Review of Armenia's broadcasting legislation

Եվրոպայում անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպություն ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ներկայացուցչի գրասենյակ

Հայաստանի Հանրապետության հեռարձակման ոլորտի օրենսդրության փոփոխությունների նախագծերի մեկնաբանություններ

Կարծիքը պատրաստվել է բանասիրական գիտությունների դոկտոր, Լրատվամիջոցների վերաբերյալ օրենսդրության եւ քաղաքականության ինստիտուտի տնօրեն (Մոսկվա), Մոսկվայի Լոմոնոսովի պետական համալսարանի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի պրոֆեսոր, իրավաբանների միջազգային հանձնաժողովի անդամ եւ լրատվամիջոցների ու հաղորդակցության հետազոտության միջազգային ընկերակցության օրենսդրության բաժնի համանախագահ Անդրեյ Ռիխտերի կողմից:

2009 թ.

1 Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրության եւ գործող օրենսդրության, ինչպես նաեւ տեղեկատվության եւ լրատվամիջոցների ազատության միջազգային նորմերի համատեքստում վերլուծելով հեռահաղորդակցության վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության մի շարք օրենքների նախագծերը` Եվրոպայում անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի գրասենյակի կողմից նշանակված փորձագետը հանգել է հետեւյալ եզրակացությանը.

Մեկնաբանությունների եւ առաջարկությունների հակիրճ նկարագրություն

Արտահայտվելու ազատությունը կապված է Եվրոպայում անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) բազմաթիվ փաստաթղթերով երաշխավորված լրատվամիջոցների ազատության հետ, որոնց կապակցությամբ Հայաստանը արտահայտել է իր համաձայնությունը: Լրատվամիջոցների գործունեության կարգավորման առաջնային նպատակը անկախ եւ բազմակարծիք լրավամիջոցների խթանումն է` այդպիսով ապահովելով բնակչության` տարաբնույթ աղբյուրներից տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը:

Գոյություն ունի ՄԱԿ-ի անդամ-պետությունների դրական պարտականություն` խթանելու լրատվամիջոցների ազատությունը, ինչը պայմանավորված է լրատվամիջոցների շրջանակներում բազմակարծությունը զարգացնելու եւ բոլորի համար նրանց հավասար մատչելիությունն ապահովելու անհրաժեշտությամբ:

Չնայած լրատվամիջոցների ազատության իրավունքը բացարձակ չէ եւ որոշ առանձնահատուկ դեպքերում այն կարող է սահմանափակվել` պայմանավորված այդ իրավունքի հիմնարար նշանակությամբ, այնուամենայնիվ այդ իրավունքի սահմանափակումները պետք է լինեն հստակ եւ որոշակիորեն սահմանված` պետության օրենքի գերակայության սկզբունքներին համապատասխան: Սա նաեւ վերաբերում է խնդրո առարկա օրենքին:

2 Ցանկացած մարմին, որը լիազորված է կարգավորել լրատվամիջոցները, պետք է կառավարությունից ամբողջապես անկախ լինի եւ պաշտպանված լինի քաղաքական եւ գործարար շրջանակների միջամտությունից:

Հանրային ծառայության հեռարձակումը ժողովրդավարությունների հիմնական գրավականներից է, որն անհրաժեշտ է ընտրությունների ազատությունն ու թափան- ցիկությունը ապահովելու, ատելություն պարունակող ելույթների դեմ պայքարի եւ երկրի փոքրամասնությունների մշակույթների պաշտպանության համար` տրամադրելով օբյեկտիվ լրատվություն եւ հեռարձակելով բարձրորակ ծրագրեր:

Հեռահաղորդակցության վերաբերյալ օրենսդրական ակտերի նախագծերը սույն վերլուծության շրջանակներում բաղկացած են չորս օրինագծերից, որոնք պետք է ընթերցում անցնեն Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովում: Այդ օրինագծերի նպատակն է ինչպես նշված է նախագծի հիմնավորման մեջ` ապահովել §հեռարձակվող հանրային եւ մասնավոր լրատվամիջոցների գործունեությունը կարգավորող անկախ մարմնի` Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի եւ Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի անկախությունը¦:

Օրինագծերը պարունակում են բազմաթիվ փոփոխություններ եւ լրացումներ գործող ակտերում, որոնց որոշ մասը կապված են Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի եւ Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի կազմավորման եւ գործունեության հետ, բայց շատ այլ փոփոխություններ պարունակում են ուղղումներ եւ հստակեցումներ, որոնք ոչ միշտ են կապված օրինագծերում հռչակված նպատակների հետ:

Բավական թվով փոփոխություններ կրում են հռչակագրային բնույթ: Կան կրկնություններ, որոնք շփոթություն են առաջացնում: Կան մի շարք անորոշ նորմեր,

3 որոնք հավանականորեն կհանգեցնեն կոնֆլիկտների իրավակիրառ մարմինների միջեւ, ինչպես նաեւ նորմեր, որոնք բարդ իրականացվելի են:

Օրինագծերը պարունակում են որոշ դրական փոփոխություններ հեռահաղորդակցության վերաբերյալ Հայաստանի գործող օրենսդրության մեջ: Դրանք սահմանում են` նոր չափանիշ, որի միջոցով ՀՌԱՀ-ը պետք է հիմնավորի իր ընտրությունը հեռահաղորդակցության լիցենզիա տրամադրելու հարցում, նոր նորմեր, որոնք վերաբերում են հեռոստատեսության եւ ռադիոյի ծրագրերի հովանավորությանը, ինչպես նաեւ հեռարձակողների թափանցիկությունը ապահովելուն, Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի (ՀՌԱՀ)` մինչեւ հեռարձակողների գործունեությունը դադարեցնելը նրանց դիտողություններ ներկայացնելու նոր ընթացակարգ:

Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին օրենքում փոփոխությունների նախագծերում առկա են լուրջ բացթողումներ, որոնք վերաբերում են Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի անդամների նշանակմանը: Օրինակ`խորհրդի անդամության թեկնածուները պարտավոր չեն ապահովել գաղափարական եւ քաղաքական բազմակարծությունը, ինչը կազմում է ցանկացած հանրային հեռահաղորդակցության էությունը: Ըստ էության նրանք չեն ներկայացնում քաղաքական կամ գաղափարական փոքրամասնություններին, չնայած պարտավոր են ապահովել բազմակարծություն (համաձայն նրանց տված երդման): Նրանք չեն ներկայացնում բազմակարծիք հայացքներ` նշանակման սահմանված մեթոդով (Նախագահի կողմից):

ՀՌԱՀ-ի թեկնածուների ընտրության ընթացակարգի հիմնական բացթողումներից մեկն այն է, որ թեկնածուների կողմից հանձնվելիք թեստը և թեկնածուների նկատմամբ ներկայացվող պահանջները չեն ներառում թեկնածուների կողմից սեփական առաքելության հստակ պատկերացում, ազնվություն, բարձր բարոյական նկարագիր:

4 Հանրային հեռաարձակման եւ ոլորտը կարգավորող մարմնի ֆինանսավորման առաջարկված սխեման խորհրդարանի մեծամասնությանը հնարավորություն է ընձեռում հեշտորեն պատասխանատվության ենթարկել կամ խրախուսել նրանց` դրանով իսկ կախվածության մեջ դնելով այդ մեծամասնությունից: Այս կերպ §անկախ հանրային հեռարձակող¦ եւ §անկախ կարգավորող¦ հասարակական պարտավորությանը հետեւելու փոխարեն կարող է առաջանալ անձնական գրաքննություն:

Օրինագծի մի շարք հոդվածներ հանրային հեռարձակումը դնում են Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի վերահսկողության ներքո: Դա հեռարձակողին կախվածության մեջ է դնում երկու վերահսկող մարմիններից` խորհրդից եւ հանձնաժողովից, որոնք նշանակվում են (ընտրվում են) տարբեր կերպ եւ որպես արդյունք կարող են ընդունել տարբեր կամ նույնիսկ հակասական հրամաններ: Օրինագծերում հանրային հեռարձակմանն առնչվող նրանց իրավասության հստակ սահմանազատում չի նախատեսվում, ինչը կհանգեցնի հետագա կոնֆլիկտների` կապված այդ սահմանազատման հետ:

Օրինագծերն անտեսում են 2008 թ. Ազգային ժողովի կողմից` ՀՀ հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին օրենքում ընդունված փոփոխություններով` նոր լիցենզիաների մորատորիումի հետ կապված սուր խնդիրը:

Հեռահաղորդակցության վերաբերյալ օրենքի նախագծի վերլուծության հիման վրա փորձագետը ներկայացրել է հետեւյալ հիմնական առաջարկությունները.

 Վերացնել օրինագծերի այն փոփոխությունները, որոնք խախտում են տեղեկատվության եւ լրատվամիջոցների ազատությանը վերաբերող միջազգային չափորոշիչները եւ Հայաստանի ներպետական օրենսդրությունը: Սահմանել ժողովրդավարություն եւ բազմակարծություն հռչակող նոր նորմեր` գործնական

5  մեխանիզմներով, որոնք առանձնահատուկ եւ ուղղակիորեն ծառայում են այդ սկզբունքներին:

 Անհրաժեշտության դեպքում պարզաբանել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին օրինագծի դրական փոփոխությունները` դրանք դարձնելով համահունչ եւ աներկիմաստ ` կիրառման առումով:

 Փոփոխության ենթարկել Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի եւ Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի անդամների ընտրության եւ նշանակման համակարգը` ապահովելու համար հնարավորինս բազմակարծիք հանրային հեռարձակում եւ արտահայտվելու ու տեղեկատվության ազատություն քաղաքացիական հասարակությունում: Հրաժարվել մասնագիտական քվոտաներից եւ ընդունել քվոտաներ քաղաքական եւ սոցիալական փոքրամասնությունների համար: Խորհուրդը չպետք է ընտրվի մեկ քաղաքական ուժի կամ միակ քաղաքական ուժի կողմից:

 Փոփոխության ենթարկել Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի եւ Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի` պետական բյուջեից ֆինանսավորման համակարգը` ապահովելու համար հնարավորինս բազմակարծիք հանրային հեռարձակում եւ արտահայտվելու ու տեղեկատվության ազատություն քաղաքացիական հասարակությունում: Սահմանել պետությունից նրանց ֆինանսական անկախության ինքնաբեր երաշխիք:

 Հանել Հանրային հեռուստառադիոընկերությունը Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի իրավասությունից` թողնելով այն Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի բացառիկ իրավասության ներքո:

6  Վերանայել ընդունված փոփոխությունները, որոնցով սահմանվում է արգելք հեռարձակման նոր լիցենզիաների տրամադրման նկատմամբ մինչեւ ծրագրված թվայնացմանն անցնելը, որի սկիզբը նախատեսված է 2010թ.:

Եվրոպայի խորհրդի խորդարանական վեհաժողովը (ԵԽԽՎ) մի շարք բանաձեւերում Հայաստանի իշխանություններին կոչ է արել երաշխավորել եւ′ Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի, եւ թե′ Հանրային հեուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի անկախությունը ցանկացած քաղաքական շահագրգռվածությունից եւ ձեռնարկել քայլեր հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի անկախության ու բազմակարծության ապահովման ուղղությամբ:

ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի գրասենյակը շարունակաբար աջակցություն է ցուցաբերել Հայաստանում հեռահաղորդակցության վերաբերյալ առավել ազատական օրենք մշակելու հարցում, ինչը կապահովեր ոչ կառավարական կազմակերպությունների մասնակցությունը այդ օրենսդրության մշակման գործընթացում` նպաստելով Հայաստանում արտահայտվելու ազատության եւ լրատվամիջոցների ազատության խթանմանը:

Օրինագծերը, այնուամենայնիվ, առաջացնում են կասկածներ առ այն, որ հեռարձակման վերաբերյալ օրենսդրությանն առնչվող ԵԽԽՎ բանաձեւերը, ինպես նաեւ ԵԱՀԿ ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ներկայացուցչի բազմաթիվ կոչերը համապատասխանորեն արտացոլվել են քննարկման ներկայացված օրենքների նախագծերում: Բացի այդ, մինչեւ 2010 թվականի հուլիսի 20-ը հեռարձակման հաճախականությունների մրցույթների մորատորիումի վերաբերյալ բոլոր առաջարկությունները ամբողջապես անտեսվել են:

7  ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

I. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ ԱՐՏԱՀԱՅՏՎԵԼՈՒ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԼՐԱՏՎԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՀԵՌԱՐՁԱԿՄԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

1.1. Արտահայտվելու ազատության նշանակությունը 1.2.Արտահայտվելու ազատության եւ լրատվամիջոցների հեռարձակման ազատության սահմանափակումները 1.3.Հեռարձակման ոլորտը կարգավորող լիազոր մարմինները 1.4. Հանրային ծառայության հեռարձակումը թվային ժամանակաշրջանում 1.5. Հայաստանի պարտավորությունների մոնիթորինգը II. ՀԵՌԱՐՁԱԿՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՕՐԵՆՔԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ 2.1. Մեթոդաբանությունը 2.2. Օրինագծերի տեքստերի ընդհանուր մեկնաբանություններ 2.3 Փոփոխություններով ներկայացված բարեփոխումներ 2.4 Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամների ընտրությունը 2.5 Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի անդամների ընտրությունը 2.6 Հեռարձակման ոլորտը կարգավորողների ֆինանսական անկախությունը 2.7 Հնարավոր կոնֆլիկտ երկու կարգավորողների միջեւ` կապված հանրային հեռարձակողի գործունեության հետ 2.8 Գաղտնիքներ տարածելը հեռարձակողների կողմից 2.9 Թվայնացմանն անցնելու հետ կապված մորատորիումը ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

8 I. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ ԱՐՏԱՀԱՅՏՎԵԼՈՒ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԼՐԱՏՎԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՀԵՌԱՐՁԱԿՄԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

1.1. Արտահայտվելու ազատության նշանակությունը

Արտահայտվելու ազատությունը վաղուց ճանաչվել է` որպես մարդու ամենահիմնական իրավունքներից մեկը: Դա հիմնարար նշանակություն ունի ժողովրդավարության գործառնության համար, անհրաժեշտ պայման է այլ իրավունքների իրականացման համար և ինքնին կազմում է մարդկային արժանապատվության էական բաղադրիչը:

Հայաստանի Հանրապետությունը Միավորված Ազգերի Կազմակերպության անդամ է: Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը (ՄԻՀՀ)` մարդու իրավունքների վերաբերյալ հիմնական փաստաթուղթը, որն ընդունվել է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր Ասամբլեայի կողմից 1948թ., արտահայտվելու ազատությունը պաշտպանում է 19-րդ հոդվածում տեղ գտած հետևյալ ձևակերպմամբ.

«Յուրաքանչյուր ոք ունի համոզմունքների ազատության և դրանք անկաշկանդ արտահայտելու իրավունք. այդ իրավունքը ներառում է իր համոզմունքներին հավատարիմ մնալու ազատությունը և ցանկացած միջոցներով ու պետական սահմաններից անկախ իրազեկում և գաղափարներ որոնելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը»1:

Հայաստանի Հանրապետությունը Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) անդամ է: Հելսինկյան եզրափակիչ

1 Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր Ասամբլեայի թիվ 217Ա (III) բանաձև, ընդունվել է 1948 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, Ա/64, 39-42 էջերը: Անգլերեն լեզվով ամբողջական պաշտոնական տեքստը տե′ս, http://www.un.org/Overview/rights.html կայքում:

9 ակտը հռչակում է, որ §մասնակից Պետությունները պետք է հարգեն մարդու իրավունքները և հիմնարար ազատությունները` ներառյալ մտքի, խղճի, կրոնի կամ դավանանքի ազատությունը` անկախ ռասայական, սեռական, լեզվական կամ կրոնական հատկանիշներից: Նրանք պետք է խթանեն և խրախուսեն քաղաքացիական, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային և մյուս իրավունքների ու ազատությունների արդյունավետ իրականացումը, որոնք բխում են մարդկային էակին ի ծնե բնորոշ արժանապատվությունից և անհրաժեշտ են նրա ազատ և ամբողջական զարգացման համար¦: Եզրափակիչ ակտը նաև սահմանում է, որ §մասնակից Պետությունները պետք է գործեն Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի ... նպատակներին և սկզբունքներին համապատասխան¦2:

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (ՔՔԻՄԴ)3 Միավորված Ազգերի Կազմակերպության իրավաբանորեն պարտադիր պայմանագիր է և վավերացվել է Հայաստանի Հանրապետության կողմից: Այն արտահայտվելու ազատության իրավունքը երաշխավորում և հստակեցնում է 19-րդ հոդվածի տեքստում.

§1. Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի անարգել կերպով ունենալ իր կարծիքը:

2. Յուրաքանչյուր մարդ ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք. այդ իրավունքն ընդգրկում է անկախ պետական սահմաններից բանավոր, գրավոր կամ մամուլի միջոցով կամ էլ գեղարվեստական ձևով արտահայտված կամ մի այլ ձևով սեփական ընտրությամբ ամեն տեսակի տեղեկատվություն ու գաղափարներ որոնելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը: ¦:

2 Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի 7-րդ գլուխ: 3 Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրն ընդունվել է Գլխավոր Ասամբլեայի 1966 թվականի դեկտեմբերի 16-ի թիվ 2200 (XXI) բանաձևով: Ուժի մեջ է մտել 1976 թվականի մարտի 23-ին: Անգլերեն լեզվով ամբողջական պաշտոնական տեքստը տե’ս ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի կայքում` http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm:

10 Մարդու իրավունքների կոմիտեն, որի հանդիպումները տեղի են ունենում Նյու Յորքում և Ժնևում, վերահսկողություն է իրականացնում Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի պատշաճ պահպանման նկատմամբ: Այն բաղկացած է փորձագետներից և լիազորված է քննարկել անհատների կողմից տրվող գանգատները, որոնցում նրանք բողոքում են դաշնագրով, ներառյալ 19- րդ հոդվածով սահմանված իրավունքների խախտման դեմ: Այդ կոմիտեն արձանագրել է.

«Արտահայտվելու ազատության իրավունքը ժողովրդավարական հասարակութ- յունում ունի առաջնահերթ կարևորություն»4:

Նման բնույթի հռչակագրերը բազմաթիվ են մարդու իրավունքների վերաբերյալ ողջ աշխարհում ընդունված դատական նախադեպերում: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն, օրինակ, ընդգծել է, որ «արտահայտվելու ազատությունը կազմում է ժողովրդավարական հասարակության կարևոր հիմքերից մեկը, դրա զարգացման և յուրաքանչյուր մարդու զարգացման համար անհրաժեշտ պայմաններից մեկը»5: Ինչպես նշված է այս դրույթում, արտահայտվելու ազատությունը հիմնարար նշանակություն ունի թե′ ինքնին, թե′ որպես հիմք մարդու բոլոր իրավունքների համար: Իրական ժողովրդավարությունը հնարավոր է միայն այն հասարակություններում, որտեղ տեղեկատվության և գաղափարների ազատ հոսքը թույլատրված է և երաշխավորված: Ի լրումն, արտահայտվելու ազատությունը որոշիչ նշանակություն ունի մարդու իրավունքների խախտումների բացահայտման և վերացման, ինչպես նաև դրանց դեմ պայքարի հարցերում:

4 Տե’ս, Տաե-Հուն Պարկն ընդդեմ Կորեայի գործը, 20-ը հոկտեմբերի, 1988 թվական, հաղորդագրություն թիվ 628/1995, մաս 10.3: 5 Տե’ս, Հենդիսայդն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործը, 7-ը դեկտեմբերի, 1976 թվական, դիմում թիվ 5493/72, մաս 49: Անգլերեն լեզվով վճռի տեքստը կարելի է գտնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կայքում` http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=&sessionid=4647705&sk in=hudoc-en:

11 Արտահայտվելու ազատության իրավունքը կապված է լրատվամիջոցների ազատության իրավունքի հետ: Լրատվամիջոցների ազատությունը երաշխավորված է Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) բազմաթիվ փաստաթղթերով, որոնց կապակցությամբ Հայաստանն արտահայտել է իր համաձայնությունը: Այդպիսիք են Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության վերաբերյալ կոնֆերանսի Հելսինկյան եզրափակիչ ակտը6, Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության վերաբերյալ կոնֆերանսի` մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ոլորտին նվիրված կոնֆերանսի Կոպենհագենյան հանդիպման եզրափակիչ փաստաթուղթը7, Փարիզյան խարտիան, որի վերաբերյալ համաձայնություն է ձեռք բերվել 1990 թվականին8, ԵԱՀԿ Բուդապեշտի 1994 թվականի գագաթնաժողովի ամփոփիչ փաստաթուղթը «Նոր ժամանակաշրջանում իրական գործընկերությանն ընդառաջ»9 և ԵԱՀԿ Ստամբուլի գագաթնաժողովի հռչակագիրը10:

ԵԱՀԿ Եվրոպայում անվտանգության համար Ստամբուլի խարտիան, մասնավորապես, նշում է.

6 Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կոնֆերանսի եզրափակիչ ակտ, Հելսինկի, 1-ը օգոստոսի, 1975 թվական: Արտահայտվելու ազատությանը, տեղեկատվության ազատ տարածմանը, լրատվամիջոցների ազատությանը վերաբերող անգլերեն լեզվով հատվածները տե′ս լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի կայքում` http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf: 7 ԵԱՀԽ Կոպենհագենյան նստաշրջանի` մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ոլորտին նվիրված կոնֆերանս, հունիս, 1990 թվական: 9.1-րդ և 10.1-րդ հոդվածները անգլերեն լեզվով տե′ս մասնավորապես լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի կայքում` http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf: 8 Փարիզյան խարտիա նոր Եվրոպայի համար, ԵԱՀԽ գագաթնաժողով, նոյեմբեր, 1990 թվական: Անգլերեն լեզվով տե′ս լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի կայքում` http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf: 9 Նոր ժամանակաշրջանում իրական գործընկերությանն ընդառաջ, ԵԱՀԿ գագթնաժողով, Բուդապեշտ, 1994 թվական, 36-38-րդ հոդվածներ: Անգլերեն լեզվով տե′ս լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի կայքում` http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf: 10 ԵԱՀԿ Ստամբուլի գագաթնաժողովի հռչակագիր, 1999 թվական, 27-րդ հոդված: Անգլերեն լեզվով տե′ս լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի կայքում` http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf:

12 «Մենք վերահաստատում ենք լրատվամիջոցների ազատության և տեղեկատվության ազատ տարածման կարևորությունը, ինչպես նաև հանրության համար տեղեկատվության մատչելիությունը: Մենք ինքներս մեզ պարտավորեցնում ենք ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ քայլերը` լրատվամիջոցների ազատության և անկախության և պետության շրջանակներում անխոչընդոտ տարածման ապահովման համար հիմնական պայմաններ, ինչը մենք համարում ենք ցանկացած ժողովրդավարական, ազատ և բաց հասարակության կարևոր բաղադրատարր11»:

Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ոլորտին նվիրված ԵԱՀԽ կոնֆերանսի Մոսկվայի հանդիպման շրջանակներում միանշանակորեն համաձայնություն է ձեռք բերվել, որ «անկախ ԶԼՄ-ները էական են ազատ ու բաց հասարակության և կառավարման հաշվետու համակարգերի համար և առանձնակի կարևորություն ունեն մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների ապահովման գործում» և արտահայտվելու ազատության իրավունքի ցանկացած սահմանափակում պետք է տեղի է ունենա «միջազգային չափանիշներին համապատասխան»12:

Արտահայտվելու ազատության երաշխիքը հատկապես կարևոր է լրատվամիջոցների հետ կապված հարցում: Այս աքսիոմը նաև արտահայտվել է մարդու իրավունքների դատարանների ակտերում: Այս առումով պետք է նշել, որ մարդու իրավունքների պաշտպանության տարածաշրջանային երեք համակարգերը` Մարդու իրավունքների վերաբերյալ ամերիկյան կոնվենցիան13, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան (ՄԻԵԿ)14 և Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ աֆրիկյան խարտիան15, արտահայտել են լրատվամիջոցների ազատության և արտահայտվելու ազատության համընդհանուր նշանակությունը` որպես մարդու

11 Ստամբուլի գագաթնաժողովի հռչակագրի 26-րդ հոդված: 12 Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ոլորտին նվիրված ԵԱՀԽ կոնֆերանսի Մոսկվայի հանդիպում (1991 թվականի հոկտեմբեր), հոդված 26: Անգլերեն լեզվով տե′ս լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի կայքում` http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf: 13 Ընդունվել է 1969 թվականի նոյեմբերի 22-ին, ուժի մեջ է մտել 1978 թվականի հուլիսի 18-ին: 14 Ընդունվել է 1950 թվականի նոյեմբերի 4-ին, ուժի մեջ է մտել 1953 թվականի սեպտեմբերի 3-ին: 15 Ընդունվել է 1981 թվականի հունիսի 26-ին, ուժի մեջ է մտել 1986 թվականի հոկտեմբերի 21-ին:

13 կենսական իրավունքներ: Նրանք իրապես պարունակում են միջազգային իրավունքի համընդհանուր ճանաչում ստացած սկզբունքներ: Նման կերպ նրանք ծառայում են որպես լրատվամիջոցների և արտահայտվելու ազատության բովանդակության և կիրառության կարևոր համեմատելի օրինակներ և մասնավորապես կարող է օգտագործվել Հայաստանի Հանրապետության համար պարտադիր համարվող ՔՔԻՄԴ 19-րդ հոդվածի մեկնաբանության հարցում:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը միշտ նշում է, որ «մամուլի գերակա դերը պետության մեջ պայմանավորված է օրենքի գերակայությամբ»16: Այն, մասնավորապես, նշել է.

«Մամուլի ազատությունը հանրությանը ընձեռում է լավագույն միջոցներից մեկը` բացահայտելու և ձևավորելու կարծիք իրենց քաղաքական առաջորդների գաղափարների և մոտեցումների վերաբերյալ: Հատկապես այն հնարավորություն է տալիս քաղաքական գործիչներին արտահայտել և մեկնաբանել հասարակական կարծիքի մտահոգությունները, այն նման կերպ յուրաքանչյուրին հնարավորություն է տալիս մասնակցություն ունենալ ազատ քաղաքական բանավեճում, ինչը հանդիսանում է ժողովրդավարական հասարակության հայեցակարգի հիմքը17»:

Ավելին, ազատ լրատվամիջոցները, ինչպես նշել է Միավորված Ազգերի Մարդու իրավունքների կոմիտեն, քաղաքական գործընթացում խաղում է լուրջ դեր.

16 Տե′ս, Թորգեիրսոնն ընդդեմ Իսլանդիայի գործը, 25 հունիսի, 1992 թվական, դիմում թիվ 13778/88, մաս 63: Անգլերեն լեզվով վճռի տեքստը կարելի է գտնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կայքում` http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=thorgeirson&sessionid=4 691853&skin=hudoc-en: 17 Տե’ս, Քաստելսն ընդդեմ Իսպանիայի, 24 ապրիլի, 1992 թվական, դիմում թիվ 11798/85, մաս 43: Անգլերեն լեզվով վճռի տեքստը կարելի է գտնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կայքում` http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=castells&sessionid=4648 759&skin=hudoc-en:

14  «Քաղաքացիների, թեկնածուների և ընտրված ներկայացուցիչների միջև հասարակական և քաղաքական խնդիրների վերաբերյալ տեղեկատվության և գաղափարների ազատ փոխանակումը չափազանց կարևոր է: Սա ենթադրում է ազատ մամուլի և այլ լրատվամիջոցների առկայություն, որոնք ունակ են հասարակական խնդիրները մեկնաբանել առանց գրաքննության կամ սահմանափակման և իրազեկել հասարակական կարծիքի մասին»18:

Իր հերթին Մարդու իրավունքների միջամերիկյան դատարանն ընդգծել է. «Զանգվածային լրատվամիջոցներն են, որ արտահայտվելու ազատությունը դարձնում են իրականություն»19:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը նույնպես նշել է, որ լրատվամիջոցներին է վերապահված հանրության բոլոր ոլորտների շահերի վերաբերյալ տեղեկատվության և գաղափարների տարածումը.

Չնայած մամուլը չպետք է անցնի նախանշված սահմանները (շահերի պաշտպանությունը նշված է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10 (2)- րդ հոդվածում20)… այնուամենայնիվ նրա սամանված առաքելությունն է տարածել հանրային շահերի վերաբերյալ տեղեկություններ և գաղափարներ, եթե մամուլը առաջ է քաշում խնդիր` տարածել նման տեղեկատվություն և գաղափարներ, հանրությունն իր հերթին իրավունք ունի ստանալ դրանք: Հակառակ դեպքում, մամուլը չի կարողանա ամբողջական իրականացնել հասարակության պահապանը լինելու իր գործառույթը21:

18 Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Մարդու իրավունքների կոմիտեի թիվ 25 ընդհանուր մեկնաբանություն, 12 հուլիսի, 1996 թվական: 19 Առաջարկություն §ä³ñï³¹Çñ ³Ý¹³ÙáõÃÛáõÝÁ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³ÝÁ` Ýϳñ³·ñí³Í ÄáõéݳÉÇëï³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»ÝùáõÙ¦: ÊáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ϳñÍÇù ÃÇí OC 85, 13 նոյեմբերի, 1985 թվական, համար 5, մաս 34: 20 Տե′ս ստորև: 21 Տե′ս, Քաստելսն ընդդեմ Իսպանիայի գործը, կետ 25, մաս 43: Փորձագետը և խնամակալն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության, 26 նոյեմբերի, 1991 թվական, դիմում թիվ 13585/88, մաս 59: Սանդեյ Թայմզն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (II), 26 նոյեմբերի, 1991 թվական, դիմում թիվ 13166/87, մաս 65: Այս

15 Այս դրույթներն արտահայտվել են Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 27-րդ հոդվածում և մյուս դրույթներում (25.07.1995 թվականի փոփոխություններով)22:

«Յուրաքանչյուր ոք ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք: Արգելվում է մարդուն հարկադրել հրաժարվելու իր կարծիքից կամ փոխելու այն:

Յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ազատության իրավունք, ներառյալ՝ տեղեկություններ և գաղափարներ փնտրելու, ստանալու, տարածելու ազատությունը, տեղեկատվության ցանկացած միջոցով՝ անկախ պետական սահմաններից:

Լրատվամիջոցների և տեղեկատվական այլ միջոցների ազատությունը երաշխավորվում է։»

Պետությունը երաշխավորում է տեղեկատվական, կրթական, մշակութային և ժամանցային բնույթի հաղորդումների բազմազանություն առաջարկող անկախ հանրային ռադիոյի և հեռուստատեսության առկայությունը և գործունեությունը։

Ի հավելումն, Սահմանադրության 3-րդ հոդվածն ամրագրում է, որ.

«Մարդը, նրա արժանապատվությունը, հիմնական իրավունքները և ազատությունները բարձրագույն արժեքներ են:

վճիռների տեքստերը կարող եք գտնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կայքում` http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=castells&sessionid=4648 759&skin=hudoc-en, http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=observer&sessionid=464 8759&skin=hudoc-en and http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=3&portal=hbkm&action=html&highlight=sunday%20%7C%20time s&sessionid=4648759&skin=hudoc-en, respectively: 22 Տե′ս, http://www.parliament.am/parliament.php?id=constitution&lang=eng#1:

16  Պետությունն ապահովում է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությունը՝ միջազգային իրավունքի սկզբունքներին ու նորմերին համապատասխան:

Պետությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով և ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք:»

Արտահայտվելու ազատության իրավունքի պաշտպանության նպատակով լրատվամիջոցների համար կենսական կարևորություն ունի իրենց գործունեության իրականացումը պետական վերահսկողությունից անկախ: Դա նրանց հնարավորություն է տալիս գործել`որպես «հասարակության պահապաններ» և ապահովել հանրությանը տեսակետների լայն շրջանակի մատչելիությամբ, հատկապես, որոնք վերաբերում են հանրային շահերին: Լրատվամիջոցների գործունեության կարգավորման առաջնային նպատակը, պետք է, այնուամենայնիվ, լինի անկախ և բազմակարծիք լրատվամիջոցների զարգացման խթանումը` դրանով ապահովելով բնակչության տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը անմիջական աղբյուրներից:

ՔՔԻՄԴ 2-րդ հոդվածը պետությանը պատասխանատու է դարձնում «այնպիսի օրենսդրություն ընդունելու կամ միջոցներ ձեռնարկելու հարցում, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել սույն դաշնագրով ճանաչված իրավունքների իրականացման համար»: Սա նշանակում է, որ պետություններից պահանջվում է ոչ միայն ձեռնպահ մնալ իրավունքները խախտելուց, այլ նաև ձեռնարկել դրական միջոցներ` ապահովելու համար հարգանքը իրավունքների, ներառյալ արտահայտվելու ազատության իրավունքի նկատմամբ: Փաստորեն, պետությունները պարտավոր են ստեղծել պայմաններ, որոնցում բազմազան և անկախ լրատվամիջոցերը կարող են զարգանալ` դրանով իսկ բավարարելով բնակչության տեղեկատվության իրավունքը:

17 Պետությունների` արտահայտվելու ազատությունը և լրատվամիջոցների ազատությունը խթանելու դրական պարտավորության կարևոր մասը կայանում է լրատվամիջոցների բազմակարծությունը զարգացնելու և բոլորի համար նրանց հավասար մատչելիությունն ապահովելու մեջ: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը նշել է. «Համընդհանուր նշանակության տեղեկատվության և գաղափարների տարածումը… չի կարող հաջողությամբ իրականացվել, քանի դեռ այն հիմնված չէ բազմակարծության սկզբունքի վրա»23:

Միավորված Ազգերի Մարդու իրավունքների կոմիտեն արձանագրել է բազմակարծիք լրատվամիջոցների դերը ազգային շինարարության` նշելով, որ «ազգային միասնության» գաղափարախոսության ներքո լրատվամիջոցների ուժեղացմանն ուղղված քայլերը խախտում են արտահայտվելու ազատության իրավունքը. «Ազգային միասնությունն ապահովելու և իրականում ուժեղացնելու օրենսդրական նպատակը բարդ քաղաքական հանգամանքներում չի կարող նվաճվել բազմակուսակցական ժողովրդավարության, ժողովրդավարական սկզբունքների և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը սահմանափակելու փորձերի միջոցով»24:

1.2. Արտահայտվելու ազատության և լրատվամիջոցների հեռարձակման ազատության սահմանափակումները Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրության 43-րդ հոդվածը սահմանում է. «Մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակումները չեն կարող գերազանցել Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պարտավորություններով սահմանված շրջանակները:»

23 Informationsverein Lentia և մյուսներն ընդդեմ Ավստրիայի, 24 նոյեմբերի, 1993 թվական, դիմում թիվ 13914/88 և 15041/89, մաս 38: Այս վճռի տեքստը կարող եք գտնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կայքում` http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=4&portal=hbkm&action=html&highlight=&sessionid=4648759&sk in=hudoc-en: 24 Տե’ս, Մուկոնգն ընդդեմ Կամերունի գործը, 21 հուլիսի, 1994 թվական, հաղորդագրություն թիվ 458/1991, մաս 9.7:

18 Չի կարելի կասկածի տակ դնել այն, որ արտահայտվելու ազատության իրավունքը բացարձակ չէ: Որոշակի հատուկ հանգամանքներում այն կարող է սահմանափակվել: Այս իրավունքի հիմնարար բնույթի ուժով, այնուամենայնիվ, սահմանափակումները պետք է լինեն հստակ և որոշակի սահմանված` պետության օրենքի գերակայության սկզբունքներին համապատասխան: Ի լրումն, սահմանափակումները պետք է հետապնդեն օրինական նպատակներ. իրավունքը չի կարող սահմանափակվել միայն նրա համար, որ պնդումը կամ արտահայտությունը վիրավորական է կամ որ այն մարտահրավեր է ընդունված գաղափարներին:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն ընդգծել է, որ նման հայտարարություններն արժանի են պաշտպանության.

Արտահայտվելու ազատությունը կիրառելի է ոչ միայն այն «տեղեկատվության» կամ «գաղափարների» նկատմամբ, որոնք բարեհաջող ճանաչվել կամ համարվել են անվնաս կամ անտարբերության արժանի հարց, այլ նաև այնպիսիների նկատմամբ, որոնք խախտում են, ցնցում կամ անհանգստացնում պետությանը կամ բնակչության որևէ խմբին: Սրանք բազմակարծության, հանդուրժողականության և այլախոհության պահանջներն են, առանց որոնց «ժողովրդավարական հասարակություն» գոյություն չունի25:

Բացի այդ, սահմանները, որոնց շրջանակներում արտահայտվելու ազատության օրինական սահմանափակումները կարող են թույլատրվել, սահմանված են ՔՔԻՄԴ վերը նշված 19-րդ հոդվածի 3-րդ մասում.

Սույն հոդվածի 2-րդ մասում նախատեսված իրավունքներից օգտվելը դնում է հատուկ պարտականություններ և հատուկ պատասխանատվություն: Հետևաբար, այն կապված է որոշ սահմանափակումների հետ, որոնք, սակայն, պետք է սահմանվեն օրենքով և լինեն անհրաժեշտ.

25 Տե’ս, նույն տեղում:

19  ա/ այլ անձանց իրավունքներն ու հեղինակությունը հարգելու համար. բ/ պետական անվտանգության, հասարակական կարգի, բնակչության առողջության կամ բարոյականության պահպանության համար:

Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածում խոսվում է հետևյալի մասին.

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատորեն արտահայտվելու իրավունք: Այս իրավունքը ներառում է սեփական կարծիք ունենալու, տեղեկություններ և գաղափարներ ստանալու և տարածելու ազատությունը` առանց պետական մարմինների միջամտության և անկախ սահմաններից: Այս հոդվածը չի խոչընդոտում պետություններին` սահմանելու ռադիոհաղորդումների, հեռուստատեսային կամ կինեմատոգրաֆիական ձեռնարկությունների լիցենզավորում: 2. Այս ազատությունների իրականացումը, քանի որ դա կապված է պարտավորությունների և պատասխանատվության հետ, կարող է պայմանավորվել այնպիսի ֆորմալ պայմաններով, սահմանափակումներով կամ պատժամիջոցներով, որոնք նախատեսված են օրենքով և անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում` ի շահ ազգային անվտանգության, տարածքային ամբողջականության կամ հասարակական անվտանգության, անկարգությունները կամ հանցագործությունները կանխելու, առողջությունը կամ բարոյականությունը, ինչպես և այլ անձանց հեղինակությունը կամ իրավունքները պաշտպանելու, խորհրդապահական պայմաններով ստացված տեղեկատվության բացահայումը կանխելու կամ արդարադատության հեղինակությունն ու անաչառությունը պահպանելու նպատակով:

Համաձայն Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի` դրա հիման վրա ստեղծված նախադեպային իրավունքի` «օրենքով նախատեսված» արտահայտությունը, որը նաև օգտագործված է Մարդու իրավունքների

20  կոնվենցիայի 9-րդ և 11-րդ հոդվածներում, և «օրենքին համապատասխան» արտահայտությունը, որն օգտագործված է կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածում , ոչ միայն պահանջում են, որպեսզի այդ հոդվածներով երաշխավորված իրավունքներին միջամտելը հիմնված լինի տեղական օրենքի վրա, այլ նաև այդ հարցի կապակցությամբ հղում են կատարում օրենքի գերակայության վրա: Այդ օրենքը պետք է լինի մատչելի այն անձանց, ում վերաբերում է և ձևակերպված լինի բավարար հստակությամբ` անհրաժեշտության դեպքում և համապատասխան խորհրդով հնարավորություն տալու նրանց կանխատեսել այն քայլը, որը ողջամիտ է որոշակի հանգամանքներում, այլև հետևանքները, որոնք կարող են առաջանալ կատարված գործողության արդյունքում26:

Ի լրումն, տեղական օրենքը պետք է նախատեսի իրավական պաշտպանության միջոցներ պետական մարմինների կողմից Մարդու իրավունքների կոնվենցիայով երաշխավորված իրավունքների կամայական միջամտությունների դեմ: Հիմնարար իրավունքների խախտումները կոնվենցիայով պահպանվող ժողովրդավարական հիմնական սկզբունքներից մեկի` օրենքի գերակայության խախտումներ են` գործադիր իշխանությանը տրված իրավական հայեցողության առումով: Հետևաբար, կամայական միջամտությունից անձի համարժեք պաշտպանության նպատակով, կապված լինելով խնդրի օրենսդրական նպատակի հետ, օրենքը պետք է սահմանի իրավասու մարմիններին տրված ցանկացած նման հայեցողության սահմանները և բավարար հստակությամբ այն արտահայտելու եղանակը27: Ինչ վերաբերում է լիցենզավորման գործընթացներին, ապա դատարանը կրկնում է, որ եղանակը, որով

26 Տե′ս, ի թիվս այլոց, Մաեստրին ընդդեմ Իտալիայի, թիվ 39748/98, § 30, ՄԻԵԴ 2004-I: 27 Տե′ս, Մելտեքս ՍՊԸ-ն և Մեսրոպ Մովսեսյանն ընդդեմ Հայստանի գործը, 17 հունիսի, 2008 թվական, Ռոտառուն ընդդեմ Ռումինիայի գործը, թիվ 28341/95, § ..., ՄԻԵԴ 2000-V և Հասոնն ու Չաուշն ընդդեմ Բուլղարիայի, թիվ 30985/96, § 84, ՄԻԵԴ 2000-XI.

21 սահմանվել է լիցենզավորման չափանիշը լիցենզավորման գործընթացում, պետք է ապահովի կամայականությունների դեմ բավարար երաշխիքներ28:

1.3 Հեռարձակման ոլորտը կարգավորող լիազոր մարմինները

Ընդհանրապես այսօր ընդունված է, որ ցանկացած պետական մարմին, որը լիազորված է կարգավորել լրատվամիջոցները, պետք է ամբողջովին անկախ լինի կառավարությունից և պաշտպանված լինի քաղաքական և գործարար շրջանակների միջամտություններից: Հակառակ դեպքում լրատվամիջոցների կարգավորումը հեշտորեն կդառնա քաղաքական կամ առևտրային նպատակներով չարաշահման առարկա: Արտահայտվելու ազատության իրավունքների հարցերով երեք հատուկ ներկայացուցիչները նշել են, որ.

«Պետական բոլոր մարմինները, որոնք լրատվամիջոցների նկատմամբ ունեն ձևական կարգավորման լիազորությունները, պետք է պաշտպանված լինեն միջամտություններից, հատկապես քաղաքական կամ տնտեսական բնույթի միջամտություններից, ներառյալ այն անդամների նշանակման գործընթացը, որը պետք է լինի բաց, հասարակական մասնակցության հնարավորություն ըձեռնի և չի վերահսկվի որևէ քաղաքական կուսակցության կողմից» 29:

Հայաստանի սահմանադրության 83.2-րդ հոդվածը սահմանում է հոռարձակման ոլորտում անկախ կարգավորող մարմնի ստեղծումը հետևյալ կերպ.

«Հեռարձակվող լրատվության միջոցների ազատության, անկախության և բազմազանության ապահովման նպատակներից ելնելով՝ օրենքով ստեղծվում է 28 Տե’ս, Մելտեքս ՍՊԸ-ն և Մեսրոպ Մովսեսյանն ընդդեմ Հայստանի գործը, Գլաս Նադեժդա և Անատոլի Ելենկովն ընդդեմ Բուլղարիայի, §§ 49-51: 29 ՄԱԿ-ի` Մտքի և խոսքի ազատության հարցերով հատուկ զեկուցողի, ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի, Խոսքի ազատության հարցերով Ամերկյան պետությունների կազմակերպության հատուկ զեկուցողի համատեղ հռչակագիրը. 18 դեկտեմբերի, 2003 թ.: Անգլերեն տարբերակը տես ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի գրասենյակի վեբկայքում` http://www.osce.org/documents/rfm/2003/12/27439_en.pdf.

22  անկախ կարգավորող մարմին, որի անդամների կեսը վեց տարի ժամկետով ընտրվում է Ազգային ժողովի կողմից, իսկ մյուս կեսը նշանակվում է Հանրապետության Նախագահի կողմից՝ վեց տարի ժամկետով: Ազգային ժողովն այդ մարմնի անդամներին ընտրում է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ»:

Լրատվամիջոցների հեռարձակման կարգավորման հետ կապված Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեն 2000 թվականի դեկտեմբերի 20-ին անդամ-պետությունների համար ընդունել է հեռարձակման ոլորտը կարգավորող մարմինների անկախության և գործառույթների վերաբերյալ թիվ Rec(2000)23 առաջարկությունը, որով այն առաջարկել է, որ ի թիվս այլ բաների «իրենց օրենսդրության և քաղաքականության մեջ ընդգրկում եմ հեռարձակման ոլորտի կարգավորող մարմիններին լիազորություններ վերապահող այնպիսի քայլեր, որոնք նրանց հնարավորություն են տալիս իրականացնել իրենց առաքելությունն այնպես, ինչպես նշված է օրենքում` սույն առաջարկության հավելվածում նախատեսված ուղեցույցերին համապատասխան արդյունավետ, անկախ և թափանցիկ եղանակով»:

Թիվ Rec(2000)23 Առաջարկությանը կցված ուղեցույցերը համապատասխանաբար սահմանում են`

3. հեռարձակման ոլորտի կարգավորող մարմինները, հատկապես նրանց անդամներին, կարգավորող կանոնները նրանց անկախության որոշիչ տարրն են: Հետևաբար, դրանք պետք է սահմանվեն այնպես, որ պաշտպանեն նրանց ցանկացած միջամտությունից, մասնավորապես քաղաքական ուժերի կամ տնտեսական շահերի կողմից.

4.Այս նպատակով անհամատեղելիության առումով պետք է սահմանվեն հատուկ կանոններ`խուսափելու համար հետևյալից`.

– Կարգավորող մարմինները քաղաքական ուժերի ազդեցության տակ են.

23 –կարգավորող մարմինների անդամները լրատվամիջոցներում կամ դրանց կապված ոլորտներում իրականացնում են այնպիսի գործառույթներ կամ պաշտպանում են այնպիսի շահեր, որոնք կարող են հանգեցնել կոնֆլիկտի` կապված կարգավորող մարմիններում անդամության հետ:

5. Ավելին, կանոնները պետք է երաշխավորեն, որ այդ մարմինների անդամները`

–կնշանակվեն ժողովրդավարական և թափանցիկ եղանակով.

–չեն ստանա որևէ հանձնարարություն կամ իրականացնեն հրահանգներ որևէ անձից կամ մարմնից.

– չեն կատարի որևէ հայտարարութուն կամ չեն ձեռնարկի որևէ գործողություն, որը կարող է կասկածի տակ դնել իրենց գործառույթների անկախությունը և չեն ստանա դրանից որևէ շահ:

«...»

13. Հեռարձակման ոլորտի կարգավորող մարմինների հիմնական խնդիրներից է հեռարձակման լիցենզիաների պատշաճ տրամադրումը: Հեռարձակման լիցենզիաների տրամադրումը և երկարաձգումը սահմանող չափանիշը պետք է հստակ նշվի օրենքում:

14. Հեռարձակման լիցենզավորման գործընթացը կարգավորող կանոնները պետք է լինեն պարզ և հասկանալի և դիմելը հնարավոր լինի բաց, թափանցիկ և անկողմնակալ եղանակով: Կարգավորող մարմինների կողմից ընդունվող որոշումները այս համատեքստում պետք է առանձնանան համապատասխան հրապարակայնությամբ:

«...»

24  27.Կարգավորող մարմինների կողմից ընդունված բոլոր որոշումները և կանոնները պետք է լինեն`

–ազգային օրենսդրությանը համապատասխան պատշաճ պատճառաբանված.

–ազգային օրենսդրությանը համապատասխան իրավասու մարմինների կողմից ստուգման համար բաց.

–հասարակության համար մատչելի:

Հեռարձակումը կարգավորողի նման անկախությունը Եվրոպայում հաջողությամբ ընդունված սկզբունք է, որը բավականին վերջերս հաստատվել է Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի թիվ 1636 (2008) կարևոր առաջարկությամբ: Այն սահմանում է, որ ժողովրդավարական հասարակությունում լրատվամիջոցների հատկանիշներից է այն, որ «լրատվամիջոցների հեռարձակումը կարգավորող մարմինները պետք է գործեն անաչառ և արդյունավետ. օրինակ` լիցենզիաներ տրամադրելիս»30:

Հեռարձակման ոլորտը կարգավորող մարմինների անկախության և գործառույթների վերաբերյալ31 Նախարարների կոմիտեի հռչակագիրը սահմանում է հետևյալը.

13.Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների մեծ մասում կարգավորող մարմինների անդամները նշանակվում են խորհրդարանի կողմից կամ պետության ղեկավարի կողմից` խորհրդարանի առաջարկով: Մի շարք անդամ պետություններում, որպեսզի ապահովվի կարգավորող մարմնի անդամների կողմից երկրի սոցիալական և քաղաքական բազմազանությունն արտահայտելը, բոլոր անդամների որոշ կամ մեծ մասը նշանակվում է ոչ կառավարական խմբերի կողմից, որոնք համարվում են հասարակության ներակայացուցիչը: Ավելին, մի

30 Տե′ս, 8.15 կետը` http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta08/ERES1636.htm#1: 31 Ընդունված է Նախարարների կոմիտեի կողմից 2008 թ. մարտի 26-ին` նախարարների տեղակալների 1022-րդ հանդիպման ժամանակ:

25  շարք անդամ պետություններում օրենքն անդամների նշանակման համար նախատեսում է ընտրության օբյեկտիվ չափանիշ:,

Դրան հակառակ, մի շարք պետություններում անդամները նշանակվում են որևէ պետական մարմնի միանձնյա որոշմամբ. օրինակ` պետության զեկավարը կամ պետական դեպարտամենտը հաճախ առանց հստակ սահմանված ընտրության չափանիշի: Կարգավորող մարմինների անդամների նշանակումը պետության ղեկավարի և (կամ) խորհրդարանի կողմից երբեմն քննադատվել է` պատճառաբանելով, թե նման դեպքերում անդամները կներկայացնեն կամ կկրկնեն քաղաքական ուժերի կառույցներին:

14. Հաճախ մտահոգություններ են բարձրացվել, որ նշանակող մարմինները կարող են նշանակումից հետո ճնշումներ գործադրել անդամների վրա: Փաստորեն, որոշ անդամ պետություններում կարգավորող մարմինների անդամները հաճախ մեղադրվում են նրա մեջ, որ գործում են իրենց նշանակած պետական մարմնի անունից կամ իրենց նշանակման ետևում կանգնած քաղաքական կազմավորման անունից:

1.4 Հանրային ծառայության հեռարձակումը թվային ժամանակաշրջանում

ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի աջակցությամբ 2008 թվականի Կենտրոնական Ասիայի լրատվամիջոցների 10-րդ կոնֆերանսը ամրագրել է, որ հանրային ծառայության հեռարձակումը ժողովրդավարության հիմնական հատկանիշներից է, որն անհրաժեշտ է ընտրությունների ազատությունը և թափանցիկությունն ապահովելու, ատելություն պարունակող ելույթների դեմ պայքարելու և երկրի փոքրամասնությունների մշակույթները պաշտպանելու համար` օբյեկտիվ նորություններ առաջարկելու և բարձրորակ ծրագրեր հեռարձակելու

26 միջոցով: Թվային ժամանակաշրջանում գովազդներից ազատ հանրային հեռարձակումը բարձրորակ և օբյեկտիվ ծրագրերի միջոցով միայն աճում է32:

Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեի` անդամ պետություններին ուղղված 2007 թվականի հունվարի 31-ի թիվ Rec (2007)3 առաջարկությունը` տեղեկատվական հասարակությունում հանրային ծառայության լրատվամիջոցների դերի վերաբերյալ, ուշադրություն է հրավիրում նոր թվային միջավայրի հետևանքների և տեղեկատվական հասարակությունում հանրային ծառայության հեռարձակման առանձնահատուկ դերի վրա: Ներածական բաժնում առաջարկությունը վերահաստատում է, որ «հանրային ծառայության հեռարձակման առանձնահատուկ դերը` որպես միավորող գործոն, որը բնակչության բոլոր հատվածներին կարող է առաջարկել ծրագրերի և ծառայությունների լայն շրջանակ, պետք է պաշտպանված լինի նոր թվային միջավայրում»: Այն սահմանում է, որ հանրային ծառայության նվազեցումը համարժեք է թվային միջավայրին և կարող է առաջարկվել տարբեր հարթությունների միջոցով, որոնք հանրային ծառայության լրատվամիջոցների ի հայտ գալու արդյունք են: Առաջարկությունում նշվում է, որպեսզի անդամ պետությունները երաշխավորեն հանրային ծառայության լրատվամիջոցների հիմնարար դերը նոր թվային միջավայրում, իրենց օրենսդրության, կանոնակարգերի մեջ ներառեն դրույթներ, որ հատուկ են հանրային ծառայության լրատվամիջոցներին` ընդգրկելով մասնավորապես հաղորդակցության նոր ծառայությունները, երաշխավորեն հանրային ծառայության լրատվամիջոցների ֆինանսական և կազմակերպական պայմանները, որոնք պահանջվում են նրանց վերապահված գործառույթները նոր թվային միջավայրում թափանցիկ և պատասխանատու կերպով իրականացնելու համար, հնարավորություն տալ հանրային ծառայության լրատվամիջոցներին ամբողջապես և արդյունավետ արձագանքել տեղեկատվական հասարակության մարտահրավերներին` հարգելով եվրոպական էլեկտրոնային լրատվամիջոցների

32 Կենտրոնական Ասիայի լրատվամիջոցների 10-րդ կոնֆերանս` §Հանրային ծառայության հեռարձակման ապագան և անցումը թվայնացման Կենտրոնական Ասիայում¦, Ալմա Աթա, 16-17 հոկտեմբերի, 2008 թվական: Տե′ս` http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/34491_en.pdf.html:

27 հանրային և մասնավոր հեռարձակողների ծածկույթը և ուշադրություն դարձնելով շուկայական և մրցակցային խնդիրներին և ապահովեն հանրային ծառայության լրատվամիջոցների մատչելիությունն առաջարկված է բոլոր անհատներին և սոցիալական խմբերին33:

Նախարարների կոմիտեի` անդամ պետություններին ուղղված թիվ Rec (2003)9 առաջարկությունը` թվային հեռարձակման ժողովրդավարական և սոցիալական մասնակցությունը խթանելու միջոցառումների վերաբերյալ, շատ առանձնահատուկ է` կապված նոր միջավայրում հանրային ծառայության հեռարձակման համար կիրառելի սկզբունքների հետ: Առաջին սկզբունքը կապված է ՀԾՀ դերի հետ: Այն սահմանում է, որ «թվային տեխնոլոգիաների առաջ գալով պայմանավորված մարտահրավերներին ընդառաջ` հանրային ծառայության հեռարձակումը պետք է պահպանի իր յուրահատուկ սոցիալական դերը ներառյալ հիմնական համընդհանուր ծառայությունը, որն ապահովում է նորություններ, կրթական, մշակութային և զվարճալի ծրագրեր` ուղղված հասարակության տարբեր կատեգորիաներին: Անդամ պետությունները պետք է ստեղծեն ֆինանսական, տեխնիկական և այլ պայմաններ, որոնք անհրաժեշտ են հանրային ծառայության հեռարձակողների կողմից նոր թվային միջավայրին հարմարվելիս այդ դերը լավագույնս ապահովելու համար»:

Երկրորդ սկզբունքը վերաբերում է հանրային ծառայության հեռարձակման համընդհանուր մատչելիությանը: «Համընդհանրությունը հիմնարար նշանակություն ունի թվային ժամանակաշրջանում հանրային ծառայության հեռարձակման զարգացման համար: Հետևաբար, անդամ պետությունները պետք է ապահովեն իրավական, տնտեսական և տեխնիկական այնպիսի պայմանների ստեղծումը, որոնք հանրային ծառայության հեռարձակողներին հնարավորություն կտան ներկա լինել տարբեր թվային տիրույթներում (կաբելային, արբանյակային, ցամաքային) տարբեր որակի ծրագրերով և ծառայություններով, որոնք կարող են միավորել 33 Ընդունվել է Նախարարների Կոմիտեի կողմից 2003 թվականի մայիսի 28-ին Նախարարների տեղակալների 840-րդ հանդիպման ժամանակ: Տե’ս` https://wcd.coe.int/rsi/common/renderers/rend_standard.jsp?DocId=38043&SecMode=1&SiteName=cm&Lang=en:

28 հասարակությունը` հատկապես հաշվի առնելով հանդիսատեսների տարանջատումը` որպես առաջարկվող ծրագրերի բազմազանության և մասնագիտացման արդյունք: Սրա հետ կապված, նկատի առնելով թվային հարթությունների բազմազանությունը` «պետք է հասցնել» կանոնը պետք է կիրառվի հօգուտ հանրային ծառայության հեռարձակողների, քանի դեռ ողջամտորեն հնարավոր է` երաշխավորելու համար այդ տիրույթներում միջոցով նրանց ծառայությունների և ծրագրերի մատչելիությունը»:

Երրորդ սկզբունքը կապված է հանրային ծառայության հեռարձակման ֆինանսավորման խնդիրների հետ: «Նոր տեխնոլոգիական համատեքստում, առանց ապահով և անհրաժեշտ ֆինանսավորման համակարգի հանրային ծառայության հեռարձակողների հասանելիությունը հասարակությանը և նրանց ներդրման աստիճանը կարող է նվազել: Բախվելով ծրագրերի ձեռք բերման, պատրաստման և պահպանման ծախսերի աճի և երբեմն էլ հեռարձակման ծախսերի հետ` անդամ պետությունները պետք է հանրային ծառայության հեռարձակողներին հնարավորություն տան հասանելի լինել անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների` լիարժեք կատարելով իրենց դերը»34:

Անցումը թվային միջավայրին առաջարկում է առավելություններ, սակայն նաև պարունակում է ռիսկեր: Դրա համար անհրաժեշտ է կատարել համապատասխան նախապատրաստություններ, որոնք պետք է լինեն հասարակության, ինչպես նաև հեռարձակողների և ընդհանուր առմամբ տեսաձայնային արդյունաբերության շահերին հնարավորինս համահունչ: Չնայած անցման ընթացքում հավասարակշռությունը տնտեսական շահերի և սոցիալական կարիքների միջև խախտվում է, անշուշտ առավելություն պետք է տրվի քաղաքացուն: Գալիք

34 Նախարարների Կոմիտեի` անդամ պետություններին ուղղված` թվային հեռարձակման ժողովրդավարական և սոցիալական մասնակցությունը խթանելու միջոցառումների վերաբերյալ թիվ Rec (2003)9 առաջարկության հավելված:

29 տարիներին որոշ էական անցումային խոչընդոտներ կարող են առաջանալ, սակայն թվային հեռարձակման ապագա օգուտները անվիճելի են:

Պետությունները պետք է մշակեն օրենսդրական դաշտ և ռազմավարություն թվային հեռարձակման համար: Այս առաջարկությունը բոլոր ազգային կառավարություններին սահմանվել է Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեի` թվային հեռարձակման ժողովրդավարական և սոցիալական մասնակցությունը խթանելու միջոցառումների վերաբերյալ թիվ Rec (2003)9 առաջարկությամբ: Այդ փաստաթուղթը նշել է, որ անդամ պետությունները պետք է «թվային հեռարձակման համար ստեղծեն իրավական և տնտեսական համապատասխան պայմաններ»: Ի լրումն, այն սահմանում է, որ պետությունները պետք է մշակեն հստակ ռազմավարություն, որը կապահովի hստակ մտածված անցում անալոգայինից թվային հեռարձակման: Նման ռազմավարությունը, որը հատկապես անհրաժեշտ է թվային ցամաքային հեռուստատեսության համար, «պետք է ձգտի խթանել համագործակցությունը օպերատորների միջև, փոխլրացումը տարբեր սեկտորների միջև, գործառութային համատեղելիությունը դեկոդերների միջև, բովանդակության լայն տեսականու առկայությունը, ներառյալ free-to-air ռադիոն և հեռուստատեսային ծառայությունները և այն յուրահատուկ հանարավորությունների լայն օգտագործումը, որոնք ապահովում են թվային տեխնոլոգիաները` հետևելով հաճախականությունների անհրաժեշտ վերաբաշխմանը»35:

Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչը կարծում է, որ նման ռազմավարությունը չպետք է մշակվի և ընդունվի` որպես գործարարների և կառավարության` փակ դռների հետևում տեղի ունեցած քննարկումների արդյունք. այն պետք է լինի լայն հասարակական քննարկման մշտական ուշադրության տակ` երաշխավորելու համար հեռարձակման ծառայությունների բազմակարծությունը և ընդլայնված ընտրության ու տարբեր որակի ծրագրերի մատչելիությունը հասարակության համար` որպես անցման արդյունք: Նախընտրելի է, որպեսզի 35 28 մայիսի, 2003 թվական, Նախարարների տեղակալների 840-րդ հանդիպում:

30 ընդունված ռազմավարությունը հանգեցնի խորհրդարանում ներկայացված և ընդունված նոր օրենսդրության, քան կառավարության որոշումները կամ նախագահի հրամանները: Սա նաև կօգնի, որպեսզի անցումը տեղի ունենա առանց իրավական որոշակիության զիջումների:

Վերջին կոնֆերանսների ժամանակ, որոնք նվիրված են եղել հանրային ծառայության հեռարձակման և թվային անցման ապագային և Ալմա Աթայում (Կենտրոնական Ասիայի լրատվամիջոցների 10-րդ կոնֆերանս, 16-17 հոկտեմբերի, 2008 թվական)և Թբիլիսիում (Հարավային Կովկասի լրատվամիջոցների 5-րդ կոնֆերանս, 13-14 նոյեմբերի, 2008 թվական) կազմակերպվել են ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի հովանու ներքո, մասնակիցները նշել են, որ թվային անցմամբ փոքր մարզային մասնավոր հեռարձակողները, որոնք գործում են օդային ճանապարհով, չեն կարողանա մուտք գործել թվային հեռուստատեսության շուկա առանց արտաքին օգնության (օրինակ`այնպիսի կայաններ, ինչպիսիք են ԳԱԼԱ հեռուստաընկերությունը Գյումրիում` Հայաստան): Դրանք հայտնի են տեղի հեռուստատդիտողներին, դրանք կարևոր են լրատվամիջոցների տեղեկատվական և քաղաքական բազմակարծության համար, սակայն կառավարությունը անցման փուլի աճող ծախսերի առջև նրանց թողնում է միայնակ: Ավելին, հարց է բարձրացվել, որ կառավարությունները նույնիսկ բավարարվել են մասնավոր փոքր հեռարձակողների անկարողությամբ հասանելի լինել իրենց հեռուստադիտողին թվային անջատման պատճառով:

Այս կապակցությամբ Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչը կցանկանար հիշեցնել, որ Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունները թվային հեռարձակման արագ անցումը խրախուսելու ուղիներ փնտրելիս պետք է վստահ լինեն, որ հասարակության շահերը, ինչպես նաև բոլոր տեսակի հեռարձակողների, հատկապես` ոչ առևտրային և մարզային (տեղական) հեռարձակողների շահերը

31 հաշվի են առնված: Այս առումով պետք է ստեղծվեն պատշաճ իրավական համակարգ և տնտեսական ու սոցիալական բարենպաստ պայմաններ36:

1.5 Հայաստանի պարտավորությունների մոնիթորինգը

ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹ÇÝ ÙdzݳÉáõÝ áõÕÕí³Í μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝáõ٠г۳ëï³ÝÁ ëï³ÝÓÝ»É ¿ ÙÇ ß³ñù å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ³Ùñ³·ñí³Í »Ý ѳïáõÏ Ñáõß³·ñáõÙ: ¸³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ϳÝáݳ¹ñáõÃÛ³Ý 3-ñ¹ Ñá¹í³ÍÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, áñáí å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿, áñå»ë½Ç Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ý¹³Ù ÁݹáõÝÇ ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¨ Çñ Çñ³í³½áñáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ μáÉáñ ³ÝÓ³Ýó` Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñáí ¨ ÑÇÙݳñ³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñáí ûÅïí³Í ÉÇÝ»Éáõ ëϽμáõÝùÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳ·áñͳÏó»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ μ³ñ»ËÇÕ×ݪ ÊáñÑñ¹Ç Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ (ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝ, 1949 Ã.):

2000 Ã. ÑáõÝÇëÇ 28-Ç Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ñáõß³·ÇñÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»ÝùÝ»ñÇ ¨ մեխանիզմների ï³ñμ»ñ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: Æß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñï³íáñí»É »Ý` ݳË, Ù»Ï ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ ÁݹáõÝ»É Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ýáñ ûñ»Ýù ¨ »ñÏñáñ¹, §í»ñ³÷áË»É ³½·³ÛÇÝ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛáõÝÁ ѳÝñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»éարձակողի, áñÁ å»ïù ¿ ϳé³í³ñíÇ ³ÝÏ³Ë Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó¦: лé³Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É Ýáñ ûñ»ÝùÝ ÁݹáõÝí»É ¿ 2000 Ãí³Ï³ÝÇÝ ¨ å»ï³Ï³Ý Ñ»é³ñÓ³ÏáÕÁ í»ñ³÷áËí»É ¿ ѳÝñ³ÛÇÝÇ` 2001 Ã:

ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÇ 2002 Ãí³Ï³ÝÇ ë»åï»Ùμ»ñÇ 26-Ç ÝÇëïáõÙ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »õ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ÏáÙÇï»Ý Ý»ñϳ۳óñ»É ¿ Çñ ½»ÏáõÛóÁ г۳ëï³ÝÇ í»ñ³μ»ñÛ³É: ö³ëï³ÃÕÃÇ` ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ ³½³ïáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É μ³ÅÝáõÙ Ýßí³Í ¿, áñ ãÝ³Û³Í Ð³Û³ëï³ÝÝ ÁݹáõÝ»É ¿ Ñ»é³րձակման í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»Ýù, ³ÛÝ ³Ýϳï³ñ ¿ ¨ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ

36 Նախարարների Կոմիտեի` անդամ պետություններին ուղղված` թվային հեռարձակման ժողովրդավարական և սոցիալական մասնակցությունը խթանելու միջոցառումների վերաբերյալ թիվ Rec (2003)9 առաջարկության հավելված:

32 ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ: ´³óÇ ³Û¹, ûñ»ÝùÁ Éáõñç ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý ¿ ³ñųݳó»É Ñ»Ýó Éñ³ïí³ÙÇçÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó` ݳ˨³é³ç ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ гÝñ³ÛÇÝ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ËáñÑñ¹Ç ¨ лéáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÝ»րը Ý߳ݳÏíáõÙ »Ý ݳ˳·³ÑÇ ÏáÕÙÇó: ºñÏñáñ¹, §ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÝ ë³ÑÙ³Ýí³Í »Ý ³ÛÝù³Ý μ³ñÓñ, áñ Ù³ëݳíáñ Ñ»éáõëï³ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ùá½Ù³Ùμ ³ÝÑݳñ ¿ ¹ñ³Ýó ѳٳå³ï³ë˳ݻÉ, ¨ ѻ勉μ³ñ ÏáñóÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ÉÇó»Ý½Ç³Ý¦: ºÊÊì-Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »õ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ÁݹáõÝ»É ¿ ÃÇí 1304 (2002) μ³Ý³Ó¨Á37: ´³Ý³Ó¨áõÙ ÝßíáõÙ ¿, áñ г۳ëï³ÝÁ 2001 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝí³ñÇ 25-ÇÝ ºÊ ³Ý¹³Ù³·ñí»Éáõó Ç í»ñ ¿³Ï³Ý ³é³çÁÝÃ³ó ¿ óáõó³μ»ñ»É Çñ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »õ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùμ: ÆÝã í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³ÝÁ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³ÛÝ, áñ é³¹ÇáÛÇ ¨ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý ÉÇó»Ý½Ç³Ý»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ μáÕáù ¿ ³é³ç³óñ»É 2002 Ãí³Ï³ÝÇ ³åñÇÉÇÝ, ºÊÊì-Ý Ïáã ¿ ³ñ»É г۳ëï³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ §³é³Ýó áñ¨¿ áõß³óÙ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»É Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»ÝùáõÙª ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ÏáÕÙÇó ³ñí³Í ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦ ¨ ÑÇß»óñ»É »ñÏñÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Çñ»Ýó §í×é³Ï³Ý ËáëïÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ýáñ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É 2002 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáÏï»Ùμ»ñÇ 25-ÇÝ Ýáñ ÙñóáõóÛÇÝ ³é³ç³ñÏÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ í»ñ³μ»ñ۳ɦ:

§Ð³Û³ëï³ÝÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »õ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñ۳ɦ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó 2004 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝí³ñÇ 27-ÇÝ ÁݹáõÝí³Í ÃÇí 1361 (2004) μ³Ý³Ó»õÇ 19-ñ¹ Ï»ïÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿.

ÆÝã í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ³½³ï ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ Çñ³íáõÝùÇÝ ¨ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛ³Ý ËݹñÇÝ, ³å³ ì»Ñ³ÅáÕáíÁ Ùï³Ñá·í³Í ¿ г۳ëï³ÝáõÙ ï»ë³Ó³ÛݳÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ ßáõñç ¨ Éáõñç ϳëϳÍÝ»ñ ¿ ³ñï³Ñ³Ûïáõ٠ݳ¨ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ μ³½Ù³Ï³ñÍÇù ÉÇÝ»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É, Ù³ëݳíáñ³å»ë ³÷ëáë³Éáí, áñ ·áñÍáÕ ûñ»ÝùÇ ³ÝÑëï³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí лéáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³½·³ÛÇÝ 37 ºÊÊì-Ç ÏáÕÙÇó ÁݹáõÝí³Í μáÉáñ ï»ùëï»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïݻɪ http://assembly.coe.int/ASP/Doc/ATListing_E.asp

33  ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ í»ñ³å³Ñí³Í »Ý μ³ó³Ñ³Ûï ѳۻóáÕ³Ï³Ý μÝáõÛÃÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý ÉÇó»Ý½Ç³Ý»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ` ѳïϳå»ë ϳåí³Í ²1+ Ñ»éáõëï³ընկերության Ñ»ï£

§Ð³Û³ëï³ÝÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »õ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñ۳ɦ ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó 2004 Ãí³Ï³ÝÇ ³åñÇÉÇ 28-ÇÝ ÁݹáõÝí³Í ÃÇí 1374 (2004) μ³Ý³Ó»õÁ Ïáã ¿ ³ÝáõÙ §³ñ¹³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»É Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ÝáñÙ³É ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ûñÇݳϪ ϳåí³Í Ñ»éáõëï³ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, Ù³ëݳíáñ³å»ë` ²1+ Ñ»éáõëï³ընկերությանը Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý ÉÇó»Ý½Ç³ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ñ»ï¦:

ì»Ñ³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó 2005 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝÇëÇ 23-ÇÝ ÁݹáõÝí³Í §ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ г۳ëï³ÝáõÙ¦ ÃÇí 1458 (2005) μ³Ý³Ó»õÁ Ïáã ¿ ³Ýáõ٠ѳ۳ëï³ÝÛ³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ §³é³Ýó ѳå³Õ»Éáõ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ì»Ñ³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óí³Í ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛ³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùμª É³Ûݳͳí³É Ñݳñ³íáñ ѳÝñ³ÛÇÝ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí¦:

2007 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝí³ñÇ 23-ÇÝ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÇ ÝÇëïáõÙ ÁݹáõÝí»É ¿ ºÊ ³éç¨ Ð³Û³ëï³ÝÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »õ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ÃÇí 1532 (2007) μ³Ý³Ó»õÁ: ´³Ý³Ó¨áõÙ ÝßíáõÙ ¿, áñ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óí³Í Ñ»é³Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÷³Ã»ÃÁ ³é³Ýó ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ»ï ݳ˳å»ë ËáñÑñ¹³Ïó»Éáõ ËÇëï ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý ¿ ³ñųݳó»É, ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³Ý¹ñ³¹³éݳÉáí лéáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇÝ ³Ý¹³Ù³Ïó»Éáõ ¨ ¹ñ³ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ý߳ݳÏÙ³Ý Ù»Ãá¹ÇÝ: ²Ûë ³éÝãáõÃÛ³Ùμ, ì»Ñ³ÅáÕáíÁ Ïáã ¿ ³ñ»É ѳ۳ëï³ÝÛ³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ËáñÑñ¹³Ïó»É ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ ѳßíÇ ³éÝ»É Ýñ³Ýó ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ ݳËù³Ý §Ð»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»ÉÁ (6.2.1-ñ¹ Ï»ï): ì»Ñ³ÅáÕáíÁ ݳ¨ Ïáã ¿ ³ñ»É Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ áñ¹»·ñ»É лéáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇÝ ³Ý¹³Ù³Ïó»Éáõ μ³ó ¨ ó÷³ÝóÇÏ ·áñÍÁÝóó, áñÁ Ïѳٳå³ï³ë˳ÝÇ ì»Ý»ïÇÏÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ (6.2.2-ñ¹ Ï»ï), ÇÝãå»ë ݳ¨ ÙÇçáóÝ»ñ

34 Ó»éݳñÏ»É` ³å³Ñáí»Éáõ ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÝ áõ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛáõÝÁ ³éûñÛ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç(6.2.3-ñ¹ Ï»ï):

2008 Ãí³Ï³ÝÇ ³åñÇÉÇ 17-ÇÝ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÇ ÝÇëïáõÙ ÁݹáõÝí»É ¿ §Ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեությունը ՀաÛաստանում¦ ÃÇí 1609 (2008)μ³Ý³Ó¨Á: ÀݹáõÝí³Í μ³Ý³Ó¨Ç 8-ñ¹ Ï»ïÁ ÑÇß³ï³ÏáõÙ ¿ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ³éç¨ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¨ ÏñÏÇÝ ³Ý·³Ù Ïáã ³ñ»É ѳ۳ëï³ÝÛ³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³Ýѳå³Õ ݳ˳ӻéÝ»É ÙÇ ß³ñù μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ: سëݳíáñ³å»ë, μ³Ý³Ó¨Ç 8.3-ñ¹ Ï»ïáõÙ ÝßíáõÙ ¿. §Անհրաժեշտ է երաշխավորել Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի, ինչպես նաև Հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի խորհրդի անկախությունը քաղաքական շահերից: Բացի այդ, պետք է վերանայել նշված մարմինների կազմավորման կարգը` երաշխավորելու նրանց` հայաստանյան հասարակության իրական ներկայացվածությունը: Այս ոլորտում Վենետիկի հանձնաժողովի և Եվրոպայի Խորհրդի փորձագետների առաջարկությունները պետք է ի վերջո հաշվի առնվեն: Վեհաժողովը կրկնում է, որ օրենսդրությունը բարեփոխելուց զատ իշխանությունները պետք է քայլեր ձեռնարկեն` ապահովելու հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի անկախությունը և բազմակարծությունն առօրյա գործունեության մեջ: Բացի այդ, պետք է դադարեցնել հարկային մարմինների ճնշումներն ընդդիմադիր էլեկտրոնային և տպագիր լրատվամիջոցների նկատմամբ¦:

2008 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝÇëÇ 25-ÇÝ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÁ ÁݹáõÝ»É ¿ §ì»Ñ³ÅáÕáíÇ 1609 (2008) μ³Ý³Ó¨Ç ϳï³ñáõÙÁ г۳ëï³ÝÇ ÏáÕÙÇó¦ ÃÇí 1620 (2008) μ³Ý³Ó¨Á: ºÊÊì ùÝݳñÏÙ³ÝÁ Ý»ñϳ۳óí³Í ØáÝÇÃáñÇÝ·Ç ÏáÙÇï»Ç ½»ÏáõÛóÇ 2-ñ¹ Ù³ëáõÙ (§ì»Ñ³ÅáÕáíÇ å³Ñ³Ýջ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ¦) Ù³ëݳíáñ³å»ë ÝßíáõÙ ¿ سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÇ 2008 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝÇëÇ 17-Ç í×ÇéÁ, áñÁ ϳ۳óí»É ¿ Ø»Éï»ùë êäÀ ¨ Ø»ëñáå Øáíë»ëÛ³ÝÝ Áݹ¹»Ù г۳ëï³ÝÇ ·áñÍáí ¨ áñáõÙ §²1+¦ Ñ»éáõëï³ÁÝÏ»ñáõÃÛ³ÝÁ Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý ÉÇó»Ý½Ç³ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ г۳ëï³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ñÅáõÙÁ ѳٳñíáõÙ ¿ سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ¨

35 ÑÇÙݳñ³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ÏáÝí»ÝódzÛÇ 10-ñ¹ Ñá¹í³ÍÇ Ë³ËïáõÙ38: §²Ûë ³ÝÏ³Ë ¨ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý Ñ»éáõëï³ընկերությանը լիցենզիա շնորհելը »Õ»É ¿ ì»Ñ³ÅáÕáíÇ ÑÇÝ å³Ñ³ÝçÁ: Ø»Ýù Ïáã »Ýù ³ÝáõÙ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³Ýѳå³Õ Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý ÉÇó»Ý½Ç³ ïñ³Ù³¹ñ»É ³Ûë Ñ»éáõëï³ընկերությանը¦,- ÝßíáõÙ ¿ ØáÝÇÃáñÇÝ·Ç հանձնաժողովի ½»ÏáõÛóáõÙ: ÂÇí 1620 (2008) μ³Ý³Ó¨Á Ù»çμ»ñáõÙ ¿ ÃÇí 1609 (2008) μ³Ý³Ó¨Ç ãáñë ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ Ïáã ³ÝáõÙ ÙÇ ß³ñù ѳñó»ñÇ ßáõñç §Ý³Ë³Ó»éÝ»É Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ·áñÍáÕ μáÉáñ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÅ»ñÇ ÙÇç¨ μ³ó ¨ Éáõñç ùÝݳñÏáõÙÝÝ»ñ¦, Ý»ñ³éÛ³É` Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý ¨ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÁ: ÂÇí 1620 (2008) μ³Ý³Ó¨Ç 6-ñ¹ å³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ ³ëáõÙ ¿. §Վեհաժողովը վերահաստատում է, որ Հայաստանում կա բազմակարծիք էլեկտրոնային լրատվամիջոցների համար նպաստավոր միջավայրի անհրաժեշտություն և, անդրադառնալով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի` §Ա1+¦ հեռուստատեսությանը հեռարձակման լիցենզիա չտրամադրելու վճռին, կոչ է անում լիցենզավորման մարմնին անհապաղ ապահովել լիցենզավորման բաց, արդար և թափանցիկ գործընթաց` համաձայն 2008թ. մարտի 26-ին Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի կողմից ընդունված ուղեցույցերի և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի¦:

2009 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝí³ñÇ 27-ÇÝ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó ÁݹáõÝí»É ¨ ѳëï³ïí»É ¿ ÃÇí 1643 (2009) μ³Ý³Ó¨Á §ì»Ñ³ÅáÕáíÇ 1609 (2008) ¨ 1620 (2008) μ³Ý³Ó¨»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ г۳ëï³ÝÇ ÏáÕÙÇó¦: ´³Ý³Ó¨Ç 10-ñ¹ Ñá¹í³ÍÝ ³éÝãíáõÙ ¿ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ áÉáñïÇ Çñ³íÇ׳ÏÇÝ: Հետեւաբար, 10.1-ñ¹ կետում ԵԽԽՎ-ն ողջունում է այն առաջարկները, որոնք արվել են` նպատակ հետապնդելով ապահովել Հայաստանում լրատվամիջոցների գործունեությունը կարգավորող մարմինների անկախությունը, և կոչ է անում իշխանություններին լիովին իրագործել այս կապակցությամբ Եվրոպայի խորհրդի փորձագետների կողմից մոտ ապագայում

38 î»’ë ³ÙμáÕç³Ï³Ý ï»ùëïÁ سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÇ Ý³Ë³ï»å³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ μ³½³ÛáõÙ` http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=2&portal=hbkm&action=html&highlight=ARMENIA%20|%2010& sessionid=67430&skin=hudoc-en

36 ներկայացվելիք առաջարկությունները»: 10.2-րդ հոդվածը վերաբերում է §Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին¦ օրենքում 2008 թվականի սեպտեմբերի 10- ին ընդունված փոփոխություններին, որոնց համաձայն` հեռարձակման հաճախականությունների նոր մրցույթներ չեն հայտարարվելու մինչև 2010 թ. հուլիսի 20-ը` կապված անալոգայինից թվային հեռարձակման անցումը նախապատրաստելու անհրաժեշտության հետ: Այս կետում ԵԽԽՎ-ն ընդգծում է, որ §թվային հեռարձակման ներդրման համար անհրաժեշտ տեխնիկական պահանջները իշխանությունների կողմից չպետք է օգտագործվեն չհիմնավորված ձևով ձգձգելու համար հեռարձակման լիցենզիաների տրամադրման բաց, արդար և թափանցիկ մրցույթի անցկացումը` Վեհաժողովի պահանջին համապատասխան:

37 II. ՀԵՌԱՐՁԱԿՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՕՐԵՆՔԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.1 Մեթոդաբանությունը

Հեռարձակման վերաբերյալ օրենքի նախագծի սույն վերլուծությունը բաղկացած է հետեւյալ օրինագծերից (10.12.2008 թվականի դրությամբ), որոնք պետք է ընթերցում անցնեն Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովում.

1) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին», 2) «Հեռուսատեսության եւ ռադիոյի Ազգային հանձնաժողովի կանոնակարգ» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին», 3) «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին», 4) «Պետական պարտքի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում լրացումներ կատարելու մասին»:

Մենք ուսումնասիրել ենք դրանք որպես ԵԱՀԿ անդամ (տե՛ս վերը) Հաայաստանի Հանրապետության միջազգային պարտավորությունների, միջազգային չափանիշների, ինչպես նաեւ Հայաստանի սահմանադրական դրույթների եւ հիմնական ակտերի, (ինչպիսին է «Զանգվածային լրատվամիջոցների մասին» օրենքը) տեսանկյունից:

Նաև հիշատակվել է ԵԱՀԿ փորձագետ պրոֆ. Կատրին Նիման-Մետկալֆի կողմից նախկինում` 2008 թվականի սեպտեմբերին հեռարձակման վերաբերյալ օրենքի նախագծի վերաբերյալ արված վերլուծությունը:

Այս առնչությամբ մենք ուշադրություն ենք դարձրել, որ նախագծերի հեղինակները նախագծերի Հիմնավորումներում պաշտոնապես նշել են այն մասին, որ օրինագծերի

38 վերաբերյալ իրենց աշխատանքում նրանք հաշվի են առել ԵԽԽՎ թիվ 1609 բանաձեւում ներկայացված համապատասխան առաջարկությունները:

Այս օրինագծերի նպատակն ինչպես նշվել է Հիմնավորումներում, «հանրային եւ մասնավոր լրատվամիջոցները կարգավորող մարմիների (Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհուրդ եւ Հեռուստատեսության եվ ռադիոյի ազգային հանձնաժողով) անկախության» ապահովումն է: Օրինագծերը սահմանում են մրցակցային հիմունքներով վերոհիշյալ մարմինների անդամների ընտրությունը՝ ենթադրաբար նույն նպատակը հետապնդելով: Փոփոխությունները կոչված են ստեղծել «նրանց ֆինանսական անկախությունը ապահովող մեխանիզմներ, ինչպես նաեւ բազմակարծությանն ուղղված դրույթներ»:

Այս հիմնավորումն ավարտվում է այն խոստմամբ, որ «առաջարկված նախագիծը թույլ կտա կիրառել իրավական նորմերը՝ բարձրացնելու համար կարգավորող մարմինների անկախության երեք հիմնական բաղադրիչների մակարդակը՝ վարչական անկախությունը, ֆինանսական անկախությունը եւ քաղաքականության պլանավորման անկախությունը»:

Հետեւաբար, օրենքների գնահատման գործում մենք հիմանվորումները հաշվի ենք առնում որպես մեկ այլ չափանիշ:

2.2 Օրինագծերի տեքստերի ընդհանուր մեկնաբանություններ

Օրինագծերը նախատեսում են բազմաթիվ փոփոխություններ և լրացումներ գործող ակտերում. դրանց որոշ մասը վերաբերում է Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի եւ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի կազմավորման եւ գործունեության փոփոխություններին: Սակայն շատ այլ դրույթներ վերաբերում են ուղղումներ եւ հստակեցումներ մտցնելուն, որոնք միշտ չէ որ անհրաժեշտաբար կապված են օրինագծերում հռչակված նպատակների հետ:

39 Բավական մեծ թվով փոփոխություններ կրում են հռչակագրային բնույթ: Ուստի, «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում «ժողովրդավարություն» (42-րդ հոդված) կամ «բազմակարծություն» (28-րդ հոդված) կամ «հեռարձակման ոլորտի բազմազանություն» բառերով զուտ լրացում կատարելը դեռ բավարար չէ հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ժողովրդավարության ու բազմակարծության չափանիշների բարձրացման համար:

Փոփոխությունները ներառում են որոշ շփոթեցնող և անհստակ նորմեր, որոնք ամենայն հավանականությամբ կդառնան իրավակիրառ մարմինների միջեւ հակասությունների առիթ: Օրինակ` «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 18-րդ հոդվածը նախատեսում է հետեւյալ նորմը.

§Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç ͳËë³ÛÇÝ Ù³ëáõÙ, ݳËáñ¹ ï³ñí³ Ñ³Ù»Ù³ï μÛáõç»Ç »Ï³Ùï³ÛÇÝ Ù³ëÇ ³×Ç ¹»åùáõÙ, гÝñ³ÛÇÝ Ñ»éáõëï³é³¹ÇáÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ ݳËáñ¹ ï³ñí³ å»ï³Ï³Ý μÛáõç»áí ѳëï³ïí³Í áã å³Ï³ë ѳïϳóáõÙÝ»ñ: ²Û¹ ѳïϳóáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ûñ»ÝùáõÙ ³Ùñ³·ñí³Í` ÊáñÑñ¹Ç Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ:

Նմանատիպ նորմ է սահմանված նաև նույն օրինագծի 21-րդ հոդվածում, որը վերաբերում է Ազգային հանձնաժողովին: Գործառույթների իրականացումը կարող է լինել տաբեր չափերի եւ որակների, իսկ դրանց մակարդակը կախված է բյուջետային հատկացումների չափից: Մենք այժմ կքքնարկենք այդ մարմինների ֆիանանսական անկախության հարցը` այս նորմերի համատեքստում, սակայն այստեղ կմատնանշենք հիմնականում այդ նորմերի անհասկանալի բնույթը:

Կարգավորող մարմինների անդամների ընտրության համար անցկացվող մրցույթների արդյունքների բողոքարկման ողջ ընթացակարգը, ինչպես արդեն նշվել է 2008 թվականի սեպտեմբերին ԵԱՀԿ փորձագետ պրոֆ. Կատրին Նիման-Մետկալֆի

40  կողմից կատարված վերլուծության մեջ, հստակ չէ, քանի որ բողոքարկման հիմքերը օրինագծերով նախատեսված չեն:

Եվ վերջապես կան նորմեր, որոնք բարդ է իրականացնել: Օրինակ` օրինագծերը կրկնում են գործող 32-րդ հոդվածի նորմը, որը վերաբերում է «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին Հայաստանի Հանրապեության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքին` առաջարկելով, որ «Հանրային հեռուստաընկերության եւ Հանրային ռադիոընկերության գործադիր տնօրենները նշանակվեն եւ ազատվեն աշխատանքից Խորհրդի անդամների երկու-երրորդ ձայների քվեարկությամբ»: Քանի որ Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի Խորհուրդը բաղկացած է հինգ անդամներից (տե′ս «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի հեռարձական մասին» օրենքի 29-րդ հոդված` հաստատված օրենքում կատարված փոփոխությունների 14-րդ հովածով), հինգի երկու-երրորդը կազմում է Խորհրդի 3,3333 անդամներ: Այս նորմն իրենից արժեք չի ներկայացնում:

Սույն վերլուծության մեջ մենք չենք քննարկի կատարված ոչ մեծ փոփոխությունները, որոնք ներկայացված են օրենքի պարզաբանման եւ համապատասխանեցման նպատակով:

Առաջարկություններ.

 Ընդունել նոր նորմեր` ժողովրդավարության և բազմակարծության գործնական մեխանիզմներ սահմանելու միջոցով, որոնք կծառայեն հատկապես եւ ուղղակիորեն այս սկզբունքներին:  Պարզաբանել օրինագծերի նորմերը, որոնք շփոթություն են առաջացնում դրանց իրականացման գործում կամ անհնար է իրականացնել:

41  2.3 Փոփոխություններով ներկայացված բարեփոխումները

Օրենքները պարունակում են մի շարք դրական փոփոխություններ հեռահաղորդակցության վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության գործող օրենքում: Դրանք հետեւյալ են. 2.3.1) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին¦ Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի 31-րդ հոդվածը նախատեսում է նոր չափանիշներ, որոնց վրա պետք է հիմնվի Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի` հեռարձակման լիցենզիայի տրամադրման մասին որոշում ընդունելիս (§Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» օրենքի 50-րդ հոդված): Դրանք են §հեռուստատեսության եւ(կամ) ռադիո ընկերության բիզնես ծրագիրը եւ դրա իրատեսականությունը», «ներկայացված հաղորդումների բազմազանությունը եւ դրանցում նորամուծությունների առկայությունը», եւ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛ³Ý ËóÝÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ѳÕáñ¹áõÝ»ñÇ Ñ³í³Ý³ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ »õ Ýáñ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Éñ³ïí³Ï³Ý ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É.¦.

Օրինագծի այս նորմերի ընդունումը ավելի հստակեցում եւ իրավական իմաստով որոշակիություն կավելացնի Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային ѳÝÓݳÅáÕáíÇ կողմից ÉÇó»Ý½Ç³Ý»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý հիմքերի համար :

31-րդ հոդվածով սահմանված մեկ այլ փոփոխություն, պահանջում է, որ «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքի 50-րդ հոդվածի նորմը (լրացումը կատարվել է 2003 թվականի դեկտեմբերի 3-ին եւ ուժի մեջ է մտել 2004 թվականի հունվարի 31-ին), որը ներկայում սահմանում է, որ «Ազգային հանձնաժողովը պետք է պատշաճ կերպով հիմնավորի արտոնագրատիրոջն ընտրելու, արտոնագիր տալը մերժելու և արտոնագիրն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին որոշումները»,

42 պետք է լրացվի հետեւյալ բառերով «... եւ ապահովի բոլոր հիմնավորումների հրապարակայնությունն ու մատչելիությունը:¦ Սա կպարտավորեցնի ՀՌԱՀ-ին լիցենզիաների շնորհման եւ մերժման իր հիմնավորումները հրապարակային դարձնելու համար:

50-րդ հոդվածում նախատեսվող այս փոփոխությունները փորձում են հետեւել Մելտեքս ՍՊԸ-ն եւ Մեսրոպ Մովսեսյանն ընդդեմ Հայաստանի 2008 թվականի հունիսի 17-ի39 հայտնի դատավճռին, որում Մարդու իրավուքների եվրոպական դատարանը համարել է, որ «լիցենզավորման գործընթացը, որով լիցենզավորող մարմինն իր որոշումների համար որևէ պատճառ չի ներկայացնում, համապատասխան պաշտպանություն չի ապահովում արտահայտվելու ազատության հիմնարար իրավունքի նկատմամբ հանրային իշխանությունների կողմից կամայական միջամտությունների դեմ»:

2.3.2) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 7-րդ հոդվածը ներկայացնում է «Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» օրենքի 15-րդ հոդվածում մի շարք փոփոխություններ կապված հեռուստառադիոծրագրերի հովանավորության հետ: Շատ նոր նորմեր նման են Անդրսահմանային հեռուստատեսության եվրոպական կոնվենցիայի գլուխ IV-ի 17-րդ եւ 18-րդ հոդվածներում նշված նորմերին («Հովանավորություն»): Սա ողջունելի քայլ է` լրատվության ազատությանը վերաբերող հայաստանյան օրենդրությունը համապատասխանեցնել եվրոպական չափանիշներին:

Միեւնույն ժամանակ, հաշվի առնելով Հայաստանի կողմից հեռուստատեսության ոլորտում սույն եվրոպական կարեւորագույն փաստաթղթի հնարավոր ստորագրումն ու վավերացումը, մենք առաջարկում ենք, որ փոփոխություններն ուղղակիորեն

39 Տե’ս նույն տեղում:

43 հետեւեն Կոնվենցիայով սահմանված եւ ամենուրեք Եվրոպայում ընդունված կանոններին: Օրինակ` դրանք հովանավորության բնույթի մասին ավելի հստակ պատկեր են ներկայացնում` սահմանելով, որ.

«Հովանավորություն» նշանակում է ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձի մասնակցություն, ով ներգրավված չէ հեռահաղորդակցության ոլորտի գործունեության մեջ կամ զբաղված լսաձայնային գործերի պատրաստմամբ, ծրագրի ուղղակի կամ անուղղակի ֆինանսավորմամբ` նպատակ ունենալով գովազդել անունը, ապրանքային նշանը, հեղինակությունը կամ այդ անձի գործունեությունը:

2.3.3) Զանգվածային լրատվամիջոցների ազատությունը հիմնված է շուկայում լրատվամիջոցների գաղափարների ներկայացման ազատ մրցակցության վրա: Ուստի, լրատվական կազմակերպությունների թափանցիկությունը կարևոր է` օգնելու կանխել մենաշնորհը կամ գերիշխող դիրքը այդ շուկայում: Եվրոպայի Խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի թիվ 1636 (2008) բանաձևը լրատվամիջոցների նկատմամբ սեփականությունը և տնտեսական ազդեցությունը դարձնում է թափանցիկ, ինչը ժողովրդավարական հասարակությունում լրատվամիջոցների հատկանիշներից մեկն է40: Այս առումով «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 9-րդ հոդվածը, որը նախատեսում է նոր նորմի սահմանում հեռարձակման վերաբերյալ օրենքի 22-րդ հոդվածում և պահանջում է հեռարձակողներից, որ «§Ð»éáõëï³é³¹ÇáÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ³å³Ñáí»É Çñ»Ýó ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ÕμÛáõñÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, ÑÇÙݳíáñ»É »õ Ññ³å³ñ³Ï»É ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ÕμÛáõñÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ÷³ëï³ÃÕóÛÇÝ ÑÇÙù»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ»õ Ññ³å³ñ³Ï»É Çñ»Ýó ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦, կարող է հանդիսանալ

40 Կետ 8.18: Տե’ս` http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta08/ERES1636.htm#1:

44 դրական քայլ` ճիշտ ուղղությամբ: Բայց նման քայլ կատարելու համար նորմը պետք է լինի հստակ և սահմանի նման հրապարակումների բնույթն ու պարբերականությունը:

2.3.4) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 20-րդ հոդվածը պարունակում է կարևոր դրույթ այն մասին, որ հեռարձակման մասին օրենքը խախտելու կամ լիցենզիայի պայմանների և (կամ) Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի որոշումների հետ անհամապատասխանության դեպքում այդ մարմինը հեռուստաընկերությանը կամ ռադիոընկերությանը գրավոր նախազգուշացնում է` «պարտավորեցնելով բավարարել ներկայացվող պահանջները, ÇëÏ ¹ñ³Ýù ãϳï³ñ»Éáõ ϳ٠ÏñÏݳÏÇ Ë³ËïÙ³Ý ¹»åùáõ٠ϳu»óÝáõÙ ¿ Ñ»éáõuï³é³¹ÇáÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ïíÛ³É Ñ³Õáñ¹³ß³ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁª ÙÇÝã»õ ˳ËïáõÙÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙÁ ϳ٠¹³ï³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»ÉÁ¦£ Իրականում սա սահմանափակում է հեռարձակման մասին գործող օրենքի նորմը, որը Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովին լիարժեք իրավունք է վերապահում «կասեցնել հեռուստառադիոընկերության տվյալ հաղորդաշարի

գործունեությունը¦ (հոդված 37, ենթակետ 2 (ը)) և պարտավորեցնում է հանձնաժողովին

նախ և առաջ նախազգուշացնել հեռարձակողներին: Դրա հետ միասին այս նորմը մնում է անփոփոխ հեռահաղորդակցության վերաբերյալ օրենքի մեկ այլ դրույթում: 58- րդ հոդվածի, 1(b) կետում նշված է, որ Ազգային հանձնաժողովը լիազորված է «կասեցնել տվյալ հեռուստառադիոընկերության (հեռուստաընկերության կամ ռադիոընկերության) կամ նրա հաղորդաշարի գործունեությունը` մինչև դատարանի կողմից համապատասխան որոշման կամ

վճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:¦: Նման անհստակ կիսաքայլը, չնայած իր դրական

բնույթին, միայն նպաստում է սույն վերլուծության շրջանակներում վերը քննարկված իրավաբանական շփոթությանը:

2.3.5) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին¦ Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին¦ օրինագծի 35-րդ հոդվածը հեռահաղորդակցության վերաբերյալ օրենքի 55-րդ հոդվածում ավելացնում

45 է նոր մաս: Այն սահմանում է պայմանների շարք, որոնց համաձայն հեռարձակողները պատասխանատվության չեն ենթարկվում հաղորդումների հեռարձակումը չապահովելու համար: Եթե նորմը նշանակում է, որ այդ պայմանների դեպքում ՀՌԱՀ- ն չի կարող լիցենզիան ճանաչել անվավեր 55-րդ հոդվածի այլ դրույթների համատեքստում, ապա այդ նորմը նպաստում է լրատվամիջոցների հեռարձակման ազատությանը: Ցավոք, օրինագծի տեքստը կամ դրա անգլերեն թարգմանությունը չի թույլ չի տալիս միանշանակ հանգել այդ հետևությանը:

2.3.6) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 28-րդ հոդվածը հեռահաղորդակցության վերաբերյալ օրենքի 46-րդ հոդվածը խթանում է է Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի անդամների անկախությանն ու պրոֆեսիոնալիզմին: Դրա նշանակությունն այժմ այն է, որ հանձնաժողովի անդամներից ոչ ոք և ոչ թե միայն դրա նախագահը և նախագահի տեղակալը, չեն կարող զբաղվել վճարովի այլ աշխատանքով, բացառությամբ մանկավարժական, գիտական և ստողծագործական աշխատանքից: Այդուհանդերձ, սա պետք է լրացվի հանձնաժողովի ֆինանսական կայունությամբ, որը ցավոք ամբողջովին գտնվում է Կառավարության ձեռքերում, ինչպես քննարկվեց վերը:

2.3.7) «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագիծը (11-րդ հոդված, (բ) կետ) վերցնում է Կառավարության` հեռահաղորդակցության ոլորտի որոշ լիազորություններ և տալիս Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովին, ինչը դրական տեղաշարժ է, եթե նկատի ունենանք, որ այդ հանձնաժողովը պետք է դառնա կառավարությունից անկախ մարմին:

2.3.8) «Պետական տուրքի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխությունը նախնական իրավական ակտը լրացնում է լիցենզավորման վճարները հաշվարկելու հստակ չափանիշով, որը հեռարձակման համար պետք է վճարեն արտոնագրատերերը: Այն

46 ավելացնում է իրավական որոշակիություն լիցենզիա ստանալու նպատակով դիմողների համար այն իմաստով, որ եթե այդ վճարը սահմանված է ակտում և Կառավարության որոշմամբ փոփոխության չի ենթարկվի:

Առաջարկություններ

 Անհրաժեշտության դեպքում հստակեցնել «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագիծը դրա միատեսակ և հստակ կիրառումն ապահովելու համար:

2.4 Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամների ընտրությունը

«Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքում առկա են լուրջ բացթողումներ (կապված 29-րդ հոդվածի հետ), որոնք վերաբերում են Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամների ընտրությանն ու նշանակմանը:

Հանրային հեռուստառադիոընկերության ղեկավար մարմինը Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհուրդն է (29-րդ հոդված): Հեռարձակման վերաբերյալ օրենքի 32-րդ հոդվածը սահմանում է Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի իրավասությունը: Խորհուրդը հաստատում է ծրագրերի կառուցվածքը, դրանց առանձին բաժինների համամասնությունները և հաղորդացանցը: Այն մշակում և կառավարություն է ներկայացնում Հանրային հեռուստառադիոընկերության կանոնակարգը, ֆինանսական միջոցների օգտագործման կարգը: Խորհուրդը հաստատում է Հանրային հեռուստառադիոընկերության հաստիքացուցակը և աշխատակիցների պաշտոնները, նրանց հետ կնքվող պայմանագրերի ձևերը, պայմանները և վարձատրման կարգը: Այն սահմանում է այն պաշտոնների ցանկը, որոնք զբաղեցնողներն իրավունք չունեն աշխատել այլ հեռուստառադիոընկերություններում և զանգվածային լրատվության միջոցներում: Խորհորդը սահմանում է Հանրային հեռուստաընկերության և (կամ)

47 Հանրային ռադիոընկերության երկու գործադիր տնօրենների թափուր տեղերի մրցույթի կարգը, նշանակում և պաշտոնից ազատում է նրանց և այլն:

Խորհրդի թեկնածուների նկատմամբ պահանջներն անհստակ են: Նրանք պարտավոր են «Ñ³í³ï³ñÇÙ ÉÇÝ»É Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³ÝÁ »õ ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ, å³ßïå³Ý»É سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ »õ ÑÇÙݳñ³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÁ, ³ç³Ïó»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ó»õ³íáñÙ³ÝÁª Ù³ñ¹áõ ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ Çñ³íáõÝùÇ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý »õ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÙÇçáóáí»: Նրանք պետք է նաև իրենց å³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñը ϳï³ñ»ն «³Ý³ã³é, ³é³í»É³·áõÛÝ μ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ùμ »õ ³½ÝíáõÃÛ³Ùμ, ·áñÍ»ն Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý, ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛ³Ý »õ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùáí¦£ Բայց եթե ըստ օրենքի նրանք չեն ներկայացնում քաղաքական և գաղափարական փոքրամասնություններին, ինչպե±ս պետք է բազմակարծություն ապահովեն: Կարևոր է նաև այն, որ նշանակման մեթոդով նույնպես նրանք բազմակարծիք տեսակետներ չեն ապահովում:

Հետեւաբար, օրենքը շարունակում է հանրային հեռարձակումը կարգավորող մարմնի ձևավորման Հայաստանի ճանապարհը, որն անընդմեջ քննադատության է ենթարկվում եվրոպական մարմինների կողմից41: Այս առնչությամբ հիշատակում ենք Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցիչ Միկլոշ Հարաշտիի` 2006 թ. հուլիսի 26-ին հրապարակած զեկույցի առաջարկությունները, որոնցում նշված է, որ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամները «չպետք է ընտրվեն մեկ քաղաքական ուժի կամ միակ քաղաքական ուժի կողմից:»

Առաջարկություններ.

 Փոփոխության ենթարկել Հեռուստառադիոընկերության խորհրդի եւ Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի անդամների ընտրության եւ նշանակման համակարգը` ապահովելու համար հնարավորինս բազմակարծիք հանրային հեռարձակում եւ արտահայտվելու ու տեղեկատվության ազատություն քաղաքացիական հասարակությունում: Հրաժարվել մասնագիտական քվոտաներից եւ ընդունել քվոտաներ քաղաքական եւ սոցիալական

41 Տե՛ս, ԵԽԽՎ թիվ 1641 (2004) բանաձեւի կետ 7-ը «Հանրային հեռարձակման մասին»

48  փոքրամասնությունների համար:

 Խորհուրդը չպետք է ընտրվի մեկ քաղաքական ուժի կամ միակ քաղաքական ուժի կողմից:

Այս հարցին առնչվող առաջարկությունների որպես մի մաս, կուզենանք մատնանշել օրենքն ու պրակտիկան այն համապատասխան մարմնի, որը վերահսկում է հանրային հեռարձակումը հետ-խորհրդային երկրներից մեկում՝ Լիտվայում:

Լիտվական Ազգային Ռադիո եւ հեռուստաընկերությունը (LRT) ղեկավարվում է իր Խորհրդի կողմից, որը ներկայացնում է հանրության շահերը: Ինչպես Հայաստանում, այն նույնպես ունի գործունեության վեց տարի ժամկետ, չնայած որ բաղկացած է 12 անձանցից՝ հասարակական, ուսումնական եւ մշակութային գործիչներից: Նախագահը նշանակում է չորս, խորհրդարանը եւս չորս անդամներ (որոնցից երկուսը պետք է լինեն ընդդիմադիր կուսակցությունից): Մնացած չորս անդամները ներկայացնում են հետեւյալ կազմակերպությունները՝ առաջադրելով մեկական անդամ. Լիտվայի գիտնականների խորհուրդ, Կրթության հարցերով լիտվական խորհուրդ, Մշակույթի ոլորտում աշխատողների լիտվական ասոցիացիա եւ Լիտվական էպիսկոպոսական համաժողով: Խորհրդարանի անդամները, կառավարությունը կամ Ռադիոյի եւ հեռուստատեսության հանձնաժողովը42 եւ քաղաքացիական ծառայողները, ռադիո եւ հեռուստատեսային կազմակերպություններում աշխատող անձնիք, ներառյալ LRT-ը, ինչպես նաեւ տնօրեններն ու համատնօրենները իրավունք չունեն ներկայացված լինել Խորհրդում: Խորհրդի լիազորություններից կուզենանք նշել հետեւյալները. ձեւավորում է հեռարձակման պետական ռազմավարությունը, կառուցվածքը եւ LRT-ի հեռարձակման ժամանակահատվածը, այն տարեկան պարբերականությամբ

42 Հանձնաժողովը անկախ կառույց է՝ հաշվետու Սեյմին (խորհրդարանին), որը կարգավորում եւ վերահսկում է կոմերցիոն ռադիոյի եւ հեռուստատեսության հեռարձակողների եւ վերահեռարձակողների գործունեությունը՝ համաձայն Լիտվայի օրենդրության:

49 հաստատում եւ փոփոխում է LRT-ի ժամանակացույցը եւ ծրագրերը, հաստատում է կանոնադրությունը, վերահսկում LRT-ի նպատակների համապատասխանությունը, ուսումնասիրում եւ հաստատում է երկարաժամկետ եւ տարեկան պլանները, հաստատում է տարեկան եկամուների եւ ծախսերի պլանը եւ դրանց իրականացման զեկույցները՝ ներկայացված ղեկավարության կողմից, քննարկում եւ հաստատում է տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունները, հաստատում է LRT-ի ստեղծագործական անձնակազմի պարտականությունները, հաստատում մրցույթի արդյունքները՝ ծրագրեր պատրաստելու համար, այն ստեղծում է Վարչական հարցերով հանձնաժողով՝ ղեկավարելու գործարար ընկերությունների գործունեւթյունը եւ հաստատում է նրա կանոնադրությունն ու անդամներին, այն ընթացակարգ է մշակում մրցութային հիմունքներով գլխավոր տնօրենի ընտրության համար, հայտարարում է ընտրության գործընթացի մեկնարկը, նշանակում գլխավոր տնօրենին` հինգ տարվա ժամանակահատվածով եւ որոշում վճարման չափը, ինչպես նաեւ որոշում գլխավոր տնօրենի տեղակալների թիվը, նշանակում եւ ազատում նրանց` գլխավոր տնօրենի խորհրդով: Խորհրդի որոշումները LRT-ի համար պարտադիր ուժ ունեն:

Սա միակ օրինակը չէ: Էստոնիայի, Մոլդովայի, Վրաստանի փորձը՝ նշելով պարզապես հետ-խորհրդային երկրները, հանրային հեռարձակման ոլորտում կարգավորող մարմնի ընտրության եւ նշանակման հնարավոր տարբեր մոդելներ են, որոնք նպատակ ունեն ապահովել բազմակարծությունն ու ժողովրդավարությունը հանրային հեռարձակողների շրջանում:

2.5 Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամների ընտրությունը

Այս հարցի կարգավորումը նշվում է ինչպես «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծում (22-րդ and 24-րդ հոդվածներ), այնպես էլ «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրինագծում: Երկու օրինագծերից շատ նորմեր

50 կրկնում են մյուս նորմերը, որոնք ոչ միայն հակասում են օրենքների մշակման ավանդույթներին, ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ այլուր, այլ նաեւ թյուրիմացություն է առաջացնում զուգահեռ նորմերի միջեւ հակասականության պատճառով:

«Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագիծը սահմանում է, որ Հեռուստատեսության ու ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի ութ անդամներից կեսը ընտրվում են խորհրդարանի մեծամասնությամբ: Խորհրդարանը քվեարկում է այն ընտրության հիման վրա, որը կատարվել է իր սեփական մրցութային հանձնաժողովի կողմից: Օրինագիծը (2-րդ հոդված, b կետ) սահմանում է. «ØñóáõóÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Ï³½ÙáõÙ Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ ËÙμ³ÏóáõÃÛ³Ý Ï³Ù ËÙμ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ »ñÏáõ ûÏݳÍáõ, ÇëÏ Ùݳó³Í ËÙμ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáóÙÇó` ãáñë ûÏݳÍáõ»:

Մրցույթի արդյունքում հաղթողները այն թեկնածուներն են, ովքեր ստացել են մրցութային հանձնաժողովի ձայների պարզ մեծամասնությունը: Թեեւ թարգմանությունն այնքան էլ հասկանալի չէ, սակայն տեքստից պարզ է դառնում, որ խորհրդարանը պարզ մեծամասնությամբ որոշում է այն հաղթողներին, որոնք պետք է փաստորեն դառնան ՀՌԱՀ-ի անդամ: Ուստի, ընդդիմությունից ներկայացվող երկու թեկնածուների վերաբերյալ նորմը հաղթողներին ընտրելու հարցում դեր չի խաղում և ընդամենը շողոքորթ ծառայություն է մատուցում ընդդիմության իրավունքներին: Եթե ընդդիմության կարծիքն իսկապես կարեւոր է, թերևս կարելի է հենց ՀՌԱՀ-ի կազմում նման քվոտա սահմանել:

Ինչ վերաբերում է երկու-թեստով համակարգին՝ ՀՌԱՀ ներկայացվող թեկնածուների համար, որը առաջարկվում է «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրինագծում, մեր մտավախությունը նույնն է` կապված Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհուրդ ներկայացվող թեկնածուների գրեթե նույնատիպ ընթացակարգի հետ: Հիմնական թերությունն այն է, որ թեստերից ոչ մեկում չի պահանջվում թեկնածուների ազնվությունը, նրանց բարձր բարոյական կարգավիճակը, իրենց առաքելության մասին խորը ընկալումը:

51  Առաջարկություններ.

 Փոփոխության ենթարկել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի եւ Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի անդամների ընտրության եւ նշանակման համակարգը` ապահովելու համար հնարավորինս բազմակարծիք հանրային հեռարձակում եւ արտահայտվելու ու տեղեկատվության ազատություն քաղաքացիական հասարակությունում: Հրաժարվել մասնագիտական քվոտաներից եւ ընդունել քվոտաներ քաղաքական եւ սոցիալական փոքրամասնությունների համար:

 Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովների անդամների ընտրության և նշանակման կարգը սահմանող նորմերը ամրագրել մեկ ակտում, ցանկալի է «Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» օրենքում

Ինչ վերաբերում է այս մասի հնարավոր փոփոխություններին, պետք է հաշվի առնել անցումնային այլ երկրների դրական փորձը: Լիտվայի Ռադիոյի եւ հեռուստատեսության հանձնաժողովը՝ Lietuvos radio ir televizjos komisija, կարող է համարվել որպես լավագույն մոդել: Հանձնաժողովը կարգավորում է, լիցենզիաներ է տրամադրում եւ վերահսկում է կոմերցիոն հեռարձակողներին: Այն նաեւ մեծ դեր է խաղում տեսաձայնային լրատվամիջոցներին վերաբերող պետական քաղաքականության մշակման գործում: Նրա տասներեք անդամներ նշանակվում են հետեւյալ կերպ. մեկը նշանակվում է նախագահի կողմից, երեքը՝ խորհրդարանի կողմից՝ իր կրթության, գիտության եւ մշակույթի հանձնաժողովի նշանակումից հետո, եւ մեկական անդամ էլ նշանակվում է նկարիչների, կինոմատոգրաֆների, կոմպոզիտորների, գրողների, թատրոնների եւ ժուռնալիստների միության, Ժուռնալիստների համայնքի, Եպիսկոպոսների համաժողովի եւ պարբերական մամուլի հրատարակիչների ասոցիացիայի կողմից:

52 Յուրաքանչյուր անդամի պաշտոնավարման ժամկետը ոչ ավելի է, քան նշանակումը կատարող պետական հաստատության պաշտոնավարման երկու ժամկետը կամ նշանակող կազմակերպության ղեկավար մարմնի լիազորությունների կրկնակի շարունակական ժամկետը: Հանձնաժողովի անդամները չեն կարող անդամ լինել խորհրդարանի պատգամավոր, կառավարության, Ազգային ռադիոյի և հեռուստաընկերության խորհրդի անդամ, ինչպես նաև չեն կարող լինել ավագ քաղծառայող: Նրանց և նրանց ընտանիքներին արգելված է լինել հեռարձակող ընկերության բաժնետեր, ինչպես նաև հեռուստառադիոընկերություններում ցանկացած տիպի աշխատանք ունենալ: Նրանք ընտրում են իրենց հանձնաժողովի նախագահին պարզ մեծամասնության սկզբունքով, երկու տարի ժամկետով: Հանձնաժողովի նախագահը Սեյմասի (Լիտվայի Հանրապետության խորհրդարանի) լիագումար նիստին ներկայացնում է տարեկան զեկույց, որը ներառում է նաև հաշվետվություն ֆինանսական գործունեության մասին: Ֆինանսական հաշվետվությունը ենթակա է նաև պաշտոնապես հրատարակման: 43[1]

2.6 Հեռարձակման ոլորտը կարգավորողների ֆինանսական անկախությունը

«Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 18-րդ եվ 21-րդ հոդվածները սահմանում են Հանրային հեռուստառադիոընկերության, Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի, Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի` պետական բյուջեից ֆինանսավորվող ֆինանսական գործունեության մեխանիզմները: Երկու հոդվածներն էլ նշում են, որ հատկացված ֆինանսավորումը պետք է ապահովի խորհրդի եւ հանձնաժողովի գործունեությունը: Նրանցում սահմանվում է, որ հանրային հեռուստառադիոընկերությանը եւ հանձնաժողովին տրամադրվում են «Ý³Ëáñ¹ ï³ñí³ Ñ³Ù»Ù³ï μÛáõç»Ç »Ï³Ùï³ÛÇÝ Ù³ëÇ ³×ÇÝ Ñ³Ù³Ù³ëÝáñ»Ý ³í»É³óáÕ ·áõÙ³ñÇó áã å³Ï³ë ѳïϳóáõÙÝ»ñ», եթե այդ աճը կա: Միեւնույն ժամանակ, օրինագծում որեւէ 43[1] Ռիխտեր, Անդրեյ. «Հեռուստատեսության և ռադիոյի արտոնագրումը հետխորհրդային հեռանկարում» – IRIS, Եվրոպական տեսալսողական դիտարանի դիտարկումներ Ստրասբուրգ, 2007. Տե՛ս`http://medialaw.ru/e_pages/publications/iplus8_2007.pdf

53 կերպ չի հիշատակվում, թե արդյոք կնվազեն կամ երբ կնվազեն հատկացումները եւ ինչ պայմաններում: Ոչ մի երաշխիք չկա, որ հատկապես այսօր, պետական բյուջեի եկամուտների աճի միտում կնկատվի ի համեմատություն նախորդ տարվա: Եթե հակառակը լինի, հանրային հեռարձակողն ու ՀՌԱՀ-ը կտուժե՞ն դրանից: Եթե այո, ապա ինչու՞: Ինչու՞ պետք է հանրային հեռարձակողն ու կարգավորող անկախ մարմինը կախվածության մեջ լինեն պետական բյուջեի եկամուտներից կամ ի՞նչ աստիճանի կախվածություն պետք է ունենան: Պարզ է, որ նկարագրված սխեման նպաստում է, որպեսզի խորհրդարանում մեծամասնությունը հեշտությամբ հեռարձակողների հանդեպ սանկցիաներ կիրառի կամ հակառակը` աջակցի` այսպիսով նաև ստեղծելով կախվածություն այդ մեծամասնությունից:

Այս կերպ, «անկախ հանրային հեռարձակողն» ու «անկախ կարգավորող մարմինը» հանրային պարտականությանը հետևելու փոխարեն կկիրառեն ինքնագրաքննություն: Սա լուրջ հակասության մեջ կլինի օրինագծի Հիմնավորմանը, որն, ինչպես նշվում է, նպատակ ունի ստեղծել «ֆինանսական անկախությունն ապահովող մեխանիզմներ, ինչպես նաև բազմակարծությանը վերաբերող դրույթներ»:

Այս համատեքստում, հակասական է թվում նաեւ այն, որ Հեռարձակման մասին գործող օրենքի դրույթները (40-րդ հոդված) փոփոխվել են՝ նպատակ ունենալով բաց թողնել այն պահանջը, որ ՀՌԱՀ-ը Ազգային ժողովին պետք է ներկայացնի եւ զանգվածային լրատվամիջոցներում տպագրի իր Ֆինանսական հաշվետվությունը: Զեկույցը հաստատելու նպատակով Ազգային Ժողովը կարող է Վերահսկիչ պալատի միջոցով Ազգային հանձնաժողովի գործունեության աուդիտ անցկացնել: «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 23-րդ հոդվածով փոփոխվում է այս նորմն այնպես, որ ամբողջովին դուրս է գալիս այս պարտականությունը:

54 Հաշվի առնելով Հայաստանի տնտեսական իրավիճակը, մենք խորհուրդ չենք տալիս հանրային հեռարձակման ֆինանսավորման համար լիցենզավճարներ գանձել հեռուստացույց ունեցող բնակչությունից:

Լիտվայում, օրինակ, Հանձնաժողովը ֆինանսավորվում է այն հեռարձակող ընկերություններից ստացվող ամսական գանձումներով, որոնք գումար են ստանում գովազդից (բացառությամբ “LRT” հանրային հեռուստառադիոընկերության), և այդ գանձումը կազմում է գովազդից և այլ հեռարձակման կամ վերահեռարձակմանն առնչվող առևտրային գործունեությունից ստացվող եկամտի 0.8 տոկոսը: Շատ կարևոր է նաև կանխել պետության կողմից հանրային հեռուստատեսության հանդեպ ուղղակի վերահսկողությունը, ինչպես նաև դրա խմբագրական անկախությaն և ինստիտուցիոնալ ինքնավարության հանդեպ անմիջական կամ անուղղակի ոտնձգությունները: Այդ նպատակով Լիտվիայում պետական ֆինանսավորումը չի կարող նվազեցվել նախորդ տարվա ցուցանիշից ավելի ցածր, իսկ Վրաստանում այն չի կարող լինել համախառն ներքին արդյունքի 0.15 տոկոսից պակաս:

Առաջարկություններ.

Փոփոխության ենթարկել Հանրային հեռուստառադիոընկերության և Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի` պետական բյուջեից ֆինանսավորման համակարգը` ապահովելու համար հնարավորինս բազմակարծիք հանրային հեռարձակում եւ արտահայտվելու ու տեղեկատվության ազատություն քաղաքացիական հասարակությունում: Սահմանել պետությունից նրանց ֆինանսական անկախության ինքնաբեր երաշխիք:

2.7 Հնարավոր կոնֆլիկտ երկու կարգավորողների միջեւ` կապված հանրային հեռարձակողի գործունեության հետ

55 «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագիծը մի շարք հոդվածներով հանրային հեռարձակումը դնում է Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի հսկողության տակ: Օրինակ՝ ՀՌԱՀ-ը պետք է վերահսկի Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիո ընկերության գործունեությունը (օրինագծի 20-րդ հոդված): Հանրային հեռարձակման ծրագրերին ՀՌԱՀ-ի միջամտությունը կառաջացնի մի շարք խնդիրներ:

Այս հոդվածով հեռարձակողը կախվածության մեջ է հայտնվում երկու վերահսկող մարմիններից՝ խորհրդից եւ հանձնաժողովից, նշանակված (ընտրված) տարբեր կերպ, եւ արդյունքում հնարավոր է, որ տարբեր, անգամ իրար հակասող որոշումներ ընդունվեն:

Սա հանրային հեռարձակմանն առնչվող գործունեության անհասկանալի բաժանում է, որը հետեւաբար հակասություն է առաջացնում գործունեության ոլորտների սահմանների միջեւ: Օրինակ՝ փոփոխություններում ներկայացված 37-րդ հոդվածի 2- րդ (h) կետը հնարավորություն է ընձեռում ՀՌԱՀ-ին նախազգուշացնել ու կասեցնել ցանկացած հեռուստահաղորդման գործունեությունը, մինչդեռ 58-րդ հոդվածի 1 (b) կետն արգելում է ՀՌԱՀ-ին կասեցնել հանրային հեռարձակումը: Պարզ չէ թե ՀՌԱՀ-ը կկարողանա հանրային հեռարձակողներին լիցենզիա տրամադրել կամ չեղյալ համարել այն՝ օրենքով հաստատված լիցենզավորման կանոնների հետ մեկտեղ:

Այն մեկնաբանությունը վերաբերում է ոչ միայն «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծին, այլ նաեւ «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի կանոնակարգ» օրենքում փոփոխություններ ներկայացնող օրինագծում (օրինակ՝ օրինագծի 1-ին հոդված, 1(b) ենթապարբերություն, 12-րդ հոդված):

Առաջարկություն.

Հանրային հեռուստառադիոընկերությունը հանել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի

56 ազգային հանձնաժողովի իրավասությունից և այն թողնել Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի բացառիկ իրավասության ներքո:

2.8 Գաղտնիքներ տարածելը հեռարձակողների կողմից

«Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի 4-րդ հոդվածը սահմանափակում է «լրագրողների եւ այլ մասնագետների իրավունքները….պատրաստելու հեռուստատեսային եւ ռադիո հաղորդումներ», բացառությամբ «գաղտնի համարվող տեղեկատվության տարածման….» (Հեռարձակման մասին» օրենքի 8-րդ հոդվածի փոփոխություն):

Այս կապակցությամբ, «Զանգվածային լրատվություն մասին» օրենքի 9-րդ հոդվածի 9- րդ պարբերությունը սահմանում է.

Օñ»Ýùáí ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳñ·áí ·³ÕïÝÇ Ñ³Ù³ñíáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Éñ³ïí³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕÁ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »Ýóϳ ã¿, »Ã» ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ݳ Ó»éù ãÇ μ»ñ»É ûñ»Ýùáí ³ñ·»Éí³Í »Õ³Ý³Ïáí, ϳ٠³ÏÝѳÛï ãÇ »Õ»É, áñ ¹³ ûñ»Ýùáí ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳñ·áí ·³ÕïÝÇù ¿ ѳٳñí»É:

ºÃ» Éñ³ïí³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕÁ ï³ñ³Í»É ¿ ³ÛÝåÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñǪ ûñ»Ýùáí ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳñ·áí ·³ÕïÝÇ Ñ³Ù³ñí»ÉÝ ³ÏÝѳÛï ¿ »Õ»É, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍáõÙÁ μË»É ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó, ³å³ ݳ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »Ýóϳ ã¿ 44:

Այս բացառությունները, սահմանված «Զանգվածային լրատվություն մասին» օրենքում, չեն համապատասխանում միջազգային չափանիշներին, որոնք էլ հետեւաբար կատարված փոփոխություններով խախտված կհամարվեն:

44 Տե’ս http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1890&lang=eng

57 Այս համատեքսում, ցանկանում ենք նշել, որ ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչն առաջարկել է, որ տեղեկատվության ոչ պաշտոնական տարածողները /wistleblowers/ քրեական պատասխանատվության չպետք է ենթարկվեն. տեեկատվություն այն ոչ պաշտոնական տարածողները, ովքեր լրատվամիջոցներին են տարածում հանրային շահ ներկայացնող գաղտնի տեղեկատվություն, չպետք է ենթարկվեն իրավական, վարչական կամ աշխատանքային պատժամիջոցների:

ԵԽ խորհրդարանական վեհաժողովը նույնպես առաջարկել է, որ գաղտնիքներին վերաբերող օրենքներով տարածողները պաշտպանված լինեն: 2007 թվականի ԽՎ-ի բանաձեւը նշում է, որ անդամ պետությունները պետք է.

Վերանայեն բոլոր հնարավոր միջոցներն ու ձեւերը՝ ուժեղացնելու այն տարածողների եւ լրագրողների պաշտպանությունը, ովքեր երեւան են հանել պաշտոնատար անձանց կողմից կատարված կոռուպցիայի, մարդու իրավունքների խախտումների, շրջակա միջավայրի ոչնչացման կամ այլ չարաշահումներին վերաբերող տեղեկատվություն՝ Եվրոպայի խորհրդի բոլոր անդամ պետութնուններում45:

Առաջարկություն.

Վերացնել «Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի» նախագծի այն փոփոխությունները, որոնք խախտում են տեղեկատվության եւ լրատվամիջոցների ազատությանը վերաբերող միջազգային չափորոշիչները եւ Հայաստանի ներպետական օրենսդրությունը` կապված տեղեկատվության ազատության բացառությունների հետ:

2.9 Թվային հեռարձակմանն անցնելու հետ կապված մորատորիումը

45 Առաջարկություն 1792 (2007) Fair trial issues in criminal cases concerning espion age or divulging state secrets, §1.2.

58 Օրինագծերն անտեսում են 2008 թ. Ազգային ժողովի կողմից` ՀՀ հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին օրենքում ընդունված փոփոխություններով` նոր լիցենզիաների մորատորիումի հետ կապված սուր խնդիրը:

Հեռարձակման նոր լիցենզիաների տրամադրման սառեցումը կարող է անհրաժեշտ քայլ լինել թվայնացմանն անցնելու գործում: Այն հնարավորություն կտա հեռարձակման ոլորտը կարգավորող լիազոր մարմիններին պլանավորել եւ արդյունավետորեն օգտագործել դաշտը` նախապատրաստվելով թվային հեռարձակողների համար լիցենզիաների տրամադրմանը:

Միևնույն ժամանակ, ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի գրասենյակն անհանգստացած է այն մտքից, որ այսպիսի արգելքը կարող է օգտագործվել քաղաքական նպատակներով, օրինակ, անկախ կայաններին դուրս մղելով եթերից:

2008 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչն առաջարկեց Հայաստանի կառավարությանը վերանայել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին օրենքում ընդունված փոփոխությունները, որոնք արգելք են դնում հեռարձակման նոր լիցենզիաներ տրամադրելու վրա մինչև 2010 թվականի հուլիսի 20-ը: Մենք հավատացած ենք, որ սույն արգելքի պատճառով Հայաստանը չի կարողանա կատարել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) 2008 թ. հունիսին ընդունված որոշումը, որով արձանագրվել է, որ «Ա1+» հեռուստաընկերությանը լիցենզիայի տրամադրման մերժումը եղել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի խախտում, եւ պարտադրել երկրին` հնարավորություն տալ այդ կայանին դիմելու` նոր լիցենզիա ստանալու համար:

Մորատորիումն իրականում հակասում է ՄԻԵԴ-ի որոշմանը: Թեև թվային հեռարձակմանն անցումը նշվում է Հայաստանի իշխանությունների կողմից որպես օրենքում փոփոխությունների ընդունման պատճառ, հեռարձակման համար

59 լիցենզիաների տրամադրման մրցույթների սառեցումը չպետք է լինի թվայնացմանն անցնելու գործընթացում առաջին քայլը: Թվայնացումը չպետք է հնարավորություն տա նվազեցնել բազմազանությունն ու բազմակարծությունը եւ երբեք չպետք է պատճառ հանդիսանա հեռարձակման ազատությունն ու անկախությունը սահմանափակելու համար: Եթե հեռարձակումը երկրում բազմակարծիք եւ բազմաբնույթ չէ, ապա ավելի լավ է հետաձգել թվայնացման գործընթացը եւ նախ ձեռնարկել այլ բարեփոխումներ46: Ինչպես նախկինում նշվել է, նոր լիցենզիաների մրցույթների վրա դրված արգելքը առաջացրել է թե լրագրողական համայնքի, և թե միջազգային կազմակերպությունների լուրջ մտահոգությունը47:

Այս առնչությամբ, մենք նաև կրկնում ենք ԵԱՀԿ փորձագետ պրոֆ. Կատրին Նիման- Մետկալֆի կողմից նախկինում հեռարձակման վերաբերյալ օրենքի նախագծի վերաբերյալ արված վերլուծությունը` կապված լիցենզիաների արգելքի հետ:

Առաջարկություն

Վերանայել օրենքում ընդունված փոփոխությունները, որոնցով մորատորում է սահմանվում հեռարձակման նոր լիցենզիաների տրամադրման նկատմամբ մինչեւ ծրագրված թվայնացմանն անցնելը, որի սկիզբը նախատեսված է 2010թ.:

Եզրակացություն

Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովն (ԵԽԽՎ) իր բազմաթիվ բանաձևերում կոչ է արել Հայաստանի իշխանություններին ապահովել և’ Հեռուստատեսության ու ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի եւ’ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անկախությունը` զերծ պահելով ցանկացած

46 Եվրոպայում անվտանգության եւ համագործացության կազմակերպություն: Լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչ Միկլոս Հարաշտի. Մշտական խորհրդին ներկայացված զեկույց, 27 նոյեմբերի 2008 թ. , FOM.GAL/5/08/Rev.1. Տե՛ս: http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/35149_en.pdf.html 47 Տես` Երևանի մամուլի ակումբի շաբաթական լրատուն, 5-11 սեպտեմբերի, 2008 թ., 26 սեպտեմբերի - 02 հոկտեմբերի, 2008 թ., 3-9 հոկտեմբերի, 2008 թ.:

60 տեսակի քաղաքական շահերից, ինչպես նաև միջոցներ ձեռնարկել հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազատությունն ու բազմակրծությունն ապահովելու ուղղությամբ:

ԵԱՀԿ ԶԼՄ-ների հարցերով ներկայացուցչի գրասենյակը շարունակաբար աջակցություն է ցուցաբերել Հայաստանում հեռարձակման առավել ազատական օրենք մշակելու հարցում, ինչը կապահովեր ոչ կառավարական կազմակերպությունների մասնակցությունը այդ օրենսդրության մշակման գործընթացին` նպաստելով Հայաստանում արտահայտվելու ազատության եւ լրատվամիջոցների ազատության խթանմանը:

Օրինագծերը այնուամենայնիվ, առաջացնում են կասկածներ առ այն, որ հեռարձակման վերաբերյալ օրենսդրության առնչվող ԵԽԽՎ բանաձեւերը, ինպես նաեւ ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցչի բազմաթիվ կոչերը համապատասխանորեն արտացոլվել են քննարկման ներկայացված օրինագծերում: Բացի այդ, մինչեւ 2010 թվականի հուլիսի 20-ը հեռարձակման հաճախականությունների մրցույթների մորատորիումի վերաբերյալ բոլոր առաջարկությունները ամբողջապես անտեսվել են:

Այս հանգամանքներում ԵԱՀԿ ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ներկայացուցչի գրասենյակը Ազգային ժողովին հորդորում է մինչև օրինագծերը հաջորդ քվեարկության ներկայացնելը կազմակերպել լրագրողական ոչ կառավարական կազմակերպությունների, ընդդիմադիր խորհրդարանականների եւ այլ շահագրգիռ կողմերի մասնակցությամբ աշխատանքային խմբի հանդիպում եւ աշխատել օրինագծերի հիմնարար վերանայման վրա` հաշվի առնելով աշխատանքային խմբի անդամների դիտողություններն ու առաջարկությունները, ինչպես նաեւ միջազգային կազմակերպությունների ու դրանց փորձագետների առաջարկությունները:

61

Organization for Security and Co-operation in Europe Office of the Representative on Freedom of the Media

COMMENTS ON THE DRAFT LAW OF THE REPUBLIC OF ARMENIA ON BROADCASTING The review has been prepared by Andrei Richter, Doctor of Philology, Director of the Media Law & Policy Institute (Moscow), professor of the faculty of journalism of the Lomonosov Moscow State University, member of the International Commission of Jurists (ICJ) and the co-chair of the Law Section of the International Association for Media and Communication Research (IAMCR).

2009 2 Having analysed the set of bills of the Republic of Armenia on broadcasting in the context of the Constitution and existing legislation of the Republic of Armenia, as well as international norms on freedom of information and media, the expert commissioned by the Office of the Representative on Freedom of the Media of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) has come to the following conclusion.

BRIEF SUMMARY OF COMMENTS AND RECOMMENDATIONS The right to freedom of expression is connected with the right to freedom of the media, guaranteed by a variety of documents of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), with which Armenia has expressed its agreement. The primary goal of regulating the activities of the media is to promote the development of independent and pluralistic media, thereby ensuring the population’s right to receive information from diverse sources.

There is a positive obligation of the UN member states to promote freedom of the media, which consists in the need to develop pluralism within the media and ensure equal access for all to them.

While the right to freedom of the media is not absolute, and in a few specific circumstances it may be restricted, by virtue of the fundamental nature of this right, however, the restrictions must be precise and specifically determined in accordance with the principles of a rule-of-law state. This also refers to the quality of the law in question.

Any state authorities empowered to regulate the media must be completely independent of the government and protected against interference on the part of political and business circles.

Public service broadcasting is one of the basic tools of democracies indispensable in ensuring the freedom and transparency of elections, in fighting against hate speech, and in protecting the minority cultures of a country by offering objective news reporting and by broadcasting high quality programmes.

The draft broadcasting law under this analysis consists of four bills to be read by the National Assembly of the Republic of Armenia. The aim of these bills as stated in the Justification is to ensure “independence of the bodies that regulate public and private media (National Commission of Television and Radio and Public Television and Radio Council)”.

The bills present a set of numerous amendments and additions to the existing statutes, some related to the changes of the formation and activity of the National Commission of Television and Radio and of the Public Television and Radio Council, but many others making corrections and clarifications that are not necessarily connected to the declared aims of the bills.

Quite a number of amendments bear declaratory character. There are repetitions that create confusion. There are several vague norms that will probably lead to conflicts among enforcing authorities, as well as norms that are hard to implement.

The bills contain some positive changes into the current broadcasting law of Armenia. These are new criteria on which the NTRC is to base its choice in granting a broadcasting licence; new norms regarding sponsorship of television and radio programmes, as well as to ensure transparency of

3 broadcasters; new procedure for the National Commission on Television and Radio (NTRC) to rebuke broadcasters before suspending their activities, etc.

There are substantial flaws in the amendments of the law on broadcasting that regard selection and appointment of the members of the Council for Public Television and Radio. For example, according to the proposed amendments, candidates to the Council will not ensure ideological and political pluralism that is the essence of any public broadcasting. By definition they do not represent political and ideological minorities, although are supposed to ensure pluralism (according to their oath). They do not represent pluralistic views by the method of appointment (by the President).

The selection process of the candidates to the NTRC has a basic flaw in that none of the tests taken by candidates and requirements subscribed to them demand their integrity, their high moral standing, or the understanding of their mission.

The proposed scheme of financing public broadcasting and regulatory bodies in the sector provides for the majority in the parliament to sanction or support them at ease, thus rendering them dependent on such majority. In this way, instead of following public duty, the “independent public broadcaster” and “independent regulator” will exercise self-censorship.

The bill in a number of articles puts public broadcasting under control of the National Commission on Television and Radio. It makes the broadcaster dependent on two overseeing bodies – the Council and the Commission, appointed (elected) differently and as a result possibly issuing different or even conflicting orders. There is not enough clear division of their competence in regards to public broadcasting thus leading to further conflicts over boundaries of such a division.

The bills ignore an acute problem of the moratorium introduced in 2008 by amendments to the law on broadcasting already adopted by the National Assembly.

Having analysed the draft law on broadcasting the expert comes to the following main recommendations:

• Eliminate changes of the bills that violate international standards and national legislation of Armenia regarding exceptions to freedom of information and media. Substantiate new norms declaring democracy and pluralism with a practical mechanism serving specifically and directly to these principles.

• Whenever necessary clarify positive changes of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” to make them uniform and unambiguous in their implementation.

• Change the system of selecting and appointing members of the Council for Public Television and Radio and members of the National Commission on Television and Radio to provide for a possibility of a pluralistic public broadcasting and freedom of expression and information in a civil society.

• Change the system of financing Public Television and Radio and that of the National Commission on Television and Radio from the state budget to provide for a possibility of a pluralistic public broadcasting and freedom of expression and information in a civil society. Provide for automatic guarantee of their financial independence from the state.

4 • Remove Public Television and Radio from the competence of the National Commission on Television and Radio, and place it under the sole authority of the Council for Public Television and Radio.

• Review the adopted amendments that introduce a moratorium on issuing new broadcasting licenses until the planned digital switchover, scheduled to start in 2010.

In a number of its resolutions, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) has called upon the authorities of Armenia to guarantee the independence from any political interest of both the National Commission on Television and Radio and the Council of Public Television and Radio and take steps to ensure freedom and pluralism of the public television and radio.

The Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media has consistently supported the preparation of a more liberal law on broadcasting in Armenia, which would envisage participation by non-governmental organizations in its drafting and would facilitate promotion of freedom of expression and freedom of the media in Armenia.

The proposed version of the Draft Law, however, raises doubts that PACE resolutions, as well as the numerous appeals of the OSCE Representative on Freedom of the Media concerning broadcasting legislation, have been adequately reflected in the draft law proposed for discussion. Besides, all recommendations on cancelling tenders for broadcasting frequencies until 20 July 2010 have been completely ignored.

5  CONTENTS

I. INTERNATIONAL AND CONSTITUTIONAL STANDARDS IN THE SPHERE OF FREEDOM OF EXPRESSION, AND FREEDOM OF THE BROADCAST MEDIA 7

1.1 The significance of freedom of expression and the media 7

1.2 Restrictions on freedom of expression and freedom of broadcasting media 11

1.3 Regulatory authorities for the broadcasting sector 13

1.4 Public Service Broadcasting in the Digital Era 15

1.5 Monitoring of obligations of Armenia 18

II. ANALYSIS OF THE DRAFT AMENDMENTS TO THE BROADCASTING LAW 21

2.1 Methodology 21

2.2 General comments on the texts of the bills 21

2.3 Positive changes introduced by the amendments 23

2.4 Selection of members of the Council on Public Television and Radio 25

2.5 Election of members of the National Commission on Television and Radio 27

2.6 Financial independence of broadcast regulators 29

2.7 Potential conflict of the two regulators over activities of the public broadcaster 30

2.8 Dissemination of secrets by broadcasters 30

2.9 Digital switch-over moratorium 31

CONCLUSION 31

6 I. INTERNATIONAL AND CONSTITUTIONAL STANDARDS IN THE SPHERE OF FREEDOM OF EXPRESSION AND FREEDOM OF THE BROADCAST MEDIA

Freedom of expression has long been recognized as one of the most essential human rights. It is of fundamental significance for the functioning of democracy, is a necessary condition for exercising other rights and itself constitutes an integral component of human dignity.

The Republic of Armenia is a member of the United Nations. The Universal Declaration of Human Rights (UDHR), the basic document on human rights, adopted by the General Assembly of the United Nations Organization in 1948, protects freedom of expression in the following wording of Article 19:

Everyone has the right to freedom of opinion and expression; this right includes freedom to hold opinions without interference and to seek, receive and impart information and ideas through any media and regardless of frontiers.1

The Republic of Armenia is a member of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). The Helsinki Final Act declares that “participating States will respect human rights and fundamental freedoms, including the freedom of thought, conscience, religion or belief, for all without distinction as to race, sex, language or religion. They will promote and encourage the effective exercise of civil, political, economic, social, cultural and other rights and freedoms all of which derive from the inherent dignity of the human person and are essential for his free and full development.” The Final Act also states that “participating States will act in conformity with the purposes and principles … of the Universal Declaration of Human Rights.”2

The International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR)3 – a United Nations treaty legally binding on and ratified by the Republic of Armenia – guarantees and clarifies the right to freedom of expression in the text of its Article 19:

1. Everyone shall have the right to hold opinions without interference.

2. Everyone shall have the right to freedom of expression; this right shall include the freedom to seek, receive and impart information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in writing or in print, in the form of art, or through any other media of his choice.

1 Resolution 217A (III) of the General Assembly of the United Nations, adopted on 10 December 1948. A/64, page 39- 42. See the full official text in English at: http://www.un.org/Overview/rights.html. 2 Clause VII of the Helsinki Final Act. 3 The International Covenant on Civil and Political Rights. Adopted by resolution 2200 (XXI) of the General Assembly dated 16 December 1966. Came into effect on 23 March 1976. See the full official text in English on the website of the UN Office of the High Commissioner for Human Rights at: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm.

7 The Human Rights Committee, meeting in New York and Geneva, exercises control over due observance of the International Covenant on Civil and Political Rights. It consists of experts and is empowered to consider applications from individuals claiming to have suffered violations of the rights set forth in the Covenant, including the rights envisaged by Article 19. This Committee has determined that:

The right to freedom of expression is of paramount importance in any democratic society.4

Declarations of this type abound in precedent-setting court rulings on human rights throughout the world. The European Court of Human Rights, for instance, has stressed that “freedom of expression constitutes one of the essential foundations of a [democratic] society, one of the basic conditions for its progress and for the development of every man.”5 As noted in this provision, freedom of expression is of fundamental significance both in itself and as the basis for all other human rights. True democracy is possible only in societies where a free flow of information and ideas is permitted and guaranteed. In addition, freedom of expression is crucial for identifying and disclosing human rights violations and for combating them.

The right to freedom of expression is connected with the right to freedom of the media. Freedom of the media is guaranteed by a variety of documents of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), with which Armenia has expressed its agreement, such as the Helsinki Final Act of the Conference on Security and Co-operation in Europe6, the Final Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the Conference on Security and Co- operation in Europe7, the Charter of Paris agreed in 19908, the closing document “Towards a Genuine Partnership in a New Era” of the CSCE Summit in Budapest in 1994,9 and the Declaration of the OSCE Summit in Istanbul.10

The Istanbul Charter for European Security of the OSCE states, in particular:

We reaffirm the importance of independent media and free flow of information as well as the public’s access to information. We commit ourselves to take all necessary steps to ensure the basic conditions for free and independent media and unimpeded transborder and intra-State

4 Case of Tae-Hoon Park v. Republic of Korea, 20 October 1998, Communication No. 628/1995, para. 10.3. 5 Case of Handyside v. the United Kingdom, 7 December 1976, Application No. 5493/72, para. 49. The text of the judgment in English can be found on the website of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=&sessionid=4647705&skin= hudoc-en. 6 The Final Act of the Conference on Security and Co-operation in Europe, Helsinki, 1 August, 1975. See in English parts concerning freedom of expression, free flow of information, freedom of the media on the website of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf. 7 Copenhagen session of the CSCE Conference on the Human Dimension, June 1990. See, in particular, clauses 9.1 and 10.1 in English on the website of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf. 8 Charter of Paris for a New Europe, CSCE Summit, November 1990. See in English on the website of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf. 9 Towards a Genuine Partnership in a New Era. OSCE Summit, Budapest, 1994, clauses 36–38. See in English on the website of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf. 10 Declaration of the Istanbul OSCE Summit, 1999, clause 27. See in English on the website of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf.

8  flow of information, which we consider to be an essential component of any democratic, free and open society.11

The Moscow meeting of the CSCE Conference on the Human Dimension unambiguously agreed that “independent media are essential to a free and open society and accountable systems of government and are of particular importance in safeguarding human rights and fundamental freedoms” and that any restrictions on the right to freedom of expression should be established “in accordance with international standards.”12

A guarantee of freedom of expression is particularly important with respect to the media. This postulate has also been expressed in rulings of human rights courts. In this connection, it should be noted that the three regional human rights protection systems – the American Convention on Human Rights,13 the European Convention on Human Rights (ECHR)14 and the African Charter on Human and People’s Rights15 – have reflected global recognition of the significance of freedom of the media and of freedom of expression as the vital human rights. They do contain generally recognized principles of international law. By virtue of this, they serve as important comparable examples of the content and application of the right to freedom of the media and of expression and can be used in interpreting, in particular, Article 19 of the ICCPR, which is binding on the Republic of Armenia.

The European Court of Human Rights always stresses the “pre-eminent role of the press in a State governed by the rule of law.”16 In particular, it has noted:

Freedom of the press affords the public one of the best means of discovering and forming an opinion of the ideas and attitudes of their political leaders. In particular, it gives politicians the opportunity to reflect and comment on the preoccupations of public opinion; it thus enables everyone to participate in the free political debate which is at the very core of the concept of a democratic society.17

Moreover, free media, as the United Nations Human Rights Committee has stressed, play a substantial role in the political process:

Free communication of information and ideas about public and political issues between citizens, candidates and elected representatives is essential. This implies a free press and

11 Clause 26 of the Istanbul Summit Declaration. 12 The Moscow Meeting of the CSCE Conference on the Human Dimension (October 1991), clause 26. See in English on the website of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/publications/rfm/2003/10/12253_108_en.pdf. 13 Adopted on 22 November 1969, came into effect on 18 July 1978. 14 Adopted on 4 November 1950, came into effect on 3 September 1953. 15 Adopted on 26 June 1981, came into effect on 21 October 1986. 16 Case of Thorgeirson v. Iceland, 25 June 1992, Application No. 13778/88, para. 63. The text of the judgment in English can be found on the website of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=thorgeirson&sessionid=4691 853&skin=hudoc-en. 17 Case of Castells v. Spain, 24 April 1992, Application No. 11798/85, para. 43. The text of the judgment in English can be found on the website of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=castells&sessionid=4648759 &skin=hudoc-en.

9  other media able to comment on public issues without censorship or restraint and to inform public opinion.18

In its turn, the Inter-American Court of Human Rights has stated: "It is the mass media that make the exercise of freedom of expression a reality.”19

The European Court of Human Rights has also stated that it is incumbent on the media to disseminate information and ideas concerning all spheres of public interest:

Although the press should not cross the boundaries set for [protection of the interests defined in Article 10(2) of the European Convention on Human Rights20]… it is, nevertheless, assigned the mission of disseminating information and ideas of public interest; if the press is set the task of disseminating such information and ideas, the public, for its part, has the right to receive them. Otherwise, the press would be unable to fulfill its function as society’s watchdog.”21

These provisions are reflected in Article 27 and other parts of the Constitution of the Republic of Armenia (of 05.07.1995, with amendments).22

Everyone shall have the right to freely express his/her opinion. No one shall be forced to recede or change his/her opinion.

Everyone shall have the right to freedom of expression including freedom to search for, receive and impart information and ideas by any means of information regardless of the state frontiers.

Freedom of mass media and other means of mass information shall be guaranteed.

The state shall guarantee the existence and activities of an independent and public radio and television service offering a variety of informational, cultural and entertaining programmes.

In addition, Article 3 of the Constitution stipulates that,

The human being, his/her dignity and the fundamental human rights and freedoms are an ultimate value.

18 General comment No. 25 of the United Nations Organization Human Rights Committee, 12 July 1996. 19 Recommendation “Compulsory Membership in an Association Prescribed by Law for the Practice of Journalism”, Advisory Opinion OC-5/85 of 13 November 1985, Series A, No. 5, para. 34. 20 See its text below. 21 See the case of Castells v. Spain, note 25, para. 43; The Observer and Guardian v. UK, 26 November 1991, Application No. 13585/88, para. 59; and The Sunday Times v. UK (II), 26 November 1991, Application No. 13166/87, para. 65. The texts of these judgments can be found on the website of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=castells&sessionid=4648759 &skin=hudoc-en, http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=observer&sessionid=464875 9&skin=hudoc-en and http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=3&portal=hbkm&action=html&highlight=sunday%20%7C%20times& sessionid=4648759&skin=hudoc-en, respectively. 22 See http://www.parliament.am/parliament.php?id=constitution&lang=eng#1.

10  The state shall ensure the protection of fundamental human and civil rights in conformity with the principles and norms of the international law.

The state shall be limited by fundamental human and civil rights as directly applicable.

For the purpose of protecting the right to freedom of expression, it is of vital importance for the media to be able to carry out their activities independently of state control. This enables them to function as “society’s watchdog” and provides the public with access to a broad range of views, especially on matters affecting public interests. The primary goal of regulating the activities of the media must, therefore, be to promote the development of independent and pluralistic media, thereby ensuring the population’s right to receive information from diverse sources.

Article 2 of the ICCPR makes the state responsible for “adopting such legislative or other measures as may be necessary to give effect to the rights recognized in the present Covenant.” This means that it is required of states not only to refrain from violating rights but also to undertake positive measures to ensure respect for the rights, including the right to freedom of expression. In fact, states are obliged to create conditions in which diverse and independent media can develop, thereby satisfying the population’s right to information.

An important aspect of states’ positive obligation to promote freedom of expression and freedom of the media consists in the need to develop pluralism within the media and ensure equal access for all to them. The European Court of Human Rights has noted: "[Dissemination] of information and ideas of general interest… cannot be successfully accomplished unless it is grounded in the principle of pluralism."23

The United Nations Human Rights Committee has stressed the role of pluralistic media in the process of national construction, noting that attempts to force the media to engage in propaganda of “national unity” infringe on the right to freedom of expression: The legitimate objective of safeguarding and indeed strengthening national unity under difficult political circumstances cannot be achieved by attempting to muzzle advocacy of multi-party democracy, democratic tenets and human rights.24

Article 43 of the Constitution of the Republic of Armenia stipulates:

Limitations on fundamental human and civil rights and freedoms may not exceed the scope defined by the international commitments assumed by the Republic of Armenia.

It cannot be disputed that the right to freedom of expression is not absolute: in a few specific circumstances it may be restricted. By virtue of the fundamental nature of this right, however, the 23 The case of Informationsverein Lentia and Others v. Austria, 24 November 1993, Application Nos. 13914/88 and 15041/89, para. 38. The text of the judgment in English can be found on the website of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=4&portal=hbkm&action=html&highlight=&sessionid=4648759&skin= hudoc-en. 24 The case of Mukong v. Cameroon, 21 July 1994, Communication No. 458/1991, para. 9.7.

11 restrictions must be precise and specifically determined in accordance with the principles of a rule-of-law state. In addition, the restrictions must pursue legitimate goals; the right may not be restricted merely because a statement or expression is seen as insulting or because it challenges accepted dogmas.

The European Court of Human Rights has emphasized that such declarations deserve protection:

[Freedom of expression] is applicable not only to "information" or "ideas" that are favourably received or regarded as inoffensive or as a matter of indifference, but also to those that offend, shock or disturb the State or any sector of the population. Such are the demands of that pluralism, tolerance and broadmindedness without which there is no "democratic society".25

Besides, the bounds within which legitimate restrictions on freedom of expression may be permitted are established in Article 19, paragraph 3 of the ICCPR quoted above:

The exercise of the rights provided for in paragraph 2 of this article carries with it special duties and responsibilities. It may therefore be subject to certain restrictions, but these shall only be such as are provided by law and are necessary:

(a) For respect of the rights or reputation of others;

(b) For the protection of national security or of public order (ordre public), or of public health or morals.

Article 10 of the European Convention on Human Rights ratified by the Republic of Armenia reads as follows:

1. Everyone has the right to freedom of expression. This right shall include freedom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and regardless of frontiers. This Article shall not prevent States from requiring the licensing of broadcasting, television or cinema enterprises.

2. The exercise of these freedoms, since it carries with it duties and responsibilities, may be subject to such formalities, conditions, restrictions or penalties as are prescribed by law and are necessary in a democratic society, in the interests of national security, territorial integrity or public safety, for the prevention of disorder or crime, for the protection of health or morals, for the protection of the reputation or rights of others, for preventing the disclosure of information received in confidence, or for maintaining the authority and impartiality of the judiciary.

According to the settled case-law of the European Court of Human Rights, the expression “prescribed by law”, which is also used in Articles 9 and 11 of the Convention on Human Rights, and the expression “in accordance with the law”, used in Article 8 of the Convention, not only require that an interference with the rights enshrined in these Articles should have some basis in

25 Case of Handyside v. the United Kingdom, 7 December 1976, Application No. 5493/72, para. 49. The text of the judgment in English can be found on the website of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=&sessionid=4647705&skin= hudoc-en.

12 domestic law, but also refer to the quality of the law in question. That law should be accessible to the persons concerned and formulated with sufficient precision to enable them – if need be, with appropriate advice – to foresee, to a degree that is reasonable in the circumstances, the consequences which a given action may entail. 26

In addition, domestic law must afford a measure of legal protection against arbitrary interferences by public authorities with the rights guaranteed by the Convention on Human Rights. In matters affecting fundamental rights it would be contrary to the rule of law, one of the basic principles of a democratic society enshrined in the Convention, for a legal discretion granted to the executive to be expressed in terms of an unfettered power. Consequently, the law must indicate the scope of any such discretion conferred on the competent authorities and the manner of its exercise with sufficient clarity, having regard to the legitimate aim of the measure in question, to give the individual adequate protection against arbitrary interference.27 As regards licensing procedures in particular, the Court reiterates that the manner in which the licensing criteria are applied in the licensing process must provide sufficient guarantees against arbitrariness.28

It is generally accepted today that any state authorities empowered to regulate the media must be completely independent of the government and protected against interference on the part of political and business circles. Otherwise, regulation of the media might easily become subject to abuse for political or commercial purposes. The three special representatives on the right to freedom of expression noted that:

All public authorities which exercise formal regulatory powers over the media should be protected against interference, particularly of a political or economic nature, including by a process for appointing members that is transparent, allows for public input and is not controlled by any particular political party.29

Article 83.2 of the Constitution of Armenia provides for the establishment of an independent regulator in the broadcasting sector in the following terms:

To ensure the goals of freedom, independence and plurality of the broadcasting media, an independent regulatory body shall be established by the law, half of whose members shall be elected by the National Assembly for a six-year term while the other half shall be appointed by the President of the Republic for a six-year term. The National Assembly shall elect the members of this body by a majority of its votes.

26 See, among many other authorities, Maestri v. Italy [GC], no. 39748/98, § 30, ECHR 2004-I. 27 See Meltex Ltd. and Mesrop Movsesyan v. Armenia of 17 June 2008, Rotaru v. Romania [GC], no. 28341/95, § ..., ECHR 2000-V, and Hasan and Chaush v. Bulgaria [GC], no. 30985/96, § 84, ECHR 2000-XI. 28 See Meltex Ltd. and Mesrop Movsesyan v. Armenia of 17 June 2008, Glas Nadezhda EOOD and Anatoliy Elenkov v. Bulgaria, §§ 49-51. 29 Joint Declaration by the UN Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, the OSCE Representative on Freedom of the Media and the OAS Special Rapporteur on Freedom of Expression, 18 December 2003. See in English on the website of the Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media at: http://www.osce.org/documents/rfm/2003/12/27439_en.pdf.

13 Concerning specific regulations of the broadcasting media, the Committee of Ministers of the Council of Europe adopted on 20 December 2000 Recommendation Rec(2000)23 to member states on the independence and functions of regulatory authorities for the broadcasting sector, in which it recommended that the Member States, inter alia, “include provisions in their legislation and measures in their policies entrusting the regulatory authorities for the broadcasting sector with powers which enable them to fulfill their missions, as prescribed by national law, in an effective, independent and transparent manner, in accordance with the guidelines set out in the appendix to this recommendation”.

The guidelines appended to Recommendation Rec(2000)23, provide, as relevant:

3. The rules governing regulatory authorities for the broadcasting sector, especially their membership, are a key element of their independence. Therefore, they should be defined so as to protect them against any interference, in particular by political forces or economic interests.

4. For this purpose, specific rules should be defined as regards incompatibilities in order to avoid that:

– regulatory authorities are under the influence of political power;

– members of regulatory authorities exercise functions or hold interests in enterprises or other organisations in the media or related sectors, which might lead to a conflict of interest in connection with membership of the regulatory authority.

5. Furthermore, rules should guarantee that the members of these authorities:

– are appointed in a democratic and transparent manner;

– may not receive any mandate or take any instructions from any person or body;

– do not make any statement or undertake any action which may prejudice the independence of their functions and do not take any advantage of them.

<...>

13. One of the essential tasks of regulatory authorities in the broadcasting sector is normally the granting of broadcasting licences. The basic conditions and criteria governing the granting and renewal of broadcasting licences should be clearly defined in the law.

14. The regulations governing the broadcasting licensing procedure should be clear and precise and should be applied in an open, transparent and impartial manner. The decisions made by the regulatory authorities in this context should be subject to adequate publicity.

<...>

27. All decisions taken and regulations adopted by the regulatory authorities should be:

14  – duly reasoned, in accordance with national law;

– open to review by the competent jurisdictions according to national law;

– made available to the public.

Such independence of the broadcast regulator is a well-established principle in Europe, most recently confirmed by a key Resolution 1636 (2008) of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe. Its text notes that one of the indicators for the media in a democratic society is that “regulatory authorities for the broadcasting media must function in an unbiased and effective manner, for instance when granting licenses”.30

Declaration of the Committee of Ministers on the independence and functions of regulatory authorities for the broadcasting sector31 provides as follows:

13. In most Council of Europe member states, the members of regulatory authorities are appointed by the parliament or by the head of state at the proposal of parliament. In some member states, in order to ensure that the membership of the regulatory authority reflects the country' s social and political diversity, part or all of the members are nominated by non- governmental groups which are considered to be representative of society. Further, in a few member states, the law provides objective selection criteria for the appointment of members.

By contrast, in a number of countries, members are appointed by sole decision of one state authority, e.g. the head of state or a state department, often without clearly specified selection criteria. The appointment of members of regulatory authorities by the head of state and/or parliament has sometimes been criticised advancing that, in such cases, membership would represent or reproduce political power structures.

14. Concerns have often been raised that the nominating or appointing bodies could exert pressure on the members after their appointment. In fact, in some member states, the members of regulatory authorities are frequently accused of acting on behalf of the state body that designated them or political formation behind the designating or appointing authority.

! " Held under the auspices of the OSCE Representative on Freedom of the Media in 2008, the 10th Central Asia Media Conference stated that public service broadcasting is one of the basic tools of democracies indispensable in ensuring the freedom and transparency of elections, in fighting against hate speech, and in protecting the minority cultures of a country by offering objective news reporting and by broadcasting high quality programmes. In the digital era, the importance of advertisement-free public-service broadcasting with high-quality and objective programming only increases.32

30 Item 8.15. See: http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta08/ERES1636.htm#1. 31 Adopted by the Committee of Ministers on 26 March 2008 at the 1022nd meeting of the Ministers'Deputies. 32 10th Central Asia Media Conference “The future of public-service broadcasting and the digital switchover in Central Asia”. Almaty, 16-17 October 2008. See: http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/34491_en.pdf.html.

15 Recommendation Rec(2007)3 of the Committee of Ministers of the Council of Europe to member states on the remit of public service media in the information society of 31 January 2007 provides a focus on the implications of the new digital environment and the specific role of public service broadcasting in the information society. In its preamble, the Recommendation reaffirms that “the specific role of public service broadcasting as a uniting factor, capable of offering a wide choice of programmes and services to all sections of the population, should be maintained in the new digital environment”. It states that public service remit is all the more relevant in the digital era and can be offered via diverse platforms resulting in the emergence of public service media. The text recommends that member states guarantee the fundamental role of the public service media in the new digital environment; include provisions in their legislation/regulations specific to the remit of public service media, covering in particular the new communication services; guarantee public service media the financial and organizational conditions required to carry out the function entrusted to them in the new digital environment, in a transparent and accountable manner; enable public service media to respond fully and effectively to the challenges of the information society, respecting the dual structure of the European electronic media landscape of public and private broadcasters and paying attention to market and competition questions; and ensure that universal access to public service media is offered to all individuals and social groups.33

Recommendation Rec(2003)9 of the Committee of Ministers to member states on measures to promote the democratic and social contribution of digital broadcasting is very specific as to the principles applicable to public service broadcasting in the new environment. The first principle has to do with the remit of PSB. It insists that “faced with the challenges linked to the arrival of digital technologies, public service broadcasting should preserve its special social remit, including a basic general service that offers news, educational, cultural and entertainment programmes aimed at different categories of the public. Member states should create the financial, technical and other conditions required to enable public service broadcasters to fulfill this remit in the best manner while adapting to the new digital environment.”

The second principle relates to universal access to public service broadcasting. “Universality is fundamental for the development of public service broadcasting in the digital era. Member states should therefore make sure that the legal, economic and technical conditions are created to enable public service broadcasters to be present on the different digital platforms (cable, satellite, terrestrial) with diverse quality programmes and services that are capable of uniting society, particularly given the risk of fragmentation of the audience as a result of the diversification and specialisation of the programmes on offer. In this connection, given the diversification of digital platforms, the must-carry rule should be applied for the benefit of public service broadcasters as far as reasonably possible in order to guarantee the accessibility of their services and programmes via these platforms”.

The third principle deals with issues of financing public service broadcasting. “In the new technological context, without a secure and appropriate financing framework, the reach of public service broadcasters and the scale of their contribution to society may diminish. Faced with increases in the cost of acquiring, producing and storing programmes, and sometimes broadcasting

33 Adopted by the Committee of Ministers on 28 May 2003 at the 840th meeting of the Ministers'Deputies. See https://wcd.coe.int/rsi/common/renderers/rend_standard.jsp?DocId=38043&SecMode=1&SiteName=cm&Lang=en

16 costs, member states should give public service broadcasters the possibility of having access to the necessary financial means to fulfil their remit”.34

Transition to the digital environment offers advantages, but also presents risks. Adequate preparations must be made for it so that it is carried out in the best possible conditions in the interest of the public, as well as of broadcasters and the audiovisual industry as a whole. Although during the transition a balance must be struck between economic interests and social needs, a citizens’ perspective must clearly be prioritized. In the coming years some significant switchover obstacles will have to be overcome, although the future benefits of digital broadcasting are indisputable.

States should develop a legislative framework and strategy for digital broadcasting. This recommendation to all national governments has been set out by the Council of Europe in its Committee of Ministers Recommendation (2003)9 to member states on measures to promote the democratic and social contribution of digital broadcasting. This document provides that member states should “create adequate legal and economic conditions for the development of digital broadcasting”. In addition, it provides that states should draw up a well-defined strategy that would ensure a carefully thought-out transition from analogue to digital broadcasting. Such a strategy, which is particularly necessary for digital terrestrial television, “should seek to promote co-operation between operators, complementarity between platforms, the interoperability of decoders, the availability of a wide variety of content, including free-to-air radio and television services, and the widest exploitation of the unique opportunities which digital technology can offer following the necessary reallocation of frequencies”.35

The OSCE Representative on Freedom of the Media believes that such a strategy should not be drafted and adopted as a result of closed-door negotiations between the businesses and the government, but be under constant scrutiny of a wide public discussion to guarantee the pluralism of broadcasting services and public access to an enlarged choice and variety of quality programmes as a result of the switchover. It is preferable that the adopted strategy would lead to new legislation introduced to and adopted by the parliament, rather than governmental decisions or presidential decrees. This will also help manage the transition without compromising legal certainty.

At the recent conferences devoted to the future of public-service broadcasting and the digital switchover held under the auspices of the OSCE Representative on Freedom of the Media in Almaty (10th Central Asia Media Conference, 16-17 October 2008) and in Tbilisi (5th South Caucasus Media Conference, 13-14 November 2008), participants expressed concern that with the digital switchover in force small local private broadcasters that operate over-the-air would not be able to afford to enter the market of digital TV without external help (e.g. stations like GALA-TV in Gyumri, Armenia). They are popular among local audiences, they are important for informational and political pluralism of the media, but the government tends to ignore them in the face of mounting costs of the switchover. Moreover, concern was raised that governments were even satisfied with the inability of small private broadcasters to reach their audience due to the digital switchover.

In this respect, the OSCE Representative on Freedom of the Media would like to reiterate that member states of the Council of Europe, while seeking ways of encouraging a rapid changeover to digital broadcasting, should make sure that the interests of the public, as well as the interests and

34 Appendix to Recommendation Rec(2003)9 of the Committee of Ministers to member states on measures to promote the democratic and social contribution of digital broadcasting. 35 28 May 2003, 840the meeting of the Ministers’ Deputies.

17 constraints of all categories of broadcasters, particularly non-commercial and regional/local broadcasters, are taken into account. In this respect, an appropriate legal framework and favourable economic and technical conditions must be provided.36

#$ % As a result of their negotiations to join the Council of Europe, Armenia undertook a number of commitments that were set out in a special memorandum. This was done pursuant to article 3 of the Statute of the Council of Europe, which requires each member to accept the principles of the rule of law and of the enjoyment by all persons within its jurisdiction of human rights and fundamental freedoms, and collaborate sincerely and effectively in the realization of the aim of the Council (Statute of the Council of Europe, 1949).

The memorandum for Armenia of 28 June 2000 records the need for various reforms to media laws and structures. The authorities undertook commitments, firstly, to pass a new media law within a year, and secondly, to "transform the national television station into a public-service broadcaster managed by an independent body". The new broadcasting law was passed in 2000 and the state broadcaster transformed into public-service in 2001.

On 26 September 2002 at the session of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe the Committee on the Honouring of Obligations and Commitments by Member States of the Council of Europe presented its report on Armenia. The document (in its section on freedom of expression) notes in particular that while Armenia has adopted a broadcasting law, it is imperfect and is not satisfactory by Council of Europe standards. Besides, the law is hotly contested by the media themselves, primarily because the members of the Council of the Public TV and Radio Company and the National Commission on Television and Radio (the bodies that regulate public and private broadcasting, respectively) are appointed by the President. Secondly, "the technical standards laid down are so high that private television companies might find them impossible to comply with, and consequently lose their license". PACE adopted Resolution 1304 (2002) on honouring of obligations and commitments by Armenia37. The resolution says that since its accession on 25 January 2001 Armenia has made substantial progress towards honouring the obligations and commitments it accepted. As to the media legislation, considering that the allocation of the radio and television broadcasting licenses gave rise to strong protests in April 2002, PACE called on the Armenian authorities "to amend the law on broadcasting without delay, taking into account the recommendations made by the Council of Europe" and remind the authorities of the country about their "firm commitment to organize a new call for tenders for new frequencies on October 25, 2002".

Resolution 1361 (2004) adopted on 27 January 2004 by the Parliamentary Assembly of the Council of Europe “Honouring of obligations and commitments by Armenia” notes in its paragraph 19:

As regards freedom of expression and media pluralism, the Assembly is concerned at developments in the audiovisual media in Armenia and expresses serious doubts as to pluralism in the electronic media, regretting in particular that the vagueness of the law in

36 Appendix to Recommendation Rec(2003)9 of the Committee of Ministers to member states on measures to promote the democratic and social contribution of digital broadcasting. 37 All texts adopted by PACE can be found at: http://assembly.coe.int/ASP/Doc/ATListing_E.asp.

18  force has resulted in the National Television and Radio Commission being given outright discretionary powers in the award of broadcasting licences, in particular as regards the television channel A1+.

Resolution 1374 (2004) adopted by PACE on 28 April 2004 «Honouring of obligations and commitments by Armenia» calls to «create fair conditions for the normal functioning of the media, for example, as regards the issuing of broadcasting licences to television companies, in particular, to television channel A1+”.

Resolution 1458 (2005) “Constitutional reform process in Armenia” adopted by the Assembly on 23 June 2005 calls upon the Armenian authorities to “implement without delay the Assembly recommendations with regard to media pluralism in order to guarantee the broadest possible public debate”.

On 23 January 2007, at the plenary session of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe Resolution 1532 (2007) on Armenia' s honouring of obligations and commitments to the CoE was adopted. The Resolution noted that the draft broadcasting law package drawn up by the government without prior consultation with media or Council of Europe representatives met with strong criticism, not least concerning the membership of the National Commission of Television and Radio and the method of appointment of its members. In this regard the Assembly urged the Armenian authorities to consult Council of Europe experts and take into account their recommendations before adopting amendments to the law “On Television and Radio” (clause 6.2.1). The Assembly also called on authorities to adopt an open, transparent process of appointing members of the Council of Public TV and Radio Company in accordance with the recommendations of the Venice Commission (clause 6.2.2), as well as take steps to ensure freedom and pluralism of public television and radio on a day-to-day basis (clause 6.2.3).

On 17 April 2008 the Parliamentary Assembly of the Council of Europe adopted Resolution 1609 (2008) “The Functioning of Democratic Institutions in Armenia”. Clause 8 of the adopted Resolution recalls the commitments of Armenia to the Council of Europe and urges once more the Armenian authorities to undertake a number of reforms without delay. In particular, item 8.3 of the Resolution stipulates: “The independence from any political interest of both National Commission on Television and Radio and the Council of Public Television and Radio must be guaranteed. In addition, the composition of these bodies should be revised in order to ensure that they are truly representative of Armenian society. The recommendations made by the Venice Commission and Council of Europe experts in this respect must finally be taken into account. The Assembly reiterates that apart from reforming the legislation, the authorities must take steps to ensure freedom and pluralism of the public television and radio on a day-to-day basis. Also, the harassment by the tax authorities of opposition electronic and printed media outlets must be stopped.”

On 25 June 2008 the Parliamentary Assembly of the Council of Europe adopted Resolution 1620 (2008) “The Implementation by Armenia of Assembly Resolution 1609 (2008)”. Section 2 (“Fulfillment of the Assembly’s Requirements”) of the Monitoring Committee report, submitted to PACE consideration, notes, in particular, the judgment of the European Court of Human Rights on the case of Meltex Ltd. and Mesrop Movsesyan v. Armenia of 17 June 2008, which found the refusal of the Armenian authorities to grant a broadcasting license to “A1+” TV company to be a violation

19 of Article 10 of the European Convention of Human Rights and Fundamental Freedoms38. “The granting of a license to this independent and popular TV channel has been a long-standing demand of the Assembly. We urge the authorities to grant the broadcasting license to this channel without further delay”, the report of the Monitoring Committee stressed. Resolution 1620 (2008) quotes the four main requirements of the Resolution 1609 (2008) and calls “to initiate an open and serious dialogue between all political forces in Armenia” with regard to a number of issues, including freedom and pluralism of the media (paragraph 1.4). Paragraph 6 of Resolution 1620 (2008) says: “The Assembly recalls that there is a need for a pluralistic electronic media environment in Armenia and, referring to the decision of the European Court of Human Rights concerning the denial of broadcasting license to ‘A1+’, calls on the licensing authority to now ensure an open, fair and transparent licensing procedure, in line with the guidelines, adopted by the Committee of Ministers of the Council of Europe on 26 March 2008 and with the case law of the European Court of Human Rights.”

On 27 January 2009 the Parliamentary Assembly of the Council of Europe adopted Resolution 1643 (2009) “The Implementation by Armenia of Assembly Resolutions 1609 (2008) and 1620 (2008)” was approved. Clause 10 of the Resolution deals with the situation in the media domain. Thus, in item 10.1 the PACE “welcomes the proposals made with a view to ensuring the independence of the media regulatory bodies in Armenia and calls upon the authorities to fully implement the forthcoming recommendations of the Council of Europe experts in this regard”. Item 10.2 of the Resolution refers to the amendment to the RA Law “On Television and Radio”, adopted by the Armenian parliament on 10 September 2008, according to which the conductance of broadcast licensing competitions is suspended until 20 July 2010 due to the need to prepare the transition from analogue to digital broadcasting. With this item the PACE underlines that “the technical requirements for the introduction of digital broadcasting should not be used by the authorities to unduly delay the holding of an open, fair and transparent tender for broadcasting licenses, as demanded by the Assembly”.

38 See the full text at the database of the case law of the European Court of Human Rights at: http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=2&portal=hbkm&action=html&highlight=ARMENIA%20|%2010&ses sionid=67430&skin=hudoc-en.

20 II. ANALYSIS OF THE DRAFT AMENDMENTS TO THE BROADCASTING LAW.

2.1 Methodology

The draft broadcasting law under this analysis consists of the following bills (as of 10.02.2009) to be read by the National Assembly of the Republic of Armenia:

1) “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio”,

2) “On Amending the Republic of Armenia Law ‘On Regulations of National Commission of Television and Radio’”,

3) “On Amending the Republic of Armenia Law ‘On Regulations of the National Assembly’”, and

4) “On supplementing the Republic of Armenia Law ‘On State Duties’”.

This review analyzes the above draft legislation from the point of the international obligations of the Republic of Armenia as a member of the OSCE (see above), international standards, as well as the constitutional provisions of Armenia and its basic acts such as the Law “On the Mass Media”.

Also noted are earlier analyses of the draft law on broadcasting made in September 2008 by the OSCE expert Prof. Katrin Nyman-Metcalf.

In this regard we take note that the drafters made an official statement in the “Justification” (memorandum) to the forenamed bills that in their work on the bills they considered relevant recommendations included in the PACE Resolution N 1609.

The aim of these bills (as stated in the explanatory note) is to ensure “independence of the bodies that regulate public and private media (National Commission of Television and Radio and Public Television and Radio Council)”. The bills establish a competitive selection of their members supposedly with the same aim. Amendments are declared to establish “mechanisms ensuring their financial independence, as well as provisions on pluralism”.

The explanatory note ends with the promise that “the proposed drafts would allow to use legal norms in order to increase the level of the three main elements of independence of the regulatory bodies: administrative independence, financial independence and independence of programming policy”.

Thus, the explanatory note can be considered as another benchmark in evaluating the bills.

2.2 General comments on the texts of the bills

The bills present a set of numerous amendments and additions to the existing laws, some related to the changes of the formation and activity of the National Commission of Television and Radio and of the Public Television and Radio Council, but many others making corrections and clarifications that are not necessarily connected to the declared aims of the bills.

21 Quite a number of amendments bear declaratory character. Thus a mere addition to the law “On Television and Radio Broadcasting” of the words “democracy” (to Art. 42), “pluralism” (to Art. 28) or “diversity of the broadcasting framework” (to Art. 50) is not enough to raise the standards of democracy and pluralism of television and radio.

The draft legislation contains several confusing and vague norms that will probably lead to conflicts among enforcing authorities. For example, Art. 18 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” introduces the following norm:

Every year in the expenditure part of the state budget of in the Republic of Armenia, in case of growth of budget revenue part as compared with the previous year, for the Public TV-radio Company the State shall envisage allocations not less than approved by the state budget of the previous year. The allocation shall be such as to ensure the performance of the Council’s functions stipulated by the law.

A similar norm is provided in Art. 21 of the same bill in relation to the National Commission. Performance of the functions can be of different scale and quality, and their level depends on the scale of budgetary allocations. Financial independence of the bodies shall be further discussed in the context of these norms, but the unclear character of the norms should be emphasized.

The whole procedure of appeals against the selection of members of the regulatory bodies, as was stated in the earlier analysis of the draft law on broadcasting made in September 2008 by the OSCE expert Prof. Katrin Nyman-Metcalf, is unclear as the basis for the appeal is not stipulated in the bills.

Finally, the draft legislation contains norms that are difficult to implement. For example, the bills reiterate the current norm of Art. 32 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” by suggesting that “the executive directors of the Public Television Company and the Public Radio Company shall be appointed and dismissed by a two- thirds vote of the Council members”. Since the Council for Public Television and Radio consists of five members (see Art. 29 of the law “On Television and Radio Broadcasting”, confirmed by the bill on amendments in Art. 14), two-thirds of five make up 3,3333 members of the Council. This norm does not make sense.

This review will not further discuss minor amendments that are introduced with the aim of uniformity or clarity of the law. Instead, it will focus on amendments that are of principal importance.

Recommendations:

• Substantiate new norms declaring democracy and pluralism, including a practical mechanism serving specifically and directly to these principles.

• Clarify norms of the bills that create confusion with regard to their implementation, or that are impossible to implement.

22  2.3 Positive changes introduced by the amendments

The bills contain a number of positive changes into the current broadcasting law of Armenia. They are as follows:

2.3.1) Art. 31 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” adds new criteria on which the NTRC is to base its choice in granting a broadcasting licence (to Art. 50 of the law on broadcasting). They are “business plan of TV and/or radio company and its practicality”; “diversity of presented programmes and existence of innovations in them”; and “probability of programmes targeted at promoting pluralism and new proposals for the organization of news reports".

Adoption of these norms of the bill would add more precision and legal certainty to the grounds of license awards by the NTRC.

Another amendment stipulated by Art. 31 demands that the norm of Art. 50 of the Law on Broadcasting (as supplemented on 3 December 2003 with effect on 31 January 2004) which currently states that “the National Commission shall give proper reasons for its decisions to select a licence-holder, refuse a licence or invalidate a licence” be supplemented with the words “...and ensure publicity and accessibility of all substantiations”. This will oblige the NTRC to make its grounds in awarding and rejecting applications public.

These amendments to Art. 50 attempt at following the judgment on the well-known case of Meltex Ltd. and Mesrop Movsesyan v. Armenia of 17 June 200839 wherein the European Court of Human Rights considered “that a licensing procedure whereby the licensing authority gives no reasons for its decisions does not provide adequate protection against arbitrary interferences by a public authority with the fundamental right to freedom of expression”.

2.3.2) Art. 7 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” introduces a number of changes into Art. 15 of the law on broadcasting regarding sponsorship of television and radio programmes. Many of the new norms are similar to those of Art. 17 and 18 of Chapter IV (“Sponsorship”) of the European Convention on Transfrontier Television. This is a welcome step to harmonize Armenian legislation on freedom of the media with European standards.

At the same time, with a view of a possible signature and ratification by Armenia of this most important European instrument in the field of television, it is advisable that the amendments openly follow the rules set by the Convention and adopted elsewhere in Europe. For example, that they provide for a clearer view of the nature of sponsorship by stating that:

"Sponsorship" means the participation of a natural or legal person, who is not engaged in broadcasting activities or in the production of audiovisual works, in the direct or indirect financing of a programme with a view to promoting the name, trademark, image or activities of that person.

2.3.3) Freedom of the media is based on free competition of media outlets on the market of ideas. Therefore transparency of media organizations is important to help prevent monopolisation or 39 Ibid.

23 dominance at this market. Resolution 1636 (2008) of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe makes transparency of media ownership and economic influence over media one of the indicators for the media in a democratic society.40 In this regard, Art. 9 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” that introduces a new norm to Art. 22 of the broadcasting law and demands from broadcasters “to ensure the transparency of their financial sources, justify and publish the documentary grounds about the financial sources, as well as publish their financial reports” could be a major positive step in the right direction. But to make such a step the norm should be specific as to the character and periodicity of such publications.

2.3.4) An important provision of Art. 20 para (c) of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” states that in case of violating the law on broadcasting or non-compliance with license conditions and/or decisions of the National Commission on Television and Radio this body “shall rebuke the TV and radio company in writing obliging it to meet the requirements and in case of non-performance or their double violation shall suspend functioning of that programme of the TV and radio company until it removes the violations or there is a relevant decision of the court”. In effect this limits the current norm of the law on broadcasting that gives the National Commission on Television and Radio an outright power to “suspend functioning of a given programme of the TV/Radio company” (subpara 2 (h) of Art. 37) and obliges the Commission to rebuke broadcasters first. At the same time this norm remains unchanged in another article of the law on broadcasting. Art. 58 para 1 (b) stipulates that the National Commission is authorized “to suspend the programmes or the activities of that particular television or radio company until a corresponding decision or a verdict is adopted by the court”. Such an unclear half-step, although positive in its nature, only adds to the legal confusion discussed above in this analysis.

2.3.5) Art. 34 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” adds a new paragraph to Art. 55 of the law on broadcasting. It stipulates a set of conditions under which broadcasters shall not be held responsible for “not ensuring broadcasts”. If the norm implies that under these conditions the NTRC may not declare the license invalid in the context of other provisions of Art.55, then this norm facilitates the freedom of the broadcast media. Unfortunately, the text of the bill, or its English translation, does not allow the expert to come to this conclusion with certainty.

2.3.6) Art. 28 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and radio” adds to the independence and professionalism of the members of the National Commission on Television and Radio by introducing changes to Art. 46 of the law on broadcasting. Its current meaning is that none of the Commission members (and not just its Chair and Vice-Chair) shall be engaged in other paid work except for pedagogical, scientific, and creative work. This should, however, be supplemented by provisions on financial stability of the Commission itself which is unfortunately entirely in the hands of the Government as discussed elsewhere in this review.

2.3.7) The bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” (Art. 11, part b) takes some of the powers of the Government in the field of broadcasting and passes them to the National Commission on Television and Radio, which is a positive development provided that such a Commission becomes a regulatory body independent of the government.

40 Item 8.18. See: http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta08/ERES1636.htm#1.

24 2.3.8) The amendment to the law “On state duties” adds to the primary legal act exact criteria for calculating license fees to be paid by broadcasters. It grants a level of legal certainty to applicants for such a license in the sense that this fee is firmly set in a statuary act and will not be changed by the Government’s decree.

Recommendations:

• Whenever necessary clarify positive changes of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” to make them uniform and unambiguous in their implementation.

2.4 Selection of members of the Council on Public Television and Radio

There are substantial flaws in the amendments to the Law on TV and Radio Broadcasting (to Art. 29) that regard selection and appointment of the members of the Council for Public Television and Radio.

The Council for Public Television and Radio is the management body of the Public Television and Radio Company (Art. 29). Art. 32 of the law on broadcasting defines jurisdiction (competence) of the Council of Public Television and Radio Broadcasting Company. The Council approves the structure of the programmes, proportionality of their components, and the programming schedule. It drafts its Regulations, and defines procedure for the use of the financial resources of the Public TV and Radio Company. The Council approves the status of the staff of the Public Television and Radio Company, forms of contracts to be signed with them, conditions and payments. It defines the list of positions the holders of which do not have the right to be employed by mass media outlets. It sets the rules of competition for the vacant positions of the two Executive Directors, appoints and dismisses them, etc.

The criteria for selecting candidates to the Council are vague. The candidates are supposed to be faithful to the Constitution and laws of the Republic of Armenia, to defend the human rights and fundamental freedoms, to support the formation of civil society by means of ensuring the right of expression, freedom of information and pluralism. They shall perform their duties impartially, with the utmost good faith and integrity, will act on the principle of publicity, impartiality and justice. Yet, if by law members of the Council do not represent political and ideological minorities, it is doubtful that they can in practice ensure pluralism. Also important is that – based on the method of their appointment – neither do they represent pluralistic views.

Thus the law reaffirms Armenia' s current method of constituting its public service broadcasting regulator which attracts constant criticism from European bodies. 41 In this regard, it is worth reiterating the earlier remarks by the OSCE Representative on Freedom of the Media Miklos Haraszti on 26 July 2006 that the Council of Public TV and Radio Company “should not be selected by one political force or by political forces alone”.

41 See, e.g., point 7 of the Recommendation 1641 (2004) of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe “Public Broadcasting”.

25  Recommendations:

• Reform the system of selecting and appointing members of the Council for Public Television and Radio in order to provide for a possibility of a pluralistic public broadcasting and freedom of expression and information.

• The Council should not be selected by one political force or by a political force alone.

As part of recommendations on this matter here let us point to the law and practice of a relevant body that controls public broadcasting in another post-Soviet country – Lithuania.

Lithuanian National Radio and Television (LRT) is run by its Council, which represents the interests of the public. Like in Armenia it has a six-year term of office, although it comprises 12 persons – public, academic and cultural figures. The President and Parliament appoint four members each. Out of those appointed by Parliament, two persons must represent opposition factions. Another four members represent the following public organizations (one from each): the Council of Scholars of Lithuania, the Lithuanian Council for Education, the Lithuanian Association of Cultural Workers and the Lithuanian Episcopal Conference. Members of Parliament, the government or the Radio and Television Commission42, and civil servants, people employed at radio and television companies including at LRT, and also proprietors and co-proprietors of radio and television stations may not sit on the Council. Among the Council’s powers, the following should be highlighted: it shapes the state's strategy with regard to broadcasting, the structure and the duration for LRT’s broadcasting; it annually approves the line-up of and changes to LRT programmes; it approves the charter; it oversees compliance with LRT’s purpose; it examines and approves long-term and annual plans; it approves yearly revenue and spending plans as submitted by the management and reports on their fulfilment; it examines and approves the yearly accounts; it approves the duties of LRT creative staff; it approves the results of tenders for programme production; it establishes an Administrative Commission to run the company' s business activities and approves its regulations and members; it draws up a procedure for competitive selection of the general director, declares the selection process open, appoints the general director for a five-year term and decides his remuneration; and it decides on the number of deputy general directors and appoints and dismisses them on the advice of the general director. The Council’s decisions are binding on LRT.

This example is not an exception. Law and practice in Estonia, Moldova and Georgia – to name just the post-Soviet states – point to different possible safeguards in selection and appointment of the members of the governing body in public broadcasting that aim at pluralism and democracy of public broadcasters.

2.5 Election of members of the National Commission on Television and Radio

This issue is regulated both in the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” (Art. 22 and 24 of the bill) and in the bill “On Amending the Republic of Armenia Law “On Regulations of the National Assembly”. Most of the norms of the

42 The Commission is an independent institution accountable to the Seimas (parliament), which regulates and controls the activities of commercial radio and television broadcasters and re-broadcasters falling under the jurisdiction of Lithuania.

26 two bills replicate one another, which not only contradicts the law-making traditions in Armenia and elsewhere, but also results in confusion as to discrepancies in the parallel norms.

The bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” stipulates that half of the eight members of the National Commission on Television and Radio are elected by the simple majority of Parliament. The Parliament votes on the basis of selection made by its own competition committee. The bill (Art. 2 part b) reads: “In the competition commission the parliamentary opposition faction or factions shall nominate two candidates and the other factions four candidates”.

The winners of the selection process are the candidates who get a simple majority of the competition commission votes. It seems from the text, although the translation is not entirely clear, that Parliament decides by a simple majority who among the winners are actually elected to the NTRC. Thus the provision on the two candidates from the opposition does not make a difference in determining the winners and pays only lip service to the rights of the opposition. If the opinion of the opposition is to be considered as important, similar quota for the NTRC itself could be introduced.

As to the two-test system introduced for the candidates to the NTRC by the bill “On Amending the Republic of Armenia Law “On Regulations of the National Assembly”, reservations similar to the above exist, which are related to an almost identical procedure for the candidates to the Council on Public Television and Radio. The basic flaw is that none of the tests demands integrity of the candidates, their high moral standing, or the understanding of their mission.

Recommendations:

• Change the system of selecting and appointing members of the National Commission on Television and Radio to provide for a possibility of its pluralistic composition aimed at pluralism of broadcasting and freedom of expression and information.

• Keep the provisions on procedures to select and elect members of the National Commission on Television and Radio in one statute, preferably in the Law “On Television and Radio Broadcasting”.

As far as possible changes are concerned, note should be taken of positive examples in other post- 1989 democracies. Lietuvos radio ir televizjos komisija, the Radio and Television Commission of Lithuania, can be considered the best model. The Lithuanian Commission regulates, licenses and controls commercial broadcasters. It also plays a role in formulating state policy on the audiovisual media. Its 13 members are appointed as follows: one by the president, three by parliament (following nominations by its education, science and culture committee); in addition, one member is appointed by each of the following bodies: the Artists’, Cinematographers’, Composers’, Writers’, Theatres’ and Journalists’ Unions, the Society of Journalists, the Bishops’ Conference and the Periodical Publishers’ Association.

The term of office for each member should not exceed two terms of office of the appointing state institution or the double (continuous) term of powers of the appointing organisation’s management body. Members of the Commission may not be members of parliament, the government, the Council of the National Radio and Television, or senior civil servants; they and their families are barred from

27 holding shares in broadcasting companies, as well as from any form of employment with broadcasters. They elect their chairman by a simple majority for a two-year term. The Commission’s chairman delivers an annual report to a plenary session of the Seimas, including on its financial activities. The financial report is published in the official publication.43

2.6 Financial independence of broadcast regulators

Articles 18 and 21 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” stipulate for mechanisms of financing activities of the Public Television and Radio Company, the Council for Public Television and Radio and the National Commission on Television and Radio from the state budget. They both state that the allocations shall ensure the functioning of the Council and the Commission. They provide for allocations for the Public Television and Radio Company and the Commission in an amount increasing at a rate at least equal to the increase of the revenue side of the state budget over the previous year – granted growth of the budget.

At the same time, there is no mention in the bill as to whether or when the allocations will decrease and under what circumstances. There is no guarantee, especially today, that the revenue side of the budget will be growing. If it does not, will the public broadcaster and NTRC suffer? Why would funding of the public broadcasting and independent regulatory body be dependent on the revenues of the state and to what degree? It is clear that the proposed scheme provides for the majority in the parliament to sanction or support the NTRC at ease, thus making the NTRC dependent on such a majority. This way, instead of fulfilling their public duty, the “independent public broadcaster” and the “independent regulator” will exercise self-censorship. This is in contradiction with the explanatory note to the bills that states as their aim the establishment of “mechanisms ensuring their financial independence, as well as provisions on pluralism”.

In this context it seems also contradictory that provisions of the current law on broadcasting (Art. 40) were amended to omit the stipulation for the NTRC to provide to the National Assembly and publish in the mass media its Financial Report. The National Assembly, in order to verify the report, may conduct an audit of the National Commission’s activities through the Chamber of Control. Art. 23 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” amends this norm so as to delete this obligation completely.

Given the economic situation in Armenia, it is probably not advisable to introduce licence fees incurred on TV set owners to fund public broadcasting. This is not the only method to financially support its independence from the government.

In Lithuania, for example, the Commission is funded by a monthly levy on all broadcasters that earn money from advertising (apart from the public broadcasting company LRT), set at 0.8 percent of their income from advertising and other commercial activities to do with transmission and (or) retransmission. It is also important to prevent the state from directly controlling public service television and from directly or indirectly impinging on its editorial independence and institutional autonomy. To this end, in Latvia state funding may not be reduced to below the level of the preceding year, and in Georgia it may not fall below 0.15 per cent of GDP.

43 Richter, Andrei. Post-soviet perspective on Licensing Television and Radio. – IRIS, Legal Observations of the European Audiovisual Observatory. Strasbourg, 2007. See: http://medialaw.ru/e_pages/publications/iplus8_2007.pdf.

28  Recommendation:

• Change the system of financing Public Television and Radio and that of the National Commission on Television and Radio from the state budget to provide for a possibility of a pluralistic public broadcasting and freedom of expression and information in a civil society. Provide for automatic guarantee of their financial independence from the state.

2.7 Potential conflict of the two regulators over activities of the public broadcaster

The bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” in a number of articles puts public broadcasting under control of the National Commission on Television and Radio. For example, the NTRC shall oversee activities of the Public Television and Radio Company (Art. 20 of the bill). Intrusion of the NTRC into programming of public broadcasting would result in a number of problems.

It would make the broadcaster dependent on two overseeing bodies – the Council and the Commission – appointed (elected) differently and as a result possibly issuing different or even conflicting orders.

There is no clear division of the two bodies’ competences with regard to public broadcasting, thus leading to further conflicts over boundaries of such a division. For example, in the amendment to Article 37 subparagraph 2 (h) the NTRC is allowed to warn and suspend functioning of any TV programme, while Article 58 subparagraph 1 (b) forbids the NTRC to suspend public broadcasting. It is not clear whether the NTRC will issue and revoke licences to the public broadcasters along the rules of licensing accepted by the law.

The above refers not only to the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio”, but also the bill that amends the law “On Regulations of the National Commission on Television and Radio” (e.g. Art. 1 subparagraph 1(b), Art. 12 of the bill).

Recommendation:

• Remove Public Television and Radio from the competence of the National Commission on Television and Radio, and place it under the sole authority of the Council for Public Television and Radio.

2.8 Dissemination of secrets by broadcasters

Art. 4 of the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” limits “rights of journalists and other professionals... to prepare TV and radio programmes” by the exception of “dissemination of information deemed secret…” (amendment to Art. 8 of the law on broadcasting.

29 In this regard, it should be noted that the Law of Republic of Armenia “On Mass Media” in Art. 9 para 3 clearly stipulates that:

“The implementer of media activity is not liable for dissemination of secret information as stipulated by law, provided the information in question was lawfully obtained, or it was not apparent that the information was secret according to the law.

If the implementer of media activity has disseminated information the secret nature of which has been evident, it will be exempt from liability if dissemination of information was done for the sake of protecting public interest.”44

These exceptions stated in the law “On the Mass Media” in conformity with the international standards will thus be violated by the amendments under review.

In this context let us note that the OSCE Representative on Freedom of the Media has recommended that whistleblowers of all forms should not be prosecuted: Whistleblowers who disclose secret information of public interest to the media should not be subject to legal, administrative or employment-related sanctions.

The CoE Parliamentary Assembly has also recommended that secrets laws should ensure that whistleblowers are protected. The 2007 PA Resolution states that member states should:

[L]ook into ways and means of enhancing the protection of whistle-blowers and journalists, who expose corruption, human rights violations, environmental destruction or other abuses of public authority, in all Council of Europe member states.45

Recommendation:

• Eliminate changes to the bill “On amending and supplementing the Republic of Armenia law on television and the radio” that violate international standards and national legislation of Armenia regarding exceptions to freedom of information.

2.9 Digital switchover moratorium

The bills ignore an acute problem of the moratorium introduced in 2008 by amendments to the law on broadcasting already adopted by the National Assembly.

A moratorium on issuing licenses for broadcasting may be a necessary step in the digital switchover. It allows the regulatory authorities to make plans and efficiently use the frequency spectrum while preparing to start licensing digital broadcasters. It also makes broadcasters take practical steps to switch their signal from analogue to digital.

At the same time, the Office of the Representative on Freedom of the Media of the OSCE is concerned with attempts to use such a moratorium for political purposes, for example to shun independent stations from the air.

44 See http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1890&lang=eng. 45 Recommendation 1792 (2007) Fair trial issues in criminal cases concerning espionage or divulging state secrets, §1.2.

30 On 19 September 2008, the Representative on Freedom of the Media asked the Government of Armenia to review the adopted amendments to the TV and radio law that introduced a moratorium on issuing new broadcasting licenses until the planned digital switchover of 20 July 2010. It is likely that this moratorium will make it practically impossible for Armenia to comply with the June 2008 decision of the European Court of Human Rights (ECHR), which found that denials of licenses for television station A1+ violated Article 10 of the European Convention on Human Rights, and urged the state to allow the station to apply for a new license.

The moratorium effectively contravenes the decision of the ECHR. While the digital broadcasting switchover is cited by the Armenian authorities as the reason for the amendment, a moratorium on tenders for broadcasting licenses should not be the first step in the digitalization process. Digitalization should not be allowed to reduce diversity and plurality and should never be used as an excuse to limit free and independent broadcasting. If the broadcasting landscape in a country is not pluralistic and diverse, it would be better to delay digitalization and undertake other reforms first.46 As has been reported, the ban on broadcast licensing competitions caused serious concerns of both the journalistic community and international organizations.47

In this regard, it is worth referring to an earlier analysis of the draft law on broadcasting regarding the moratorium on licensing prepared by the OSCE expert Prof. Katrin Nyman-Metcalf.

Recommendation:

• Review the adopted amendments that introduce a moratorium on issuing new broadcasting licenses until the planned digital switchover, scheduled to start in 2010.

CONCLUSION

In a number of its resolutions, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) has called upon the authorities of Armenia to guarantee the independence from any political interest of both the National Commission on Television and Radio and the Council of Public Television and Radio and take steps to ensure freedom and pluralism of public television and radio.

The Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media has consistently come out in support of preparing a more liberal law on broadcasting in Armenia, which would envisage participation of non-governmental organizations in its drafting and would facilitate the promotion of freedom of expression and freedom of the media in Armenia.

The proposed version of the Draft Law, however, raises doubts that PACE resolutions, as well as the numerous appeals of the OSCE Representative on Freedom of the Media concerning the legislation on broadcasting, have been adequately reflected in the draft law proposed for discussion. Besides, all recommendations on cancelling tenders for broadcasting frequencies until 20 July 2010 have been completely ignored.

46 Organization for Security and Co-operation in Europe. The Representative on Freedom of the Media Miklós Haraszti. Regular Report to the Permanent Council. 27 November 2008. FOM.GAL/5/08/Rev.1. See: http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/35149_en.pdf.html. 47 See Yerevan Press Club Weekly Newsletter, 5-11 September 2008, 26 September – 2 October 2008, 3-9 October 2008.

31 Under these circumstances, the Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media urges the deputies of the National Assembly to convene a working group that includes representatives of journalistic non-governmental organizations, opposition parliamentarians and other stakeholders, and work on a fundamental revision of the bills, fully taking into account the remarks and suggestions of the working group members, as well as the recommendations of international organizations and their experts.

32