lica vo NMU e mo[ne visoka. Grupata e Prose~na vozrast na nominiranite stru~ni sorabotnici vo premnogu zastapena so vozrasni lica i so dolg raboten NMU 48 years sta`, [to mo`e da pretstavuva pre~ka vo idnite aktivnos- Najmlad stru~en sorabotnik vo NMU 28 years ti predvideni so NMU, imaj]i ja predvid specifikata i te`inata na problematikata [to ja opfa]a Nacional- Najstar stru~en sorabotnik vo NMU 62 years niot mehanizam za upatuvawe.

B. Administrativno-tehni~kite kapaciteti i sostojbi vo koi rabotat nominiranite stru~ni sorabotnici Raspolagaweto so kvantum na znaewa i ve[tini, no i momental- Vo toj kontekst se prika`ani slednite rezultati nite organizaciski sostojbi vo 27-te centri za socijalni raboti, kade od analizata sprovedena od strana na koordina- tie gi izvr[uvaat (nominiranite stru~ni sorabotnici vklu~eni vo tivnata kancelarija na NMU. NMU) svoite rabotni obvrski, se biten preduslov za normalno i pravilno funkcionirawe na aktivnostite na NMU. 2.B.1 So taa cel vo ramkite na pra[alnikot eden del be[e namenet za uvid, no i predmet na analiza na takvite sostojbi: Kolku vreme posvetuvate vo tekot na eden va[ raboten dena na Stepen na posvetenost (a/b/v/g)? Pred sé,, tuka se ima predvid organizaciskata postavenost na mikro nivo (centar za socijalna rabota), B. Administrativno- G. Razgovor so kole A. Stru~nata rabota V. Terenska rabota gite za problemite znaewa i ve[tini za podobro sovladuvawe na tehni~ka rabota tehni~ko-administrativnoto rabotewe vo ramkite NMU, Voop[to ne posvetuvam Voop[to ne posvetuvam Voop[to ne posvetuvam Voop[to ne posvetuvam Posvetuvam kolku [to mi Posvetuvam kolku [to mi Posvetuvam kolku [to mi Posvetuvam kolku [to mi potoa na [to naj~esto go iskoristuvaat najgolemiot nalaga rabotata nalaga rabotata nalaga rabotata nalaga rabotata del od svoeto rabotno vreme, Se posvetuvam Se posvetuvam Se posvetuvam Se posvetuvam

dali se podgotveni, kolku i kade gi nadgraduvaat svoite znaewa i Najmnogu se posvetuvam Najmnogu se posvetuvam Najmnogu se posvetuvam Najmnogu se posvetuvam ve[tini i dali gi imaat site potrebni uslovi za efikasno i

efektivno rabotewe vo centrite za socijalna rabota.

25 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Prilog br. 1 V. Terenska rabota

A. Stru~na rabota Kolku vreme posvetuvate na terenskata rabota? Voop[to ne posvetuvam Kolku vreme posvetuvate na stru~nata rabota? Najmnogu se posvetuvam 21% 2% Najmnogu se Posvetuvam kolku [to posvetuvam mi nalaga rabotata

36% 31%

33% Se posvetuvam Posvetuvam kolku [to mi nalaga rabotata 23% 54% Se posvetuvam

G. Kolegijalna komunikacija za problemite vo CSR B. Administrativna rabota Kolku vreme posvetuvate na razgovor so kolegite Kolku vreme posvetuvate na administrativnata rabota? za problemite vo CSR? Posvetuvam Najmnogu se Voop[to ne kolku [to Se posvetuvam posvetuvam posvetuvam mi nalaga 36% 7% 9% rabotata 48%

Voop[to ne Najmnogu se Se Posvetuvam kolku posvetuvam posvetuvam posvetuvam [to mi nalaga rabotata 2% 8% 19% 71%

Stru~nite sorabotnici vo tekot na eden raboten den se posvetuvaat onolku kolku [to im nalagaat rabotnite obvrski. Zaklu~ocite se deka tie dominiraat so nad 50 % i deka nominiranite socijalni rabotnici vklu~eni vo NMU posvetuvaat onolku vreme kolku [to im nalaga rabotata, ottuka bi mo`elo da se generalizira deka posvetenosta na rabotata e vo ramkite na toa [to se bara, tolku i se vozvra]a.

Indikativni se podatocite deka nominiranite socijalni rabotnici imaat disperziran odgovor od terenskata rabota. Drug indikativen rezultat e deka rab- otata vo tim i komplementarniot odnos kon rabotnite obvrski e na nisko nivo, [to e eden od bitnite preduslovi za rabota so `rtvi na trgovija so lu\e. Isto taka, vo rabotata so CSR i NMU ni be[e uka`ano deka nivnata rabota bila zgolemena od administrativen karakter, podatocite ka`uvaat deka 2% voop[to ne se posvetuvaat na administrativnata rabota, a 71 % se posvetuvaat onolku kolku [to im nalaga rabotata. 26 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

2.B.2

Znaewata i ve[tinite od kompjuterskata tehnika se biten preduslov za pobrza i poednostavna komunikacija vnatre vo samata mikroedinica (Centar za socijalna rabota), no isto taka i so koordinativnata kancelarija na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe i so samoto Ministerstvo za trud i socijalna politika. Toa pred sé istaknuva deka kancelarijata na NMU ima sopstvena elektronska i pe~atena data-baza na potencijalnite i identifikuvani `rtvi na trgovija so lu\e. Od tie pri~ini poznavaweto na odredeni alatki se bitni za nepre~ena komu- nikacija. Vo prilog gi pretstavuvame dobienite obraboteni podatoci.

Prilog br. 2 Kolku gi koristite slednite kom- pjuterski ve[tini? Stepen na koristewe Voop[to ne Ne me gi koristam Ne gi koristam interesiraat Gi koristam Mnogu gi koristam

Word 13% 7% 0% 48% 32%

Internet 38% 22% 0% 35% 5%

Power Point 57% 33% 0% 10% 0%

Excel 38% 30% 0% 29% 3%

Sredni Vrednosti 37% 23% 0% 13% 31% Kolku gi koristite slednite kompjuterski ve[tini?

R E Z U L T A T I T E 37 23 Od rezultatite na srednite vred 38 0 30 13 nosti mo`e da se uvidi deka niv- 60 57 31 0 Sredni 33 29 nite znaewa za kompjuterskite 40 Vrednosti 38 0 3 ve[tini se disproporcionalni, t.e. deka se dvi`at na 20 22 10 Excel 0 0 13 35 Power Point relacija od mnogu koristewe do toa voop[to da ne se 0 7 0 48 5 koristat. Za podetalen uvid mo`e da se poglednat Voop[to 32 Internet ne gi Ne tabelata i grafi~kiot prikaz. koristam gi Ne me Word koristam Gi intere- siraat koristam Mnogu gi koris- tam

27 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

2. B. 3 2. B. 4 Prilog 3 Prilog br. 4 Obukata kako na~in na nadgraduvawe na znaewata i ve[tinite Dali e potrebna dopolnitelna Dali posetuvate obuki? oprema za podobro funkcioni - rawe na nominiranite stru~ni Apsolutna brojka % sorabotnici? 1. Redovno posetuvam i sam investiram vo obukata 10 18% 2. Posetuvam obuka samo ake se besplatni 1 2% Dali ja imate potrebnata oprema za efikasno rabotewe? 3. Posetuvam obuka samo ako mi bide nalo`eno od pretpostavenite 41 71% 4. Obukite ne se bitni 1 2% Apsolutna brojka % 5. Ne sakaat da odgovarat 4 7% Da 22 44 Ne 24 40

Dali posetuvate obuki? Nema odgovor 9 18 50 45 71% 40 35 Dali ja imate potrebnata oprema za efikasno rabotewe? 30 25 18% Nema odgovor 20 15 18% 10 7% 40% Ne 44% Da 5 2% 2% 0 Redovno Posetuvam Posetuvam Obukite Ne sakaat posetuvam i sam obuka obuka samo ne se da o investiram vo samo ake se ako mi bide bitni dgovarat obukata besplatni nalo`eno od pretpostavenite Vo ramkite na NMU be[e dode- lena donacija so kompjuterska oprema za 15 MCSR za rabota so `rtvi na Investiraweto vo novi znaewa i ve[tini e eden od preduslovite za razbi- trgovija so lu\e (od vkupno 27 MCSR), i rawe na socijalnite slu~uvawa i za niv e potrebno sekoga[ informiranost, kako za rezultatite samo go potvrduvaat toj pojavite, isto taka i za nivno blagovremeno pristapuvawe kon identifikacija i podatok. No intencija i `elba na spravuvawe. nominiranite stru~ni sorabotnici e da bidat opremeni so mobilni telefoni Rezultatite govorat deka vo ramkite na CSR, investiraweto vo profesijata i (najmnogu se izjasnija za niv), a nekoi i nivnoto zanimawe ima strog hierarhiski karakter, t.e. deka toa e presudno od so avtomobili za poefikasna rabota, a direktorite na CSR ili od ostanatite pretpostaveni lica vo ramkite na institucija- najmalku se iska`aa za dopolnitelna ta. Samoinvestiraweto i poka`uvaweto na povisok stepen na stru~na i profesional- kompjuterska oprema. na nadgradba e zapostaveno so novi znaewa. 28 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

V. Samoidentifikuvawe so NMU 2. V. 2

Samoidentifikuvaweto vrz realna procenka na nominiranite Prilog br. 2 sorabotnici vklu~eni vo NMU i nivnite nameri da u~estvuvaat vo ponata- mo[nite aktivnosti vo sklop na NMU, e namerata na ovoj del od analiza- Potreba od dopolnitelna obuka i dobivawe na novi soznanija na poleto na borba protiv trgovija so lu\e ta. Rezultatite imaat cel da iznesat podatoci za toa kolku nominiranite sorabotnici imaat namera da se aktiviraat vo NMU prifa]aj]i gi nivnite stavovi, no od druga strana, da go iznesat svoeto mislewe za toa [to prethodno e napraveno od strana na NMU vo nivna profesionalna korist. Dali vi e potrebna dopolnitelna obuka? Kolku tie go prifatija NMU i kako se izjasnuvaat vo toj pogled? Apsulutna brojka % Da 43 78 2. V. 1 Ne 7 13 Ne sakaat da odgovarat 5 9 Prilog br. 1 Dali vi se jasni zada~ite i obvrskite koi proizleguvaat od NMU? Dali vi e potrebna dopolnitelna obuka? Apsolutna brojka % Sosema se jasni 48 86% Ima nekoi nedovolno jasni obvrski 3 5% 9% Premnogu se komplicirani 0 0% 13% Ne se soodbetni na moeto obrazovanie i rabotno mesto 2 4% 78% Ne sakaat da odgovarat 3 5%

60 Dali vi se jasni zada~ite i obvrskite koi proizleguvaat od NMU? 50 48 Da Ne Ne sakaat 40 da odgovarat 30

20 Odgovori za toa kakva dopolnitelna obuka im e potrebna na 10 nominiranite sorabotnici: 3 0 2 3 0 1. Novi metodi i tehniki za rabota so `rtvi na trgovija so lu\e Sosema se jasni Ima nekoi Premnogu Ne se Ne sakaat 2. Individualna rabota so deca-`rtvi na trgovija nedovolno se soodbetni na da odgovarat 3. Rabota so semejstvo jasni obvrski komplicirani moeto 4. Studiski poseti i rabotno mesto 5. Razvivawe na sorabotka so lokalna samouprava, policija, nevladin sektor i sli~no. 29 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Isto taka, vo ramkite na NMU se napraveni stud- iski poseti vo Bugarija, Albanija i Srbija, sé so cel da se dobijat odredeni iskustva za toa kako funkcionira i kako e postaven NMU vo nivnite zemji. So taa namera NMU napravi analiza na toa kolku se tie zadovolni od samata studiska poseta.

Dali ste imale studiska poseta nadvor od zemjata 2. V. 3 organizirana od MTSP NMU?

7% Prilog br. 3 30% Dali ste imale studiska poseta nadvor od zemjata 63% organizirana od MTSP NMU? Apsolutna brojka % Da 17 30 Ne 35 63 Da Ne Nemaat odgovor Nemaat odgovor 4 7

2. V. 4

Prilog br. 4 Kolku ste zadovolni od studiskata poseta? Ne Kolku ste zadovolni od studiskata poseta? zadovolen-na Krajno nezadovolen-na 0% Delumno 0% zadovelen-na Apsolutna brojka % 17% Krajno nezadovolen-na 0 0% Ne zadovolen-na 0 0% Delumno zadovelen-na 3 17% Zadovolen-na 8 44% Mnogy zadovelen-na 7 39% Mnogy zadovelen-na Zadovolen-na 39% 44%

30 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

2. V. 5

Prilog br. 5 Dali sakate da bidete anga`irani kako nominirano stru~no lice vo Dali sakate da bidete anga`irani kako nominirano stru~no lice vo Nacionalniot Mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e? Nacionalniot Mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e? Ne odgovoraat Apsolutna brojka % Ne sakam 5% 25% Da sakam 32 58% 58% 7% Sakam no sum spre~en od objektivni pri~ini 3 5% Sakam 5% no sum Sakam no sum spre~en od subjektivni pri~ini 4 7% spre~en od subjektivni Da sakam Ne sakam 14 25% pri~ini Sakam no sum spre~en od objektivni Ne odgovoraat 3 5% pri~ini

Zaklu~oci A. Socio-profesionalnite karakteristiki na nominiranite socijalni rabotnici

Od dobienite podatoci mo`e da se sublimira deka od nominiranite socijalni rabotnici 66% se `eni, 84% se so visoko obrazovanie, prose~nata vozrast e 48 godini (najmladiot ima 28 godini, a najstariot 62) i so prose~en raboten sta` od 20 godini. Sepak treba da se zabele`i deka 24% ne se soci- jalni rabotnici, tuku se profesionalci od CSR od drug profil, odnosno psiholozi, sociolozi i pravnici.

B. Administrativnite kapaciteti i uslovi vo koi rabotat socijalnite rabotnici ¢ Generalno mo`e da se zaklu~i deka kolku [to nalaga rabotata e naj~est odgovor na pra[awata kolku se posvetuvaat na stru~nata rabota 36%, na administrativno- tehni~kata rabota 71%, na terenskata rabota 29% i na razgovor so kolegite za problemite 48%. Vo odnos na koristewe na kompjuterskite programi, simptomati~no e [to kako sredna vrednost se izjasnile 37% voop[to ne gi koristat, a 23% ne gi koristat. Najmnogu se koristi Word - 32%. Pozitivno e [to nikoj ne se izjasnil za opcijata "ne me interesiraat". Indikativno e [to 71% odgovorile deka odat na obuka samo ako im bide nalo`eno od pretpostavenite. Podeleni se mislewata okolu potrebata od tehni~ka oprema za efikasno rabotewe, odnosno vo CSR vo koi[to ne bea opremeni kancelarii, 40% se izjasnile deka im e potrebno tehni~ko opremuvawe na kancelariite. Ø Pogolem broj ja navele potrebata od slu`beni mobilni telefoni za pouspe[no funkcionirawe. V. Samoidentifikuvawe so NMU ¢ 86% se izjasnile deka sosema se jasni zada~ite i obvrskite koi proizleguvaat od anga`manot vo Nacionalniot mehanizam za upatuvawe, a 5% deka ne se soodvetni na nivnoto obrazovanie. Ø 78% smetaat deka im e potrebna i sakaat dopolnitelna obuka. [irok e spektarot na odgovori na pra[aweto za tipot na obukata i navedeni se pove]e oblasti kako [to se: novi metodi i tehniki za rabota so `rtvi na trgovija so lu\e, individualna rabota so deca-`rtvi na trgovija, rabota so semejstvo, studiski poseti, razvi- vawe na sorabotka so lokalna samouprava, policija, nevladin sektor i sli~no. Ø Vo studiskite poseti organizirani od strana na NMU bea vklu~eni 30% od nominiranite socijalni rabotnici i od niv 39% odgovorile deka se mnogu zadovolni, 44% zadovolni i 17% delumno zadovolni. Ø 58% se izjasnile deka sakaat da bidat vklu~eni vo NMU, 5% ne odgovorile na ova pra[awe i 25% odgovorile deka ne sakaat da bidat nominirani za rabotata na ovaa problematika.

31 IZVE{TAJ ZA POSTOJNATA ZAKONSKA REGULATIVA Preporaki za izmeni i dopolnuvawa od aspekt na za[tita na `rtvite na trgovija so lu\e zaradi pouspe[no funkcionirawe na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

VOVED funkcionira vrz osnova na [iroka definicija za trgovija so lu\e, za da mo`e brzo da se odgovori na razli~nite formi na trgovija so lu\e.

Za[titata na pravata na licata koi se predmet na trgovija so lu\e e Zaradi pouspe[no funkcionirawe na Nacionalniot mehanizam na najva`na od site merki za borba protiv trgovija so lu\e. Mehanizmot za upatuvawe na `rtvite na trgovija so lu\e napravena e analiza, so preporaki za[tita treba da opfa]a [irok opseg na razli~ni specijalizirani uslugi, za izmena i dopolnuvawa na slednite zakoni: koi se fokusiraat vo konkretnite potrebi na sekoj poedinec. Osnovniot ~ekor kon priznavaweto na ~ovekovoto dostoinstvo na licata koi se predmet na trgovija so lu\e i prifa]aweto deka tie se `rtvi, 1 KRIVI^EN ZAKONIK NA RM (Slu`ben vesnik na a ne kriminalci, e na `rtvite da im se dozvoli pristap do smestuvawe, RM, broj 37/96 80/99,4/02,43/03 i 19/04); specijalizirana medicinska i psiholo[ka nega, sovetuvawe, izdr`uvawe i dozvola za rabota i za prodol`uvawe na obrazovanieto ili obukata. Na licata koi se predmet na trgovija so lu\e treba da im se obezbedi pristap 2 ZAKON ZA KRIVI^NA POSTAPKA NA RM (Slu`ben do specijalizirani uslugi, kako [to se intervencija vo kriza, dolgoro~no vesnik na RM, broj 4/90 74/04 I 15/2005); psiholo[ko sovetuvawe, pravni konsultacii, stru~na obuka i poddr[ka za pristap do mo`nostite za vrabotuvawe. 3 ZAKON ZA SEMEJSTVO (Slu`ben vesnik na RM, Site ovie aktivnosti pretstavuvaat osnovna cel na Nacionalniot broj 80/92, 9/96 i 83/04; pre~isten tekst - mehanizam za upatuvawe (NMU), koj ]e dejstvuva vo nasoka na zajaknuvawe na Slu`ben vesnik na RM, broj 83/04) i IZMENI I sposobnosta na zemjata vo obezbeduvawe na soodvetna identifikacija, DOPOLNUVAWA NA ZAKONOT ZA SEMEJSTVOTO pomo[ i za[tita, vrz osnova na me\unarodnite standardi za ~ovekovi prava, na site `rtvi na trgovija so lu\e-dr`avjani na Republika Makedonija, (Slu`ben vesnik na RM, broj 33/06); osobeno maloletnici, bez ogled na nivnata nacionalnost, etni~ka pripad- nost, starost i pol. 4 ZAKON ZA SOCIJALNA ZA{TITA (Slu`ben ves- nik na RM, broj 50/97, 16/2000, 17/03, 62/05 i NMU ]e ja podobri i zajakne za[titata i uslugite za pomo[ koi im se na raspolagawe na `rtvite, prvenstveno na `enite, devojkite, malcinst- 111/05) PRE^ISTEN TEKST (Slu`ben vesnik na RM, vata i maloletnicite, a osobeno ]e pridonese za ostanatite aktivnosti vo br. 21/06); borbata na trgovija so lu\e, kako [to se direktnata pomo[ na `rtvite na trgovija so lu\e i podigaweto na javnata svest. 5 ZAKON ZA ZA{TITA NA DECATA (Slu`ben vesnik Glavni partneri na sorabotka na NMU se: Nacionalnata komisija br. 98/2000, 17/2003, 65/2004 i 113/2005); i (vklu~uvaj]i gi Sekretarijatot i Podgrupata za borba so trgovija so deca), Ministerstvoto za vnatre[ni raboti, neformalnite NVO-mre`i protiv trgovija so lu\e, Unijata na socijalni rabotnici, op[tinskite koalicii pro- 6 ZAKON ZA SLOBODEN PRISTAP DO INFORMA - CII (Slu`ben vesnik na RM, br. 13 od 01.01.2006 tiv trgovija so lu\e i op[tinskite komisii za polova ednakvost. Dopolnitelnite partneri gi vklu~uvaat relevantnite me\unarodni, god). nacionalni i dr`avni entiteti. Borbata protiv trgovija so lu\e bara multidisciplinaren i me\usek- torski priod, vo koj ]e bidat vklu~eni site relevantni akteri od vladata i od gra\anskoto op[testvo. Strukturata za borba protiv trgovija so lu\e treba da napravi procenka i da se nadgradi postojniot nacionalen kapacitet, so cel da gi pottikne sopstvenosta i odr`livosta. Za efektivno obezbeduvawe na ~ovekovite prava na `rtvata i za dol- goro~na odr`livost treba da se nadgradi doma[nata struktura, t.e. vladi- nite institucii i gra\anskoto op[testvo. Infrastrukturata za borba protiv trgovija so lu\e treba da 34 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

KRIVI^EN ZAKONIK I ZAKON ZA KRIVI^NA POSTAPKA

^LEN 418-A, KRIVI^EN ZAKONIK

Zaradi pouspe[no spravuvawe so trgovcite so lu\e, a naedno zaradi usoglasuvawe na doma[noto zakonodavstvo so ratifikuvanata konvencija na ON protiv transnacionalniot organiziran kriminal i nejzinite dva protokola, so promenite na Krivi~niot zakon vo 2002 godina se vnese nov ~len 418-a, so naslov Trgovija so lu\e. Vo 2004 godina vo Krivi~niot zakon se izvr[eni promeni, so stapuvawe vo sila na Zakonot za izmeni i dopolnuvawe na Krivi~niot zakonik ~len 418-a se promeni i istiot denes glasi:

1) Toj [to so sila,seriozna zakana doveduva vo zabluda ili druga forma na prisilba, grabnuvawe, izmama, so zloupotreba na svojata polo`ba ili sostojba na bremenost, nemo] ili fizi~ka ili mentalna nesposobnost na drug, ili so davawe ili primawe na pari ili druga korist zaradi dobivawe na soglasnost na lice koe ima kontrola na drugo lice vrbuva, prevezuva, prenesuva, kupuva, prodava, zasolnuva ili prifa]a lica zaradi eksploatacija po pat na prostitucija ili drugi formi na seksualna eksploatacija, pornografija, prinudna rabota ili sluguvawe, ropstvo, prisilni brakovi, prisilna fertilizacija, nezakonito posvojuvawe ili nemu sli~en odnos ili nedozvoleno pre- saduvawe delovi od ~ove~ko telo ]e se kazni so kazna zatvor od najmalku ~etiri godini.

2) Toj [to vrbuv,a prevezuva, prenesuva, kupuva prodava, zasolnuva ili prifa]a deca ili maloletni lica zaradi eksploatacija, ]e se kazni so zatvor najmalku osum godini.

3) Toj [to ]e odzeme ili uni[ti li~na karta, paso[ ili druga tu\a identifikaciona isprava zaradi vr[ewe na deloto od stavovite 1 i 2 ]e se kazni so zatvor od najmalku ~etiri godini.

4) Toj [to koristi ili ovozmo`uva na drug koristewe na seksualni uslugi od lice za koe znae deka e `rtva na trgovija so lu\e, ]e se kazni so zatvor od [est meseci do pet godini.

5) ako deloto od stav 4 e storeno so maloletno lice, storitelot ]e se kazni so zatvor od najmalku osum godini.

6) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, ]e se kazni so pari~na kazna.

7) Predmetite i prevoznite sredstva upotrebeni za izvr[uvawe na deloto se odzemaat.

Od seto gore izneseno mo`e da se utvrdi deka Republika Makedonija sodr`i bogata zakonska regulativa koga stanu- va zbor za inkriminacija na krivi~nite dela vo vrska so trgovija so lu\e. Me\utoa, se postavuva pra[aweto dali site ovie odredbi za`iveale vo praktikata na doma[nite sudovi, dali se jasno diferencirani pome\u sebe, odnosno dali postojat cvrsti i jasni opisi na zakonskite bitija i koi se problemite so koi se soo~uvaat nadle`nite organi pri kvalifikacija na odredeno dejstvo pod opredelena norma. 35 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

PREPORAKI 4. Vo ~lenot 418-a ne postoi eksplicitna odredba za kaznuvawe na obid. Bi bilo vredno da se razmisli vo bliska idnina da se nadopolni ~len Zakonskata definicija na trgovija so lu\e vo sega[niot Krivi~en 418-a so edna mnogu poeksplicitna i jasna odredba za kazniv obid, so [to bi zakonik (KZ) e preop[irna i sozdava te[kotii pri utvrduvaweto i se namalile mo`nostite za eventualni idni nedoslednosti vo praksata za doka`uvaweto na prinudnite elementi vo praksata. kaznuvawe na trgovcite so lu\e.

1. ^lenot 418-a ja predviduva kako ote`itelna okolnost sostojbata 5. Trgovijata so deca da se predvidi kako posebno krivi~no delo. koga se vklu~eni deca ili maloletni lica, no sé u[te pobaruva da postojat sredstva na prinuda preku postoewe namera za eksploatacija, upotrebuvaj]i 6. Vo makedonskata legislativa, namesto terminot `rtva, generalno go izrazot zaradi eksploatacija. Odovde proizleguva deka ~lenot 418-a, se koristi terminot o[teten-a i toa kako vo Krivi~niot zakonik na koga stanuva zbor za dete, predviduva ote`nuva~ka okolnost od edna strana, Republika Makedonija taka i vo procesniot zakon, odnosno vo Zakonot za a od druga strana bara da postoi i element na prinuda, odnosno namena krivi~na postapka. zaradi eksploatacija. Vo taa nasoka zakonodavecot pod `rtva koja se javuva vo svojstvo na So eventualna nadgradba na ~lenot treba da se pojasni faktot deka o[teten podrazbira sekoe lice na koe so krivi~no delo mu e povredeno vo kakva bilo situacija so vakov opis i koja vklu~uva dete ili maloletno pravo ili zagrozeno nekoe negovo li~no ili imotno pravo, koe poseduva lice, postoi krivi~noto delo trgovija so lu\e i pokraj toa [to ne mora da informacii od zna~ewe za krivi~nata postapka, a so ~ie davawe negoviot postoi nitu edno od sredstvata na prinuda. `ivot, zdravje, sloboda, fizi~ki integritet ili imot od pogolem obem bi mu bile izlo`eni na opasnost i koe se soglasilo so davawe iskaz vo svojst- So drugi zborovi, potrebna e eksplicitna odredba koj ]e ja isklu~i vo na svedok vo krivi~nata postapka da sorabotuva so pravosudnite organi. neophodnosta da se doka`uva upotrebata na istite prisilni elementi koga e vo pra[awe dete-`rtva, a koi se nu`ni da postojat kaj vozrasnite `rtvi. Isto taka, krivi~noto delo ne smee da se svede samo na seksualna eksploat- acija na deteto, tuku i na site drugi skrieni formi na trudova eksploataci- ja na deteto, koi isto taka treba da bidat inkriminirani. ^LEN 243 I 244, ZAKON ZA KRIVI^NA POSTAPKA 2. Da se predvidi kako kvalifikuvan oblik na krivi~noto delo trgov- ija so deca, ako deloto e izvr[eno od strana na roditelite. Neophodno e dosledno po~ituvawe na odredbite od ~len 243 i 244 od ZKP, soglasno koi svedokot ]e se predupredi deka ne e dol`en da odgovara na 3. Na sega[niot ~len 418-a od KZ mu nedostasuva odredba koj ]e ja oddelni pra[awa ako e verojatno deka so toa bi se izlo`il sebesi ili svoj isklu~i relevantnosta na izjavata za soglasnost na `rtvata. Imeno, ~lenot rodnina na te[ka sramota, materijalna [teta ili krivi~no gonewe. 418-a ja previduva nu`nosta od odredba koja ja isklu~uva soglasnosta izjava- ta na `rtvata. Potrebno e da se vostanovi posebna klauzula koja ova ^len 243 od ZKP: krivi~no delo [to soglasnosta (svesnosta) na `rtvata da bide izlo`ena na Pri soslu[uvawe na maloletno lice, osobeno ako toa e o[teteno so eksploatacija ]e ja smeta za irelevantna, a pritoa elementite na prisilba krivi~no delo, ]e se postapi pretpazlivo, taka [to soslu[uvaweto ne vli- nedvosmisleno da postojat. jae [tetno vrz psihi~kata sostojba na maloletnikot. Ako e toa potrebno, soslu[uvaweto na maloletnoto lice ]e se izvr[i so pomo[ na pedagog ili Praksata poka`uva deka izjavite na `rtvite so koi tie ja iska`uvaat na drugo stru~no lice. svojata soglasnost da bidat eksploatirani, vo golem broj slu~ai bea prizna- vani kako olesnitelna okolnost preku koja celosno se izzema[e ili namalu- ^len 244 od ZKP: va[e odgovornosta na storitelite na ovie dela. Seto ova pridonesuvalo (1) Ako postoi verojatnost deka so davaweto na iskaz ili so odgovor na praktikata da obiluva so nesoodvetni pravni kvalifikacii vo vakvi slu~ai, opredeleno pra[awe svedokot bi se izlo`il sebe ili nemu blisko lice na kade [to delata so vakov element se preferiraa da se procesiraat kako seriozna opasnost po `ivotot, zdravjeto ili fizi~kiot integritet, svedokot dela na posreduvawe vo prostitucija (~l.191 od Krivi~niot zakonik). mo`e da go uskrati iznesuvaweto na podatocite. Bidej]i izjavata na `rtvata se smeta kako najva`na alka za podigawe (2) Ako svedokot go uskrati iznesuvaweto na podatocite od st. 1 na ovoj na obvinitelen akt i za vodewe na sudski proces, jasno e deka izjavata na ~len, javniot obvinitel, istra`niot sudija, odnosno pretsedatelot na sove- `rtvata so iska`ana soglasnost samo mu odi vo prilog na trgovecot so lu\e tot ako oceni deka e osnovano postoeweto na opasnost od stavot 1 na ovoj i pokraj faktot [to samata soglasnost na `rtvata nikako ne smee da go pre- ~len, ]e go prekine ispituvaweto i vo rok od 24 ~asa ]e prezeme dejstva venira doslednoto istra`no postapuvawe i progonuvawe. soglasno so ~len 294 od ovoj zakon. 36 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

PREPORAKI lu\e e vozmo`na preku koristewe na institutot psiho-socijalna poddr[ka na `rtvite vedna[ po konfiskacija na imot ili imotna korist od nivniot priem vo zasolni[te, kako dokazno sred- 1. Izjavata maloletnoto lice da ja dade storitelot na krivi~noto delo i vra]awe na stvo vo postapkata, osobeno vo uslovi koga ne zadol`itelno vo prisustvo na stru~no lice - korista na o[teteniot, odnosno `rtvata vo bilo izvr[eno drugo ve[ta~ewe na psiholo[kata socijalen rabotnik, psiholog i advokat. krivi~nata postapka. sostojba na `rtvata, pretstavuva posakuvano re[enie zaradi utvrduvawe na osnovot i iznosot 2. Pri soslu[uvawe na deteto-`rtva, javnosta na pravi~nata kompenzacija na `rtvite na trgovi- zadol`itelno treba da bide isklu~ena. ^len 97 od ZKP ja so lu\e. 3. Dokolku postoi verojatnost deka so davaweto (1) Imotno-pravno barawe [to nastanalo pora- na iskaz ili so odgovorite na nekoi pra[awa, di izvr[uvawe na krivi~no delo ]e se raspravi Efikasnata pravna za[tita na `rtvite na svedokot - `rtvata bi se izlo`il sebe ili nemu po predlog na ovlastenite lica vo krivi~nata trgovija so lu\e e osnoven preduslov za nivna blisko lice na seriozna zakana, svedokot treba postapka, ako so toa ne bi se odol`uvala ovaa uspe[na socijalna reintegracija, ne samo od (mora) da ima pravo ne samo da odbie da gi ka`e postapka. aspekt na rezultat na povedenite postapki i imeto i adresata, tuku voop[to da ne dade iskaz kaznuvawe na storitelite, tuku i od aspekt na (barem dodeka ne se prezemat merki [to ]e go (2) Imotno- pravno barawe mo`e da se odnesu- zadovoluvawe na pravdata i vo taa smisla ost- garantiraat negoviot `ivot, fizi~kiot inte- va na nadomest na [teta, na vra]awe predmeti varuvawe na soodvetno ot[tetno pobaruvawe na gritet i privatnosta). Vo taa smisla treba da se ili na poni[tuvawe na opredelena pravna rab- `rtvata kako svoevidna kompenzacija za pretr- izmeni ~l. 244 od ZKP. ota. penite stradawa. Toga[ koga nadle`nite vlasti ]e smetaat deka PREPORAKI postoi seriozna zakana od zastra[uvawe i priti- soci ili ]e imaat validni dokazi za seriozna namera za posegawe po privatnosta na svedocite, 1. Vo smisla na soodvetna poddr[ka na instituci- ite na sistemot, vredno e da se razmisli za osno- ZAKON ZA SEMEJSTVO treba da se prezemat soodvetni merki pred, za vreme i po sudeweto. Pome\u drugoto, vawe na nekakov vid na nacionalen mehanizam za nadle`nite vlasti treba da obezbedat da se poddr[ka i zadovoluvawe na ot[tetnite pobaru- So Zakonot za semejstvo (ZS) se ureduvaat izbegnat nepotrebni kontakti pome\u `rtvite, vawa od strana na `rtvite, so postoewe na brakot i semejstvoto, odnosite vo brakot i seme- svedocite i obvinetite. Za taa cel mora da se nekakov fond od koj bi se alimentirale jstvoto, odredeni oblici na posebna za[tita na obezbedat posebni prostorii za svedocite i potrebite na `rtvite za nivna socijalna reinte- semejstvoto, naru[eni odnosi, nasilstvo vo `rtvite vo koi tie ]e se ~uvstvuvaat sigurno, gracija, preku koj, isto taka, bi se poddr`ale i brakot i semejstvoto, posvojuvawe, staratelstvo, za[titeni od zakani, navredi i pritisoci. efektivnite pravni lekovi i obes[tetuvawa na izdr`uvawe itn. 4. Na svedocite - `rtvite treba da im se obezbe- site onie procesirani `rtvi. So koncentracija dat alternativni merki za davawe iskaz [to ]e gi na imotot i sredstvata odzemeni od storitelite na delata na trgovija so lu\e, vrz osnova na ^LEN 6, ZAKON ZA SEMEJSTVO za[titat od zastra[uvawa i pritisoci koi mo`e da rezultiraat od soo~uvaweto lice v lice i toa: dosledno sprovedeni krivi~ni postapki, vakviot nacionalen mehanizam za poddr[ka mnogu bi í ^len 6 od ZS se odnesuva na brakot i vo nego pomognal na dr`avata vo nadminuvawe na stoi: - snimawe na izjavite na svedocite- `rtvite vo prethodna postapka so audiovizuelni hroni~nite i buxetski problemi vo finansirawe- sredstva; to na aktivnostite vo borbata protiv trgovija so lu\e i eventualnite socijalno-reintegrativni Brakot e so zakon uredena zaednica na - ovozmo`uvawe na svedocite - `rtvite programi na `rtvite prezemeni vo nacionalen `ivot na ma` i `ena vo koja se ostvaruvaat da dadat iskaz od posebna prostorija so koris- kontekst. tewe na videovrska; interesite na bra~nite drugari, semejstvoto i op[testvoto. - isklu~uvawe na mediumite ili javnosta Po~ituvaweto na odredbite od Zakonot za od del ili od celoto sudewe. krivi~na postapka koi se odnesuvaat na imotno- pravno barawe pretstavuva nu`en imperativ za Odnosite me\u bra~nite drugari se obezbeduvawe na za[tita na interesot na `rtva- zasnovuvaat vrz slobodna odluka na ma`ot i ta, odnosno jaknewe na nejzinata pozicija vo ^LEN 97, ZAKON ZA KRIVI^NA postapkata pred sudot. `enata da sklu~at brak, vrz nivnata ramno- POSTAPKA pravnost, me\usebno po~ituvawe i zaedno 2. Koristeweto na mnenieto (ekspertizata) na pomagawe. Kompenzacijata na `rtvata na trgovija so stru~nite lica koi se zadol`eni za davawe na

37 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

PREPORAKI oletnite deca vr[i nadzor nad vr[eweto na ^LEN 93, ZAKON ZA SEMEJSTVO roditelskoto pravo, preku slednite merki: 1. Vo postojnoto semejno zakonodavstvo ne postoi Kako zapostavuvawe ili gruba zloupotre- odredba so koja se zabranuva sklu~uvawe na - izrekuva predupreduvawe na roditelite ba na roditelskoto pravo (~len 93) se smetaat dogovoren brak ili brak za obezbeduvawe za nedostatocite vo vospitanieto i razvojot na slednite situacii: ekonomska sigurnost, otsustvuvaat zakonski deteto, im nudi pomo[ vo pravilniot razvoj i propi[ani merki koi ]e vodat kon iskorenuvawe vospituvawe na deteto, gi upatuva samite ili na dogovoreni brakovi kaj romskata i albanskata - roditelot vr[i fizi~ko ili emo- zaedno so deteto da posetat soodvetno sovetu - cionalno nasilstvo vrz deteto; populacija. vali[te, zdravstvena, socijalna ili vospitna 2. Vo odnos na detskite brakovi, spored zakon- ustanova koja mo`e da im dade potreben sovet; - polovo go iskoristuva deteto; skite odredbi ne mo`e da sklu~i brak lice koe ne napolnilo 18 godini. No, zakonot dozvoluva - gi ureduva li~nite odnosi na deteto so - go prisiluva deteto na rabota koja isklu~ok za lice koe napolnilo 16 godini, roditelot so kogo ne `ivee zaedno vo slu~aj na ne odgovara na negovata vozrast; dokolku nadle`niot sud vo vonprocesna postapka razdeleni semejstva, pri [to mo`e da donese utvrdi deka toa lice e telesno i du[evno zrelo odluka vremeno da gi zabrani istite dokolku - mu dozvoluva na deteto upotreba za vr[ewe na pravata i dol`nostite vo brakot. redovnite kontakti se odvivaat neredovno ili na na alkohol, droga ili drugi psihotropni Vo ovoj slu~aj brakot mo`e da se sklu~i po [teta na deteto; supstanci; prethodno dobieno mislewe od zdravstvena ustanova i uka`ana stru~na pomo[ od centrite za - donesuva re[enie za postojan nadzor nad - go naveduva deteto na op[testveno socijalna rabota. vr[eweto na roditelskoto pravo; neprifatlivi povedenija (na pita~ewe, prostitucija ili drugi asocijalni povedeni- 3. Kazniv e vonbra~en `ivot so maloletno lice - so re[enie mo`e da odzeme dete od ja koga roditelot ne se gri`i za deteto, i koe napolnilo 14 godini, a ne napolnilo 16 godi- roditel i da go doveri na drugiot roditel, na poradi toa deteto go napu[ta [koluvaweto ni. Krivi~no e odgovoren roditelot, nekoe drugo lice ili vo ustanova, vo slu~aj i sli~no); posvoitelot, kako i staratelot koj ]e ja dozvoli roditelot so kogo deteto `ivee da go zapostavil vonbra~nata zaednica so takvo lice ili ]e go deteto vo pogled na ~uvawe, vospituvawe, ili - go napu[ti deteto podolgo od 3 navede na toa. koga postoi poseriozna opasnost za negoviot meseci i ne se gri`i za nego ili na drug pravilen razvoj i odgleduvawe; na~in gi kr[i pravata na deteto. Iako zakonski postoi inkriminacija i e kaznivo vonbra~no `iveewe so maloletno lice, seksual- - Centarot mo`e vrz osnova na svoi soz- no op[tewe na polnoletno so maloletno lice od nanija, kako i na barawe na roditel, staratel ili 14 do 18 godini ne e zabraneto i kaznivo. javniot obvinitel, da smesti dete vo ustanova dokolku do[lo do naru[uvawe na negovoto pove- Na[eto zakonodavstvo nema predvidena eksplic- denie; PREPORAKI itna norma so koja svr[uva~kata i brakot na dete ]e nemaat pravno dejstvo, no vo zakonot se propi[ani odredbi so koi e utvrdena postapkata - vo pogled na imotot na deteto, centarot za sklu~uvawe na brak pred oficijalen organ. za socijalna rabota mo`e da go zadol`i 1. CSR redovno da prezema zakonski merki nad Toa zna~i deka dokolku ovaa postapka ne se roditelot da go izvestuva za na~inot na upravu- nadzorot nad vr[eweto na roditelskoto pravo sprovede vo soglasnost so odredbite na zakonot, vawe so imotot i preku sud da bara izrekuvawe (sekoga[ koga ima soznanie deka roditelite go brakot ne e registriran, svr[uva~kata i brakot na merki za za[tita na imotot ili roditelot da zapostavuvaat ili go maltretiraat deteto). na dete nemaat nikakvo pravno dejstvo. ima polo`ba na staratel vo pogled na deteto; 2. Da se predvidi zadol`itelen nadzor na rodi- 4. So Zakonot za semejstvo na Republika - vo slu~aj koga roditelot go zapostavi ili telskoto pravo od strana na centrite za socijal- Makedonija, vo delot na odredbite so koi se ure- zloupotrebi roditelskoto pravo, mo`e da se na rabota kade postojat indicii i opasnosti od duvaat pravata i dol`nostite na roditelite i inicira postapka pred nadle`en sud protiv toj vklu~uvawe na decata vo trgovija so lu\e. decata e predvidena glava so koja e ureden nad- roditel za odzemawe na negovoto roditelsko zorot nad vr[eweto na roditelskoto pravo. pravo. Predlog do sudot dostavuva centarot za 3. Stru~niot tim da izgotvi poedine~na programa Centarot za socijalna rabota (CSR), zaradi socijalna rabota, drugiot roditel ili javniot za sekoe maloletno dete za prezemawe i sledewe za[tita na li~nosta, pravata i interesite na mal- obvinitel. na merkite na nadzorot na vr[eweto na roditel- 38 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

skoto pravo. So staratelstvoto, Republikata im dava posebna za[tita na maloletnite deca koi se bez rodi- telska gri`a i na polnoletni lica na koi im e odzemena ili ograni~ena delovnata sposobnost. 4. Vo programata da se predvidi sorabotka so drugi institucii (zdravstvo, obrazovanie, agen- Za[tita im se dava i na drugi lica koi ne se vo sostojba ili nemaat mo`nost sami da se gri`at za cija za vrabotuvawe i sli~no) za celosna resoci- za[tita na svoite prava i interesi. Postapkata za stavawe na deteto pod staratelstvo, opredeluvawe- jalizacija. to na merkite i za[titata na li~nosta, pravata i imotot na maloletnoto lice, nazna~uvawe na stara- tel, vr[ewe nadzor nad staratelot vo vr[eweto na staratelskata dol`nost go vr[i Centarot za 5. Da se razvie grupna rabota so deca/roditeli. socijalni raboti, kako isklu~ivo nadle`en organ za staratelstvo. Centarot za socijalna rabota e isto taka ovlasten da prodol`i da mu dava pomo[ na liceto na koe staratelstvoto mu prestanalo poradi polnoletstvo, ako toa, dodeka traelo staratelstvoto, od ^LEN 167-190 I 191-196, ZAKON ZA opravdani pri~ini ne mo`elo da se osposobi za samostoen `ivot i rabota. SEMEJSTVO ^len 191, Zakon za semejstvo Vedna[ po identifikuvaweto na deteto- `rtva, Centarot za socijalni raboti treba da Pod staratelstvo ]e se stavi maloletno lice bez roditelska gri`a. Dete bez roditelska gri`a e nazna~i staratel po slu`bena dol`nost koj ]e se dete ~ii roditeli ne se `ivi, koi se is~eznati, nepoznati ili se so nepoznato `iveali[te pove]e gri`i za za[tita na li~nosta, pravata i intere- od edna godina i dete ~ii roditeli, bez ogled na pri~inite, povremeno ili trajno ne gi izvr[uvaat site na deteto i ]e go pridru`uva vo tekot na svoite roditelski prava i dol`nosti. celiot proces sé dodeka ne se najde trajno re[enie vo najdobar interes na deteto. Na maloletnoto lice mo`e da mu se postavi staratel za poseben slu~aj koga se vodi spor Vo Zakonot za semejstvo postoi posebna pome\u dete i negovite roditeli, za sklu~uvawe na oddelni pravni dela pome\u niv, kako i vo drugi glava nare~ena Staratel (^len 167-190) i slu~ai koga nivnite interesi se vo sprotivnost. Roditelot mo`e da raspolaga so imotot na malolet- Staratelstvo nad maloletno lice (~len 191-196). noto dete, da go otu\i, optovari, da se otka`e od podarok ili nasledstvo samo so odobrenie na Centarot za socijalna rabota. ^len 167, Zakon za semejstvo: CSR prezema merki za: Na liceto pod staratelstvo Centarot za soci- - sekoe dete [to e bez roditeli ili roditelite ne se gri`at za nego, na koe mu e potrebna jalna rabota mu nazna~uva staratel, dokolku za[tita, Centarot za socijalni raboti vedna[ go stava pod staratelstvo; ne odlu~i dol`nosta staratel da ja vr[i neposredno. - odreduva staratel na deteto i odlu~uva za ovlastuvaweto na staratelot; Za staratel se postavuva lice koe ima li~ni - donesuva odluka staratelskata dol`nost da ja vr[i po slu`bena dol`nost; svojstva i sposobnosti za vr[ewe na dol`nosta staratel, a koe neophodno ]e dade - odlu~uva za promena i razre[uvawe na staratelot; soglasnost da bide staratel. - go izvestuva mati~arot za stavawe na dete pod staratelstvo i nadle`niot organ za evidenti Za staratel se postavuva blizok rodnina na rawe na imot (katastar) dokolku deteto poseduva nedvi`en imot; liceto pod staratelstvo. - vr[i popis na imotot na liceto pod staratelstvo; Pri postavuvawe na staratel Centarot za socijalna rabota gi zema predvid i `elbite na - na staratelot mu dava nasoki vo gri`ata na deteto i negoviot imot; liceto pod staratelstvo, ako toa e vo sostojba da gi izrazi, kako i `elbite na negovite blis- - go razgleduva staratelskiot izve[taj; ki rodnini. - razgleduva prigovori od treti lica za vr[eweto na staratelskata dol`nost na staratelot; 39 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

- odlu~uva dali deteto ]e se smesti vo institucija vo zgri`uva~ko semejstvo, pri [to stara - Da obezbedi deteto-`rtva da dobie telskata dol`nost CCR ja vr[i neposredno; zdravstvena i psihosocijalna pomo[ i za[tita, kako i da go pridru`uva do bezbednoto mesto na - nosi odluka za promena na oblikot na za[tita na deteto, poa\ajki od negovite potrebi i neg- smestuvawe; oviot najdobar interes. Vo sekoj slu~aj centarot e dol`en da se gri`i za deteto, za negovite prava i interesi, ponatamo[en razvoj, obrazovanie i zadovoluvawe na negovite potrebi. - Da obezbedi deteto-`rtva da dobie navre- mena pravna pomo[ i za[tita, kako i informacii povrzani so negoviot status, prava i obvrski koi gi Na~ela na vodewe na postapkata: ima spored makedonskoto zakonodavstvo, od strana na advokati koi pominale soodvetna obuka; - CSR ja vodi postapkata po slu`bena dol`nost; - CSR sorabotuva so socijalni, zdravstveni, obrazovno-vospitni ustanovi; - Da obezbedi deka deteto-`rtva site informacii ]e gi dobie na svojot maj~in jazik. - Postapuva po soznanija za prezemawe merki na staratelstvo na dete od mati~ar, dr`aven or- gan koj vo vr[eweto na svojata nadle`nost do[ol do vakvi soznanija, rodnina, ~len na sem- - Da pridonese za iznao\awe na trajno ejstvoto, sosed, drugi pravni lica ustanovi, mesni zaednici. re[enie vo najdobar interes na deteto; - Za staratel prvenstveno se postavuva blizok rodnina na deteto, pri [to se zema predvid i `elbata na dete to dokolku mo`e da ja izrazi. - Da bide vrska me\u deteto-`rtva i vladi- nite organi i institucii i nevladinite organizacii koi bi mo`ele da mu dadat uslugi na deteto;

PREPORAKI - Da mu pomogne na deteto-`rtva vo proce- sot na pronao\aweto i vra]aweto vo semejstvoto ili vo zemjata na poteklo, i da obezbedi deka toa e 1. Na decata-`rtvi na trgovija so lu\e koi se bez roditeli ili roditelska gri`a ili se deca od druga vo najdobar interes na deteto; dr`ava, zadol`itelno im se opredeluva staratel - stru~no lice nazna~eno od strana na Centarot za socijalna rabota. 8. Na decata so posebni potrebi (psihosocijalno rastrojstvo, bolest ili bremenost, hendikepira- 2. Za staratel ]e bide nazna~eno lice koe pominalo specijalizirana obuka za gri`a i rabota so deca- nost) treba da im se obezbedi soodvetna pomo[. `rtvi na trgovija so lu\e, koe poseduva soodvetna stru~nost, poznavawe i razbirawe na posebnite prava i potrebi na decata-`rtvi. 9. Decata-`rtvi imaat pravo na zdravstvena, psi- 3. Podgotvuvawe na decata-`rtvi na trgovija so lu\e da se vratat vo normalniot `ivot vo sopstveno- hosocijalna i pravna pomo[ i za[tita, kako i pravo to semejstvo koe pravilno ]e se gri`i za natamo[niot razvoj na deteto, no so postojan nadzor od na obrazovanie. strana na stru~en tim od Centarot za socijalna rabota sostaven od socijalen rabotnik, psiholog i zdravstven rabotnik. 10. Obezbeduvawe na nepre~ena zdravstvena za[tita na decata-`rtvi na trgovija so lu\e i 4. Dokolku nema uslovi za vra]awe na deteto vo negovoto semejstvo, kako prioritetno re[enie da se pokraj neposeduvaweto na zdravstveno osiguru- predvidi smestuvawe vo drugo semejstvo, koe e posebno obu~eno za gri`a so vakva kategorija na deca. vawe, kako i olesnuvawe vo odnos na obezbeduvawe na potrebnata medicinska dokumentacija (lekarsko 5. Formirawe na multidisciplinaren tim koj ]e vr[i procenka na individualnite potrebi na sekoe uverenie). dete-`rtva so cel da se odredat merki na gri`a i za[tita, kako i da gi sledi sostojbite kaj deteto po negovo vra]awe vo semejstvoto, ili stavaweto pod alternativna gri`a. Dr`avata treba da gi intenzivira aktivnos- 6. Staratelot koj se postavuva nad maloletnite deca-`rtvi na trgovija so lu\e treba da gi ima sled- tite na poleto na trgovija so lu\e na nacionalno nite nadle`nosti: nivo i da se vklu~i vo regionalni inicijativi na ova pole. Potrebno e da se vovedat oddelni programi - Da obezbedi odlukite koi se donesuvaat vo tekot na site fazi na postapkata da bidat vo naj- za pravna pomo[ (besplatni i dostapni) za `rtvite dobar interes na deteto; na trgovija so lu\e od strana na dr`avata. 40 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

ZAKON ZA SOCIJALNA ZA{TITA - pravo na domuvawe; So Zakonot za socijalna za[tita se uredu- - pari~na pomo[ na lice koe do 18-godi[na vozrast imalo status na dete bez roditeli i rodi- vaat konkretnite oblici na za[tita koga deteto telska gri`a. nema uslovi da `ivee vo svoeto semejstvo. Pravo na postojana pari~na pomo[ ima lice nesposobno za rabota i socijalno neobezbedeno, koe ne Centarot za socijalna rabota odlu~uva za mo`e da obezbedi sredstva za svojata egzistencija vrz osnova na drugi propisi. voninstitucionalna ili institucionalna za[tita, primenuva stru~na rabota i prezema konkretni Decata bez roditeli i roditelska gri`a, soglasno so Zakonot za socijalna za[tita, mo`at da merki, zavisno od vozrasta i potrebite na sekoe ostvarat postojana pari~na pomo[ (~len 34, stav 5) i zdravstvena za[tita (~len 45) dokolku istata ne dete. ja dobivaat po druga osnova. Centarot za socijalna rabota, soglasno so Zakonot za za[tita na decata, re[ava za pravata na detski dodatok, poseben dodatok i pomo[ za oprema na novoroden~e. Institucionalna za[tita (~len 23): Voninstitucionalnata za[tita opfa]a: 1. Domot za deca bez roditeli i roditels- ka gri`a "11 Oktomvri" vo Skopje, kade se smestu- 1. Smestuvawe vo zgri`uva~ko semejstvo; vaat deca od trigodi[na vozrast do osposobuvawe za samostoen `ivot, a najdocna [est meseci po 2. Zgri`uvawe vo dneven centar. zavr[uvawe na srednoto u~ili[te.

2. Vo domot za doen~iwa i mali deca vo Bitola se smestuvaat novoroden~iwa do SMESTUVAWE VO ZGRI@UVA^KO SEMEJSTVO (~len 20 i 85-87) trigodi[na vozrast, kako i bremena `ena/malo- letna majka, eden mesec pred posvojuvawe i tri Pravoto na smestuvaweto vo zgri`uva~ko semejstvo, pretstavuva voninstitucionalna za[tita meseci po poroduvawe. [to pokraj drugite korisnici ja ostvaruvaat i slednite kategorii deca: 3. SOS "Detsko selo" - privatna ustanova za zgri`uvawe na deca bez roditeli i roditelska - dete bez roditeli i roditelska gri`a (~ii roditeli se po~inati ili bez ogled na pri~inata, gri`a. ne sakaat ili ne mo`at da se gri`at za svoeto dete). Smestuvaweto vo zgri`uva~ko semejstvo trae do 18-godi[na vozrast na deteto, no i po ovaa vozrast, do osposobuvawe za samostoen `ivot i rabota na Vo ~len 34 od Zakonot za socijalna za[tita tak- deteto, odnosno do zavr[uvawe na negovoto sredno obrazovanie. Deteto se smestuva vo zgri`uva~ko sativno se navedeni uslovite koj ostvaruva pravo na semejstvo ako ne postojat mo`nosti zgri`uvaweto i vospituvaweto da se obezbedat na drug na~in; socijalna pomo[: - dete so vospitno-socijalni problemi, odnosno dete koe e zanemareno ili maltretirano od - postojana pari~na pomo[ za lica nes- svoite roditeli, staratelot i drugi lica koi se dol`ni da se gri`at za nego, odnosno dete koe pora- posobni za rabota i socijalno neobezbedeni; di lo[ite odnosi vo semejstvoto e podlo`no da dobie lo[i naviki i manifestacii vo odnesuvawe- to. Vo ovaa kategorija deca spa\a i dete koe poteknuva od socijalno neobezbedeno semejstvo, vo koe - socijalna pari~na pomo[ za lica sposobni roditelite nemaat dovolno sredstva da se gri`at za negoviot pravilen razvoj i obrazovanie; za rabota i socijalno neobezbedeni; - dete so naru[eno op[testveno povedenie, vo koja kategorija spa\aat deca - maloletni - pari~en nadomestok za pomo[ i nega; storiteli na krivi~no delo, na koi im e potrebna posebna pomo[ vo resocijalizacijata, vospitani- eto i obrazovanieto; - pravo na zdravstvena za[tita; - dete so umereni i te[ki pre~ki vo intelektualniot razvoj, koe e upateno na osposobuvawe - nadomestok na plata za skrateno rabotno za rabotno-proizvodna aktivnost vo institucija nadvor od negovoto mesto na `iveewe i treba da go vreme poradi nega na telesno ili intelektualno napu[ti svoeto semejstvo. Pravo na zgri`uvawe imaat i decata so najte[ki pre~ki vo intelektual- popre~eno dete; niot razvoj i lice so najte[ka telesna popre~enost na koe mu e potrebno krajno zgri`uvawe i nega, a negovoto semejstvo ne e vo mo`nost da obezbedi nega i gri`a za negovoto zdravje. - ednokratna pari~na pomo[ ili pomo[ vo natura; Vo 2004 godina se doneseni izmeni i dopolnuvawe na Zakonot za socijalnata za[tita (~len 124-

41 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

138) i normativno se podobri vr[eweto na zgri`uva~kata funkcija, a so cel da se sozdade pogole- So Pravilnikot za zgri`uva~ki semejstva ]e ma motivacija na gra\anite za zgri`uvawe na deca vo nivnoto semejstvo. Dadena e mo`nost fizi~ko se utvrdi i vidot i brojot na korisnicite [to se lice profesionalno da se zanimava so zgri`uva~kata funkcija kako samostojna dejnost i da obezbe- smestuvaat vo edno zgri`uva~ko semejstvo, kako i di raboten sta` i penziska osnovica. Zakonot nalaga zgri`uva~ot da ima najmalku sredno obrazo- obvrskite na zgri`uva~ot koi se odnesuvaat na vanie i da ima dobra zdravstvena sostojba za da mo`e uspe[no da se gri`i za smestenite deca. zgri`uvaweto i drugite potrebi na smestenoto Zgri`uva~ot treba da e rabotosposobno lice protiv koe ne se vodela postapka za odzemawe na rodi- lice. Pravilnikot e izraboten kako nacrt-verzija i telsko pravo vo pogled na negovite deca, i da ima soodveten prostor i oprema za rabota. sé u[te ne e objaven. Ministerot za trud i socijalna politika so re[enie izdava dozvola za vr[ewe na dejnost za zgri`uvawe deca vo semejstvoto na liceto koe saka da se zanimava so ovaa dejnost. Centarot za soci- jalna rabota prethodno dava mislewe dali gra\aninot e podoben i dali ima mo`nost za zgri`uvawe deca. Po dobivaweto na dozvolata za vr[ewe na dejnost, zgri`uva~ot sklu~uva dogovor so Centarot za socijalna rabota, vo koj se utvrduva i na~inot na koj liceto ]e zgri`uva deca vo svoeto semejstvo. PREPORAKI

Se o~ekuva deka vakvoto zakonsko re[enie ]e pottikne gra\ani koi imaat zavr[eno soodvet- no visoko obrazovanie od struki pogodni za izvr[uvawe na zgri`uva~kata funkcija, kako i vo 1. Predviduvawe na merki za namaluvawe na siro- vospituvaweto na deteto (pedago[ka, psiholo[ka i sli~no), a koi ne se vraboteni, da po~nat da se ma[tijata, odnosno garantirawe i obezbeduvawe zanimavaat so zgri`uva~kata funkcija kako svoja profesionalna dejnost. Na ovoj na~in sozdadena e minimum sredstva za egzistencija na semejstva [to mo`nost da se anga`iraat zgri`uva~ki semejstva so povisoki potencijali za vr[ewe na imaat maloletni deca, a na koi preku vrabotuvawe zgri`uva~kata funkcija, so [to ]e se podigne kvalitetot na ovaa forma na za[tita na decata. ili na drug na~in ne mo`e da im se obezbedi ost- varuvawe na sredstva za egzistencija, osobeno Zakonot dava mo`nost so zgri`uvawe na deca da mo`at da se zanimavaat i lica [to ]e prezemawe na socijalni merki za semejstva kaj koi sklu~at dogovor so Centarot za socijalna rabota. So dogovorot se ureduva na~inot na smestuvawe na se identifikuvani deca-`rtvi na trgovija so lu\e deteto vo zgri`uva~koto semejstvo i gri`ata [to treba da mu se obezbedi za zadovoluvawe na ili na drug vid prisilna rabota poradi te[kata negovite individualni potrebi, uslovite koga prestanuva smestuvaweto i drugi uslovi za prestanok socijalna polo`ba. na dogovorot. Zgri`uva~koto semejstvo, vrz osnova na sklu~eniot dogovor, dobiva nadomestok za namiruvawe na tro[ocite za gri`a za deteto i nadomestok za zgri`uva~ot za negovoto anga`irawe. 2. Predviduvawe soodveten sistem za identi- Vo dogovorot sklu~en so Centarot za socijalna rabota se opredeluva i visinata na nadomestokot. fikacija i registrirawe na decata na ulica ili na Ministerot za trud i socijalna politika so Pravilnik ]e go utvrdi iznosot na nadomestokot za decata trudovo eksploatirani i prezemawe na zgri`uvawe i smestuvawe oddelno za sekoja kategorija na korisnici na ovaa usluga. soodvetni merki za nivna za[tita so smestuvawe vo dnevni centri i so pomo[ i edukacija na decata i na nivnite roditeli, kako i so povrzuvawe na Obvrski na zgri`uva~ot: dnevnite centri so obrazovnite ustanovi zaradi vklu~uvawe na ovie deca vo redovno obrazovanie. - Dol`en e da postapuva po nasokite na Centarot za socijalna rabota za toa kako da se gri`i 3. Merkite [to ]e se prezemaat sprema ovaa kate- za deteto; gorija deca nadvor od dnevniot centar (vo seme- jstvoto, u~ili[teto i pred drugi institucii) e da - Redovno da go izvestuva Centarot za sekoja promena [to ]e nastane vo tekot na zgri`uvawe- bidat pod postojan nadzor na socijalen rabotnik i to na deteto, negovoto odnesuvawe, vospituvawe, obrazovanie, zdravje i sli~no. psiholog od Centarot za socijalni raboti. Centarot go izbira zgri`uva~koto semejstvo vrz osnova na slednite kriteriumi: vozrasta na 4. Sozdavawe zakonska obvrska za formirawe na zgri`uva~ot, stepenot na negovoto obrazovanie, zdravstvenite i moralnite podobnosti, materijal- prifatili[ta za deca-`rtvi na trgovija so lu\e, vo nite i stanbenite uslovi na semejstvoto i mo`nosta na semejstvoto za zgri`uvawe za deteto. koi prifatili[ta treba da bidat anga`irani soci- jalen rabotnik, psiholog i zdravstven rabotnik. Ministerstvoto za trud i socijalna politika kriteriumite za izbor na zgri`uva~koto seme- jstvo poblisku ]e gi razraboti vo Pravilnik, so koj ]e se utvrdi visinata na nadomestokot za 5. Vo prifatili[teto da bidat anga`irani strogo zgri`uvawe i nadomestokot za smestuvawe na deteto vo zgri`uva~koto semejstvo. Pokraj doverlivi i posebno obu~eni lica i mesto- nadomestocite za smestuvawe na deteto vo zgri`uva~koto semejstvo, toa ostvaruva i pravo na dets- polo`bata na prifatili[teto da bide poznata ki dodatok, a dokolku deteto e so pre~ki vo razvojot - i poseben dodatok soglasno so Zakonot za samo na odreden krug lica, koi imaat obvrska da za[tita na decata. So ovie sredstva se namiruvaat dopolnitelnite tro[oci za deteto. prezemaat soodvetni merki za za[tita na decata. 42 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

6. Za sekoe smesteno dete treba da se izgotvi za[tita za opredeluvawe na institucionalna za[tita na `rtvite od trgovija so lu\e i `rtvite od drug posebna programa so koja se planiraat merkite transnacionalen organiziran kriminal, so cel da se ohrabrat da svedo~at, da se obezbedi nivnata [to treba da se prezemat za za[tita na deteto i bezbednost od mo`nite represii od strana na trgovcite i kriminalnite grupi. kako tie da se ostvarat. Stru~niot tim vo progra- mata treba da utvrdi dinamika na sledewe na 15. Vo prifatili[te na trguvanite deca treba da im se obezbedi soodvetna fizi~ka, psihosocijalna, slu~ajot so redovni poseti na deteto vo pravna, obrazovna pomo[, smestuvawe, socijalna i zdravstvena pomo[, kade [to ]e bidat za[titeni zgri`uva~koto semejstvo. Centarot e dol`en da od ponatamo[na eksploatacija. ostvari kontakt so u~ili[teto za da sledi kako te~e obrazovniot proces, so mati~niot lekar vo 16. Decata-`rtvi od trgovija treba da bidat smesteni odvoeno od vozrasnite, vodej]i smetka za pogled na zdravstvenata sostojba na deteto, i da nivnite posebni prava i potrebi. prezeme drugi potrebni merki za da sledi kako deteto se razviva i vospituva. 17. Donesuvawe na Zakon za lica so posebni potrebi, koj ]e sodr`i unificirana definicija za nes- posobni, hendikepirani i mentalno bolni lica i ovie lica ]e imaat pravo na posebna za[tita opre- 7. Koga ]e se utvrdi deka zgri`uva~ot ne se gri`i delena so ovoj zakon. dobro za deteto ili toa ne se ~uvstvuva dobro vo zgri`uva~koto semejstvo, se nosi odluka za prome- 18. Najdobriot interes na deteto mora da bide primarna obvrska vo site postapki, bez razlika dali na na semejstvoto ili se opredeluva drug oblik za se prezemeni od dr`avni ili privatni organi i institucii. za[tita na deteto. 19. Decata-`rtvi na trgovija so lu\e da ne bidat krivi~no ili prekr[o~no goneti. 8. Za da po~ne profesionalnoto zanimavawe na poedinci so zgri`uva~kata funkcija, potrebno e da se prezemat aktivnosti za pogolema informira- nost na gra|anite, nivno senzibilizirawe i edukacija. 9. Treba da se razvie sorabotka i vklu~uvawe na DNEVNI CENTRI site subjekti na lokalno nivo za pomo[ i poddr[ka za zgri`uva~kite semejstva. 10. Programi za specijalizirana edukacija na Deca na ulica - uli~ni deca. So Programata na Ministerstvoto za trud i zgri`uva~kite semejstva za gri`a na deca na koi im e potrebna posebna pomo[ i poddr[ka za resoci- jalizacija (Republi~ki zavod za socijalni raboti, socijalna politika za za[tita na socijalno isklu~enite lica se prezemaat planiran- NVO i dr.). ite merki i aktivnosti za za[tita na decata na ulica. Ovaa programa e naso~ena kon 11. Vo isklu~itelni slu~ai - koga se raboti so `rtvi na trgovija so lu\e, Ministerstvoto za trud evidentirawe na site deca, prezemawe na merki na rabota so roditelite i podigawe i socijalna rabota vo sorabotka so centrite za socijalni raboti, mo`e da prezeme aktivnosti koi na stepenot na roditelskata dol`nost i odgovornost, a vo slu~aj na evidentno zane- ne se predvideni vo zakonot. maruvawe na decata - inicirawe na postapki za odzemawe na roditelsko pravo, smes- 12. Ilegalniot status na `rtvite od trgovija so lu\e ne treba da bide odbiva~ki kriterium za tuvawe vo ustanovi za deca ili vo zgri`uva~ki semejstva. Vo tek se aktivnosti za dobivawe na socijalna za[tita. 13. Dodavawe na nov ~len vo Zakonot za socijalna socijalno zajaknuvawe na decata preku vklu~uvawe na programi na dnevni centri. za[tita za obezbeduvawe na socijalna za[tita na `rtvite od trgovija so lu\e i `rtvite od drug Generalnata cel na ovaa forma na za[tita e naso~ena kon prevenirawe na problemot transnacionalen organiziran kriminal. na zanemareni i vospitno zapu[teni deca. 14. Dodavawe na nov ~len vo Zakonot za socijalna

43 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

NOVI PRAVA Vo tekot na sudskata postapka, Centarot vospitniot ili socijalniot razvoj, odnosno negov- dava predlog za izrekuvawe na vospitna merka oto semejstvo ne mo`e da ja ostvari vospitnata Pravo na domuvawe. MTSP e vo faza na (ukor, zasilen nadzor od roditel, drugo semejst- funkcija, dete koe ne posetuva u~ili[te ili se donesuvawe Pravilnik so koj ]e se zdobijat so vo i od organ za staratelstvo, upatuvawe vo oddalo na pita~ewe, skitawe ili prostitucija i pravo na domuvawe decata bez roditeli i rodi- vospitna ustanova i vospitno-popraven dom), poradi vakvata sostojba mo`e da dojde ili do[lo telska gri`a koi koristele oblik na socijalna merka na bezbednost ili po isklu~ok malolet- vo sudir so zakonot. za[tita, po nivno polnoletstvo, a najmnogu do 26- ni~ki zatvor. godi[na vozrast. Preventivnata rabota so ovie deca e Centarot za socijalna rabota go sledi naso~ena kon prezemawe merki na pomo[ i ^len 49-50. Postojana pari~na pomo[ na procesot na sevkupna resocijalizacija na deteto za[tita na deteto. Merkite gi sproveduva lice koe do 18-godi[na vozrast imalo status na vo semejnata sredina, sekojdnevnite aktivnosti i Centarot za socijalna rabota, preku Programa vo dete bez roditeli i roditelska gri`a. odnesuvawe, vklu~uvawe vo obrazovanieto i koja ]e se predvidi rabota so deteto, negovite vospitanieto, preku izgotvuvawe na Programa za roditeli, staratelot ili zgri`uva~koto semejst- rabota na sekoe dete individualno. Ovoj organ vo. Prevencijata so deca na ovaa vozrast, a koi mo`e na sudot da mu predlo`i ukinuvawe ili projavile odredeno asocijalno povedenie e bitna MALOLETNI^KA DELIKVENCIJA prodol`uvawe na merkata, odnosno zamena na za blagovremen tretman so decata i nivno pravil- edna merka so druga. Vo sistemot na socijalna no vospituvawe i prevospituvawe. Na ovoj na~in Centarot za socijalna rabota, vo za[tita postoi Ustanova za smestuvawe na deca i se o~ekuva decata da se za[titat da ne projavat vr[eweto na so zakon doverenoto javno ovlast- mladinci so vospitno-socijalni problemi i delikventno odnesuvawe vo ponatamo[niot niven uvawe na nadle`en organ za staratelstvo, Ustanova za deca i mladinci so asocijalno pove- razvoj. u~estvuva vo postapkata pred sud za utvrduvawe denie. na odgovornost, postapuvawe i izrekuvawe na Zaradi sproveduvawe na prevencijata na merki i kazni sprema maloletni storiteli na Vo Republika Makedonija vo podgotovka e maloletnoto prestapni[tvo, rabotniot tekst na krivi~ni dela. izgotvuvawe na poseben Zakon za maloletni~ka Zakonot za maloletni~ka pravda predviduva pravda. So ovoj propis ]e se izvr[i obedinuvawe formirawe na Dr`aven sovet i op[tinski soveti Ovie nadle`nosti na centarot se utvr- na site odredbi i postapki [to se odnesuvaat na za prevencija. Dr`avniot sovet se predviduva da deni vo krivi~nopravnite propisi. Centarot za sproveduvawe na merki i sankcii za maloletni bide sostaven od pretstavnici od socijalna rabota sproveduva stru~na rabota so storiteli na krivi~ni dela. Novinite [to se Ministerstvoto za pravda, Ministerstvoto za maloletnikot i negovoto semejstvo zaradi ocenka o~ekuvaat so donesuvawe na ovoj propis e vovedu- socijalna politika, Ministerstvoto za obrazo- na negovata li~nost, negoviot razvoj, vospitanie, vawe na preventivnata rabota so maloletni deca vanie, Ministerstvoto za vnatre[ni raboti, sredinata i uslovite vo koi `ivee. od 7 do 14-godi[na vozrast. Decata na ovaa Sudskiot sovet, Vrhovniot sud na Republika vozrast [to storile krivi~no delo ili prekr[ok Makedonija, Javniot obvinitel na Republika Centarot sorabotuva so u~ili[teto, se smetaat za deca vo rizik. Kako dete vo rizik Makedonija i Narodniot pravobranitel. Op[tin- javniot obvinitel, sudot i policijata zaradi se smeta i dete-zavisnik od drogi ili alkohol, skite soveti se formiraat zaradi sproveduvawe ponatamo[en tretman i resocijalizacija na dete- dete so pote[ki pre~ki vo telesniot ili intelek- na prevencijata na lokalno nivo. to. tualniot razvoj, dete koe e zapostaveno vo

ZAKON ZA ZA{TITA NA DECATA

Decata vo Republika Makedonija imaat golemi prava koi se za[titeni so me\unarodni konvencii i akti, kako i so doma[ni zakoni, pravilnici i akti. Republika Makedonija e potpisnik i gi sproveduva site me\unarodni akti za za[tita na pravata na de tet o , z a [ ti t a i p r e v e n c i ja o d n a si l s tv o , t o r t u r a , d i s k r i m i n a c i ja k o i s e i n k o r p o r i r a n i i v o d o m a [ n a t a l e gi s l a ti v a .

44 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Vo ~len 40, stav 4 od Ustavot na RM stoi deka: Republikata im obezbeduva posebna za[tita na decata bez roditeli i decata bez roditelska gri`a.

Vo ~l. 1 na Konvencijata za pravata na deteto se veli deka, za celite na ovaa konvencija, dete e sekoe ~ove~ko su[testvo [to ne napolnilo osumnae- set godini, ako vrz osnova na zakonot koj se odnesuva na deteto, polnoletstvo ne se dobiva porano.

Vo ~l. 3 (d) od Protokolot za prevencija, spre~uvawe i kaznuvawe na trgovijata so lica, osobeno `eni i deca, so koj se dopolnuva Konvencijata na Obedinetite nacii protiv transnacionalniot organiziran kriminal, stoi deka poimot dete zna~i sekoe lice [to e na vozrast pod osumnaeset godini.

Vo ~l. 2 od Konvencijata na Me\unarodnata organizacija na trudot, koja se odnesuva na zabranata i itnata akcija za eliminirawe na najlo[ite vidovi na detska eksploatacija na trudot, poimot dete ]e se upotrebuva za site lica pod 18-godi[na vozrast.

Vo na[eto zakonodavstvo, vo ~l. 8 od Zakonot za za[tita na deca stoi deka kako dete, vo smisla na ovoj zakon, se smeta sekoe lice do napolneti 18 godini `ivot, kako i lice so pre~ki vo fizi~kiot i psihi~kiot razvoj do napolneti 26 godini `ivot.

Vo odnos na krivi~nata odgovornost vo KZ na RM stoi deka dete e lice do napolneti 14 godini `ivot, a dodeka od 14 do 16 godini e pomlad malolet- nik, a od 16 do 18 godini e postar maloletnik.

{to se odnesuva do definiraweto na hendikepiranite i mentalno bolni lica, nema univerzalna definicija. Vo pove]e zakoni ima razli~ni definicii, pa pred sé od tuka se javuva potrebata za donesuvawe na poseben zakon.

Vo ~l. 9, st. 1 od Zakonot za za[tita na decata, se zabranuva psihi~ko ili fizi~ko maltretirawe, kaznuvawe ili drugo ne~ove~ko postapuvawe ili zloupotreba na decata.

Vo ~l. 3 (a) od Protokolot za prevencija, suzbivawe i kaznuvawe na

UNICEF trgovijata so lica, osobeno `eni i deca, so koj se dopolnuva Konvencijata na Obedinetite nacii protiv transnacionalniot organiziran kriminal, se definira poimot trgovija so lu\e, spored koj poimot trgovija so lu\e zna~i Vo Vodi~ot na UNICEF za za[tita na decata-`rtvi na regrutirawe, prevezuvawe, prenos, zasolnuvawe ili prifa]awe na lica, po trgovija vo Jugoisto~na Evropa, trgovijata so deca e pat na zakana ili so upotreba na sila ili drugi formi na prinuda, ili kid- ~in na vrbuvawe, transportirawe, premestuvawe, napirawe, ili izmama, ili zala`uvawe, ili so zloupotreba na mo] ili na ~uvawe i primawe na deca so cel nivno eksploati - sostojba na nemo] ili so davawe ili primawe na pari ili korist, zaradi postignuvawe na soglasnost na lice koe ima kontrola nad drugo lice, so cel rawe ili vo ili von zemjata. Soglasnosta na decata- za eksploatacija. Eksploatacijata podrazbira, vo najmala mera, eksploataci- `rtvi za namenetata eksploatacija e irelevantna, ja na prostitucija na drugi lica ili drugi formi na seksualna eksploataci- duri i vo slu~aj da ne e koristeno nitu edno od sled - ja, prinudna rabota ili prinudno uslu`uvawe, ropstvo ili postapuvawe nive sredstva: sila, prinuda, kidnapirawe, izmama, sli~no na ropstvo, sluguvawe ili vadewe na organi; zloupotreba na sila ili aktivnosti prezemeni dode - ka deteto se nao\a vo ranliva sostojba ili dodeka e Vo istiot ~len vo to~ka (c) stoi deka regrutiraweto, prevezuvaweto, pod kontrola na drugo lice. prenosot, zasolnuvaweto ili prifa]aweto na dete zaradi eksploatacija ]e se smeta za trgovija so lu\e duri i koga ne e vklu~ena upotreba na nekoj od na~inite opredeleni vo to~ka (a) od ovoj ~len. 45 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Vo ~l. 11 od Ustavot na RM se opredeluva deka fizi~kiot i moral- ZAKON ZA SLOBODEN PRISTAP niot integritet na ~ovekot se neprikosnoveni. Se zabranuva sekoj oblik na ma~ewe, ne~ove~ko ili poni`uva~ko odnesuvawe i DO INFORMACII OD JAVEN KARAKTER kaznuvawe. Isto taka se zabranuva prisilnata rabota. So ovoj zakon se ureduvaat uslovite, na~inot i postapkata za ostvaru- vawe na pravoto na sloboden pristap do informaciite od javen karakter so PREPORAKI koi raspolagaat organite na dr`avnata vlast i drugi ustanovi i institucii utvrdeni so zakon. So zakonot im se ovozmo`uva na site fizi~ki i pravni lica da go ostvaruvaat pravoto na sloboden pristap do informaciite od 1. Predviduvawe na posebni merki za vklu~uvawe javen karakter, a imatelite na informacii se dol`ni da obezbedat javnost na decata-`rtvi na trgovija ili drug vid na i otvorenost vo svoeto rabotewe. Sloboden pristap do informacii imaat prisilna rabota vo obrazovnite ustanovi i za i stranski pravni i fizi~ki lica. nivna rehabilitacija i resocijalizacija. Imateli na informacii se organite na dr`avnata vlast i drugi 2. Na deteto-`rtva mora da mu se obezbe- ustanovi institucii utvrdeni so zakon, organite na op[tinata, na gradot di navremena pravna pomo[ i informacii Skopje, javnite ustanovi i slu`bi, javni pretprijatija i pravni i fizi~ki povrzani so negoviot status, za sostojbata lica koi vr[at javni ovlastuvawa i dejnosti od javen interes utvrdeni so vo koja se nao\a, kako i za pravata i zakon. obvrskite koi gi ima spored na[eto zakonodavstvo. Vo ~len 5 od zakonot decidno se navedeni uslovite koga imatelot na informacija mo`e da go odbie baraweto za pristap do informacija. 3. Koga vozrasta na deteto ne se znae so Informacijata nema da bide dadena ako taa se odnesuva na: sigurnost, sé dodeka trae verifikaci- jata na vozrasta na `rtvata toa da bide 1. informacijata koja vrz osnova na zakon pretstavuva klasificirana tretirano kako dete, i da mu bidat informacija so soodveten stepen na tajnost; obezbedeni site potrebni merki na za[tita. 2. li~en podatok ~ie otkrivawe bi zna~elo povreda na za[tita na li~nite podatoci; 4. Vedna[ po prvi~nata identifikacija decata-`rtvi treba da bidat smesteni 3. informacija za arhivsko rabotewe koja e utvrdena kako doverliva; na bezbedna lokacija (prifatili[te, dom, semejstvo ili druga institucija). 4. informacija ~ie davawe bi zna~elo povreda na doverlivosta na dano~nata postapka; 5. Centrite za socijalni raboti vo sorabotka so nevladinite organizacii 5. informacija koja e dobiena ili sostavena za istraga, krivi~na ili treba da razvivaat standardi za davawe prekr[o~na postapka, za sproveduvawe na upravna ili gra\anska pomo[ i za[tita vo mestata kade [to se postapka, a ~ie davawe bi imalo [tetni posledici za tekot na smestuvaat decata-`rtvi. postapkata: 6. Vo odnos na gri`ata i pomo[ta treba da se 6. informacija koja se odnesuva na komercijalni i drugi ekonomski ima predvid potekloto, polot, vozrasta i dali interesi, vklu~uvaj]i gi i interesite na monetarnata i fiskalnata kako dete-`rtva se javuva so posebni potrebi politika i ~ie davawe ]e ima [tetni posledici vo ostvaruvaweto na (psihosocijalno rastrojstvo, hendi-kepiranost, funkcijata; bolest ili bremenost). 7. informacija od dokument [to e vo postapka na podgotvuvawe i sé 7. Donesuvawe na posebni programi za za[tita i u[te e predmet na usoglasuvawe kaj imatelot na informacii, ~ie poddr[ka na decata-`rtvi na trgovija vo odnos na niv- otkrivawe bi predizvikalo pogre[no razbirawe na sodr`inata; nata fizi~ka, psiholo[ka, pravna, obrazovna zdravstvena pomo[ i domuvawe. 8. informacija za za[tita na `ivotnata sredina koja ne e dostapna do javnosta zaradi za[tita na zdravjeto na lu\eto i `ivotnata sredina; i 8. Prezemawe merki za za[tita na privatnosta i identitetot na deteto-`rtva. 9. informacija koja gi zagrozuva pravata od industriska ili intelektu- 46 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

alna sopstvenost (patent, model, mostra, stokoven i uslu`en `ig, ozna- trgovija so lu\e vo tekot na nivnite profesionalni dol`nosti ako so ka na potekloto na proizvodot). davaweto na tie informacii se pravi povreda na za[tita na li~nite podatoci. Osobeno zna~ajna e za[titata na li~nite Imatelite na informacii se dol`ni da ja informiraat javnosta za: podatoci vo odnos na vrskite so mediumite. Slu~aite na trgovija so lu\e predizvikuvaat golem interes kaj mediu- - osnovnite podatoci za kontakt so imatelot na informacijata, i toa: mite, ova ja zgolemuva potrebata za posebno vnimanie naziv, adresa, telefonski broj, broj na faks, imejl adresa i adresata za za[tita na li~nite podatoci na `rtvite. na veb-stranicata; Fotografija i nejzina li~na istorija ne treba da im se davaat na mediumite, nitu pak detalite koi bi - propisi koi se odnesuvaat na nadle`nosta na imatelot na informa mo`ele da dovedat do identifikacija na `rtva- cii, povrzani so registarot na propisi objaven vo slu`beno glasilo; ta, kako [to e nejzinata adresa. - predlog-programi, programi, strategii, stavovi, mislewa, studii i Za odgovornoto lice na imatelot na dr. sli~ni dokumenti koi se odnesuvaat na nadle`nosta na imatelot na informacii se predvideni i pari~ni kazni informacii; ako sprotivno na ~len 6 od ovoj zakon dade podatoci za informacija koja ne trebalo - site povici vo postapkata za javnite nabavki i tenderskata doku- da ja dade, a isto taka ]e bide kaznet i mentacija utvrdeni so zakon; ako odbie da dade informacija, a pora- di toa nastanala [teta za baratelot, za - podatoci za negovite nadle`nosti utvrdeni so zakon; javnosta ili interesot koj se za[tituva so taa informacija. - organizacijata i tro[ocite na raboteweto, kako i za davaweto na uslugi na gra\anite vo upravnata postapka i za svoite aktivnosti; Spored ~len 38 od ovoj zakon se osloboduva od odgovornost vraboten - izdavawe na informativni bilteni, i dr. oblici na informirawe; vo dr`avna administracija koj ]e dade za[titena informacija, dokolku taa e - internet-stranica za objavuvawe na odluki, merki i akti so koi se od zna~ewe za otkrivawe na zlo- vlijae na `ivotot i rabotata na gra\anite; upotreba na slu`benata polo`ba i koruptivno odnesuvawe, kako i - drugi informacii koi proizleguvaat od nadle`nosta i rabotata na spre~uvawe na seriozni zakani za imatelot na informacii zdravjeto i `ivotot na lu\eto i zagrozuvawe na `ivotnata sredina. Za imatelot na informacii se predvideni kazni ako sprotivno na Osnovnata cel na ovoj zakon e na ~len 6 odobri pristap do informacija sprotivno na odredbite od ovoj gra\anite da im se ovozmo`i soodveten zakon, ako poradi toa nastanala [teta za baratelot, za javnosta ili intere- pristap do informaciite za da mo`at da sot koj se za[tituva so taa informacija. donesat svoj kriti~ki stav i mislewe za rabotata na javnata vlast. So ovoj zakon se Centrite za socijalni raboti kako imateli na informacii - raspo- namaluva mo`nosta za [pekulacii, bidej]i lagaat so podatoci koi se odnesuvaat na konkretni `rtvi na trgovija so lu\e. informaciite ]e se dobivaat direktno od Odgovornite lica vo centrite za socijalni raboti treba da obezbedat slo- imatelite na informaciite. Isto taka, so ovoj boden pristap na informacii na odreden baratel na informacija - kance- zakon gra\anite ]e se pottiknuvaat i ohrabruvaat larijata na NMU, NVO i dr. institucii koi rabotat so `rtvi so trgovija so da go koristat ova pravo. lu\e. Zakonot za sloboden pristap do informacii Isto taka, centrite za socijalni raboti soglasno so ovoj zakon imaat od javen karakter ]e se primenuva od 1 septemvri 2006 pravo da odbijat da dadat informacija dokolku smetaat deka so dadenata godina. Do ovoj period treba da se donesat podzakonski informacija mo`e da se zagrozi bezbednosta na odredena li~nost ili akti, statut, pravilnik za rabota na komisijata, delovnik i baranata informacija pretstavuva povreda na za[tita na li~nite podatoci. upatstvo na koi na~in da se postapuva so baraweto na Centrite za socijalni raboti imaat pravo da odbijat da dadat dokazi vo gra\anite. odnos na informaciite [to im bile dovereni od strana na `rtvite na 47 Analiza na bazata na podatoci za potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

`rtvi na trgovija so lu\e od doma[no poteklo. identifikuvanata potencijalna `rtva od Vrz baza na tie podatoci e izrabotena fenome- doma[no poteklo Trgovijata so lu\e e zloupotreba na nologijata na doma[nite potencijalni `rtvi na ~ovekovite prava na `rtvata. Za[titata na trgovija so lu\e. Slikata e sozdadena kako rezul- So poseben osvrt na institucionalnata pravata na licata koi se predmet na trgovija tat na polustrukturiraniot pra[alnik od 26 postavenost na Nacionalniot mehanizam za upatu- so lu\e treba da bidat prioritet na site pra[awa popolneti od strana na nominiranite vawe - alatka za prevencija i za[tita na `rtvite merki za borba protiv trgovija so lu\e. I socijalni rabotnici, koi rabotat na poleto na na trgovija so lu\e trgovija so lu\e vo ramkite na centrite za soci- pokraj brojnite merki za za[tita na jalna rabota vo Republika Makedonija. Podatocite se pribirani od 1 januari do 1 ~ovekovite prava, deklaracii i dogovori, vo dekemvri 2006 godina i se obrabotuvani vo peri- praktikata sredstvata za spravuvawe so trgov- Analizata otvora pra[awa koi ja pravat genezata odot od septemvri, oktomvri i noemvri 2006 god- ijata so lu\e gi prekr[uvaat principite na na doma[nite potencijalni `rtvi na trgovija so ina. ~ovekovite prava. Mehanizmot za za[tita lu\e. Taa e pretstavena na 2 nivoa: Identifikuvana potencijalna `rtva na treba da opfa]a [irok opseg na razli~ni mikro nivo i mezo nivo trgovija so lu\e od doma[no poteklo e liceto specijalizirani uslugi, koi se fokusiraat vo [to gi ispolnuva trite elementi na trgovija so konkretnite potrebi na sekoj poedinec. A. Mikro nivo - Li~nosta potencijalna `rtva na lu\e (PROCES - regrutirawe, transport, trans- trgovija so lu\e fer, kriewe, prifa]awe; SREDSTVO - zakana, Za pouspe[no spravuvawe so fenome- prinuda, grabnuvawe, laga, izmama, zala`uvawe, not trgovija so lu\e sé u[te postoi prostor za B. Mezo nivo - Potesnoto (semejstvoto) i upotreba na sila; CEL - prostitucija, podobruvawe na zakonskata regulativa za po[irokoto (prijatel-ki, drugari-ki) op- pornografija, seksualna eksploatacija, prinudna za[tita na `rtvite. Potrebno e da se sprove- kru`uvawe rabota, ropstvo) i ima eden ili pove]e podele- dat pravni reformi koi se odnesuvaat na menti, a se rodeni vo Makedonija ili se podobruvawe na zakonodavstvoto za borba So poseben osvrt na fenomenologijata na dr`avjani na Republika Makedonija. protiv trgovija so lu\e od aspekt na ~ovekovite prava na `rtvata. Zaradi funkcionalen meha- nizam za upatuvawe na `rtvite - NMU, potreb- no e da se napravat dopolnuvawa i izmeni vo A. Mikro nivo analiziranata zakonska regulativa, odnosno vo Osnovnite karakteristiki na identifikuvanata potencijalna `rtva na trgovija so lu\e od Krivi~niot zakon, krivi~nata postapka, doma[no poteklo Zakonot za semejstvo, Zakonot za socijalna za[tita, Zakonot za za[tita na decata. Od osobeno zna~ewe vo obezbeduvawe pomo[ na 1. Vozrast `rtvite od trgovija so lu\e bi bila sorabotka- ta so gra\anski grupi ili doma[ni nevladini Vozrasna raspredelba na identifikuvana potencijalna `rtva na trgovija so lu\e organizacii koi se vklu~eni vo re[avaweto na od doma[no poteklo (Izvor NMU 2006) problemite na trgovija so lu\e, ili so za[tita 23 - 26 na `rtvite, kako [to se `enskite grupi, NVO 10 - 14 koi se zanimavaat so ~ovekovi prava, nasilst- 8% 31 - 34 Over 42 8% 20% vo nad `enite, kako i grupite za rodova 4% ednakvost.

Analiza na bazata na podatoci za 19 - 22 potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e 16% 15 - 18 Nacionalniot mehanizam za upatuvawe 44% raspolaga so baza na podatoci na potencijalni

50 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

2. Obrazovanie 3. Obrazovna vklu~enost (inkluzija)

Stepen na obrazovanie na identifikuvanite potencijalni `rtvi na trgovija so lu\e od doma[no poteklo (Source NRM, 2006) Dali posetuvaat nastava? (Izvor NMU 2006) Sredno Sredno Bez obrazovanie nepotpolno potpolno 16% 98% 4% 4%

Osnovno Nepotpolno 2% 40% osnovno 36% Da Ne

5. Bra~na sostojba

Bra~na sostojba na potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e (Izvor NMU 2006)

4. Nacionalna pripadnost Ne`enet / @enet / Ma`ena Vonbra~na Razveden / razve - Vdovec / Vdovica Nacionalnata pripadnost na potencijalnite Nema`ena zaednica dena trguvani `rtvi (Izvor NMU 2006)

Turska 6. @rtvata i potomstvoto Romska 4% 28% Dali `rtvata ima deca? (Izvor NMU, 2006)

Da 29%

Albanska Makedonska 16% 52%

Ne 71%

51 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

7. Dokumenti za identifikacija Dali poseduvaat dokumenti za identifikacija? (Izvor NMU 2006) Zaklu~oci

Ne 36% Da 64% Zaklu~oci identifikacija Vo obrabotenite podatoci za potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e dominantna e vozrasnata grupa od 15 do 18 godini - 44%, no isto taka mo`e da se zabele`i deka e visok i procentot na deca od 10 do 14 godini - 20%;

8. Izvor na prihodi Kakvi izvori na li~ni prihodi ima liceto (Izvor NMU, 2006) Analogno na vozrasta e i nivnoto obrazovanie, Vrabotena vo 40% se so zavr[eno osnovno obrazovanie, privaten Drugo sektor 36% so necelosno osnovno i 16 % nemaat Siva ekonomija 4% 4% 4% nikakvo obrazovanie, zagri`uva~ki e faktot deka 98% ne posetuvaat nikakva nastava; p r i h o d Socijalna pomo[ 25% Spored nacionalnata pripadnost mo`e da se zabele`i deka 52% se od makedonska, 28% od Nema prihodi romska, 16% od albanska i 4% od turska Prosewe / Pita~ 55% nacionalna pripadnost; 4%

Pogolem procent od potencijalnite `rtvi na 9. Zdravstvena sostojba Koi hroni~ni zaboluvawe gi ima `rtvata? (Izvor NMU 2006) trgovija so lu\e se nema`eni i 71% od niv nemaat deca; Hroni~ni Psihi~ki zaboluvawe zaboluvawe 13% 6% Pri prviot kontakt vo CSR, 61% potencijalni Psihi~ki zaboluvawe `rtvi na trgovija so lu\e nemale dokumenti zdravija 6% za identifikacija;

Nema zaboluvawe Vo odnos na izvorite na prihod, 55% nemale Nema soznanija za zaboluvawe (zdrava li~nost) nikakov izvor na prihod i 25% primaat 69% 6% socijalna pomo[.

52 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

B. Mezo nivo

Po[irokoto opkru`uvawe i fenomenologijata na identifikuvanata doma[na potencijalna `rtva na trgovija so lu\e

1. Semejnata funkcionalnost 3. Socijalni kontakti i trguvaweto

3a. Od kakov tip na semejstvo poteknuva potencijal - nata `rtva na trgovija si lu\e? (Izvor NMU 2006) 1. Dali ima kontakti 95% Funkcionalno so bliski rodnini? Disfunkcionalno semejstvo semejstvo 9% 2. Dali ima kontakti 55% 91% 45%

% so prijateli-ki dru - gari-ki

(Izvor NMU 2006) Da Ne Da Ne

2. Tip na disfunkcionalno semejstvo 3b. Preku kogo e posreduvana `rtvata vo procesot na trgovija? (Izvor NMU 2006)

Na Vo Od nepoznato lice Od semejstvoto izdr`uvawe na stranst - Drugo Od naru[eni semejni Od 18% 40% vo odnosi kazna zatvor 5% 5% 5% 32% rabotodavecot 5% Od razdeleni roditeli 11% Od drugarite / drugarkite Preku prijateli Od rodninite Od razvedeni roditeli 18% 14% 5% Od eden roditel e po~inat 21% 21%

53 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

4. Fenomenologijata na identifikuvanata 5. Institucionalnata postavenost na NMU - prevencija i za[tita potencijalna `rtva od doma[no poteklo

Proces Sredstvo Cel Od kogo e upatena `rtvata vo CSR? 4a. 5a. (Izvor NMU 2006) Identifikuvawe na potencijalnata `rtva (Izvor NMU 2006)

17% 17% 14% 14% 6% 2% 10% 8% 4% 6% 2% Policija NVO ^lenovi Ustan- Ustan- Ustan- Konzu- a na Drugo od ovi ovi ovi larni NMU seme- Obraz- Zdrav- Amba- Kancel- jstvoto ovni stveni sadi arijat Transport Prifa]awe Izmama Zala`uvawe Prinuda Laga Zakana Prostitucija Pornografija Seksualna eksploatacija Prinudna rabota Robstvo Pita~ewe

Kakov vid na uslugi se ponudeni od CSR? (Izvor NMU 2006) 4b. Upatuvawe vo Kako liceto ima vospostaveno kontakt trgovec/ite? 5b. zasolni[teto Psihosocijalna (Izvor NMU 2006) preku NMU podr[ka 43% 49%

Prinudno 30% Dobrovolno 70% Ednokratna Pravna pomo[ pomo[ 4% 4%

54 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Zaklu~oci

Od potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e, 91% poteknuvaat od disfunkcionalni semejstva i toa: - 32% od semejstva so naru[eni semejni odnosi - 21% so po~inat eden roditel - 21% so razvedeni roditeli - 11% so razdeleni roditeli [to se odnesuva na socijalnite kontakti [to gi ostvaruvaat potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e, mo`e da se zabele`i deka 95% odr`uvaat kontakti so svoi blis - ki rodnini, no vo odnos na kontaktite so drugari/ki ovoj procent e zna~itelno pomal i 55% nemaat nikakvi kontakti so prijateli/ki ili drugari/ki; Za erozijata na semejstvoto zboruva faktot [to 40% od semejstvata posreduvale vo procesot na trgovijata. Kako posrednici se pojavuvaat drugari/ki - 18%, isto tolkav e procentot i na nepoznati lica i prijateli/ki - 14 % ;

Zaklu~oci Vo procesot na identifikacijata na potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e mo`e da se zabele`at slednive procenti na proces, sredstva i cel: - 17% transport, 4% prifa]awe - 17% izmama, 14% zala`uvawe, 6% prinuda i po 2% laga i zakana

- 10% prostitucija, 14% seksualna eksploatacija, 6% prinudna rabota i 8% pita~ewe; - 70% od potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e dobrovolno stapile vo kon takt so trgovecot/te;

Vo CSR naj~esto potencijalnite `rtvi na trgovija so lu\e za da pobaraat pomo[ se upateni od policijata, od ~lenovi na semejstvoto, od kancelarijata na NMU i od NVO; Vo CSR kako usluga naj~esto im bila dadena psihosocijalna poddr[ka - 49%, upateni vo prifatili[te preku kancelarijata na NMU - 43%, ednokratna pari~na pomo[ - 4% i pravna pomo[ - 4%; .

55 Izvadoci od izve[tajot za evaluacija (period: septemvri 2005 - juli 2006) Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Cel na izve[tajot Konsultantot, g-\a Sun~ica Dimitrijoska, e profesor na skopskiot Filozofski fakultet - Institut za socijalna rabota i socijalna politika. Izve[tajot za evaluacija gi sumira klu~nite zaklu~oci i preporaki od procenkata napravena od konsultantot na koordinativnata kancelarija na Taa ima prakti~no iskustvo vo poleto na socijalnata rabota i [iroko Nacionalniot mehanizam za upatuvawe (NMU) i za aktivnostite vo ramkite iskustvo so socijalnoto istra`uvawe. Ovoj dokument prezentira izvadoci na proektot NMU. Pri podgotvuvaweto na izve[tajot i izvr[uvaweto na pro- od izve[tajot za evaluacija koj gi sodr`i kompletnite naodi na konsultan- cenkata, konsultantot gi zema predvid site relevantni proektni dokumenti, tot. vklu~uvaj]i go opisot na proektot i site pi[ani materijali [to bile usvoeni kako rezultat na proektot. Dopolnitelno na ova, konsultantot se zapozna so minatite aktivnosti na kancelarijata na NMU preku prethodni izve[tai i publikacii izdadeni od i za organizacijata. Glavnata cel na izve[tajot be[e da se sprovede procenka na proek- tot NMU, so cel da se identifikuvaat site idni mo`nosti za razvoj i imple- mentacija na proektot, kako i da se podobrat kapacitetite na personalot na NMU za implementirawe na uspe[en, profesionalen i odr`liv proekt koj ima cel da se osvrne na edna itna humanitarna i javna potreba. Vo dopolnenie na ova, izve[tajot go oceni nivoto do koe postojnite celi na proektot bile presretnati na efikasen i efektiven na~in, i go utvrdi vlijanieto na proektot. Specifi~nite kriteriumi za evaluacija koi bea zemeni predvid se: Specifi~ni naodi za kompatibilnosta na proektot so prioritetite, za u~estvoto i za informacionite nivoa Relevantnost nivoto do koe celite na proektot bile soodvetni Postoi visoko nivo na kompatibilnost pome\u prioritetite na na problemot so koj proektot NMU treba[e da se soo~i; Republika Makedonija i na proektot implementiran so poddr[ka na OBSE. 99% od ispitanite lica se izjasnile deka ~uvstvuvale potreba za vakov proekt i deka istiot e prioritet za niv, dodeka, pak, 1% smetale deka nema potreba od vakov Efikasnost proekt. dali rezultatite bile ostvareni razumno; Nivoata na zadovolitelnost se isto taka dosta visoki: 98% od ispitan- Efektivnost ite lica se mo[ne zadovolni od efektite od proektot, dodeka 2% se nezado- volni od implementacijata na proektot NMU. nivoto do koe celnata grupa imala korist od uslugite;

Vlijanie Primer: Vo op[tinata Sveti Nikole, eden od socijalnite rabotnici nivoto do koe proektot pridonel kon ostvaruvaweto na celite na vklu~eni vo fokusnata grupa ka`a deka proektot NRM e golem po[irokite politiki i programi za borba protiv trgovija so lu\e. nastan za Centarot za socijalna rabota (CSR) poradi toa [to minatite aktivnosti na Centarot bile sveduvani na adminis - trativni zada~i, bez sproveduvawe na kakvi bilo socio-ter - apevtski aktivnosti koi ja so~inuvaat osnovata na socijalnata Izgotvuvaweto na izve[tajot slede[e po prethodno utvrdena vremenska rabota ramka, i po zavr[uvaweto na periodite za podgotovka i procenka, istiot be[e finaliziran vo septemvri 2006 godina. Periodot za procenka be[e realiziran preku istra`uvawa so upotreba na pra[alnici, specifi~no U~estvoto na partnerite vo proektnite aktivnosti e na zadovolitel- strukturirani intervjua, sostanoci so fokusni grupi i neposredno no nivo. Vo site op[tini kade bile identifikuvani pretpostaveni `rtvi, nabquduvawe. CSR bile vklu~eni bez nikakov dopolnitelen finansiski nadomest. 58 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Vo pove]eto slu~ai, rabotata ]to bila izvedena od CSR bila na va kompliciran proces koj e pridru`en od specifi~ni te[kotii predi- volonterska osnova, bez obezbeduvawe na kakvi bilo pridobivki so ogled na zvikani od individualnite potrebi na `rtvite i od nivoto na razvitok na rabotnoto vreme ili, pak, nadomestot za rabotnoto vreme koe go nadminu- samiot sistem; va so zakon utvrdenoto. Naj~esti problemi koi vlijaat vrz implementacijata na proektot se Uspehot na proektot NMU, isto taka, mo`e da bide viden od faktot onie [to se povrzani so sistemot, osobeno so kadrovskite promeni, maliot deka kvalitativnite informacii poka`uvaat deka u~esnicite sakaat da broj na socijalni rabotnici, postojnite reformi vo odgovornite minister- bidat vklu~eni vo proektot vo idnina. Visokiot procent na poddr[ka e stva i nesoodvetnoto rabotno vreme na socijalnite rabotnici; dobar pokazatel za uspehot na NMU vo ostvaruvaweto na svojata misija. Pozitivnite efekti koi rezultiraat od implementacijata na ovoj proekt se mo[ne visoki i se dvi`at od podobruvawe na procesot na iden- tifikacija na `rtvite i podigawe na znaeweto kaj socijalnite rabotnici i Primer: Nivoto od zadovolitelnosta od proektot NMU vo [tip inspektorite, preku poddr[ka na `rtvite od trgovija so lu\e na individual- predizvika socijalnite rabotnici da zapo~nat so standard - no i lokalno nivo, pa sé do izgradba na institucionaliziran sistem na izacija na procedurite za identifikacija na `rtvite, za[tita; obiduvaj]i se da razvijat podobar oblik na intervencija, preku izbegnuvawe na povtoruvawe na intervju so `rtvata. Postoi visoko nivo na podobruvawe na za[titata na `rtvite od trgovija so lu\e, kako rezultat na zgolemenoto znaewe, motivacija i entuz- ijazam kaj personalot koj raboti so `rtvite; Intervjuiranite lica go istaknaa visokoto nivo za zadovolitelnost Nivoata na informiranost pome\u korisnicite se visoki. od profesionalizmot na personalot na NMU, kako i od visokoto nivo na Generalno, brojot na onie [to tvrdat deka nemaat informacii okolu proek- poddr[ka za `rtvite od partner NVO; tot be[e mal, i imaat ka`ano deka znaat kakov vid na sorabotka postoi pome\u kancelarijata na NMU, CSR, policijata i NVO. Pridones kon vakviot Postoi visoko nivo na sorabotka pome\u MTSP, CSR i NVO, a vo pozitiven razvoj na nastanite dade i izdavaweto na informacioniot doku- odredeni gradovi postoi ne[to pomala sorabotka so MVR, t.e. so inspek- torite; ment na NMU koj be[e distribuiran do site u~esnici vo proektot. Kako i da e, vo oddelni delovi od dr`avata kade problemot so trgovijata so lu\e ne e Upotrebuvana e usoglasena terminologija pri teoretskata rabota so tolku intenziven, zabele`ano be[e pomalo nivo na zapoznaenost. konceptite za identifikacija, poddr[ka i za[tita na trguvanite `rtvi.

Zaklu~oci Preporaki

Implementacijata na proektot NMU pretstavuva prv vid na poddr[ka Vremetraeweto na proektot NMU ne dozvoluva da se proektiraat od vakov vid od strana na Ministerstvoto za trud i socijalna politika do validni preporaki. Kako i da e, slednive to~ki mo`e da bidat istaknati od javnite institucii - centrite za socijalna rabota, vo razvivaweto na part- pregledot na implementacijata na proektot: nerski odnos so ostanatite igra~i vo za[titata na `rtvite. Slednive zaklu~oci mo`e da bidat izlo`eni kako rezultat na procenkata na vakvite Usvojuvaweto na soodvetni pravni regulativi okolu obezbeduvaweto aktivnosti: na soodvetna socijalna za[tita za trguvanite `rtvi treba dopolnitelno da se pritiska, kako na lokalno, taka i na nacionalno nivo; Vo ramkite na svoite aktivnosti, Ministerstvoto za trud i socijalna politika ima obvrska da obezbedi poddr[ka za ranlivite grupi, pa zatoa Postoi potreba za postojana edukacija i nabquduvawe na rabotata na postoi visoko nivo na kompatibilnost pome\u prioritetite na dr`avata i socijalnite rabotnici i inspektorite, kako i na lokalnite lideri vo implementacijata na proektot NMU; obezbeduvaweto na socijalni intervencii;

Implementacijata na ovoj proekt go nosi so sebe predizvikot da se Treba da bidat izgotveni upatstva i standardni operativni proce- raboti so `rtvi na trgovija koi imaat posebni potrebi i pobaruvawa, pri duri za soodvetni dejstva so trguvanite `rtvi, koi ]e vklu~uvaat detalno [to, planiraweto, implementacijata i odr`uvaweto na vakov proekt stanu- bele`ewe na site aktivnosti, kako uspe[nite, taka i neuspe[nite; 59 Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

Data-bazata za trguvani `rtvi treba dopolnitelno da se podobri i za[titi. Doverlivosta na li~nite podatoci treba da bide po~ituvana i dopolnitelno unapredena; Mladi volonteri ili dogovorni socijalni rabotnici treba da bidat najmeni, so cel da se postigne po[irok pridones kon op[testvoto; Sorabotkata i koordinacijata na aktivnostite pome\u lokalnite i nacionalnite igra~i na centralno nivo treba dopolnitelno da se unapredi; Kako rezultat na tendencijata za zgolemuvawe na siroma[tijata vo ruralnite okolini treba da se implementiraat edukativni/preventivni aktivnosti vo ruralnite i urbanite okolini, [to bara podgotovka na para- lelni proekti za edukacija na lokalnoto naselenie za prevencija na trgovi- jata so lu\e; Imaj]i ja predvid vlijatelnata mo] na mediumite, od osobeno zna~ewe e da se prodol`i rabotata so pretstavnicite na mediumite i istite da se educiraat za pra[awa povrzani so trgovijata so lu\e, osobeno za potrebata za za[tita na identitetot na trguvanite `rtvi i za mo`nosta za stigmatizacija;

Imaj]i predvid deka rabotata so trguvani `rtvi mo`e da ima vli- janie vrz profesionalcite, neophodno e da se poso~at upatstva, poddr[ka i za[tita, kako i razmena na profesionalni iskustva; Donaciite [to bea napraveni od OBSE, a sledstveno na toa i od UNICEF, za obezbeduvawe na soodveten raboten prostor i tehni~ka oprema za rabota so ranlivi `rtvi imaat osobeno zna~ewe. Kako i da e, mo[ne va`no e da se obezbedat rabotni prostorii i vo ostanatite CSR, i so toa da se obezbedi soodveten tretman; Iako proektot ja ima vovedeno kategorijata "`rtvi na trgovija so lu\e" vo formularite na ministerstvoto, postoi dopolnitelna potreba za institucionalizacija na konceptot i za voveduvawe na istata kategorija i vo Zakonot za socijalna za[tita, kako i za utvrduvawe na soodvetni formi na za[tita (vidovi tretmani i pravoto na socijalna pomo[).

Kancelarija na Nacionalniot mehanizam za upatuvawe (NMU)

60 Memorandum za sorabotka Nacionalen mehanizam za upatuvawe na `rtvi na trgovija so lu\e

MEMORANDUM ZA SORABOTKA MINISTERSTVO ZA TRUD I SOCIJALNA POLITIKA / NMU Ministerstvoto za trud i socijalna politika na site lica za koi se pretpostavuva deka se Pome\u `rtvi na trgovija so lu\e (seksualna eksploatacija, prinudna rabota, prisilno prosewe, rop- stvo i dr.) ]e im dava pomo[ i za[tita, i istite ]e gi upatuva i smestuva vo zasolni[te ili Ministerstvo za trud i socijalna politika drugo sigurno mesto. }e vr[i procenka na inicijalnite potrebi na `rtvite na trgovija so lu\e i ]e ostvaruva kor- i dinacija na za[titata i dostapnata pomo[. }e gi informira `rtvite na trgovija so lu\e za nivnite prava i status i ]e go sledi proce- NVO Otvorena porta sot na resocijalizacija. }e obezbeduva pravna pomo[ za smestenite `rtvi i ]e sorabotuva so soodvetnite strukturi vo obezbeduvaweto na za[tita na svedoci i za[tita vo situacii opasni po `ivot; }e sproveduva analizi i procenki na pri~inite za trgovija so lu\e, bazirani na podatoci, Sklu~en na den 14.06.2006 god. vo Skopje fakti i informacii pribrani za vreme na intervjuata so `rtvite.

NVO - OTVORENA PORTA / LA STRADA MAKEDONIJA }e gi smestuva `rtvite na trgovija so lu\e vo prifaten centar, kade se upateni od strana na ^len 1 MTSP, centrite za socijalna rabota preku NMU vrz osnova na svoja soglasnost i slobodna volja; Dogovorni strani }e obezbedi hrana, obleka i drugi neophodni uslovi za `ivot na smestenite `rtvi; }e obezbedi psiholo[ka poddr[ka i sovetuvawe na `rtvite na trgovija so lu\e; }e obezbedi socijalna rehabilitacija i reintegracija za smestenite `rtvi, preku obrazovna 1. Ministerstvoto za trud i socijalna politika i profesionalna obuka, samovrabotuvawe, vrabotuvawe, dokolku okolnostite toa go 2. NVO Otvorena porta/La Strada Makedonija dozvoluvaat; }e go informiraat MTSP za site problemi [to se odnesuvaat na dobrosostojbata na smestenite `rtvi koi bile upateni od strana na MTSP; ^len 2 }e obezbedat prevoz na `rtvite vo slu~aj na potreba (sudski postapki, semejni poseti). Vra]aweto na `rtvata vo semejstvoto ]e bide sprovedeno vo soglasnost so voljata na `rtva- Celi na memorandumot ta i semejstvoto; }e posreduva vo ostvaruvawe kontakt na `rtvite so nivnite semejstva, ]e ja olesnuva nivna- Celta na ovoj Memorandum e me\usebna sorabotka i me\usebno informirawe vo ramkite ta reunifikacija; na proektot za Nacionalen mehanizam na upatuvawe (NMU), ~ij nositel e Ministerstvoto }e sproveduva analizi i procenki na pri~inite za trgovija so lu\e, bazirani na podatoci, za trud i socijalna politika so cel razvivawe na standardna operativna procedura za fakti i informacii pribirani za vreme na intervjuata so `rtvite koi se smesteni vo pri- upatuvawe na `rtvite na trgovija so lu\e do specijalizirani uslugi, na na~in [to ]e fatniot centar. obezbedi za[tita i unapreduvawe na ~ovekovite prava na site lica [to se predmet na }e ja po~ituva privatnosta i doverlivosta na informaciite dadeni od onie na koi im se trgovija so lu\e, bez ogled na nivnata nacionalnost, etni~ka pripadnost, starost i pol. pomaga; Dvete strani vo ovoj Memorandum ja priznavaat potrebata za obezbeduvawe seopfatno prifa]awe i za[tita na `rtvite vo soglasnost so nivnite potrebi i interesi. Takvite seopfatni uslugi najdobro mo`at da se obezbedat preku razvivawe efektiven sis- ^len 5 tem za zaedni~ki kontakti, upatuvawa i sorabotka pome\u stranite So cel da se obezbedi uspe[na implementacija, nadgleduvawe i koordinacija na ovoj Memorandum, strankite se soglasuvaat da vospostavat redovni konsultativni sredbi. ^len 3 Postapkata na upatuvaweto na `rtvite na trgovija so lu\e do specijalizirani uslugi mo`e ^len 6 da se vr[i samo na dobrovolna osnova, odnosno po prethodna soglasnost na liceto-`rtva na trgovija so lu\e Ovoj Memorandum ]e stapi vo sila po negovoto potpi[uvawe od gorespomenatite strani.

^len 4 ^len 7 Ministerstvoto za trud i socijalna politika i Otvorena porta se soglasija nivnata zaed- Eventualnite izmeni ili dopolnenija na ovoj Memorandum ]e bidat napraveni po soglasnost ni~ka sorabotka da bide sprovedena na sledniov na~in: na dvete strani.

63 Foto Galerija FOTO GALERIJA FOTO GALERIJA B E L E { K I . . . B E L E { K I . . .

Key facts

Organisation Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE)

Document type book

Adoption date January 1, 2006

Source OSCE