Եվրասիական տնտեսական միության (ԵՏՄ) տարածքում նոր տնտեսական հնարավորությունների բացահայտում

Եվրասիական տնտեսական միության (ԵՏՄ) տարածքում նոր տնտեսական հնարավորությունների բացահայտում

Ե­ՐԵ­Վ ԱՆ, 2016  Պատրաստել են Գոհար Մալումյանը և Էրիկ Գյուլազյանը

Սույն հրատարակությունը պատրաստվել և տպագրվել է ԵԱՀԿ երևանյան գրասենյակի աջակցությամբ: Սույն հրատարակության մեջ ամփոփված տեսակետները, մեկ­նա­բա­նութ­յուններն ու եզրակացությունները կարող են չհամընկնել ԵԱՀԿ-ի տեսակետների հետ:

ISBN - 978-92-9235-124-3  ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹՅՈՒՆ

Գ­ԼՈՒԽ 1. ԻՆՉ­ՊԻ­ՍԻ­՞ Ն Է ՊԱՏ­ԿԵ­ՐԸ ԵՏՄ ՆԵՐՍՈՒՄ. ՀԻՄ­ՆԱ­ԿԱՆ ՄԱԿՐՈՏՆՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՄԻ­ՏՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ............................................................. 4

Գ­ԼՈՒԽ 2. ՄԻ­ԱՍ­ՆԱ­ԿԱՆ ՄԱՔ­ՍԱՅԻՆ ՄԻ­ՈՒ­Թ ՅԱՆ ԱԶ­ԴԵ­ՑՈՒ­Թ ՅՈՒ­ՆԸ ՄԻ­ՋԱԶ­ԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏ­ՐԻ ՎՐԱ................................................................... 8 2.1. Ար­տա­քին առևտ­րի մի­տում­նե­րը Հայաս­տա­նում` ըստ երկր­նե­րի խմ­բե­րի..........8 2.2. Հայաս­տա­նի ար­տա­քին առևտ­րի մի­տում­նե­րն ըստ ապ­րան­քային խմ­բե­րի .....12

Գ­ԼՈՒԽ 3. ՆՈՐ ՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵՐ ՀԱՅԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ՀԱՄԱՐ ԵՎ­ՐԱ­ՍԻ­Ա­ԿԱՆ ՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՏԱ­ՐԱԾ­ՔՈՒՄ ............ 17 3.1. Վեր­լու­ծ ու­թյան շր­ջա­նակ­նե­րը .........................................................................17 3.2. Ա­ռա­ջին ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն ............................................................... 22 3.2.1. Հայաս­տա­նի ար­տա­հա­նում­նե­րի պո­րտ­ֆե­լի ա­ռա­ջա­տար­ներ­....................... 22 3.2.2. Հա­մե ­մա­տա­կան մր­ցակ­ցային ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­ներ .......... 36 3.2.3. Ար­տա­հան­ման բա­րձր աճ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­ներ .............................................. 37 3.3. Ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն 2.......................................................................... 39 3.3.1. Ներ­մուծ­ման փո­խա­րի­նում .......................................................................... 39 3.3.2. Ծա­ռայու­թյուն­նե­րի ո­լո­րտ............................................................................48 3.3.3. Պետական գնումների ոլորտ....................................................................... 54 3.4. Ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն 3.......................................................................... 55

Գ­ԼՈՒԽ 4.ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՄՈՒՏՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ............................................................................... 61  Գ­ԼՈՒԽ 1. ԻՆՉ­ՊԻ­ՍԻ­՞Ն Է ՊԱՏ­ԿԵ­ՐԸ ԵՏՄ ՆԵՐՍՈՒՄ. ՀԻՄ­ՆԱ­ԿԱՆ ՄԱԿ­ՐՈ­ՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՄԻ­ՏՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ

­Հայաս­տա­նի մուտ­քը Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյուն (ԵՏՄ) լայ­նա­ծ ա­վալ քն­նար­կում­նե­րի ա­լ իք բա­րձ­րաց­րեց ստե­ղծ ­ված հնա­րա­ վո­րու­թյուն­նե­րի և ռիս­կե­րի շուրջ: Քն­նար­կում­նե­րի հիմ­նա­կան թե­մա­ նե­րը քա­ղա­քա­կան, սո­ցի­ա­լա­կան և տն­տե­սա­կան մար­տահ­րա­վեր­նե­րն է­ին: ԵՏՄ երկր­նե ­րում 2015թ. սկզ­բին տն­տե ­սա­կան ի­րա­վ ի­ճա­կի ա­րագ վատ­թա­րա­ցու­մը, ի­րե­նց հեր­թին, ակ­տի­վաց­րե­ցին Հայաս­տա­նի հա­մար 4 բա­ցա­սա­կան հե ­ռան­կար­նե ­րը: Հիմ­նա­կան տն­տե ­սա­կան սպա­սում­նե­ րը բա­ցա­սա­կան են՝ պայ­մա­նա­վոր­ված Հայաս­տա­նի ու­ժեղ կա­պե ­րով և կախ­վա­ծ ու­թյա­մբ ԵՏՄ երկր­նե ­րից: Ար­տա­քին ցն­ցում­նե ­րի և, մաս­նա­ վո­րա­պես, Ռու­սաս­տա­նում տե ­ղ ի ու­նե­ցող զար­գա­ցում­նե ­րի նկատ­մա­մբ Հայաս­տա­նի խո­ցե­լ ի­ու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է Ռու­սաս­տա­նից ե­կող մաս­նա­վոր տրա­նս­ֆե ­րտ­նե ­րից տե ­ղա­կան տն­տե ­սու­թյան մեծ կախ­վա­ ծու­թյա­մբ: Մաս­նա­վոր դրա­մա­կան փո­խան­ցում­նե­րի հաշ­վա­րկ­ված ծա­ վա­լ ը կազ­մում է ՀՆԱ-ի մի­նչև 40%-ը` նե­րա­ռյալ պաշ­տո­նա­պես հաշ­վառ­ ված և չհաշ­վառ­ված հոս­քե­րը: Ակն­հայտ է, որ տե­ղա­կան տն­տե­սու­թյու­ նը շատ զգայուն է այդ հոս­քե­րի նույ­նի­սկ ան­նշան փո­փո­խու­թյուն­նե­րի նկատ­մամբ: Ըստ Հայաս­տա­նի կե­նտ­րո­նա­կան բան­կի տվյալ­նե­րի, բան­ կե­րի մի­ջո­ցով ի­րա­կա­նաց­ված մաս­նա­վոր դրա­մա­կան փո­խան­ցում­նե­րի ծա­վա­լը 2014թ. կր­ճատ­վել է 7.7%-ով` 2013թ. դրու­թյա­մբ 2.3 մլրդ ԱՄՆ դո­լա­րից 2014 թ.-ին իջ­նե­լով մի­նչև 2.1 մլրդ: Ռու­սաս­տա­նին բա­ժին է ընկ­նում այդ փո­խան­ցում­նե­րի ա­վե­լ ի քան 70%-ը: Նվազ­ման այս մի­տու­ մը շա­րու­նակ­վել է նաև 2015 թ.-ին, ո­րի ա­ռա­ջին 7 ա­միս­նե­րի ըն­թաց­ քում մաս­նա­վոր տրա­նս­ֆե­րտ­նե­րի զուտ ներ­հո­սքն ար­ձա­նագ­րել է 31%-ի ան­կում: Հայաս­տա­նի ա­պա­գայի նկատ­մա­մբ մտա­հո­գու­թյուն­նե­րը պատ­ճա­ ռա­բան­ված են Մի­ու­թյան ան­դամ երկր­նե­րի ներ­կայիս թե՛ թույլ մր­ցու­նա­ կու­թյան դիր­քե­րով, թե՛ տն­տե­սա­կան զար­գաց­ման դի­նա­մի­կայի ա­ռու­մով: ԵՏՄ երկր­նե­րի վար­կա­նի­շը և՛ ըստ մեկ շն­չին ընկ­նող ե­կա­մուտ­նե­րով, և՛ մր­ցու­նա­կու­թյան ցու­ցիչ­նե­րով ա­վե­լի վատ է, քան աշ­խար­հի 40 երկր­նե­ րում: Սա նշա­նա­կում է, որ մի­ու­թյու­նում չկա բա­րձր մր­ցու­նա­կու­թյա­մբ այն­պի­սի տն­տե­սու­թյուն, ո­րը կա­րո­ղա­նար մի­ու­թյան մյուս ան­դամ­նե­րի հետ կի­սել իր փոր­ձը և նրա­նց հա­մար չա­փա­նիշ­ներ սահ­մա­ներ:  ՀՆԱ-ի մակարդակը և մրցունակության դիրքերը 6 Համաշխարհային մրցունակության համաթիվը 2015-2016 թթ․

5 Ղազախստան Ղրզղստան 4 Ռուսաստան Հայաստան 3

2 - 5,000 10,000 15,000 20,000 25,000 30,000 35,000 40,000 45,000 50,000 Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ,գնողունակության պարիտետով, ընթացիկ գներով, ԱՄՆ դոլար, 2014թ. 5

Աղ­բյու­րը՝ Հա­մաշ­խար­հային բան­կի Հա­մաշ­խար­հային զար­գաց­ման ցու­ցա­նիշ­ներ, Հա­մաշ­խար­հային տն­տե­սա­կան ֆո­րում

Ե­րկ­րո­րդ, ա­վե­լի կար­ևոր հա­րց է հան­դի­սա­նում ԵՏՄ երկր­նե­րում տնտե­սա­կան զար­գաց­ման վեր­ջին մի­տում­նե­րը: Մի­ու­թյան եր­կու ա­ռա­ վել կար­ևոր ծան­րակ­շիռ երկր­նե­րը` Ռու­սաս­տա­նը և Բե­լա­ռու­սը մյուս­նե­ րից ա­ռա­նձ­նա­նում են ի­րե­նց 2015 թվա­կա­նի ՀՆԱ-ի բա­ցա­սա­կան ցու­ցա­ նիշ­նե­րով: Հայաս­տա­նի` որ­պես փո­քր բաց տն­տե­սու­թյան և Տն­տե­սա­կան մի­ու­թյան մի մա­սի, զար­գաց­ման հե­ռան­կար­նե­րն այժմ ա­վե­լի խո­ցե­լի են ար­տա­քին գոր­ծոն­նե­րի նկատ­մա­մբ և կախ­ված են ԵՏՄ ան­դամ պե­տու­ թյուն­նե­րի ի­րա­վի­ճա­կից: Ռու­սաս­տա­նի և Բե­լա­ռու­սի ՀՆԱ-ի ար­ձա­նա­ գրված ցու­ցա­նիշ­նե­րը 2015 թ. ա­ռա­ջին ե­ռամ­սյա­կում ոչ մի­այն շա­րու­նա­ կում են նվա­զել, այլև նվազ­ման ա­վե­լի բա­րձր տեմ­պեր են ցու­ցադ­րում երկ­րորդ ե­ռամ­սյա­կում: ՀՆԱ աճի ինդեքսը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համամատ 120

Հայաստան Համաթիվ

Բելառուս 100 Ղազախստան Ղրղզստան Ռուսաստան 80 2011 2012 2013 2014 2015 2015 հունվար-մարտ հունվար-հունիս

Աղ­բյու­րը` ԱՊՀ Միջ­պե­տա­կան վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե, Ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­ կան ծա­ռայու­թյուն­նե­ր  ­Այլ մակ­րո­տն­տե­սա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րը, նույ­պես, ցույց են տա­լ իս նմա­նա­տիպ բա­ցա­սա­կան մի­տում­ներ:

Ե­ՏՄ երկր­նե ­րում հիմ­նա­կան մակ­րո­տն­տե ­սա­կան ցու­ցա­նիշ­նե ­րը 2015 թ. հուն­վար-հու­նիս ա­միս­նե ­րին` 2014թ. նույն ժա­մա­նա­կա­հատ­ վա­ծի հա­մե­մատ, ին­դեք­սը

ՀՆԱ Արդյու- Գյու- Կապիտալ Բեռնա- Ման- նաբերու- ղատնտե- ներդրուﬓեր փոխա- րածախ թյուն սություն հիﬓական ﬕ- դրում առևտուր ջոցներում

6 Հայաստան 105.1 105.1 114.5 100.6 106.5 93.5

Բելառուս 96.7 92.6 102.7 86.5 99.3 101.1 Ղազախս- 101.7 100.6 103 104.4 102.4 102.9 տան

Ղրղզստան 107.3 123.6 102.4 106.8 102.4 105

Ռուսաստան 96.6 97.3 102.9 94.6 91.9 92

Աղ­բյու­րը` ԱՊՀ Միջ­պե­տա­կան վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե, Ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­ կան ծա­ռայու­թյուն­նե­ր

­Ան­հա­նգս­տաց­նող ցու­ցա­նիշ­նե ­րը և ա­ճ ի մռայլ կան­խա­տե ­սում­նե ­րը ան­մի­ջա­պես ար­տա­ցոլ­վում են սու­վե­րեն վար­կային ռեյ­տի­նգ­նե­րի վրա: Moody’s-ը, ո­րը տար­վա սկզ ­բին ի­ջեց­րել է իր վար­կա­նի­շե ­րը` Հայաս­տա­ նի, Բե­լա­ռու­սի և Ռու­սաս­տա­նի հա­մար, բա­ցա­սա­կան հե ­ռան­կար­ներ է կան­խա­տե ­սում: Fitch-ը դեռ կայուն հե ­ռան­կար­ներ է նա­խա­տե ­սում Ղա­զա­խս­տա­նում և Հայաս­տա­նում, սա­կայն Ռու­սաս­տա­նի վար­կային ռեյ­տին­գը բո­լոր գոր­ծ ա­կա­լու­թյուն­նե ­րի կող­մից գնա­հատ­վում է խի­ստ ռիս­կային և բա­ցա­սա­կան կան­խա­տե ­սում­նե ­րով:  Ե­ՏՄ երկր­նե ­րի սու­վե ­րեն վար­կային ռեյ­տին­գը ըստ S&P ըստ Moody’s ըստ Fitch-ի վարկանիշի վարկանիշի վարկանիշի

Հայաս­տան Ba3 բա­ցա­սա­կան B+ կայուն

Բե­լա­ռուս B- կայուն Caa1 բա­ցա­սա­կան

Ղա­զա­խս­տան BBB բա­ցա­սա­ Baa2 կայուն BBB+ կայուն կան Ղրղզս­տան

Ռու­սաս­տան BB+ բա­ցա­սա­ Ba1 բա­ցա­սա­կան BBB- բա­ցա­ կան սա­կան 7 Աղ­բյու­րը` Trading Economies

­Ար­ժ ույ­թի մի­ջազ­գային հիմ­նադ­րա­մն իր 2015 թ. հոկ­տեմ­բե­րի “World Economic Outlook”-ի վեր­ջին հրա­պա­րակ­ման մեջ վե­րա­նայել է ՀՆԱ-ի ա­ճ ի իր կան­խա­տե ­սում­նե ­րը: Ըստ գնա­հատ­ման, Ռու­սաս­տա­նում ա­վե­լ ի խո­րա­ցող ե­տըն­թա­ցը 2015 թ.­վեր­ջին կու­նե­նա 3.8% ան­կում: Սա հիմ­նա­ կա­նում պայ­մա­նա­վոր­ված է նավ ­թի հա­մաշ­խար­հային գնե ­րի ան­կու­մով: Ակն­կալ­վում է, որ այդ ան­կու­մը ու­ղե­կց­վե­լու է Ռու­սաս­տա­նում բա­րձր գնա­ճ ի տեմ­պե­րով` 15,8% - 2015 թ.: Մի­նչ­դեռ Հայաս­տա­նի հա­մար նախ­ կի­նում կան­խա­տես­վող նվա­զու­մը (-1%, WEO, ապ­րիլ, 2015թ.) վե ­րագ­նա­ հատ­վել է 2.5% դրա­կան փո­փո­խու­թյա­մբ:

Հ­ՆԱ տա­րե­կան ա­ճ ի ԱՄՀ-ի կան­խա­տե ­սու­մը, %

ԱՄՀ 2015 2016 ժամանակաշրջան

Հայաստան 2.5 2.2 հոկ.-15 Բե լառուս -2.3 -0.1 ապր.-15 Ղազախստան 2 3.2 ապր.-15 Ղրղզստան 1.7 3.4 ապր.-15 Ռուսաստան -3.8 -0.6 հոկ.-15

Աղ­բյու­րը` Trading Economies

Չ­նայած դժ­վա­րին 2015-ին` 2016 թ-ի հե­ռան­կար­նե­րը շատ վա­տը չեն: Ռու­սաս­տա­նում և Բե­լա­ռու­սում տն­տե­սա­կան գոր­ծու­նե­ու­թան ան­նշան ան­ կում է կան­խա­տես­վում, մի­նչ Հայաս­տա­նը, Ղա­զա­խս­տա­նն ու Ղրղզս­տա­ նի հան­րա­պե­տու­թյու­նը հա­վա­նա­բար կայուն աճ կար­ձա­նգ­րեն:  Գ­ԼՈՒԽ 2. ՄԻ­ԱՍ­ՆԱ­ԿԱՆ ՄԱՔ­ՍԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ԱԶ­ԴԵ­ՑՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏ­ՐԻ ՎՐԱ 2.1. Ար­տա­քին առևտ­րի մի­տում­նե­րը Հայաս­տա­նում` ըստ երկր­նե­րի խմ­բե­րի ­ այաս­տա­նի և ԵՏՄ երկր­նե­րի մի­ջև առևտ­րային կա­ռուց­ված­քի վեր­լու Հ ծու­թյու­նը ցույց է տա­լիս, որ ԵՏՄ­–ի շր­ջա­նակ­նե­րում Հայաս­տա­նի գլ­խա­վոր և ա­մե­նա­մեծ առևտ­րային գոր­ծըն­կե­րը ե­ղել և մնում է Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­ նու­թյու­նը․ ԵՏՄ երկր­նե­րի հետ Հայաս­տա­նի առևտ­րի շուրջ 95%-ն ընկ­նում 8 է Ռու­սաս­տա­նին: Հայաս­տա­նը տա­րեց­տա­րի ա­վե­լաց­րել է ար­տա­հա­նու­մը դե­պի Ռու­սաս­տան, ինչ­պես նաև ա­վե­լաց­րել է նե­րկ­րու­մը Ռու­սաս­տա­նից` ընդ­հա­նուր առևտ­րի հաշ­վեկ­շի­ռը հա­սց­նե­լով տա­րե­կան շուրջ 1.4-1.5 մլրդ ԱՄՆ դո­լա­րի: Հայաս­տա­նի և Ղա­զա­խս­տա­նի մի­ջև գրե­թե առև­տուր չկա և վեր­ջին ե­րեք տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում տա­րե­կան ապ­րան­քա­շր­ջա­նա­ռու­թյու­ նը 10 մլն ԱՄՆ դո­լա­րից պա­կաս է ե­ղել: Միև­նույն ժա­մա­նակ Հայաս­տա­ նի և Ղա­զա­խս­տա­նի մի­ջև առևտ­րի կա­ռուց­ված­քի փո­փո­խու­թյուն է տե­ղի ունե­ցել: Այս­պես` 2010-2012թթ ըն­թաց­քում առև­տուրն ան­ցնում էր տա­րե­կան 10 մլն ԱՄՆ դո­լա­րը, և առևտ­րի զգա­լի մա­սը Հայաս­տա­նի ներ­մու­ծումն էր Ղա­զա­խս­տա­նից, իսկ 2013-2014թթ-ին և 2015թ. ա­ռա­ջին ա­միս­նե­րին ա­վե­ լի շատ ար­տա­հան­վում է դե­պի Ղա­զա­խս­տան և Ղա­զա­խս­տա­նից գրե­թե ո­չինչ չի ներ­մու­ծում (տա­րե­կան 1 մլն ԱՄՆ դո­լա­րից պա­կաս): Բե­լա­ռու­սի հետ առևտ­րի ծա­վա­լը ա­վե­լի կայուն է, ո­րի մի­ջին տա­րե­կան շր­ջա­նա­ռու­ թյու­նը վեր­ջին 5 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում կազ­մում է 30-40 մլն ԱՄՆ դո­լար:

2010թ. Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­ թյան երկր­նե­րի հետ (մլն ԱՄՆ դո­լար) Տա­րի 2010 ԵՏՄ Ընդ­հա- ո­րի­ց Ռու­սաս- Ընդ­հա- Ղա­ Ընդ­ Բե­լա- Ընդ­ նու­րի % տան նու­րի % զախս­ հա- ռուս հա- տան նու­րի նու­ % րի % Ար­տա­ 168171.8 16.1 160507.8 15.4 3083.3 0.3 4580.7 0.4 հանում Ներ­մու­ 879075.4 23.4 835271.7 22.7 11894.4 0.3 31909.3 0.8 ծում Ըն­դա­մե­ 1047247.2 21.8 995779.5 20.7 14977.7 0.3 36490 0.8 նը Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն  2011թ. Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­ թյան երկր­նե­րի հետ (մլն ԱՄՆ դո­լար)

Տա­րի 2010 Ընդ­ ո­րի­ց Ռու­ Ընդ­ Ղա­ Ընդ­ Բե­լա- Ընդ­ ԵՏՄ հա- սաս- հա- զախս­ հա- ռուս հա- նու­րի տան նու­րի տան նու­րի նու­ % % % րի % Ար­տա­հա­ 232622.5 17.4 222273.7 16.6 4398.5 0.33 5950.3 0.4 նում Ներ­մու­ 945783.6 22.8 890873.2 21.4 25335.9 0.61 29574.5 0.7 ծում Ըն­դա­մե­նը 1708406.1 31.1 1113146.9 20.3 29734.4 0.54 35524.8 0.6 9 Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն

2012թ. Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­ թյան երկր­նե­րի հետ (մլն ԱՄՆ դո­լար)

Տա­րի 2012 Ընդ­հա- ո­րի­ց Ռու­սաս- Ընդ­ Ղա­ Ընդ­ Բե­լա- Ընդ­ ԵՏՄ նու­րի % տան հա- զախս­ հա- ռուս հա- նու­րի % տան նու­ նու­րի րի % % Ար­տա­ 289783.4 21 279109.0 20.2 3964.1 0.3 6710.3 0.5 հա­նում Ներ­մու­ 1099901.7 25.8 1057416.4 24.8 8896.5 0.2 33588.8 0.8 ծում Ըն­դա­ 1389685.1 24.6 1336525.4 23.6 12860.6 0.2 40299.1 0.7 մե­նը Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն

2013թ. Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­ թյան երկր­նե­րի հետ (մլն ԱՄՆ դո­լար)

Տա­րի 2013 ԵՏՄ Ընդ­ ո­րի­ց Ռու­սաս- Ընդ­ Ղա­ Ընդ­ Բե­լա- Ընդ­ հանու­ տան հա- զախ- հա- ռուս հա- րի % նու­րի ս­տան նու­րի նու­րի % % % Ար­տա­հա­ 349980.6 23.6 334125.7 22.5 7293.3 0.48 8561.6 0.6 նում Ներ­մու­ 1066774.8 24.3 1025159.7 23.3 740.3 0.01 40874.8 0.9 ծում Ըն­դա­մե­ 1416755.4 24.1 1359285.4 23.1 8033.6 0.01 49436.4 0.8 նը Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն  2014թ. Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­ թյան երկր­նե­րի հետ (մլն ԱՄՆ դո­լար)

Տա­րի 2014 Ընդ­ ո­րի­ց Ռու­սաս- Ընդ­հա- Ղա­ Ընդ­ Բե­լա- Ընդ­ ԵՏՄ հա- տան նու­րի % զախս­ հա- ռուս հա- նու­ տան նու­րի նու­ րի% % րի % Ար­տա­հա­ 324238.5 20.9 308250.2 19.9 6951.8 0.4 9036.5 0.6 նում Ներ­մու­ 1154463.8 26 1122876.0 25.3 556.3 0.01 31031.5 0.7 ծում Ըն­դա­մե­նը 1478702.3 24.7 1431126.2 23.9 7508.1 0.1 40068.0 0.7 10

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն

2015թ. Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­ թյան երկր­նե­րի հետ (մլն ԱՄՆ դո­լար)

Տա­րի 2015 Ընդ­ ո­րի­ց Ռու­սաս- Ընդ­ Ղա­ Ընդ­ Բե­լա- Ընդ­ Ե­ՏՄ հանու­ տան հա- զախ- հա- ռուս հա- րի % նու­րի ս­տան նու­րի նու­րի % % % Ար­տա­ 236246.5 15.9 225927.2 15.1 4857.7 0.3 5461.8 0.4 հա­նում Ներ­մու­ 982124.6 30.1 948044.6 39.1 292.4 0.009 33787.6 1.04 ծում Ըն­դա­մե­ 1218371.1 25.7 1173971.8 24.8 5150.1 0.1 39249.4 0.8 նը

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն

­Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­մի­ու­թյան երկր­նե­րի հետ, 2010- 2015թթ

Հայաս­տա­նի և ԵՄ մի­ջև առևտ­րի վեր­լու­ծ ու­թյու­նը ցույց է տա­լ իս առևտ­րի ծա­վալ­նե­րի մշ­տա­կան ​​աճ, ո­րը 2014 թ. դրու­թյա­մբ հա­սել է գրե­ թե 1 մլրդ ԱՄՆ դո­լա­րի: Աճն ար­ձա­նա­գր­վել է ինչ­պես Հայաս­տա­նից ԵՄ ար­տա­հան­ման, այն­պես էլ ԵՄ-ից Հայաս­տան նե­րկր­ման գծով: Սա­կայն կա­րե­լ ի է տես­նել, որ, ե­թե վեր­ջին 5 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում Հայաս­տա­ նից դե­պի ԵՄ ար­տա­հա­նու­մը բա ­վ ա­կան կայուն է ե­ղել և կտրուկ աճ կամ ան­կում չի գրա­նց­վել, ա­պա 5 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում ԵՄ-ից Հայաս­ տան ներ­մուծ­ման ծա­վալ­նե­րը ան­շե­ղո­րեն ա­ճել են շուրջ 30% -ով:  2010-2014 թթ Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Եվ­րա­մի­ու­թյան եր­կեր­նե­րի հետ (մլն EUR)

Տա­րի 2010 2011 2012 2013 2014

Ար­տա­հա­նում 260 322 275 261 276

Ներ­մու­ծ ում 556 645 683 717 714

Ըն­դա­մե­նը 816 967 958 978 990

Աղ­բյու­րը` Եվ­րա­հա­նձ­նա­ժո­ղո­վի Առևտ­րի գլ­խա­վոր վար­չու­թյուն

11 ­Հայաս­տա­նի գլ­խա­վոր առևտ­րային գոր­ծ ըն­կեր­նե­րը

Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյու­նը` որ­պես բլոկ, Ռու­սաս­տա­նը` որ­պես եր­կիր և Եվ­րո­պա­կան մի­ու­թյու­նը Հայաս­տա­նի հա­մար ե­ղել և մնում է խո­շո­րա­գույն առևտ­րային գոր­ծ ըն­կեր­նե­րը, ո­րո­նց հա­ջոր­դում է Ա­սի­ան (2013/2014 թթ ար­տա­հա­նու­մը կազ­մե լ է 363,124 մլն ԱՄՆ դո­ լար և 484,506 մլն ԱՄՆ դո­լար ու 2013/2014 թթ ներ­մու­ծ ու­մը կազ­մե լ է 1,359,237 և 1,429,696 մլն ԱՄՆ դո­լար) և Ա­մե ­րի­կա­նե­րը (2013/2014 թթ ար­տա­հա­նու­մը կազ­մե լ է 187,833 մլն ԱՄՆ դո­լար և 187,984 մլն ԱՄՆ դո­լար ու 2013/2014թթ ներ­մու­ծ ու­մը կազ­մե լ է 292,277 ԱՄՆ դո­լար և 278,892 մլն ԱՄՆ դո­լար): Ըստ Հայաստանի Հանրապետության մաքսային ծառայության, Ռուսաստանը Հայաստանի ամենախոշոր առևտրային գործընկերն է, որին հետևում են Հայաստանի հաջորդ տաս ամենախոշոր առևտրային գործընկերները`  Երկիր ար­տա­հա­նում, ներ­մու­ծում, մլն ԱՄՆ դո­լար մլն ԱՄՆ դո­լար 2013 2014 2013 2014

Չինաստան 68, 838 170, 954 386, 021 417, 064

Գերմանիա 85, 568 158, 507 280, 919 283, 792

Իրան 99, 171 82, 673 200, 221 207, 332 12

Թուրքիա 1, 596 1, 494 210, 807 232, 341

ԱՄՆ 89, 030 87, 699 137, 558 132, 218

Իտալիա 23, 191 34, 554 164, 418 179, 829

Ուկրաինա 15, 228 10, 966 226, 487 201, 689

Շվեյցարիա 24, 553 13, 885 172, 528 146, 172

Աղ­բյու­րը` Հայաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան մաք­սային ծա­ռայու­թյուն

2.2. Հայաս­տա­նի ար­տա­քին առևտ­րի մի­տում­նե­րն ըստ ապ­րան­քային խմ­բե ­րի 2009 թ. ի վեր, երբ հա­մաշ­խար­հային ֆի­նան­սա­կան ճգ­նա­ժ ա­մի հետ­ևան­քով եր­կի­րն ար­ձա­նագ­րեց 26,5% ար­տա­քին առևտ­րային գոր­ ծու­նե ­ու­թյան նվա­զում, Հայաս­տա­նի ար­տա­քին առև­տու­րը լուրջ վե ­րե­ լք է ապ­րում: 2010-2014 թթ ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նում Հայաս­տա­նի ար­տա­ քին առևտ­րի ընդ­հա­նուր ծա­վա­լ ը տա­րե­կան մի­ջին 6% աճ է գրան­ցել: Ար­տա­հան­ման գոր­ծ ըն­թա­ցի վե ­րած­նունդն ա­վե ­լ ի զգա­լ ի մի­տում­ներ ուներ և ա­պա­հո­վում էր տա­րե­կան 10% աճ` ներ­մուծ­ման ո­լոր­տի 4%-ի հա­մե ­մատ:  Արտահանմանև ներմուծման դինամիկան Հայաստանում 7000 մ լն ԱՄՆ դոլար

6000 5000

0. 90% 2. 90% 10. 60%

2. 80% 4000 12. 90%

3000 2000 1000 7. 10% 4. 60% 46. 60% 28. 20% 3. 40% 0 2010 2011 2012 2013 2014

Արտահանում, մլն ԱՄՆ դոլ․ Ներմուծում, մլն ԱՄՆ դոլ․ ­ Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն (ԱՎԾ) Դիտ.` Մա­կնշ­ված տո­կոս­նե­րը ցույց են տա­լիս տա­րե­կան ա­ճի տեմ­պե­րը:

13 Ար­տա­քին առև­տու­րը բա­վա­կա­նին ան­հա­նգս­տաց­նող ցու­ցա­նիշ­ներ գրան­ցեց 2015 թ.-ին: Հայաս­տա­նի Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­թյա­ նը պաշ­տո­նա­պես ան­դա­մակ­ցե­լուց հե­տո ինչ­պես ար­տա­հան­ման, այն­ պես էլ ներ­մուծ­ման գծով կտ­րուկ բա­ցա­սա­կան դի­նա­մի­կա նկատ­վեց: 2015 թ. ա­ռա­ջին ե­ռամ­սյա­կում ար­տա­հա­նու­մը նվա­զել է ~ 10%-ով և ներ­ մու­ծու­մը` ~ 20%-ով: Այս ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում առևտ­րի բա­ցա­սա­կան դի­նա­մի­կան բա­ցա­տր­վում էր վի­ճա­կագ­րա­կան հաշ­վետ­վու­թյան հնա­րա­ վոր ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­նե­րով: Նույ­նի­սկ ե­թե դա ճի­շտ է, ա­պա ներ­մու­ծու­մը շա­րու­նա­կել է վատ­թա­րա­նալ նաև հա­ջո­րդ ե­ռամ­սյա­կում: Բա­ցի այդ, հու­լիս ամ­սին ներ­մուծ­ման ծա­վալ­նե­րը 2014 թ. հու­լի­սի հա­մե­ մատ նվա­զել են մոտ 40%-ով: Ար­տա­հա­նու­մը, որն ապ­րիլ ամ­սից սկ­սած վե­րել­քի նշան­ներ էր ցու­ցադ­րել, հու­լի­սին, կր­կին, նվա­զել է 5%-ով: Այս ա­մե­նը ու­ղե­կց­վում էր ազ­գային ար­ժույ­թի փո­քր ար­ժե­զրկ­մա­մբ` մոտ 0.5%:

Արտահանման և ներմուծման դրամային ծավալների փոփոխություն, 2015 Հուն.

Մայ. Ներմուծում, նախորդ Ապր. տարվա համապատ. ժամ.% հաﬔմատ Մարտ Արտահանում, % նախորդ Փետրվ. տարվա համապատ. ժամ. հաﬔմատ Հունվ.

0 50 100 150 %

Բացասական փոփ. Դրական փոփ. ­ Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազգային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն (ԱՎԾ), հե­ղի­նա­կի հաշ­­վա­րկ­­նե­ր  Չ­նայած 2015 թ.-ին ար­տա­հան­ման ար­ձա­նա­գր­ված ծա­վալ­նե­րի զգա­լի տա­տա­նու
նե­րի՝ ար­տա­հան­ման կա­ռուց­ված­քը շատ չի փոխ­վել: Ար­տա­հան­ման ա­մե­նա­մեծ ծա­վալ­նե­րը բա­ժին են ընկ­նում պա­րե­նային ապ­րա­նք­նե­րին, հան­քար­դ յու­նա­բե­րու­թյան ար­տադ­րան­քին, թան­կար­ ժեք, կի­սա­թան­կար­ժեք և ոչ թան­կար­ժեք մե­տաղ­նե­րին և քա­րե­րին: Դրան­ցից` հան­քար­դ յու­նա­բե­րու­թյան ար­տադ­րան­քը ընդ­լայ­նել է ար­ տա­հան­ման զամ­բյու­ղ ի մեջ իր մաս­նա­բա­ժի­նը, իսկ մյուս­նե­րը նվա­զել են:

Հիմնական ապրանքային խմբերի արտահանման դինամիկան 14 1,800 մլն ԱՄՆ դոլար

1,600 1,400 Այլ արդյունաբերական 1,200 ապրանքներ 1,000 800 600 400 Ոչ թանկարժեք մետաղներ 200

Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր և մետաղներ

­ Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն (ԱՎԾ), հե­­ղի­­նա­կի հաշ­­վա­րկ­­նե­ր

­Պա­րե­նային ապ­րա­նք­նե ­րը, թան­կար­ժեք և կի­սա­թան­կար­ժեք մե­ տաղ­նե­րը և քա­րե­րը, ինչ­պես նաև ոչ թան­կար­ժեք մե­տաղ­նե­րը 2015 թ.-ին բա­ցա­սա­կան դի­նա­մի­կա ար­ձա­նագ­րած 3 ապ­րան­քային խմ­բե­ րն են: Վեր­ջին հաշ­վով, մի քա­նի տա­րի­նե ­րի ըն­թաց­քում ար­տա­հան­ ման ցու­ցա­նիշ­նե­րը վատ­թա­րա­ցել են: Մի­նչ­դեռ վե­րամ­շակ­ված սնն­դի ար­տա­հան­ման ան­կու­մը հիմ­նա­կա­նում պայ­մա­նա­վոր­ված է տար­վա սկզբին կո­նյա­կի ար­տա­հան­ման նվազ­մա­մբ:  Արտահանման փոփոխություններն ըստ հիﬓական ապրանքային խմբերի Այլ արդյունաբերական 2015 ապրանքներ հունվ. հուլ. * Ոչ թանկարժեք ﬔտաղներ

2014 Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր և ﬔտաղներ Տեքստիլ 2013 Հանքահւմք, հանքանյութեր

2012 Վերամշակված սնունդ

50.0 100.0 150.0 200.0 250.0 Փոփոխւթյան ինդեքսը նախորդ տարվա հաﬔմատ 15

Բացասական փոփ. Դրական փոփ.

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն (ԱՎԾ), հե­ղի­նա­կի հաշ­ վա­րկ­ներ *2014 հուն­վար-հու­լիս ա­միս­նե­րի հա­մե­մատ:

2015թ.­ հուն­վար-հու­լ իս ա­միս­նե ­րին ներ­մուծ ­ման ծա­վալ­նե ­րի գգա­ լի ան­կում է նկատ­վել բո­լոր ապ­րան­քային խմ­բե ­րում: Թան­կար­ժեք և կի­սա­թ ան­կար­ժեք քա­րե ­րի և մե ­տաղ­նե ­րի, տրա­նս­պոր­տային մի­ջոց­ նե ­րի և մե ­քե­նա-սար­քա­վո­րում­նե ­րի ներ­մու­ծ ու­մը նվա­զել է հա­մա­պա­ տաս­խա­նա­բար 65, 50 և 30 տո­կո­սով: Բո­լոր մյուս խմ­բե ­րի ապ­րան­ քա­տե ­սակ­նե ­րի գծով նույն ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծ ում ան­կու­մը կազ­մե լ է 15%-ից 25%:

Հիմնական ապրանքային խմբերի ներմուծ ման դինամիկան Այլ արդյունաբերական ապրանքներ 5,000 մլն ԱՄՆ դոլար

4,500 Փոխադրամիջոցներ, 4,000 ինքնաթիռներ, նավեր 3,500 3,000 Մեքենա-սարքավորումներ 2,500 2,000 1,500 Ոչ թանկարժեք մետաղներ ­ 1,000 500 - Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր և մետաղներ Քիմիական և հարակից ապրանքներ  Արտահանման փոփոխություններն ըստ հիﬓական ապրանքային խմբերի 2015 Այլ արդյունաբերական ապրանքներ հունվ. - հուլ. * Փոխադրաﬕջոցներ, ինքնաթիռներ, նավեր

2014 Մեքենա-սարքավորուﬓեր

Ոչ թանկարժեք ﬔտաղներ

2013 Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր և ﬔտաղներ

Քիﬕական և հարակից ապրանքներ 2012 Հանքահումք, հանքանյութեր 16 50.0 100.0 150.0 200.0 Վերամշակված սնունդ Փոփոխության ինդեքսը նախորդ տարվա հաﬔմատ Կենդանիներ, կենդ. ծագման ապրանքներ

Բացասական փոփ. Դրական փոփ.

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն (ԱՎԾ), հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր *2014 հուն­վար-հու­լիս ա­միս­նե­րի հա­մե­մատ:  Գ­ԼՈՒԽ 3. ՆՈՐ ՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵՐ ՀԱՅԱՍ­ՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ ԵՎ­ՐԱ­ՍԻ­Ա­ԿԱՆ ՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՏԱ­ՐԱԾ­ՔՈՒՄ 3.1. Վեր­լու­ծու­թյան շր­ջա­նակ­նե­րը Հայաս­տա­նի մուտ­քը նոր տն­տե­սա­կան մի­ու­թյուն շր­ջա­դար­ձային քայլ էր երկ­րի տն­տե­սա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ա­ռու­մով: ԵՏՄ-ի ան­դա­ մակ­ցու­թյու­նը նոր տն­տե­սա­կան ի­րա­կա­նու­թյուն է երկ­րի հա­մար: Այդ ան­ դա­մակ­ցու­թյու­նից ակն­կալ­վող ա­ռա­ջին և ա­մե­նա­կար­ևոր ազ­դե­ցու­թյու­նը 17 ան­դամ երկր­նե­րի բաց շու­կա­նե­րն են և ա­զատ առև­տու­րը այդ երկր­նե­րի մի­ջև: Դա հս­կայա­կան շու­կայա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ է ա­ռա­ջար­կում ան­դամ երկր­նե­րին` մի­աս­նա­կան մաք­սային տա­րած­քում, որ­տեղ որ­ևէ ծա­խս չի են­թա­դր­վում մի­ու­թյան սահ­ման­նե­րում ի­րա­կա­նաց­վող առևտ­րի հա­մար: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ին­տե­գր­ման ի­րա­կան պո­տեն­ցի­ալ ազ­դե­ցու­թյու­նը կա­րե­լի է գնա­հա­տել մի­այն հա­մե­մա­տե­լով, թե ինչ­պի­սին էր Հայաս­տա­նի առևտ­րային ռե­ժի­մը մի­նչև ԵՏՄ-ին մի­ա­նա­լը և երկ­րի ներ­կա պար­տա­վո­ րու­թյուն­նե­րը ԵՏՄ-ի շր­ջա­նա­կում: ­Մի­նչև 2015 թվա­կա­նի հուն­վա­րի մե­կը Հայաս­տա­նը ու­ներ ա­զա­տա­ կան առևտ­րի ռե­ժիմ: 2003 թվա­կա­նից Հայաս­տա­նը հան­դի­սա­նում է ԱՀԿ ան­դամ, ու­ներ ա­զատ առևտ­րի պայ­մա­նագ­րեր գրե­թե բո­լոր ԱՊՀ երկր­ նե­րի և Վրաս­տա­նի հետ և ար­տո­նյալ ԱԸՀ (GSP) ռե­ժիմ` մյուս խո­շոր առևտ­րային գոր­ծըն­կեր­նե­րի հետ, ինչ­պի­սիք են` ԱՄՆ, Կա­նա­դա և ԵՄ: Սա նշա­նա­կում է, որ Հայաս­տա­նը ԵՏՄ-ում չի ստա­նում լրա­ցու­ցիչ ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ` ար­տա­քին առևտ­րի սա­կագ­նե­րի ա­ռու­մով: Ա­վե­լին, Հայաս­տա­նը ստիպ­ված է փո­խել իր ար­տա­քին առևտ­րի քա­ղա­քա­կա­նու­ թյու­նը ԵՏՄ ան­դամ չհան­դի­սա­ցող երկր­նե­րի նկատ­մա­մբ: Մաք­սա­տուր­ քե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը ԵՏՄ-ի հա­մար հիմ­նա­կա­նում մշակ­վել են Ռու­ սաս­տա­նի առևտ­րային ռե­ժի­մի հի­ման վրա (մի­աս­նա­կան սա­կագ­նե­րի դրույ­քա­չա­փե­րի 92% -ը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է Ռու­սաս­տա­նի մաք­սային սա­կագ­նե­րին), ո­րո­նք շատ ա­վե­լի բա­րձր են, քան Հայաս­տա­նի մի­ջին կշռ­ված սա­կագ­նե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը: Տն­տե­սա­կան զար­գաց­ման և հե­ տա­զո­տու­թյուն­նե­րի կե­նտ­րո­նի (ՏԶՀԿ) կող­մից ի­րա­կա­նաց­ված ու­սում­նա­ սի­րու­թյան հա­մա­ձայն, Հայաս­տան ներ­մուծ­վող ապ­րա­նք­նե­րի (8-ա­նիշ ՆՀ (HS)) ա­վե­լի քան 65%-ի սա­կագ­նե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը կբա­րձ­րա­նան:  Ներմուծման դրույքաչափերի փոփոխություններ Քանակը 8 նիշ ծածկագրված ապրանքներում, ՆՀ դաս. (HS classification)

Աճ ավելի քան 25 տոկոսով 1%

Նվազում, Աճ 25% -ով, 14% 15%

Նույնը կմնա, Աճ 5-10% -ով, 21% 17% 18 Աճ 0-5% -ով, 32%

­ Աղ­բյու­րը` ՏԶՀԿ

­ ի­շյալ հա­մա­ռոտ վեր­լու­ծու­թյու­նը են­թադ­րում է, որ, ան­դա­մակ­ցե­լով Հ ԵՏՄ-ին, Հայաս­տա­նը. − Չի շա­հում ա­զատ առևտ­րի խո­րաց­ված հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րից, քա­նի որ Հայաս­տա­նն ար­դեն իսկ հայտ­նի էր իր շատ ա­զա­տա­կան ռե­ժի­մով: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, նույ­նի­սկ այս դեպ­քում տե­ղա­կան ար­տադրող­նե­րը ի վի­ճա­կի չէ­ին օգ­տա­գոր­ծե­լու երկ­րի ար­տա­քին առևտ­րի քա­ղա­քա­կա­ նու­թյու­նը ի շահ ի­րե­նց և առևտ­րային ռե­ժի­մը չամ­րա­պն­դեց նրա­նց մուտ­քը օ­տա­րե­րկ­րյա շու­կա­ներ: Բայց և այն­պես, կար­ծում են, որ ԵՏՄ երկր­նե­րի մուտ­քը դյու­րի­նաց­նե­լու հս­կայա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն կա` բյու­րոկ­րա­տի­այի, ըն­թա­ցա­կար­գե­րի և պա­հա­նջ­վող սեր­տի­ֆի­կատ­նե­րի վե­րաց­ման ար­դյուն­քում: Ի լրումն, ԵՏՄ բո­լոր երկրնե­րը, բա­ցի Ռու­ սաս­տա­նից, Հայաս­տա­նի հա­մար բա­ռա­ցի­ո­րեն նոր, չբա­ցա­հայտ­ված շու­կա­ներ են, որ­տեղ մեր տե­ղա­ցի ար­տադ­րող­նե­րը կա­րող են դիր­քա­ վոր­վել որ­պես մի­աս­նա­կան մի­ու­թյան ան­դամ: − Ե­ՏՄ ան­դամ չհան­դի­սա­ցող երկր­նե­րից ներ­մուծ­ման սա­կագ­նե­րի դրույ­ քա­չա­փե­րի ա­ճի հետ­ևան­քով Հայաս­տա­նում ներ­մու­ծու­մը կփո­խա­րին­ վի տե­ղա­կան ար­տադ­րու­թյա­մբ և ԵՏՄ երկր­նե­րից ներ­մու­ծում­նե­րով: Նույ­նը տե­ղի կու­նե­նա ԵՏՄ այլ երկր­նե­րում, ին­չը նշա­նա­կում է, որ Հայաս­տա­նի ար­տադ­րան­քը ան­դամ երկր­նե­րում կա­րող է փո­խա­րի­նել ԵՏՄ ան­դամ չհան­դի­սա­ցող երկր­նե­րից ներ­մուծ­վող ապ­րա­նք­նե­րին: − Ա­կն­կալ­վում է, որ ԵՏՄ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի ա­մե­նաեր­կա­րա­ժամկետ  և հա­վա­նա­կան ազ­դե­ցու­թյուն­նե­րը լի­նե­լու են այլ, ոչ առևտ­րային օ­գուտ­նե­րը: Կա­պի­տա­լի և աշ­խա­տու­ժի ա­զատ տե­ղա­շար­ժը, ինչ­պես նաև մի­աս­նա­կան պե­տա­կան գնում­նե­րի հա­մա­կար­գը կա­րող է նոր հե­ ռանկար­ներ բա­ցել Հայաս­տա­նի հա­մար` նե­րդ­րում­ներ նե­րգ­րա­վե­լու և այն­պի­սի ապ­րա­նք­ներ ու ծա­ռայու­թյուն­ներ ար­տա­հա­նե­լու հա­մար, ո­րոնք այլ կե­րպ մր­ցակ­ցային չէ­ին ար­տա­հան­ման հա­մար:

Այս ա­մե­նը են­թադ­րում է, որ Հայաս­տա­նի հե­ռան­կա­րը ԵՏՄ-ում այն­ քան էլ պա­րզ չէ: Ա­վե­լին, նույ­նի­սկ ե­թե ին­տեգ­րու­մը տրա­մադ­րում է հնա­րա­ վո­րու­թյուն­ներ, ա­պա դրա­նք պար­զա­պես չեն տր­վում, Հայաս­տա­նը պե­տք է մշա­կի խո­րը և հե­ռան­կա­րային ռազ­մա­վա­րու­թյուն` նախ ստեղ­ծե­լու և այ­ 19 նու­հե­տև նոր տն­տե­սա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար: Ին­տե­գր­ման տրա­մա­բա­նու­թյա­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նե­լու հա­մար հնա­ րա­վո­րու­թյուն­նե­րի վեր­լու­ծու­թյու­նը և ռազ­մա­վա­րու­թյան մշա­կու­մը պե­տք է հի­մն­ված լի­նեն փու­լային մո­տեց­ման վրա: Ե­թե փոր­ձե­նք ընդ­հան­րաց­նել ԵՏՄ-ում Հայաս­տա­նի հե­ռան­կար­նե­րը, ա­պա կա­րող ենք դրա­նք դա­սա­ կար­գել ե­րեք ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն­նե­րում, ո­րո­նք մի­մյան­ցից տար­ բեր­վում են տրա­մա­դր­ված հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րով և, հետ­ևա­բար, դրա­նց հա­մար պա­հա­նջ­վող ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րով:

Ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն­ներ և ԵՏՄ–ում Հայաս­տա­նի տն­տե­սա­ կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի քար­տե­զագ­րում

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՀՈՐԻԶՈՆ 3

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՀՈՐԻԶՈՆ 2 Ապագա հնարավորությունների կանխատեսում և նոր կարողությունների ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ Առկա ստեղծում` դրանք ՀՈՐԻԶՈՆ 1 հնարավորությունների բավարարելու համար կապիտալիզացում ` նոր հարակից կարողությունների Առկա ստեղծման համար կարողությունների կապիտալիզացում

­  Ա­ռա­ջին ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զո­նում Հայաս­տա­նը պե­տք է ուշադ­ րու­թյուն դա­րձ­նի կար­ճա­ժամ­կետ հե­ռան­կար­նե­րին, այ­սի­նքն, կա­պի­տա­ լի­զաց­նի այն կա­րո­ղու­թյուն­նե­րը, ո­րո­նք առ­կա են տն­տե­սու­թյան մեջ: Այս փու­լում եր­կի­րը պե­տք է ռե­սուրս­ներ նե­րդ­նի այն ո­լորտ­նե­րում, ո­րո­նք ար­դեն իսկ ար­տա­հան­վում են, հան­դի­սա­նում են Հայաս­տա­նի առևտ­րի պո­րտ­ֆե­լի ա­ռա­ջա­տար ար­տա­հան­վող­նե­րը և ցույց են տվել հա­մե­մա­տա­ կան ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ (այլ ո­լո­րտ­նե­րի հետ հա­մե­մա­տած): Ե­րկ­րո­րդ ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զո­նը կապ­ված է ներ­կայումս ԵՏՄ-ում առ­կա շու­կա­նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի հետ, սա­կայն Հայաս­տանը չու­ նի բա­վա­րար կա­րո­ղու­թյուն­ներ դրա­նք բա­վա­րա­րե­լու հա­մար: Այս հոր­ զո­նում ա­ռա­նձ­նաց­ված են եր­կու խումբ ո­լո­րտ­ներ: Ա­ռա­ջին խում­բը վե­ 20 րա­բե­րում է ԵՏՄ երկր­նե­րում ներ­կայումս գոր­ծող շու­կա­նե­րին, որ­տեղ Հայաս­տա­նն ու­նի ընդ­լայն­վե­լու ո­րոշ կա­րո­ղութ­յուն­ներ կամ կա­րող է հեշ­տու­թյա­մբ ստեղ­ծել հա­րա­կից կա­րո­ղու­թյուն­ներ և օգ­տա­գոր­ծել շու­ կա­նե­րը: Երկ­րո­րդ խում­բը վե­րա­բե­րում է ներ­մու­ծում­նե­րին փո­խա­րի­նող նո­րաս­տե­ղծ շու­կա­նե­րին` ինչ­պես Հայաս­տա­նում, այն­պես էլ ԵՏՄ այլ երկր­նե­րում: Ա­մե­նա­հա­մա­պար­փակ և հե­ռան­կա­րային հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը ներ­կայաց­ված են եր­րո­րդ ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զո­նում: Այժմ այդ հե­ ռան­կար­նե­րը ակ­նե­րև չեն և Հայաս­տա­նը ա­ռայժմ չու­նի այդ ո­լո­րտ մուտք գոր­ծե­լու կա­րո­ղու­թյուն­ներ: Միև­նույն ժա­մա­նակ, դրա­նք ա­մե­նա­բա­րձր հա­վե­լ յալ ար­ժեք ստեղ­ծող ա­մե­նա­մեծ մա­սշ­տա­բի է­ֆե­կտ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­ նե­րն են տն­տե­սու­թյան եր­կա­րա­ժամ­կետ ա­ճի հա­մար: Եր­րո­րդ ռազ­մա­ վա­րա­կան հո­րի­զո­նի ա­ռա­քե­լու­թյունն է ոչ թե պար­զա­պես ար­տա­ցո­լու­մը, այլ նոր տն­տե­սա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի ստեղ­ծու­մը: Այս հո­րի­զո­նում Հայաս­տա­նի ռազ­մա­վա­րու­թյան հիմ­նա­քա­րե­րը լի­նե­լու են նե­րդ­րում­նե­րի նե­րգ­րավ­մա­նն ուղղ­ված և ար­տա­քին աշ­խար­հում ԵՏՄ «­ներ­կայա­ցու­ցի­չը» դառ­նա­լու աշ­խա­տա­նք­նե­րը:

Ե­ՏՄ-ում Հայաս­տա­նի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն­նե­րը․ թի­րա­խային տն­տե­սա­կան ո­լո­րտ­նե­րը ըստ յու­րա­քան­ չյուր հո­րի­զո­նի  Առաջատար Ներմուծման Հայաստանը՝

Ռազմավարական հորիզոն 3 Ռազմավարական հորիզոն 2 Ռազմավարական հորիզոն 1

արտահանող փոխարինում որպես կամուրջ ոլորտներ Ծառայությունների դեպի ԵՏՄ Հաﬔմատական ոլորտ (ՏՀՏ, Հայաստանը՝ առավելություն զբոսաշրջություն) որպես ԵՏՄ ունեցող ոլորտներ Պետական «գլխամաս» Արտահանման ﬔծ գնուﬓերի ոլորտ աճ ունեցող ոլորտներ

­ 21 Ե­ՏՄ-ում Հայաս­տա­նի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի քար­տե­զագ­րու­մը երկրի հա­մար բա­ցա­հայ­տում է ա­ճի ռազ­մա­վա­րու­թյան տար­բեր ու­ղի­ներ: Ո­րոշ դեպ­քե­րում Հայաս­տա­նին տր­ված է գոր­ծող շու­կա­նե­րում և առ­կա (այ­ սի­նքն, ներ­կայումս ար­տա­հան­վող) ապ­րան­քային խմ­բե­րում իր դիր­քերն ամ­րա­պն­դե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն, այլ դեպ­քե­րում եր­կի­րը պե­տք է մշա­կի ռազ­մա­վա­րու­թյուն` գոյու­թյուն ու­նե­ցող ապ­րա­նք­նե­րը նոր շու­կա­նե­րում վա­ճա­ռե­լու հա­մար (օ­րի­նակ` Ռու­սաս­տա­նից բա­ցի, այլ ԵՏՄ երկրներ), և ա­մե­նա­բա­րդ, բայց ա­մե­նա­խոս­տում­նա­լից սցե­նա­րի դեպ­քում` Հայաս­ տա­նը պե­տք է նոր շու­կա­ներ մուտք գոր­ծի նոր ապ­րա­նք­նե­րով: Թե­պետ այս վեր­ջի­նը եր­կա­րա­ժամ­կետ հե­ռան­կա­րային տար­բե­րակ է, սա­կայն այն պա­հան­ջում է գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ, ո­րո­նք պե­տք է կա­տա­րել հե­նց հի­մա:

­Հայաս­տա­նի ա­ճի ռազ­մա­վա­րու­թյան ուղ­ղու­թյուն­նե­րը ռազ­մա­վա­ րա­կան հո­րի­զոն­նե­րի հա­մար

Առ­կա ապ­րա­նք Նոր ապ­րա­նք

Շու­կայի ներ­թա­փան­ցում­ Ապ­րան­քի մշա­կում Գոյու­թյուն Ա­ռա­ջին ռազ­մա­վա­րա­կան Ե­րկ­րո­րդ ռազ­մա­վա­րա­կան ունե­ցող շու­կա հորիզոն հո­րի­զոն

Դի­վեր­սի­ֆի­կա­ցի­ա­ Շու­կայի զար­գա­ցում­ Ե­րկ­րո­րդ ռազ­մա­վա­րա­կան Նոր շու­կա Ա­ռա­ջին ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն հորիզոն Եր­րո­րդ ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն  3.2. Ա­ռա­ջին ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն 3.2.1. Հայաս­տա­նի ար­տա­հա­նում­նե­րի պո­րտ­ֆե­լի ա­ռա­ջա­տար­ներ­

Ա­վան­դա­բար Հայաս­տա­նի ար­տա­հա­նու­մը ռե­սուր­սա­հեն է ե­ղել: Ար­տա­հան­ման հա­մար ռե­սուրս­նե­րից կախ­վա­ծու­թյու­նը բնո­րոշ է այն երկրնե­րին, ո­րո­նք գտն­վում են ար­տա­հան­ման/տն­տե­սու­թյան ար­դի­ա­կա­ նաց­ման ա­ռա­ջին փու­լում1: Այդ փու­լում տն­տե­սու­թյա­նը ա­ռաջ են մղում գոր­ծո­նային նե­րդ­րա­նք­նե­րը և երկր­նե­րի մր­ցակ­ցու­թյու­նը հի­մն­ված է ի­րե­նց ու­նե­ցած գոր­ծո­նային նե­րդ­րա­նք­նե­րի վրա, հիմ­նա­կա­նում բնա­ կան պա­շար­ներ և է­ժան ու բա­րձր հմ­տու­թյուն­ներ չպա­հան­ջող աշ­խա­ տուժ: Այս դեպ­քում մր­ցակ­ցու­թյան հիմ­նա­կան գոր­ծո­նը գի­նն է: Ա­վե­լի 22 բա­րձր ար­դյու­նա­վե­տու­թյուն ու­նե­ցող սխե­մա­նե­րին ան­ցնե­լուն զու­գըն­ թաց, տն­տե­սու­թյան մեջ սկ­սում են ա­ճել նաև աշ­խա­տա­վար­ձե­րը, ին­չը նշա­նա­կում է, որ եր­կի­րը այլևս չի կա­րող մր­ցել` հի­մն­վե­լով մի­այն գնային մր­ցու­նա­կու­թյան վրա: Այն դուրս է գա­լիս ծախ­սար­դյու­նա­վետ երկր­նե­ րի խմ­բից: Այժմ տն­տե­սու­թյու­նը գտն­վում է տն­տե­սա­կան զար­գաց­ման մեկ այլ փու­լում, ո­րը հին­ված է ար­դյու­նա­վե­տու­թյան վրա: Այս փու­լում տն­տե­սու­թյու­նը մի­ջազ­գային շու­կա­նե­րում մր­ցակ­ցե­լու հա­մար պե­տք է նե­րդրում­ներ կա­տա­րի ար­տադ­րու­թյան ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ ձևեր մշա­ կե­լու և օգ­տա­գոր­ծե­լու և իր ապ­րա­նք­նե­րի ո­րա­կը բա­րձ­րաց­նե­լու հա­մար: Եր­րո­րդ և ա­մե­նաա­ռա­ջա­դեմ փու­լը նո­րա­րա­րու­թյուն­նե­րի վրա հի­մն­ված փուլն է: Այս փու­լում մաս­նա­կից­նե­րի մի­ջև մր­ցակ­ցու­թյու­նը հի­մն­վում է նոր և տար­բեր ապ­րա­նք­նե­րի ար­տադ­րու­թյան վրա, ո­րում օգ­տա­գո­րծ­ վում են ոչ մի­այն ա­մե­նաա­ռա­ջա­տար ար­տադ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը, այլ նաև ար­դի­ա­կա­նաց­վում են նոր ապ­րա­նք­նե­րը: Հա­մաշ­խար­հային տն­տե­սա­կան ֆո­րու­մի հա­մա­ձայն, Հայաս­տա­նը ժա­մա­նա­կա­վո­րա­պես հետ ու ա­ռաջ է շա­րժ­վում գոր­ծոն­նե­րի և ան­ցում­ նային փու­լե­րի մի­ջև (ան­ցում գոր­ծոն­նե­րի վրա հի­մն­ված փու­լից դե­պի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան վրա հի­մն­ված փուլ): Թե­պետ զգա­լի­ո­րեն բա­րե­լավ­վել է ռե­սուրս­նե­րի կախ­վա­ծու­թյան ցու­ ցա­նի­շը2, սա­կայն մի երկ­րի հա­մար, ո­րը ցա­մա­քային եր­կիր է և ու­նի եր­կու փակ սահ­ման իր չո­րս հար­ևան­նե­րի հետ, իսկ երկ­րի կա­ռա­վա­րու­թյու­ նը բազ­մի­ցս հայ­տա­րա­րել է Հայաս­տա­նը գի­տե­լի­քա­հեն տն­տե­սու­թյուն դա­րձ­նե­լու իր մտադ­րու­թյուն­նե­րի մա­սին, Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման պո­րտ­ֆե­լում դե­ռևս մեծ բա­ժին են կազ­մում ռե­սուրս­նե­րի վրա հի­մն­ված ո­լո­րտ­նե­րը: 1 Համաշխարհային տնտեսական ֆորում: 2 Ռեսուրսային արտահանման կշիռն ընդհանուր արտահանման մեջ:  Հայաստանի արտահանման կառուցվածքի դինաﬕկան Ռեսուրսների վրա հիմնված ոլորտների և մնացած ոլորտների հաﬔմատություն 100% 80% 60% 40% 20% 0% 2010 2011 2012 2013 2014

Հիﬓային ﬔտաղներ Թանկարժեք քարեր և ﬔտաղներ Հանքանյութեր Այլ արտահանում ­ 23

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի` ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր

­Ի լրումն, ար­տա­հան­ման կա­ռուց­ված­քը չի բա­րե­լավ­վել այլ ո­լո­րտ­ նե ­րի շնոր­հիվ, պար­զա­պես մի­ջազ­գային գնե ­րի պատ­ճա­ռով նվա­զել են բնա­կան ռե­սուրս­նե­րի ար­տա­հա­նում­նե­րը դրա­մա­կան ար­տա­հայ­տու­ թյա­մբ: Հան­քար­դյու­նա­բե­րու­թյան և ոս­կու ար­տա­հա­նում­նե­րի ա­րագ ա­ճ ի շնոր­հիվ հա­մե ­մա­տա­բար նույն մա­կար­դա­կին է մնա­ցել ռե­սուրս­նե­ րի վրա հի­մն­ված ար­տա­հա­նում­նե­րի ցու­ցա­նի­շը: Այս ռե ­սուրս­նե ­րի ար­տա­հա­նու­մը մե­ծ ա­պես կե­նտ­րո­նաց­ված է աշ­ խար­հագ­րա­կան ա­ռու­մով: Հի­շ յալ ապ­րա­նք­նե ­րի խմ­բե ­րի ար­տա­հան­ման մո­տա­վո­րա­պես 90%-ը բա­ժին է ընկ­նում 1-3 երկր­ի: Չի­նաս­տա­նը, Բուլ­ ղա­րի­ան և Ի­րա­նը Հայաս­տա­նից հան­քա­նյու­թեր գնող հիմ­նա­կան երկր­ նե­րն են, և այդ երկր­ներ ար­տա­հա­նում­նե­րի մեջ գե­րա­կշ­ռում է պղն­ձի հան­քա­քա­րը: Չն­չին քա­նա­կու­թյա­մբ հան­քա­քար է ար­տա­հան­վում ԵՏՄ երկր­ներ, ո­րը կազ­մում է Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման մի­այն 0.5%-ը (1.9 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար):­ Ար­տա­հան­վող թան­կար­ժեք մե­տաղ­նե­րի ա­վե­լ ի քան 90%-ը (հիմ­նա­ կա­նում ոս­կի) ար­տա­հան­վում է Կա­նա­դա: Իսկ Գեր­մա­նի­ա (4%) և Ռու­ սաս­տան (2%) ար­տա­հա­նում­նե ­րը կազ­մում են հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար մո­տա­վո­րա­պես 4 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար և 2 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար: Հայաս­տա­նի հիմ­նային մե ­տաղ­նե ­րի` պղն­ձի, եր­կա­թի և պող­պա­տի կար­ևոր շու­կա­նե­րը Գեր­մա­նի­ան, ԱՄՆ և Հո­լան­դի­ան են: Կր­կին, ԵՏՄ երկր­նե­րը չն­չին քա­նա­կու­թյուն են ներ­մու­ծ ում` 1.3 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ո­րը կազ­մում է Հայաս­տա­նի հիմ­նային մե­տաղ­նե­րի ընդ­հա­նուր ար­տա­ հան­ման 0.4%-ը:  Ռեսուրսների վրա հիﬓված ոլորտների արտահանման կառուցվածքը ըստ գործընկերների Չինաստան, Բուլղարիա, Իրան, Այլ, 44% 22% 19% 15%

Հանքանյութեր

Կանադա, 92% Այլ, 8%

Թանկարժեք քարեր և ﬔտաղներ

Գերմանիա, Նիդերլանդներ,Այլ, 24 46% ԱՄՆ, 25% 20% 8% Հիﬓային ﬔտաղներ

­ Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր

­Սույն ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը չի դի­տար­կում բնա­կան ռե­սուրս­նե­րի ար­ տա­հա­նում­նե­րը` որ­պես ար­տա­հան­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն ԵՏՄ-ում: Այս ո­լո­րտ­նե­րը ար­դեն իսկ կայա­ցած են և ու­նեն ո­րո­շա­կի կա­ռուց­վա­ծք: Բնա­ կան ռե­սուրս­նե­րի բո­լոր աղ­բյուր­նե­րը և հան­քե­րը պատ­կա­նում և հս­կում են ար­տա­սահ­մա­նյան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը: Ի լրումն, շու­կայի գնե­րը ո­րոշ­ վում են մի­ջազ­գային շու­կա­նե­րում և այս ո­լո­րտ­նե­րի հե­տա­գա հե­ռան­կա­ րը կախ­ված է ոչ շու­կայա­կան տար­բեր գոր­ծոն­նե­րից, ո­րո­նք ա­վե­լի շատ քա­ղա­քա­կան գոր­ծոն­ներ են: Այս ո­լոր­տի մի­ակ հնա­րա­վոր շու­կայա­կան հնա­րա­վո­րու­թյու­նը (մաս­նա­վո­րա­պես հիմ­նային մե­տաղ­նե­րի) վե­րամ­շա­ կող ո­լո­րտ­նե­րի զար­գա­ցումն է` ա­վե­լի բա­րձր հա­վե­լ յալ ար­ժեք ու­նե­ցող ապ­րա­նք­ներ ար­տա­հա­նե­լու հա­մար: Սա­կայն պատ­շա­ճո­րեն կա­տար­ված տար­բեր ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­ներ պար­զել են, որ վե­րամ­շակ­ման գոր­ծա­ րա­նի կա­ռու­ցու­մը Հայաս­տա­նում տն­տե­սա­պես ար­դյու­նա­վետ չէ: Սա նշա­նա­կում է, որ ռե­սուրս­նե­րի վրա հի­մն­ված հի­շյալ ո­լո­րտ­նե­րը այլևս չեն վեր­լուծ­վե­լու սույն ու­սում­նա­սի­րու­թյան մեջ` ԵՏՄ-ում նոր շու­կա­ նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի տե­սան­կ յու­նից: Ս­տո­րև ներ­կայաց­ված են Հայաս­տա­նից ար­տա­հան­վող հիմ­նա­կան ապ­րան­քա­խմ­բե­րը` բա­ցի բնա­կան ռե­սուրս­նե­րից (20 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լա­րը գե­րա­զան­ցող ար­տա­հա­նում 2014 թվա­կա­նին, ո­րը կազ­մել է Հայաստա­նի ար­տա­հան­ման 1.5%-ը): ­Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման պո­րտ­ֆե­լի հիմ­նա­կան ար­տա­հան­վող ապ­րա­նք­նե­րը, 2014թ.

Ապրանքային խումբ Բաժինը Հայաս- Արտահանման տանի արտահան- արժեք, ԱՄՆ ման ﬔջ, 2014թ. դոլար, 2014թ.

Հանքահումքային արտադրանք 26.1% 389,383,148

Հիﬓային ﬔ տաղներ 20.3% 302,300,014

Ոգելից խﬕչքներ 11.9% 177,011,237

Ադամանդ 7.9% 118,017,982 25 Ծխախոտ 7.8% 115,881,754

Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր, 5.9% 88,241,739 թանկարժեք ﬔ տաղներ

Սարքավորուﬓեր, տեխնիկական սարքեր 3.4% 50,166,363

Մանածագործական իրեր 3.3% 49,899,316

Ձուկ և ծովային մթերքներ 2.0% 30,516,949

Բանջարեղեն և ﬕրգ 1.7% 25,797,804

Ոսկեղեն 1.5% 21,739,954

Իրեր քարից, գիպսից, ապակուց և այլն 1.4% 21,030,074

Աղ­բյուր` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր­

Ո­գե­լից խմի­չք 2014 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նն ար­տա­հա­նել է 177 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­ լար ար­ժ ո­ղու­թյա­մբ ո­գե­լ ից խմի­չք: Հայաս­տա­նից ար­տա­հան­վող ո­գե­լ ից խմիչ­քի մեջ ա­մե­նա­մեծ բա­ժի­նն ու­նի կո­նյա­կը` 89%: Այլ ո­գե­լ ից խմի­չք­ նե­րից հա­մե ­մա­տա­բար մեծ բա­ժին ու­նեն և հե­ռան­կա­րային են խա­ղո­ղ ի գի­նին` 4% և այլ մր­գե ­րից պատ­րա­ստ­ված գի­նի­նե ­րը` 2%3:­

3 Խմորման ենթարկված այլ խմիչքներ (օրինակ` սիդր, տանձի սիդր, մեղրաըմպելիք), որևէ այլ տեղ չնշված կամ չընդգրկված խառնուրդներ խմորման ենթարկված ըմպելիքներից և խմորման ենթարկված ըմպելիքների և ոչ ալկոհոլային ըմպելիքների խառնուրդներ:  Ո­գե­լ ից խմիչ­քի ա­մե­նա­մեծ շու­կան Ռու­սաս­տա­նն է, որ­տեղ սպառ­ վում է այս կա­տե­գո­րի­այի ար­տա­հա­նում­նե­րի 80%-ը: Երկ­րո­րդ ա­մե­ նա­շատ նե­րկ­րո­ղ ը Բե­լա­ռուսն է: Սա­կայն Բե­լա­ռու­սի դեպ­քում ի­րա­վի­ ճա­կը մի փո­քր այլ է: Այդ եր­կի­րը ներ­մու­ծում է հումք և ար­տադ­րում է կո­նյակ տե­ղում` Հայաս­տա­նի կո­նյակ ար­տադ­րող ա­մե­նա­մեծ գոր­ծա­ րան­նե­րից մե­կի` «Եր­ևա­նի Ա­րա­րատ կո­նյա­կի-գի­նու-օ­ղու կոմ­բի­նատ»-ի հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյամբ: Այս­պի­սով, բա­ցի Ռու­սաս­տա­նից, ԵՏՄ այլ երկր­ներ ար­տա­հա­նում­նե­ րը գո­րծ­նա­կա­նում հա­վա­սար են զրոյի:

Հայաստանից արտահանվող ոգելից խﬕչք, 2014թ. 26 177 միլիոն ԱՄՆ դոլար Կառուցվածքը ըստ գործընկերների Բելառուս 4% Ռուսաստանի Այլ Դաշնություն 13% 79%

Ուկրաինա 4% ­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր

Հայաստանից արտահանվող ոգելից խﬕչք, 2014թ. 177 ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար Կառուցվածքը ըստ ապրանքների Գինի Օղի 4% 2%

Կոնյակ 89%

Մրգային գինի Այլ 2% 3%

­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր

­ ի­մն­վե­լով գոյու­թյուն ու­նե­ցող ար­տադ­րա­կան հզո­րու­թյուն­նե­րի և Հ առ­կա շու­կա­նե­րի վեր­լու­ծու­թյան վրա, ԵՏՄ-ում շու­կա­նե­րի ընդ­լայն­ման ա­մե­նա­մեծ հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ ու­նեն կո­նյա­կը, գի­նին և մր­գային գի­նի­նե­րը: Ա­մե­նա­կայա­ցա­ծը հայաս­տա­նյան կո­նյա­կի ար­տա­հան­ման շու­կա­նե­րն են: Ընդ­հա­նուր առ­մա­մբ Հայաս­տա­նից ար­տա­հան­վում է մո­տա­վո­րա­պես 160 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժո­ղու­թյա­մբ կո­նյակ: Ռու­սաս­տա­նում կո­նյա­կի ներ­մուծ­ման շու­կան 409 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար է: Ֆի­զի­կա­կան ծա­վալ­նե­րի ա­ռու­մով, Հայաս­տա­նը ա­մե­նա­մեծ կո­նյակ ներ­մու­ծո­ղն է Ռու­սաս­տա­նում: Ռու­սա­կան շու­կա է մա­տա­կա­րար­վում 34 հա­զար տոն­նա հայաս­տա­նյան կո­նյակ, երկ­րո­րդ տե­ղում է ֆրան­սի­ա­կան կո­նյա­կը` մի­նչև 21 հա­զար տոն­ նա: Սա­կայն կո­նյակ ներ­մու­ծող եր­կու ար­տա­սահ­մա­նյան մա­տա­կա­րար­նե­ րը հան­դես են գա­լիս շու­կայի բա­ցար­ձա­կա­պես տար­բեր սեգ­մե­նտ­նե­րում: 27 Ֆրան­սի­ան դիր­քա­վոր­ված է բա­րձ­րար­ժեք սեգ­մեն­տում (վա­ճառ­քի մի­ջին գի­նը մեկ կի­լոգ­րա­մի հա­մար 10 ԱՄՆ դո­լար է), մի­նչ­դեռ Հայաս­տա­նը իր ար­տադ­րան­քի մեծ մա­սը վա­ճա­ռում է շու­կայի մի­ջին ար­ժեք ու­նե­ցող սեգ­ մեն­տում (վա­ճառ­քի մի­ջին գի­նը մեկ կի­լոգ­րա­մի հա­մար 4 ԱՄՆ դո­լար է): Ռու­սաս­տա­նի շու­կայի լրա­ցու­ցիչ ընդ­լայ­նու­մը հնա­րա­վոր է 2 հիմ­նա­կան ճա­կատ­նե­րում. − Օգ­տա­գոր­ծել և ընդ­լայն­վել բա­րձ­րար­ժեք կո­նյա­կի սեգ­մեն­տում և մրցակ­ցել ֆրան­սի­ա­կան կո­նյա­կի` 214 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժո­ղու­ թյա­մբ շու­կայի ծա­վա­լի հետ: − Ար­ձա­գան­քել վա­ճառ­քի դի­վեր­սի­ֆի­կաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րին և ընդ­լայն­վել ԵՏՄ ան­դամ չհան­դի­սա­ցող մա­տա­կա­րար­նե­րի ա­վե­լի ցած­րար­ժեք սեգ­մեն­տում: 2014 թվա­կա­նի դրու­թյա­մբ, Ուկ­րաի­նան, Վրաս­տա­նը, Ադր­բե­ջա­նը և Ուզ­բե­կս­տա­նը Ռու­սաս­տա­նին մա­տա­կա­ րա­րել են 17 հա­զար տոն­նա կո­նյակ, ո­րի վա­ճառ­քի գի­նը կազ­մել է 54 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ին­չը հան­դի­սա­նում է Ռու­սաս­տան ներ­մուծ­վող կո­նյա­կի 13%-ը: Հայաս­տա­նից ներ­մուծ­վող կո­նյա­կի գնի հետ հա­մե­ մա­տած, հի­շյալ երկր­նե­րից ներ­մուծ­վող կո­նյա­կի մի­ջին գի­նը ցա­ծր է 20%-ով4: Ներ­կայումս, ԵՏՄ ան­դա­մակ­ցու­թյու­նը կա­րող է հան­գեց­ նել ռու­սա­կան շու­կայում հայաս­տա­նյան կո­նյա­կի ա­վե­լի բա­րձր գնի մրցակ­ցու­թյան: Նման դեպ­քում, Հայաս­տա­նը կա­րող է մր­ցակ­ցել նաև շու­կայի ա­վե­լի ցած­րար­ժեք սեգ­մեն­տում և դի­տար­կել շու­կայում ա­վե­լի մեծ մաս­նա­բա­ժին ու­նե­նա­լու տար­բե­րա­կը: Ղա­զա­խս­տա­նի և Ղրղզս­տա­նի հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րից կո­նյա­կի ներ­ մուծ­ման շու­կան գտն­վում է կայաց­ման փու­լում: Եր­կու հան­րա­պե­տու­թյուն­ նե­րը մի­ա­սին ներ­մու­ծում են ըն­դա­մե­նը 4 հա­զար տոն­նա կո­նյակ` 18 մի­լի­ ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժե­ղու­թյա­մբ: Ի լրումն, այս շու­կա­նե­րում Հայաս­տա­նի 4 Որպես 1 կգ ներմուծման վաճառքի գին ընդունվել է միջին գների ցուցանիշը:  կո­նյա­կը ա­վե­լի քիչ մր­ցակ­ցային է` փո­խա­դր­ման բա­րձր գնե­րի պատ­ճա­ ռով: Ղա­զա­խս­տա­նի կո­նյա­կի ներ­մուծ­ման շու­կայում Հայաս­տա­նը մր­ցակ­ ցում է Վրաս­տա­նի և Մոլ­դո­վայի հետ: Վեր­ջին եր­կու երկր­նե­րից մա­տա­կա­ րար­ված կո­նյա­կի մի­ջին գի­նը 1 կգ հա­մար կազ­մում է 2.8-3.1 ԱՄՆ դո­լար, իսկ Հայաս­տա­նից ներ­մուծ­ված կո­նյա­կի 1 կգ ար­ժե 5.5 ԱՄՆ դո­լար: Ե­վս 33 մի­լի­ոն տոն­նա կո­նյա­կի ար­տա­հան­ման շու­կա կա Բե­լա­ռու­սում: Այդ շու­կայի կե­սը մա­տա­կա­րա­րում է Մոլ­դո­վան` 1 կգ 5 ԱՄՆ դո­լա­րով, մի­ նչ­դեռ Հայաս­տա­նի կո­նյա­կը նույն շու­կայում ար­ժե 9 ԱՄՆ դո­լար/կգ: Այս­պի­սով, ԵՏՄ մյուս 3 երկր­նե­րը (բա­ցի Ռու­սաս­տա­նից) ներ­կայաց­ ված են հե­նց մո­տա­վո­րա­պես 50 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժե­ղու­թյա­մբ կոն­ յա­կի ներ­մուծ­ման շու­կա­նե­րում: Հայաս­տա­նի հա­մար սա ընդ­լայն­ման 28 նշա­նա­կա­լից հնա­րա­վո­րու­թյուն չէ` հաշ­վի առ­նե­լով այն, որ Հայաս­տա­նի ար­տադ­րան­քը չու­նի գնային մր­ցու­նա­կու­թյուն հի­շյալ երկր­նե­րում: Փո­ խա­րե­նը, Հայաս­տա­նը այդ շու­կա­ներ կա­րող է ար­տա­հա­նել ա­ռա­նց փա­ թե­թա­վոր­մա­մբ կո­նյակ, ո­րը կշ­շա­լ ց­վի տե­ղում: Գի­նու ար­տա­հան­ման շու­կայում ի­րա­վի­ճա­կը կո­նյա­կի շու­կայի նկա­ րա­գր­ված պատ­կե­րի ճի­շտ հա­կա­ռա­կն է: ԵՏՄ երկր­ներ գի­նու ար­տա­ հա­նու­մը հս­կայա­կան է և կազ­մում է մո­տա­վո­րա­պես 1.3 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար և 726 հա­զար տոն­նա (Ռու­սաս­տա­նի բա­ժի­նը դրա­նում 90% է): 2014 թվա­կա­նի դրու­թյա­մբ, Հայաս­տա­նը ար­տա­հա­նել է 3.7 հա­զար տոն­նա գի­ նի, ո­րի վա­ճառ­քի գի­նը կազ­մել է 6.3 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար: Ո­գե­լից խմիչ­քի ընդ­հա­նուր շու­կայում նի­շային սեգ­մե­նտ ու­նեն մրգային գի­նի­նե­րը: Հայաս­տա­նի ար­տա­հա­նում­նե­րը այս կա­տե­գո­րի­ այում գրե­թե հա­վա­սար են գի­նու ար­տա­հա­նում­նե­րին, և 2014 թվա­կա­նին դրանք կազ­մել են 3.9 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար: Տար­բեր մր­գային գի­նի­նե­րի (խա­ղո­ղից բա­ցի) ԵՏՄ ար­տա­հա­նում­նե­րը կազ­մում են 84 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար: Այս սեգ­մեն­տի ա­մե­նա­խո­շոր ար­տա­հա­նող­նե­րը Լիտ­վան, Մոլ­դո­ վան և Ի­տա­լի­ան են: Ռու­սաս­տա­նը նույն­պես մր­գային գի­նի­նե­րի խո­շոր ար­տադ­րող և ար­տա­հա­նող է: Ո­գե­լից խմիչ­քի ար­տա­հան­ման շու­կա­ներ, մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար, 2014թ.­ Ար­տա­հան­ման կա­ռուց­ված­քը ըստ գոր­ծըն­կեր­նե­րի, %, 2014թ.

Ռու­սաս­տան Ղա­զա­խս­տան Բե­լա­ռուս Ղրղզս­տան

Կո­նյա­կի ընդ­հա­ 408.7 16.4 33.1 1.7 նուր ար­տա­հա­նում Ֆ­րան­սի­ա 52% 33% 0% 24%  Հայաս­տան 32% 11% 20% 10%

Վ­րաս­տան 5% 30% 11% 0%

Մոլ­դո­վա 0.4% 17% 47% 9%

Ուզ­բե­կս­տան 1.2% 0% 0% 49%

Այլ երկր­ներ 10% 9% 23% 8%

Գի­նու ընդ­հա­նուր 1,143 55.7 65.3 4.4 ար­տա­հա­նում Ի­տա­լի­ա 29% 18% 1% 13% 29

Ֆ­րան­սի­ա 21% 14% 1% 11%

Վ­րաս­տան 14% 31% 11% 10%

Հայաս­տան 0.41% 0.02% 0.49% 0%

Մոլ­դո­վա 1% 26% 51% 37%

Լատ­վ ի­ա 0% 0% 15% 0%

Այլ երկր­ներ 34% 11% 21% 42%

Մր­գային գի­նի­նե­րի 78.5 3.1 2.1 0.1 ընդ­հա­նուր ար­տա­ հա­նում­ներ Լիտ­վա 55% 0% 15% 0%

Ի­տա­լի­ա 19% 1% 0% 0%

Հայաս­տան 2% 5% 0% 0%

Մոլ­դո­վա 0% 78% 19% 34%

Ռու­սաս­տան 0% 12% 25% 51%

Էս­տո­նի­ա 0% 0% 29% 0%

Այլ երկր­ներ 24% 4% 26% 15%

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր  Ա­դա­մա­նդ Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման մեկ այլ նշա­նա­կա­լից մա­սե­րից է ա­դա­ման­դը: Այն չի հաշ­վա­րկ­վում երկ­րի ռե­սուր­սա­հեն ար­տա­հան­ման մեջ, քա­նի որ ա­դա­ման­դի հում­քը չի ստաց­վում Հայաս­տա­նի սե­փա­կան բնա­կան պա­շար­ նե­րից: Հայաս­տա­նը ներ­մու­ծում է ալ­մա­ստ և մաս­նա­գի­տաց­վել է մի­ջին չա­ փի ա­դա­մա­նդ մշա­կե­լու աշ­խա­տա­նք­նե­րում: Հայաս­տա­նում ա­դա­ման­դա­ գոր­ծու­թյան ո­լոր­տը առ­կա էր դե­ռևս Խո­րհր­դային Մի­ու­թյան ժա­մա­նակ, երբ Հայաս­տա­նը հան­դի­սա­նում էր ալ­մաս­տի մշակ­ման ա­մե­նա­խո­շոր կենտ­ րոն­նե­րից մե­կը: Եր­կի­րը ու­նի մշակ­ման զգա­լի սար­քա­վո­րում­ներ և մեծ համ­ բավ է ձե­ռք բե­րել մի­ջին չա­փի ա­դա­մա­նդ­ներ մշա­կե­լու գոր­ծում: Հայաս­տա­ նի ա­դա­ման­դա­գոր­ծու­թյան ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մու­թյան ըն­թաց­քում ո­լոր­ 30 տում աճ ար­ձա­նա­գր­վեց 2002-2003 թվա­կան­նե­րին, երբ շու­կա մտան մի քա­նի մի­ջազ­գային ըն­կե­րու­թյուն­ներ, և Հայաս­տա­նը Ռու­սաս­տա­նի հետ ստո­րագ­րեց միջ­պե­տա­կան պայ­մա­նա­գիր` ալ­մաս­տի գն­ման ու մշակ­ման շա­հա­վետ պայ­ման­նե­րի և ո­րո­շա­կի չա­փա­բաժ­նի վե­րա­բե­րյալ: Սա­կայն, Ռու­սաս­տա­նի ա­դա­ման­դա­գոր­ծու­թյան շու­կայի ա­զա­տա­կա­նաց­մա­մբ, կտրուկ նվա­զեց հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյու­նը հայաս­տա­նյան մշա­կող­նե­րի հետ:

Ադամանդի արտահանում, ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար

263.0

198.1 145.6 118.0 98.7

2000 2002 2005 2008 2014

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա

Ադամանդի արտահանման կառուցվածքը, %, 2014թ.

Ռուսաստանի Դաշնություն, Բելգիա, 36% 30% Թայլանդ, 18% Այլ, 16%

­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա  2014 թվա­կա­նին Ռու­սաս­տա­նի և Հայաս­տա­նի մի­ջև մեկ այլ միջ­ պե­տա­կան պայ­մա­նագ­րով վե­րաց­վեց 6.5% ար­տա­հան­ման դրույ­քա­չա­ փը` Ռու­սաս­տա­նից Հայաս­տան ալ­մա­ստ ներ­մու­ծե­լիս: Հաշ­վի առ­նե­լով Հայաս­տա­նի աշ­խա­տու­ժի գնային ա­ռա­վե­լու­թյու­նը` Ռու­սաս­տա­նի աշ­խա­ տու­ժի հետ հա­մե­մա­տած և ա­դա­ման­դի փո­խա­դր­ման ցա­ժր ծախ­սե­րը, տե­ղա­կան ա­դա­ման­դա­գոր­ծու­թյան ո­լոր­տը կա­րող է բա­վա­կա­նին գրա­վիչ լի­նել հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան հա­մար: Այ­դու­հան­դե­րձ, թե­պետ Հայաս­տա­ նը` Ռու­սաս­տա­նի հետ հա­մե­մա­տած, ու­նի մր­ցակ­ցային ա­ռա­վե­լու­թյուն­ ներ, սա­կայն նրա դիր­քը պա­կաս մր­ցակ­ցային է` հա­մե­մա­տած ա­դա­ման­ դի մշակ­ման և փայ­լեց­ման աշ­խար­հի ա­ռա­ջա­տար­նե­րի` Հնդ­կաս­տա­նի և Ա­սի­այի հետ: Ա­դա­ման­դա­գոր­ծու­թյան ո­լոր­տում ա­մե­նա­մեծ բա­ղադ­րի­չը 31 աշ­խա­տու­ժի ար­ժե­քն է: Մի­նչ­դեռ Հայաս­տա­նում` ա­սի­ա­կան երկր­նե­րի հետ հա­մե­մա­տած, աշ­խա­տու­ժի ար­ժե­քը, ան­շուշտ, ա­վե­լի բա­րձր է: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, Հայաս­տա­նի ա­դա­ման­դա­գոր­ծու­թյու­նը ու­նի լուրջ ա­վան­դույթ­ներ և դիր­քա­վոր­ված է մի­ջին մե­ծու­թյան ա­դա­մա­նդ­նե­րի մշակ­ման ո­լոր­տում, մի­նչ­դեռ ա­սի­ա­կան երկր­նե­րը հիմ­նա­կա­նում աշ­խա­ տում են փո­քր ա­դա­մա­նդ­նե­րի հետ: Հայաս­տա­նի ա­դա­ման­դա­գո­րծ­նե­րի աշ­խա­տան­քը ո­րակ­ված է «­գե­րա­զա­նց» պի­տա­կա­վոր­մա­մբ:

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ • Ավանդույթներ և նշանակալից • Ռուսաստանի արտադրական սարքավորումներ ադամանդագործության շուկայի ադամանդագործության ոլորտում անկայուն զարգացման միտումներ • Ռազմավարական արտահանման • Փոխարժեքը. թույլ տեղական ուղղություն Հայաստանի արժույթը կարող է խթանել ոլորտը տնտեսության համար` թեթև • Վերջին շրջանում ոլորտի քաշ (առանց զգալի փոխադրման աշխատուժի մասսայական ծախսերի) և հավելյալ արժեք արտագաղթը` Հայաստանում ստեղծող գործող մի քանի վերամշակող • Արտադրությանը կից զարգացած ընկերությունների փակման քլաստեր` ուսուցման կենտրոն, արդյունքում հետազոտական կենտրոն, փոխադրում և այլն • Սերտորեն աշխատել Ռուսաստանի` աշխարհի ամենամեծ ալմաստ արտահանողներից մեկի հետ  Ծ­խա­խոտ Ներ­կայումս զար­գա­նում է ծխա­խո­տի ար­տա­հան­ման ո­լոր­տը, որն ունե­նա­լով ա­վե­լի քան 90% մի­ջին տա­րե­կան աճ, հան­դի­սա­նում է ար­տա­ հան­վող ապ­րա­նք­նե­րի ա­մե­նաա­րագ զար­գա­ցող ո­լոր­տը Հայաս­տա­նում: Երկ­րի ծխա­խո­տի ա­մե­նա­մեծ սպա­ռո­ղը Ի­րա­քն է, և նրա­նով է պայ­մա­նա­ վոր­ված ո­լոր­տի ա­րագ ա­ճը: Ի­րա­քի մա­տա­կա­րա­րում­նե­րը հաս­տա­տուն կեր­պով ա­ճում են և, ըստ հիմ­նա­կան ար­տադ­րող­նե­րի, այդ շու­կան ու­նի հե­տա­գա ընդ­լայն­ման հս­կայա­կան պո­տեն­ցի­ալ: Ի­րա­քից բա­ցի, Հայաս­ տա­նը հա­ջո­ղու­թյա­մբ ծխա­խոտ է ներ­մու­ծում նաև Մի­ջին Ա­սի­այի այլ երկր­ներ: 2015 թվա­կա­նին մո­տա­վո­րա­պես 25 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժո­ ղու­թյա­մբ սի­գա­րետ­ներ են ար­տա­հան­վել Սի­րի­ա, Հոր­դա­նան և Ա­ՄԷ: Ի 32 լրումն, 10 մի­լի­ոն դո­լա­րի ծխա­խոտ է վա­ճառ­վել Վրաս­տա­նում, Ռու­սաս­ տա­նում և Թուրք­մե­նս­տա­նում:

Ծխախոտի արտահանում, միլիոն ԱՄՆ դոլար

115.9 69.1 41.9 8.3 16.3

2010 2011 2012 2013 2014 ­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա

Ծխախոտի արտահանման կառուցվածքը ըստ գործընկերների, %, 2014թ. Վրաստան ԱՄԷ 3.5% 2.8%

Իրաք Սիրիա Այլ 68% 16% 7% Հորդանան 2.9% ­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա

Ե­ՏՄ բո­լոր երկր­նե­րը, բա­ցա­ռու­թյա­մբ Ղրղզս­տա­նի, ու­նեն ծխա­խո­տի տե­ղա­կան մեծ ար­տադ­րու­թյուն­ներ: Սի­գա­րետ­նե­րի մեծ ար­տա­հա­նող է հան­դի­սա­նում մաս­նա­վո­րա­պես Ռու­սաս­տա­նը, ո­րի ար­տա­հա­նու­մը 2014 թվա­կա­նին հաս­տա­տուն կեր­պով ա­ճել է մի­նչև 560 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար:  Միև­նույն ժա­մա­նակ ԵՏՄ երկր­նե­րը նաև սի­գա­րետ­նե­րի մեծ նե­ րկրող­ներ են: 2014 թվա­կա­նի դրու­թյա­մբ, ԵՏՄ 4 երկր­ում (բա­ցի Հայաս­ տա­նից) ընդ­հա­նուր ներ­մու­ծ ում­նե ­րը գե ­րա­զան­ցել են 300 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լա­րը, ո­րի 30%-ը ներ­մուծ ­վել է Ռու­սաս­տան: Իսկ Ղա­զա­խս­տա­նի, Բե­լա­ռու­սի և Ղրղզս­տա­նի ներ­մուծ­ման 63%-ը մա­տա­կա­րար­վել է Ռու­ սաս­տա­նի կող­մից: Մի­նչև այժմ ռու­սա­կան շու­կայում հայաս­տա­նյան ծխա­խո­տը գնա­հատ­վում և սպառ­վում է էթ­նիկ հայե ­րի կող­մից: Քա­նի որ մր­ցակ­ցու­թյու­նը ու­ժեղ է և կան զար­գա­ցած տե ­ղա­կան ար­տադ­րու­ թ­յուն­ներ, այս ապ­րան­քի շու­կայի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե ­րը նշա­նա­կա­լ ից չեն Հայաս­տա­նի հա­մար: ԵՏՄ-ում Հայաս­տա­նը կա­րող է կե­նտ­րո­նա­ նալ ա­վե­լ ի թան­կար­ժեք բրեն­դային սի­գա­րետ­նե­րի շու­կայի վրա, ինչ­ 33 պի­սիք ար­տադ­րում է «SPS Cigaronne»-ը: Ծ­խա­խո­տի ար­տա­հա­նու­մը հա­տուկ ռազ­մա­վա­րա­կան նշա­նա­կու­ թյուն ու­նի Հայաս­տա­նի հա­մար` հաշ­վ ի առ­նե­լով դրա թե­թև քա­շը և ապ­րան­քի ստեղ­ծ ած հա­վե­լ յալ ար­ժե ­քը: ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ

• Արտահանման ռազմավարական • Շատ զարգացած տեղական ուղղություն Հայաստանի արտադրություն ԵՏՄ շուկաներում տնտեսության համար` թեթև • Ուժեղ մրցակցություն` թե´ քաշով (առանց փոխադրման տեղական (ԵՏՄ-ի ներսում) և թե´ զգալի ծախսերի) և հավելյալ միջազգային մակարդակներում արժեք ստեղծող

• Էթնիկական շուկաներում ընդլայնվելու հնարավորություն

• Շքեղության բրենդի սեգմենտ

­Սար­քա­վո­րում­ներ, ճար­տա­րա­գի­տա­կան ար­տադ­րա­նք

Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման մեջ ա­մե­նան­շա­նա­կա­լ ի­ցը ճար­տա­րա­ գի­տա­կան ար­տադ­րան­քի քլաս­տե ­րն է, սա­կայն այն նաև ա­մե­նաան­ կայունն է` ար­տա­հան­ման դի­նա­մի­կայի ա­ռու­մով: Մի­նչ այժմ այն կախ­ ված էր հա­մա­գոր­ծ ակ­ցու­թյան ա­ռան­ձին հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե ­րից, ինչ­ պի­սիք են ինք­նա­թիռ­նե ­րի ա­ռան­ձին մա­սե ­րի ար­տա­հա­նու­մը. 2011-2013 թվա­կան­նե ­րի ըն­թաց­քում Հայաս­տա­նից ար­տա­հան­վել է այս կա­տե­ գո­րի­այի ար­տադ­րա­նք ա­վե ­լ ի քան 90 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժ ո­ղու­ թյամբ, ո­րը 2014 թվա­կա­նին նվա­զեց մի­նչև 2 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար:  Ներ­կայումս այս կլաս­տե ­րի ա­մե­նա­մեծ ար­տա­հա­նու­մը ժա­մա­ցույց­ նե­րը և դրա­նց մա­սե­րն են (36%), նե­րա­ռյալ ժա­մա­ցույց­նե­րի կոր­պուս­ նե ­րը, ո­րո­նք ա­վե­լ ի շատ ոս­կեր­չա­կան ապ­րա­նք են: Հայաս­տա­նում ժա­մա­գոր­ծ ու­թյան ո­լոր­տը հաս­տա­տուն և նշա­նա­կա­լ ից աճ է գրան­ ցել` երկ­րում օ­տա­րե­րկ­րյա ժա­մա­գոր­ծ ա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի (շատ դեպ­քե ­րում դրա­նց սե ­փա­կա­նա­տե ­րե ­րը հայ­կա­կան ար­մատ­ներ ու­նեն) գոր­ծ ու­նե ­ու­թյու­նից հե ­տո: Ա­ճող ո­լոր­տը Հայաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թյա­ նը դր­դեց այն ընդ­գր­կել ա­մե­նա­գե ­րա­կա տն­տե ­սա­կան ո­լո­րտ­նե ­րում և 2013 թվա­կա­նին մշա­կել ռազ­մա­վա­րու­թյուն` ո­լոր­տի զար­գաց­ման հա­ մար: Այս պա­հի դրու­թյա­մբ, ար­տա­հա­նում­նե ­րը հիմ­նա­կա­նում հի­մնված են սփյուռ­քի շու­կա­նե ­րի վրա, սա­կայն հայաս­տա­նյան ժա­մա­ցույց­նե ­րի 34 մատ­չե­լ ի գնե­րի և լավ ո­րա­կի շնոր­հիվ, հե­ռան­կար­նե­րը դրա­կան են նաև ԵՏՄ-ի այլ, սփյուռ­քի հետ կապ չու­նե­ցող շու­կա­նե­րում:

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ

• Ժամագործության ոլորտի • Ոլորտի դինամիկան անկայուն ընդլայնման հնարավորություն- է և չկան վաճառքի հաստատուն ները` կապված ոսկերչության միտումներ ոլորտի հետ

• Ժամագործության ոլորտի ընդլայնման հնարավորություն- ները` որպես օտարերկրյա ժամագործական ընկերությունների մասնաճյուղեր

• Սփյուռքի շուկաներ

• Զարգացնել մատչելի գների և լավ որակի վրա հիմնված նոր շուկաներ

­Ա ր­տ ա­հան­մ ան այլ հիմ­նա­կ ան ո­լո­րտ­ներ

Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման պո­րտ­ֆե ­լում նշա­նա­կա­լ ից բա­ժին­ ներ ու­նե­ցող այլ ո­լո­րտ­նե ­րից են մա­նա­ծ ա­գ որ­ծ ու­թյու­նը, ձկան և ծո­ վամթեր­քի, բան­ջա­րե ­ղե­նի, ոս­կեր­չա­կան ապ­րա­նք­նե ­րի ար­տադ­րու­ թյու­նը, ինչ­պես նաև քա­րից, գիպ­սից, ա­պա­կուց պատ­րա­ստ­ված ար­ տադ­րան­քը և այլն: Այս կլաս­տեր­նե ­րը մի­ա­սին կազ­մում են Հայաս­ տա­նի ար­տա­հան­ման 10%-ը և հետ­և ո­ղա­կա­նո­րեն ա­ճ ել են 2010-2014 թվա­կան­նե ­րի ըն­թ աց­քում` տա­րե­կան մի­ջի­նում 30%-ով:  Արտահանման այլ գերիշխող ոլորտների դինամիկան, միլիոն ԱՄՆ դոլար 180 Ոսկերչություն ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար

160 140 Քարի, գիպսի, ապակե 120 ապրանքներ 100 Ձուկ և ծովամթերք 80 60 40 Բանջարեղեն 20 - Տեքստիլ 2010 2011 2012 2013 2014 ­ Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի 35 հաշ­վա­րկ­ներ­

Ա­ռևտ­րային հիմ­նա­կան գոր­ծըն­կեր­նե­րը` ըստ ընտր­ված ապ­րան­քա­ տե­սակ­նե­րի, Ռու­սաս­տա­նը, Ի­տա­լի­ան, Վրաս­տա­նը և Գեր­մա­նի­ան են:

Այլ հիմնական արտահանումների կառուցվածքը, %, 2014թ. Ռուսաստանի Դաշնություն Իտալիա Վրաստան Գերմանիա Այլ 40% 22% 10% 8% 19%

­ Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր

­ այաս­տա­նի մա­նա­ծա­գոր­ծա­կան ար­տադ­րան­քը վա­ճառ­վում է հիմ­ Հ նա­կա­նում եվ­րո­պա­կան երկր­նե­րում` Ի­տա­լի­ա, Գեր­մա­նի­ա և Ֆրան­ սի­ա, քա­նի որ տե­ղա­կան մա­նա­ծա­գոր­ծա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը հիմ­նա­ կա­նում աշ­խա­տում են եվ­րո­պա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի հետ նա­խա­պես ստո­րա­գր­ված մե­ծա­ծա­վալ պայ­մա­նգ­րե­րով: Գյու­ղա­տն­տե­սա­կան ապ­րա­նք­նե­րի ար­տա­հան­ման ա­ռյու­ծի բա­ժի­նը գնում է Ռու­սաս­տան, մաս­նա­վո­րա­պես` ձուկ և բան­ջա­րե­ղեն: Շի­նա­րա­րա­կան նյու­թե­րի կլաս­տե­րը (գիպ­սից և քա­րից ի­րեր) ու­նի զար­ գաց­ման բա­վա­կա­նին դրա­կան հե­ռան­կար: Սա­կայն, ապ­րա­նք­նե­րի ծա­նր քա­շով պայ­մա­նա­վոր­ված, մի­նչ այժմ այս շու­կայում հիմ­նա­կան առևտրային գոր­ծըն­կե­րը Վրաս­տա­նն է` Հայաս­տա­նի ա­մե­նա­մոտ հար­ևա­նը: Իր  ար­տա­հա­նու­մը ընդ­լայ­նե­լու հա­մար Հայաս­տա­նին ան­հրա­ժե­շտ է նե­ րդրում­ներ կա­տա­րել թե­թև քաշ ու­նե­ցող շի­նա­րա­րա­կան նյու­թե­րում:

3.2.2. Հա­մե ­մա­տա­կան մր­ցակ­ցային ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­ներ

Ա­ռա­ջին ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զո­նի հա­ջո­րդ թի­րա­խային խմ­բում ար­տա­հան­ման հա­մար հա­մե­մա­տա­կան մր­ցակ­ցային ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ ու­նե­ցող (Հ­ՄԱ) քլաս­տեր­նե­րն են: ՀՄԱ-ն, կամ այլ կե­րպ ա­սած Բա­լա­ սայի ին­դեք­սը5 ցույց է տա­լիս, թե որ­քա­նով է որ­ևէ մեկ եր­կիր մաս­նա­գի­ տա­ցել որ­ևէ կո­նկ­րետ ապ­րան­քի/ք­լաս­տե­րի վա­ճառ­քի հար­ցում: 36 Հ­ՄԱ տե­սան­կ յու­նից որ­ևէ եր­կիր հա­մար­վում է մաս­նա­գի­տաց­ված որևէ ապ­րան­քի ար­տա­հն­ման հար­ցում, ե­թե այդ ապ­րան­քի ար­տա­հան­ ման մաս­նա­բա­ժի­նը ա­վե­լի բա­րձր է տվյալ երկ­րի ար­տա­հան­ման կա­ ռուց­ված­քում, քան միև­նույն ապ­րան­քի հա­մաշ­խար­հային ար­տա­հան­ման մաս­նա­բա­ժի­նը ընդ­հա­նուր հա­մաշ­խար­հային ար­տա­հան­ման մեջ: Որ­ևէ եր­կիր ու­նի հա­մե­մա­տա­կան ա­ռա­վե­լու­թյուն այն ապ­րա­նք­նե­րի ար­տա­ հան­ման հա­մար, ո­րո­նց ՀՄԱ ցու­ցա­նի­շը 1-ից բա­րձր է: Ե­թե մի կո­ղմ դնե­նք նախ­կի­նում քն­նա­րկ­ված ո­լո­րտ­նե­րը, ա­պա զո­վա­ ցու­ցիչ ջրե­րը և պա­հա­ծոյաց­ված մր­գե­րը և բան­ջա­րե­ղե­նը այն ո­լո­րտ­նե­րն են, ո­րո­նք մեծ հե­տա­քրք­րու­թյուն են ներ­կայաց­նում Հայաս­տա­նի ՀՄԱ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­նե­րում 2014 թվա­կա­նին:

Հարաբերական մրցակցային առավելություն ունեցող ոլորտներ*, 2014թ. Ծխախոտ Ոգելից խﬕչք Ադամանդ Զովացուցիչ ջրեր Պահածոյացված պտուղ և բանջարեղեն Ձուկ և ծովամթերք Հիﬓային ﬔտաղներ

Ծաղիկներ Հանքանյութներ Պանիր Ոսկերչական զարդեր Քարի, գիպսի, ապակե իրեր Սուրճ, թեյ 0 5 10 15 20 25 30 35 ­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր *Ո­լո­րտ­ներ, որ­տեղ ՀՄԱ ին­դեք­սը մեծ է 1-ից: 5 Balassa, Bela; Marcus Noland (1989).  Այս ո­լո­րտ­նե­րի ար­տա­հա­նու­մը մի­ա­սին կազ­մում է 33 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար: Դրա­նք ա­մե­նա­դի­նա­միկ ա­ճող ո­լո­րտ­նե­րն են, ո­րո­նց տա­րե­կան ա­ճի տեմ­պը 2010-2014 թվա­կան­նե­րին կազ­մել է 20%:

ՀՄԱ ունեցող ոլորտների արտահանման դինամիկա, միլիոն ԱՄՆ դոլար 40 Միլիոն ԱՄՆ դոլար

35

30

25 Զովացուցիչ ջրեր 37 20 Պահածոյացված պտուղ և 15 բանջարեղեն 10

5

- 2010 2011 2012 2013 2014

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա

Հա­կա­ռակ տպա­վո­րիչ ա­ճի տեմ­պե­րի, այս ո­լո­րտ­նե­րը չեն ա­ռա­նձ­ նա­նում բա­րձր մր­ցու­նա­կու­թյա­մբ: Ներ­կայումս հիմ­նա­կան շու­կա­նե­րը Ռու­սա­տա­նի (79%) և ԱՄՆ-ի (6%). հայ­կա­կան ար­մատ­ներ ու­նե­ցող հա­ յերն են: Պա­հա­ծոյաց­ված պտուղ-բան­ջա­րե­ղե­նի ո­լոր­տը մե­ծա­մաս­մաբ հի­մն­ված է ձեռ­քի աշ­խա­տան­քի վրա, և չկան ար­դի­ա­կան ավ­տո­մա­տաց­ ված ար­տադրութ­յան սար­քա­վո­րում­ներ: Վեր­ջի­նիս բա­ցա­կայու­թյու­նը սահ­մա­նա­փա­կում է ար­տադ­րա­կան կա­րո­ղու­թյուն­նե­րը, բա­րձ­րաց­նում է ար­տադրա­կան ծախ­սե­րը և սահ­մա­նա­փա­կում է ո­րա­կի մի­ջազ­գային հա­ վաս­տա­գր­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը:

3.2.3. Ար­տա­հան­ման բա­րձր աճ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­ներ

Ար­տա­հան­ման մեծ աճ ու­նե­ցող քլաս­տեր­նե ­րը այն ռազ­մա­վա­րա­ կան ուղ­ղու­թյուն­նե ­րն են, ո­րո­նք շատ գրա­վ իչ են նե ­րդ­րում­նե ­րի համար: Նույ­նի­սկ ե ­թե այդ ո­լո­րտ­նե ­րը գե ­րիշ­խող դի­րք չու­նեն ար­տա­հան­ման ըն­թա­ցիկ պո­րտ­ֆե­լում, այ­դու­հան­դե­րձ դրա­նք բռ­նել են տպա­վո­րիչ զար­գաց­ման ու­ղ ին, ին­չը մատ­նա­նա­շում է ան­հրա­ժե­շտ տա­րած­քի և  շու­կայա­կան գոր­ծ ոն­նե­րի առ­կայու­թյան մա­սին, ո­րոն­ցից կա­րե­լ ի է օգտ­վել հե ­տա­գայում: Կր­կին, ե­թե մի կո­ղմ դնե­նք ար­դեն իսկ քն­նա­րկ­ված ո­լո­րտ­նե­րը, ա­պա ար­դյու­նա­վե­տու­թյան լավ աճ ու­նե­ցող ո­լո­րտ­նե­րի թվում կա­րե­լի է ա­ռա­նձ­ նաց­նել ծա­ղիկ­նե­րի ա­ճեց­ման, կաթ­նամ­թեր­քի և պան­րի քլաս­տեր­նե­րը:

Ոլորտներ, որոնց միջին տարեկան աճը* գերազանցում է 25%- ը , 2010 -2014թթ.

Ծաղիկներ Ծխախոտ 38 Կաթնամթերք, մեղր, այլ Տեքստիլ Կենդանիներ, ﬕս և կենդանական… Ձուկ և ծովամթերք

Պանիր Բանջարեղեն Կակաո

0% 50% 100% 150% 200% 250% 300% 350% ­ Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր *­Հա­մա­կց­ված տա­րե­կան ա­ճի տե­մպ

­ աթ­նամ­թե­րք ու պա­նիր, ծա­ղիկ­ներ Կ Եր­կու ո­լո­րտ­նե ­րն էլ ու­նեն ար­տա­հան­ման ա­ճ ի փո­քր, բայց հաս­ տա­տուն ծա­վալ­ներ: Կաթ­նամ­թ եր­քի ու պան­րի 99%-ը ար­տա­հան­վում է Ռու­սաս­տան: Հայաս­տա­նյան պա­նի­րը ու­նի բա­վա­կա­նին կայուն շու­կա Ռու­սաս­տա­նում: Այ­դ ու­հան­դ ե ­րձ, պան­րի շու­կայի ա­րագ ըն­ դար­ձակ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե ­րը բա­վա­կա­նին սահ­մա­նա­փակ են, քա­նի որ տե ­ղա­կան մա­տա­կա­րա­րու­մը չա­փա­զա­նց մաս­նատ­ված ու ոչ հետ­և ո­ղա­կան է: Ծա­ղ իկ­նե­րի ա­ճող ար­տա­հա­նու­մը մատ­նան­շում է գրա­վ իչ հե­ռա­ նկար­ներ ոչ մի­այն այդ կո­նկ­րետ ապ­րան­քի շու­կայում, այլ ընդ­հա­նուր առ­մա­մբ նաև ջեր­մոց­նե ­րի ապ­րա­նք­նե ­րի հա­մար: Ներ­կայումս ծա­ղ իկ­ նե ­րի ար­տա­հան­ման շու­կա­նե ­րը Ռու­սաս­տա­նը (74%), Վրաս­տա­նը և Բելա­ռուսն են:  Կաթնամթերքի, պանրի և ծաղիկների արտահանման դինամիկա, միլիոն ԱՄՆ դոլար 12 Միլիոն

10

8 Ծաղիկներ 6 Կաթնամթերք, մեղր, այլ

4 Պանիր

2

- 2010 2011 2012 2013 2014 ­ 39

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա­

3.3. Ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն 2 3.3.1. Ներ­մուծ­ման փո­խա­րի­նում Ներ­դիր. առևտ­րի ստե­ղծ­ման և առևտ­րի շր­ջա­նց­ման է­ֆե­կտ­նե­րը մաք­սային մի­ու­թյու­նում

Ա­զատ առևտ­րի մի­ջա­վայ­րում երկր­նե­րն առև­տուր են ի­րա­կա­նաց­ նում այն գոր­ծըն­կեր­նե­րի հետ, ո­րո­նք տրա­մադ­րում են ա­մե­նա­մր­ցու­նակ ապ­րա­նք­նե­րը: Նման դեպ­քում մր­ցակ­ցու­թյու­նը հի­մն­ված է շու­կայա­կան գոր­ծոն­նե­րի վրա` ապ­րա­նք­նե­րի և ծա­ռայու­թյուն­նե­րի մա­տուց­ման հա­ մե­մա­տա­կան ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րի: Հա­մաշ­խար­հային շու­կայում երկր­նե­ րը մաս­նա­գի­տա­նում են այն ապ­րա­նք­նե­րի ար­տա­հան­ման մեջ, ո­րո­նք նրա­նք ար­տադ­րում են ա­վե­լի բա­րձր ար­դյու­նա­վե­տու­թյա­մբ և, հետ­ևա­ բար, ա­վե­լի ցա­ծր գնե­րով: Ներ­մու­ծող երկր­նե­րն, ան­շուշտ, նա­խը­նտ­րում են ներ­մու­ծել ա­վե­լի է­ժան մա­տա­կա­րար­նե­րից, ո­րո­նք օգ­տա­գոր­ծում են ի­րենց ար­տադ­րու­թյան ծախ­սային ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը` մի­ջազ­գային շու­ կա­նե­րում դառ­նա­լով ա­ռա­ջա­տար մր­ցակ­ցային գնա­գոյաց­ման մի­ջո­ցով: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, երբ ստե­ղծ­վում են մաք­սային մի­ու­թյուն­ներ, ա­պա դրան­ցում առևտ­րային հոս­քե­րը և դրա­նց ուղ­ղու­թյուն­նե­րը ա­ռաջ­նո­րդ­ վում են նաև ոչ շու­կայա­կան գոր­ծոն­նե­րով, ինչ­պի­սիք են, տար­բեր մաք­ սա­տուր­քե­րը ան­դամ և ոչ ան­դամ երկր­նե­րի հա­մար: Ա­զատ առևտ­րի գո­ տում երկր­նե­րը մր­ցու­նա­կու­թյուն են ձե­ռք բե­րում շնոր­հիվ ի­րե­նց ա­վե­լի ցա­ծր (կամ զրոյա­կան) դրույ­քա­չա­փե­րի: Իսկ այն երկր­նե­րի ապ­րա­նք­նե­ րը, ո­րո­նք ի սկզ­բա­նե ծախ­սար­դյու­նա­վետ է­ին, դառ­նում են ա­վե­լի թա­նկ`  ա­վե­լի բա­րձր դրույ­քա­չա­փե­րի պատ­ճա­ռով: Այս­պի­սով, ոչ ար­դյու­նա­վետ ար­տադ­րող­նե­րը դառ­նում են պա­շտ­պան­ված և ա­ռա­վե­լու­թյուն են ստա­ նում ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ­նե­րի նկատ­մա­մբ` ի­րե­նց մաք­սային մի­ու­թյան կա­նո­նա­կար­գե­րի մի­ջո­ցով: Ջ. Վայ­նե­րը6 եր­կու հնա­րա­վոր է­ֆե­կտ­ներ է տար­բե­րա­կում մաք­սային միութ­յուն ստեղ­ծե­լու և խա­ղի կա­նոն­նե­րը փո­խե­լու ար­դյուն­քում: Առևտրի ստեղծ­ման է­ֆեկ­տը ա­ռա­ջա­նում է, երբ ան­դամ երկր­նե­րում ա­զատ առևտու­րը և սա­կագ­նե­րի վե­րա­ցու­մը հան­գեց­նում է մաք­սային մի­ու­թյու­ նում ար­տա­դրված ապ­րա­նք­նե­րի ար­տադ­րա­կան ծախ­սե­րի նվա­զեց­ման և գնե­րի ի­ջեց­ման: Դրա ար­դյուն­քում բա­րձ­րա­նա­լու է պա­հան­ջար­կը այդ ապ­րա­նք­նե­րի նկատ­մա­մբ ընդ­հա­նուր առ­մա­մբ, և ա­ռա­ջա­նե­լու է լրա­ցու­ 40 ցիչ ստե­ղծ­ված առև­տուր: Ա­ռևտ­րի շր­ջա­նց­ման է­ֆեկ­տը չի մե­ծաց­նում ապ­րա­նք­նե­րի սպա­ռու­մը: Այն պար­զա­պես վե­րա­բաշ­խում է գոյու­թյուն ու­նե­ցող շու­կայա­կան մաս­ նա­բա­ժին­նե­րը և փո­խում է ներ­մուծ­ման կա­ռուց­ված­քը ի շահ մաք­սային մի­ու­թյան ան­դամ­նե­րի, ո­րո­նք ձե­ռք են բե­րում գնային մր­ցու­նա­կու­թյուն սա­կագ­նե­րի շնոր­հիվ` ոչ ան­դամ երկր­նե­րի հետ հա­մե­մա­տած:­ Ե­ՏՄ-ում առևտ­րի ստե­ղծ­ման է­ֆե­կտ­նե­րի հե­ռան­կար­նե­րը Հայաս­ տա­նի հա­մար ա­ռայժմ խի­ստ մշու­շոտ են: Հաշ­վի առ­նե­լով առ­կա տն­տե­ սա­կան մի­տում­նե­րը, ճգ­նա­ժա­մի շա­րու­նա­կա­կան և ամ­րա­պնդ­վող նշան­ նե­րը, մեծ հույ­սեր չկան, որ կա­վե­լա­նա սպա­ռու­մը և նկա­տե­լի կլի­նեն առևտ­րի ստե­ղծ­ման է­ֆե­կտ­ներ ԵՏՄ-ում: Միև­նույն ժա­մա­նակ, հնա­րա­վոր առևտ­րի շր­ջա­նց­ման է­ֆե­կտ­նե­րը բա­վա­կա­նին շո­շա­փե­լի են Հայաս­տա­նի հա­մար: ԵՏՄ կա­նո­նա­կար­գե­րով կի­րառ­վող առևտ­րի քա­ղա­քա­կա­նու­թյունն բա­վա­կա­նին ոչ ա­զա­տա­կան է: Սա նշա­նա­կում է, որ ոչ ԵՏՄ երկր­նե­րից ներ­մու­ծում­նե­րը շատ թա­նկ են կամ կդառ­նան շատ թա­նկ` լայն հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ ա­ռա­ջաց­նե­լով ներ­մուծ­ման փո­խա­րին­ման հա­մար: Տե­ղա­կան ար­տադ­րող­նե­րը պե­տք է ի­րե­նց ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­նեն ի­րե­նց ար­տադ­րա­կան հզո­րու­թյուն­նե­րին` ներ­ մուծ­ման փո­խա­րին­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը եր­կու ուղ­ղու­թյուն­նե­րում դի­տար­կե­լու հա­մար. − Փո­խա­րի­նել ոչ ԵՏՄ երկր­նե­րից ներ­մու­ծում­նե­րը Հայաս­տա­նի համար, − ­Փո­խա­րի­նել ոչ ԵՏՄ երկր­նե­րից ներ­մու­ծում­նե­րը ԵՏՄ այլ ան­դամ­ նե­րի` Ռու­սաս­տա­նի, Ղա­զա­խս­տա­նի, Բե­լա­ռու­սի և Ղրղզս­տա­նի համար: 6 Մաքսային միության հիմնախնդիրը, 1950թ:.  Հա­րկ է խնամ­քով կա­տա­րել ներ­մուծ­ման փո­խա­րին­ման հնա­րա­վո­ րու­թյուն­նե­րի գնա­հա­տու­մը, քա­նի որ շատ դեպ­քե­րում ներ­մուծ­ման մաք­ սադրույք­նե­րի ա­ճը կա­նդ­րա­դառ­նա նաև ներ­քին ար­տադ­րու­թյա­նը՝ տե­ղա­ կան ար­տադ­րող­նե­րի հա­մար ան­հնա­րին դա­րձ­նե­լով ծախ­սային ա­ռա­վե­լու­ թյուն­ներ ձե­ռք բե­րե­լը` ներ­մու­ծող­նե­րի հետ հա­մե­մա­տած:

Ներ­մուծ­ման փո­խա­րի­նում Հայաս­տա­նում

Ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թյա­մբ ներ­մուծ­ման փո­խա­րին­ման է­ֆե­կտ կլի­ նի այն ապ­րա­նք­նե­րի հա­մար, ո­րո­նք. − Ու­նեն ներ­մուծ­ման մեծ բա­ժին երկ­րի ներ­մուծ­ման կա­ռուց­ված­քում 41 − Ներ­մուծ­վում են հիմ­նա­կա­նում ԵՏՄ երկր­նե­րից − Այն ապ­րա­նք­նե­րն են, ո­րո­նց մաք­սա­տուր­քե­րը ա­մե­նա­շա­տն են փո­ փոխ­վե­լու − Ու­նեն տե­ղա­կան ար­տադ­րու­թյան ա­վան­դույթ/­ռե­սուրս­ներ/­կա­րո­ղու­ թյուն­նե­ր Ս­տո­րև ներ­կայաց­վում է հի­շա­տակ­ված չա­փո­րո­շիչ­նե­րով ընտր­ված ապ­ րա­նք­նե­րի ցու­ցա­կը: Ան­վա­նում Ներ­մու­ծ ում, Շա­րք ԵՏՄ դրույ­քա­ 2014թ. չա­փե­րի ու­ժի ԱՄՆ դո­լար մեջ մտ­նե­լու տա­րի Միս և թռչ­նի մսի վե­րամ­շա­կու­ 40 մի­լի­ոն 10-25 2022 մից ստաց­ված սնն­դամ­թե­րք

Մ­սից, դրա վե­րամ­շա­կու­մից կամ ա­րյու­նից պատ­րաս­տած 7 մի­լի­ոն 5-10 2015 եր­շի­կե­ղեն և հա­ման­ման սնն­ դամ­թե­րք

Ս­պիր­տային խմի­չք­ներ, լիկյոր­ ներ և այլ սպիր­տային խմի­չք­ 35 մի­լի­ոն >10 2015 ներ, սպ­րի­տային թուր­մե ր

Ծ­խա­խոտ 43 մի­լի­ոն 10-25 2015

Դե­ղո­րայք, որ­ևէ այլ տեղ չնշ­ 83 մի­լի­ոն 5-10 2015 ված

Կա­հույք և դրա մա­սեր 20 մի­լի­ոն >10 2015

Աղ­բյու­րը` ՄԱԿ-ի լայն սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի առևտ­րի տվյալ­նե­րի բա­զա, հե­ղի­ նա­կի հաշ­վա­րկ­նե­ր  ­Թե­պետ Հայաս­տա­նը բա­նակ­ցեց ար­տո­նյալ ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նի հա­ մար` մի­նչև նոր մաք­սադ­րույք­նե­րին ան­ցնե­լը, սա­կայն նույ­նի­սկ ե­թե դա տե­ղի ու­նե­նա 2022 թվա­կա­նին, ա­պա տն­տե­սու­թյու­նը պե­տք է զար­գաց­նի ո­լո­րտ­նե­րը նշ­ված ուղ­ղու­թյուն­նե­րով` իր սե­փա­կան տե­ղա­կան պա­հան­ ջար­կը բա­վա­րա­րե­լու հա­մար:

Ներ­մուծ­ման փո­խա­րի­նում այլ ԵՏՄ երկր­նե­րում

Ա­կն­կալ­վում է, որ քն­նա­րկ­ված առևտ­րի շր­ջա­նց­ման է­ֆեկ­տը կդի­ տարկ­վի նաև ԵՏՄ երկր­նե­րի շու­կա­նե­րում: Եվ­րա­սի­ա­կան մաք­սային մի­ու­թյան մի­աս­նա­կան մաք­սա­տուր­քե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը հիմ­նա­կա­նում 42 հի­մն­ված են ՌԴ-ում գոր­ծող առևտ­րային դրույ­քա­չա­փե­րի վրա: Ի լրումն, ար­դեն մի քա­նի տա­րի է, ինչ Ղա­զա­խս­տա­նը և Բե­լա­ռու­սը ան­ցել են միաս­նա­կան դրույ­քա­չա­փե­րի: Սա նշա­նա­կում է, որ այդ երկր­նե­րի հա­մար չկան ներ­մուծ­ման դրույ­քա­չա­փե­րի կտ­րուկ փո­փո­խու­թյուն­ներ, ո­րոնք կա­ րող են զգա­լի­ո­րեն ազ­դել նրա­նց ար­տա­քին առևտ­րի մի­տում­նե­րի վրա: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, այժմ գոյու­թյուն ու­նեն առևտ­րի շր­ջա­նց­ման հսկա­ յա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ, ո­րո­նք մե­ծա­մա­սա­մբ կապ­ված են ներ­կա աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ի­րա­վի­ճա­կի և Ռու­սաս­տա­նի ար­տա­քին քա­ղա­ քա­կա­նու­թյան ու տար­բեր երկր­նե­րի առն­չու­թյա­մբ վեր­ջի­նիս դի­վա­նա­գի­ տա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի հետ:

Ռու­սաս­տա­նի ար­գել­քը ներ­մուծ­վող ապ­րա­նք­նե­րի վրա

2014 թվա­կա­նի մար­տին ԵՄ, ԱՄՆ և Մեծ յոթ­նյա­կի այլ երկր­ներ հայ­ տա­րա­րե­ցին Ռու­սաս­տա­նի նկատ­մա­մբ տն­տե­սա­կան պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կի­րա­ռե­լու ի­րե­նց ո­րոշ­ման մա­սին (հիմ­նա­կա­նում` ռազ­մա­կան, է­ներ­գե­ տի­կայի և ֆի­նան­սա­կան բնա­գա­վառ­նե­րում), այդ կեր­պով ար­ձա­գան­ քե­լով Ղրի­մի հա­կա­մար­տու­թյա­նը և Ռու­սաս­տա­նի մաս­նակ­ցու­թյա­նը դրա­նում: Ռու­սաս­տա­նն ու­ներ դրա ան­հա­պաղ և ագ­րե­սիվ պա­տաս­խա­նը: 2014 թվա­կա­նի ամ­ռա­նը ՌԴ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հայ­տա­րա­րեց Ռու­սաս­տա­նի նկատ­մա­մբ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կի­րա­ռող երկր­նե­րից մի շա­րք լայն սպառ­ ման ապ­րա­նք­նե­րի ներ­մուծ­ման լայ­նա­ծա­վալ ար­գել­քի մա­սին: Ար­գել­ ված լայն սպառ­ման ապ­րա­նք­նե­րի և ապ­րան­քա­տե­սակ­նե­րի ցու­ցա­կում ընդգրկ­ված է­ին. − տար­բեր տե­սա­կի մսամ­թե­րք` թա­րմ, սա­ռած կամ սա­ռեց­ված, տա­վա­ րի, խո­զի և թռչ­նի,  − տար­բեր տե ­սա­կի ձուկ և ծո­վային մթե ­րք, − կաթ և կաթ­նամ­թ ե ­րք (բա­ցի լակ­տոզ չպա­րու­նա­կող հա­տուկ կա­ տե­գ ո­րի­ա­նե ­րից), − ­բան­ջա­րե ­ղեն, մի­րգ և ըն­դ ե ­ղեն (բա­ցի փոք­րա­թ իվ ապ­րա­նք­նե ­րից),­ − եր­շի­կե ­ղեն և այլ վե ­րամ­շակ­ված մսամ­թ ե ­րք, − ­տար­բեր տե ­սա­կի սնն­դ ամ­թ ե ­րք:­ Ար­գ ել­քը տա­րած­վում էր ԵՄ ան­դ ամ պե­տու­թյուն­նե­րի, ԱՄՆ-ի, Կա­նա­դ այի, Ավստ­րա­լ ի­այի և Նոր­վե­գ ի­այի վրա: ՌԴ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը իր ո­րո­շու­մը հիմ­նա­վո­րեց ակն­կալ­վող ներ­ մուծ ­ման փո­խա­րին­ման է­ֆեկ­տով և որ­պես ար­դ յունք տե ­ղա­կան գյու­ ղա­տն­տե ­սա­կան ու սնն­դ ամ­թ եր­քի ար­տադ­րու­թյան ո­լո­րտ­նե ­րի ընդ­ 43 լայն­մա­մբ: Սա­կայն, տե ­ղա­կան պա­հան­ջար­կը բա­վա­րա­րող տե ­ղա­ կան ար­տադ­րու­թյան զար­գ աց­ման հա­մար ան­հրա­ժե­շտ է 3-5 տա­րի, առնվա­զն ո­րոշ գյու­ղա­տն­տե ­սա­կան ո­լո­րտ­նե ­րում: Կար­ճա­ժ ամ ­կետ կտր­ված ­քում պար­զա­պես տե ­ղ ի ու­նե­ցավ ան­ցում` մի ներ­մու­ծ ո­ղ ից մեկ այլ ներ­մու­ծ ո­ղ ին: Տե ­ղա­կան ար­տադ­րու­թյան որ­և է նշա­նա­կա­լ ից աճ չար­ձա­նա­գ ր­վեց, փո­խա­րե­նը` − Ռու­սաս­տա­նը սկ­սեց առև­տուր կա­տա­րել պա­կաս մր­ցակ­ցային գոր­ծըն­կեր­նե­րի հետ: Ավստ­րա­լի­այից (տա­վա­րի սթեյք) և ԱՄՆ-ից (թռչնի միս) մա­տա­կա­րար­վող մի­սը փո­խա­րին­վեց Ու­րուգ­վայից, Պա­ րագ­վայից, Ար­գեն­տի­նայից, Բրա­զի­լի­այից և ԱՊՀ երկր­նե­րից ներ­ մուծ­վող մսով: − Բե­լա­ռու­սը զգա­լ ի­ո­րեն մե­ծ աց­րեց իր մաս­նա­բա­ժի­նը Ռու­սաս­տան ներ­մուծ ­վող կաթ­նամ­թ եր­քի մեջ: − Թե´ տե ­ղա­կան մա­տա­կա­րար­նե ­րը և թե´ ներ­մու­ծ ող­նե ­րը ար­ հե ­ս­տա­կա­նո­րեն բա­րձ­րաց­րե­ցին ի­րե­նց գնե ­րը` ա­ռա­ջաց­նե ­լով չհիմ­նա­վոր­ված գնաճ ողջ տն­տե ­սու­թյու­նում: Ար­դ յուն­քում, տե­ ղա­կան շու­կան սկ­սեց սպա­ռել ցած ­րո­րակ ապ­րա­նք­ներ ա­վե ­լ ի բարձր գնե ­րով: − Լայ­նո­րեն տա­րած ­վեց մաք­սա­նեն­գ ու­թյու­նը: Եվ ­րո­պա­կան ար­ տադ­րող­նե­րը հեշ­տու­թյա­մբ ու­ղ ի­ներ է­ին գտ­նում ռու­սա­կան շու­ կայում ի­րե­նց մա­տա­կա­րա­րում­նե ­րը վե ­րսկ­սե ­լու հա­մար: Ա­պօ­րի­ նի ներ­մու­ծ ում­նե ­րի հիմ­նա­կան ձևը ար­գ ել­ված ապ­րա­նք­նե ­րը այլ ապ­րան­քա­տե ­սակ­նե ­րի ան­վան­ման տակ հայ­տա­րա­րագ­րե ­լն էր (օ­րի­նակ` կաթ­նամ­թ եր­քը հայ­տա­րա­րա­գ ր­վում էր որ­պես ա­ռա­նց լակ­տո­զ ի կաթ­նամ­թ ե ­րք) և ապ­րա­նք­նե ­րի ծագ­ման երկր­նե ­րը կեղ­ ծե­լ ը (օ­րի­նակ` Բե­լա­ռու­սում փա­թ ե ­թ ա­վոր­ված եվ ­րո­պա­կան ապ­ րա­նք­ներ):  Ի­նչ­պես ար­դեն նշ­վեց, ար­գե­լել­քի մա­սին ո­րո­շու­մը գրե­թե 100%-ով հիմ­ նա­վոր­ված էր քա­ղա­քա­կան գոր­ծոն­նե­րով և ազ­գային ան­վտան­գու­թյան պատ­ճառ­նե­րով, ի պա­տաս­խան Ռու­սաս­տա­նի դեմ կի­րառ­ված պատ­ժա­ մի­ջոց­նե­րի: Ռու­սաս­տա­նի դեմ տն­տե­սա­կան պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի հնա­րա­ վոր վե­րաց­ման մա­սին քն­նար­կում­նե­րը վե­րսկս­վե­ցին Փա­րի­զի վեր­ջին ա­հա­բեկ­չա­կան հար­ձա­կում­նե­րից և սի­րի­ա­կան հա­կա­մար­տու­թյան մեջ Ռու­սաս­տա­նի մաս­նակ­ցու­թյու­նից հե­տո: ԵՄ գտն­վում է իր ար­տադ­րող­ նե­րի ճնշ­ման տակ, ով­քեր պա­հան­ջում են վե­րսկ­սել տն­տե­սա­կան հա­րա­ բե­րու­թյուն­նե­րը Ռու­սաս­տա­նի հետ: Ի լրումն, Մի­ջին Ա­սի­այում ԻՊ–ի դեմ պայ­քա­րում Ռու­սաս­տա­նի հետ ա­ռա­ջա­ցած ռազ­մա­կան դա­շին­քը ա­ռաջ պլան է մղում Ռու­սաս­տա­նի հան­դեպ քա­ղա­քա­կա­նու­թյան պո­տեն­ցի­ալ 44 փո­փո­խու­թյուն­նե­րը: Սա­կայն, վեր­ջե­րս ԱՄՆ հայ­տա­րա­րեց իր պատ­ժա­ մի­ջոց­նե­րի ցու­ցա­կի ընդ­լայն­ման մա­սին, իսկ ո­րոշ ԵՄ քա­ղա­քա­կան այ­րեր հայ­տա­րա­րե­ցին նաև, որ Ռու­սաս­տա­նի նկատ­մա­մբ պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի վե­րա­նայ­ման որ­ևէ պատ­ճառ չկա, քա­նի որ վեր­ջի­նս չի կա­տա­րում Ղրի­մի հա­կա­մար­տու­թյան կար­գա­վոր­ման հա­մար սահ­ման­ված պա­հա­նջ­նե­րը: Ի­նն ա­միս տևող ար­գել­քից հե­տո ի­րա­վի­ճա­կը ռու­սա­կան շու­կայում տար­բեր է` ըստ ապ­րան­քա­տե­սակ­նե­րի: Մի շա­րք դեպ­քե­րում է­ա­պես ընդ­ լայն­վել է տե­ղա­կան ար­տադ­րու­թյու­նը` ներ­մու­ծում­նե­րի կր­ճա­տու­մը ծած­ կե­լու հա­մար: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ընդ­հա­նուր վի­ճա­կը այլ է: 2015 թվա­կա­նի հուն­վար-ապ­րիլ ա­միս­նե­րին ներ­մուծ­ման և ար­տադ­րու­թյան ծա­վալ­նե­րը ընդ­հա­նուր առ­մա­մբ նվա­զել են 160 հա­զար տոն­նայով` հա­մե­մա­տած 2014 թվա­կա­նի նույն ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նի հետ (չ­հաշ­ված բան­ջա­րե­ղե­նը և միր­ գը): Այս­պի­սով, առ­կա է զգա­լի դի­ֆի­ցիտ ար­գել­ված ապ­րա­նք­նե­րի գրե­թե բո­լոր շու­կա­նե­րում: Փոփոխություններ ծավալներում, հազար տոննա, 2015 թվականի հունվար -ապրիլ` հաﬔմատած 2014 թվականի հունվար - ապրիլի հետ 200

150

100

50

0 Թռչնի ﬕս

Ձուկ, թարմ կամ

Ձուկ, սառեցված

Կաթի փոշի Պանիր Խոզի ﬕս Տավարի ﬕս

Կաթ Կարագ պաղեցված

-50

-100

-150

Արտադրություն Ներմուծում ­ Աղ­բյու­րը` ՌԴ կա­ռա­վա­րու­թյան վեր­լու­ծա­կան կե­նտ­րոն, 2015թ., օ­գոս­տոս  ­Պատ­ժ ա­մի­ջոց­ներ Թուր­քի­այի դեմ

Ռու­սաս­տա­նը հայ­տա­րա­րել է Թուր­քի­այի նկատ­մա­մբ պատ­ժա­մի­ջոց­ նե­րի ցու­ցակ պատ­րաս­տե­լու և նրա հետ գոր­ծըն­կե­րու­թյու­նը սահ­մա­նա­ փա­կե­լու իր մտադ­րու­թյուն­նե­րի մա­սին` վեր­ջի­նիս կող­մից իր ռազ­մա­կան ինք­նա­թի­ռը խո­ցե­լուց հե­տո:

Պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րն ընդ­գր­կե­լու են. − թուր­քա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյան սահ­մա­նա­փա­կում Ռու­սաս­տա­նում և ռու­սա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյան սահ­ մա­նա­փա­կում Թուր­քի­այում, 45 − թուր­քա­կան ապ­րա­նք­նե­րի Ռու­սաս­տան ներ­մու­ծե­լու ար­գե­լք, − Թուր­քի­այի քա­ղա­քա­ցի­նե­րի վի­զային ռե­ժի­մի վե­րա­նայում և դե­պի Թուր­քի­ա զբո­սա­շր­ջիկ­նե­րի հոս­քե­րի սահ­մա­նա­փա­կում: Ար­գել­վող ապ­րա­նք­նե­րի ցու­ցա­կը դե­ռևս չի հրա­պա­րակ­վել: Այ­նուա­մե­ նայ­նիվ, պաշ­տո­նա­կան հայ­տա­րա­րու­թյուն­նե­րի հա­մա­ձայն, այն ա­ռա­ջին հեր­թին հար­վա­ծե­լու է գյու­ղա­տն­տե­սա­կան ապ­րա­նք­նե­րին, մաս­նա­վո­րա­ պես մի­րգ ու բան­ջա­րե­ղե­նին: 2014 թվա­կա­նին Թուր­քի­ան Ռու­սաս­տան է ար­տա­հա­նել է 1.8 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ժո­ղու­թյա­մբ7 գյուղմթերք և վե­րամ­շակ­ված սնն­դամ­թե­րք, ո­րը կազ­մում է այս կա­տե­գո­րի­այում Ռու­ սաս­տա­նի ներ­մու­ծում­նե­րի 4.3%-ը: Մի­այն 2015 թվա­կա­նի ա­ռա­ջին ե­րեք կի­սա­մյակ­նե­րում Ռու­սաս­տա­նը Թուր­քի­այից ներ­մու­ծել է մո­տա­վո­րա­պես 750 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժո­ ղութ­յա­մբ մի­րգ ու բան­ջա­րե­ղեն: Ներ­մուծ­վող մր­գե­րի մեջ գե­րիշ­խում են ցիտ­րու­սային մր­գե­րը` 135 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար և խա­ղո­ղը` 69 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար:

Թուրքիայից ներմուծվող միրգ, միլիոն ԱՄՆ դոլար, 2015 թվականի հունվար -սեպտեմբեր

Ծիրան, Կեռաս, 22.7 29 Ցիտրուսներ, Խաղող, 135 69 Ելակ, Դեղձ, 33 Խնձոր, 26.6 12.2 ­ Աղ­բյուր՝ ՌԴ-ի դաշ­նային մաք­սային ծա­ռայու­թյուն:

7 ՌԴ-ի դաշնային մաքսային ծառայություն:  ­Թուր­քի­ան հան­դի­սա­նում է նաև ա­ռա­ջա­տար լո­լիկ ներ­մու­ծո­ղը Ռու­ սաս­տա­նում, նրան է բա­ժին ընկ­նում Ռու­սաս­տա­նին մա­տա­կա­րար­վող տո­մա­տի մա­ծու­կի 50%-ը: 2015 թվա­կա­նին Թուր­քի­ան ռու­սա­կան շու­կա է մա­տա­կա­րա­րել ա­վե­լի քան 290 հա­զար տոն­նա լո­լիկ, ո­րի ար­ժե­քը կազ­ մում է 280 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար:

Բանջարեղենի ներմուծում Թուրքիայից, միլիոն ԱՄՆ դոլար, 2015 թվականի հունվար - սեպտեմբեր

Դդմիկ, Սոխ, 14.5 17.2 Լոլիկ, 46 281 Պղպեղ, Վարունգ, 11.3 16.2 ­ Աղ­բյուր՝ ՌԴ-ի դաշ­նային մաք­սային ծա­ռայու­թյուն:

­Հա­րկ է նշել, որ Թուր­քի­այից ներ­մու­ծում­նե­րը ա­վե­լա­ցել են ա­վե­լի քան 30%-ով մի­այն Ռու­սաս­տա­նի կող­մից եվ­րո­պա­կան երկր­նե­րի նկատ­ մա­մբ ար­գե­լք­ներ սահ­մա­նե­լուց հե­տո: Այժմ ար­գել­քը վե­րա­բե­րում է մր­գե­րին և բան­ջա­րե­ղե­նին, սա­կայն քն­նա­րկ­վում են նաև ար­դյու­նա­բե­րա­կան ապ­րա­նք­նե­րի հնա­րա­վոր սահ­ մա­նա­փա­կում­նե­րը: Թուր­քի­ան մա­նա­ծա­գոր­ծա­կան ապ­րա­նք­նե­րի (2015 թվա­կա­նի հուն­վար-սեպ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րին` 290 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար), պլա­ստ­մա­սե ի­րե­րի (2015 թվա­կա­նի հուն­վար-սեպ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րին` 166 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար) և շի­նա­րա­րա­կան նյու­թե­րի (2014 թվա­կա­նին` 41 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար) մեծ մա­տա­կա­րար է: ­Ճամ­փոր­դու­թյան և զբո­սա­շր­ջու­թյան ո­լոր­տը Ռու­սաս­տա­նի և Թուր­ քի­այի մի­ջև տն­տե­սա­կան կա­պե­րի կար­ևոր ո­լո­րտ է հան­դի­սա­ցել: Հաշ­ վա­րկ­նե­րի հա­մա­ձայն, ա­մեն տա­րի Թուր­քի­ա են այ­ցե­լում մո­տա­վո­րա­ պես 4.5 մի­լի­ոն ռու­սաս­տան­ցի զբո­սա­շր­ջիկ­ներ: Այս ո­լոր­տում Թուր­քի­այի տա­րե­կան ընդ­հա­նուր ե­կա­մուտ­նե­րը կազ­մում են մո­տա­վո­րա­պես 10 մի­ լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լա­ր8:

­Պատ­ժ ա­մի­ջոց­ներ Ուկ­րաի­նայի դեմ

2015 թվա­կա­նի օ­գոս­տո­սին ՌԴ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հրա­պա­րա­կեց այն երկր­նե­րի ընդ­լայն­ված ցու­ցա­կը, ո­րոն­ցից ար­գել­վում էր ներ­մու­ծու­մը: 8 Զբոսաշրջության դաշնային գործակալություն` Ռոստուրիզմ: Նոր ցու­ցա­կում ընդ­գրկ­ված է­ին Ալ ­բա­նի­ան, Իս­լան­դի­ան և Մոն­տե­նեգ­ րոն: Հա­տուկ ո­րո­շում էր ըն­դուն­վել Ուկ­րաի­նայի վե ­րա­բե ­րյալ: Հայ­տա­ րար­վեց, որ ե­թե եր­կի­րը վա­վե­րաց­նի ա­զատ առևտ­րի ռե­ժի­մը ԵՄ-ի հետ, ա­պա ԵՄ ա­սո­ցաց­ման հա­մա­ձայ­նագ­րի տն­տե ­սա­կան մա­սով Ուկ­րաի­նան կը­նդգրկ­վ ի Ռու­սաս­տա­նի կող­մից ար­գել­ված երկր­նե ­րի շար­քում: Հաշ­վա­րկ­նե­րի հա­մա­ձայն, Ուկ­րաի­նայի մուտ­քը ԵՄ ա­զատ առևտ­րի գո­տի կն­շա­նա­կի 1.6 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լա­րի կո­րուստ Ռու­սաս­ տա­նի հա­մար: Իսկ Ռու­սաս­տա­նի պա­տաս­խա­նը` իր շու­կան Ուկ­րաի­ նայի հա­մար փա­կե­լ ը, կար­ժե­նա 600 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար մի­այն 2016 թվա­կա­նին: Այս պա­հի դրու­թյա­մբ, թե´ Ուկ­րաի­նան և, հետ­ևա­բար, թե´ Ռու­ 47 սաս­տա­նը հայ­տա­րա­րել են ի­րե­նց վե ­րջ­նա­կան ո­րո­շում­նե ­րը: 2016 թվա­կա­նի հուն­վա­րի մե­կից Ռու­սաս­տա­նը փա­կում է իր սահ­ման­նե ­րը նա­խա­պես սահ­ման­ված ուկ­րաի­նա­կան ծա­գում ու­նե­ցող մի շա­րք ապ­ րա­նք­նե ­րի ներ­մուծ ­ման հա­մար: Այս ի­րա­վ ի­ճա­կին պատ­րա­ստ­վե­լով, եր­կու կող­մե ­րն էլ կր­ճա­տում է­ին կախ­վա­ծ ու­թյու­նը մի­մյան­ցից: 2015 թվա­կա­նի հուն­վար-սեպ­տեմ­ բեր ա­միս­նե ­րի դրու­թյա­մբ, ներ­մուծ ­վող գյու­ղապ­րա­նք­նե ­րի և վե ­րամ­ շակ­ված սնն­դամ­թեր­քի բաժ­նում Ռու­սաս­տա­նի ներ­մու­ծ ու­մը կր­ճատ­ վել է մի­նչև 3.2% այս կա­տե­գո­րի­ա­նե­րում: Այ­դու­հան­դե­րձ, վեր­ջե­րս հայ­տա­րար­ված ար­գել ­քը վե­րա­բե­րում է առևտ­րի նշա­նա­կա­լ ից ծա­վալ­ նե­րին: Մի­այն 2015 թվա­կա­նի ա­ռա­ջին ե­րեք ե­ռամ­սյակ­նե­րում Ուկ­րաի­ նան ար­տա­հա­նել է 20.5 մի­լ ի­ո­նա տոն­նա խո­զ ի միս, 15.3 մի­լ ի­ոն տոն­ նա տա­վա­րի միս, 7 մի­լ ի­ոն տոն­նա բան­ջա­րե­ղեն, 874 հա­զար տոն­նա կաթ­նա­շոռ, 40 հա­զար տոն­նա կաթ և 20 հա­զար տոն­նա կա­րագ: Սա ներ­մուծ ­ման փո­խա­րին­ման հս­կայա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ է բա­ցում այլ մա­տա­կա­րար­նե ­րի հա­մար:

Պատ­ժ ա­մի­ջոց­ներ դե­պի Ե­գիպ­տոս զբո­սա­շր­ջու­թյան հա­մար

Ե­գիպ­տո­սի Սի­նայի թե­րա­կղ­զում ռու­սա­կան ինք­նա­թի­ռի ող­բեր­գա­ կան վթա­րից հե­տո Ռու­սաս­տա­նը ո­րո­շեց դա­դա­րեց­նել իր բո­լոր ճամ­ փոր­դա­կան և զբո­սա­շր­ջային հոս­քե­րը դե­պի Ե­գիպ­տոս: Մի­նչ­դեռ վեր­ ջի­նս հան­դի­սա­ցել է երկ­րո­րդ (Թուր­քի­այից հե­տո) ա­մե­նա­շատ այ­ցել­վող զբո­սա­շր­ջային ուղ­ղու­թյու­նը ռուս­նե­րի հա­մար: 2014 թվա­կա­նին Ե­գիպ­տո­ սի 2.5 մի­լի­ա­րդ նե­րգ­նա զբո­սա­շր­ջային ո­լոր­տի ա­վե­լի քան 3 մի­լի­ո­նը կազ­մել են որ­պես զբո­սա­շր­ջիկ­ներ Ե­գիպ­տոս այ­ցե­լած ռուս­նե­րը9: Այս 9 Բլումբերգ:  ո­րո­շու­մը, ո­րը հիմ­նա­վոր­վում էր ան­վտան­գու­թյան նկա­տա­ռում­նե ­րով, մեծ հար­ված էր Ե ­գիպ­տո­սի զբո­սա­շր­ջու­թյան ո­լոր­տին: Սա­կայն նվազ չէր դրա բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյու­նը նաև Ռու­սաս­տա­նի հա­մար: Ըստ Ճամ­փոր­դա­կան գոր­ծ ա­կա­լու­թյուն­նե ­րի ռու­սա­կան ա­սո­ցի­ա­ցի­այի, չե­ ղյալ են հայ­տա­րար­վել ա­վե­լ ի քան 140000 տուր­փա­թեթ­ներ դե­պի Ե­գիպ­տոս, ո­րո­նք ար­դեն իսկ վա­ճառ­վել է­ին գա­լ իք ար­ձա­կուրդ­նե­րի սե­զո­նի հա­մար: Ն­կա­րա­գր­ված ներ­մուծ ­ման փո­խա­րի­նում­նե ­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն­ նե­րը կա­րող են նոր էջ բա­ցել Հայաս­տա­նի հա­մար: Թե­պետ այս ո­լոր­ տը խի­ստ փո­փո­խա­կան է և կախ­ված է ոչ տն­տե ­սա­կան և ան­կան­խա­ տե ­սե ­լ ի քա­ղա­քա­կան գոր­ծ ոն­նե ­րից, սա­կայն ի­րա­վ ի­ճա­կին ա­րագ ար­ 48 ձա­գան­քը կա­րող է ստեղ­ծել և զար­գաց­նել ար­տա­հան­ման մի ամ­բո­ղ ջ ո­լո­րտ: Շատ ա­վե­լ ի հե­շտ է մուտք գոր­ծել դի­ֆի­ցիտ ու­նե­ցող շու­կա­ներ: Մուտք գոր­ծե ­լով շու­կա, հայաս­տա­նյան ար­տա­հա­նող­նե ­րը կա­րող են հե ­տա­գայում ընդ­լայ­նել ի­րե­նց ներ­կայու­թյու­նը:

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ • Դիֆիցիտ և մեծապես • Պահանջում է անհապաղ չբավարարված պահանջարկ արձագանք • Գնաճի մեծ ցուցանիշ և • Շատ մեծ անորոշություն` չհիմնավորված բարձր քաղաքական գործոններով գնագոյացում, որը թույլ է տալիս պայմանավորված մրցունակ լինել գնային առումով • Կարող է լինել կարճաժամկետ, • Դիֆիցիտի պատճառով չկան եթե չկիրառվի մշակված որակի խիստ պահանջներ ռազմավարություն

3.3.2. Ծա­ռայու­թյուն­նե­րի ո­լո­րտ

­Ծ ա­ռայու­թյուն­նե ­րի ար­տա­հա­նու­մը կայուն զար­գա­ցում է գրան­ ցում Հայաս­տա­նում: Ըստ Հա­մաշ­խար­հային բան­կի, 2014 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նն ար­տա­հա­նել է 1.6 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ժ ո­ղու­թյա­մբ ծա­ռայու­թյուն­ներ: 2010 թվա­կա­նից ի վեր, ար­տա­հա­նում­նե ­րի ո­լոր­տը ա­ճ ել է մի­ջի­նում տա­րե­կան 12%-ով: Հայաս­տա­նից ար­տա­հան­վող ծա­ ռայու­թյուն­նե ­րի բաժ­նում ա­մե­նա­մեծ բա­ժի­նն ու­նի զբո­սա­շր­ջու­թյու­նը և ճամ­փոր­դու­թյուն­նե ­րի ո­լոր­տը:  Ծառայությունների արտահանում, միլիոն ԱՄՆ դոլար, 2014թ. 1,621

1,402 1,520 1,311 1,013

2010 2011 2012 2013 2014 ­

Աղ­բյու­րը` ՀԲ ՀԶՑ տվյալ­նե­րի բա­զա 49

Ծառայությունների արտահանման կառուցվածք, %, 2014թ. Այլ բիզնես ծառայություններ Զբոսաշրջություն 3% ՏՀՏ ծառայություններ 60% 8%

Տրանսպորտ Շինարարություն Այլ ծառայություններ 11% 13% 5%

­

Աղ­բյու­րը` ՄԱԱ­ԶԽ վի­ճա­կագ­րա­կան տվյալ­նե­րի բա­զա

Զ­բո­սա­շր­ջու­թյուն

­Մ ԱԱ­ԶԽ-ի վի­ճա­կագ­րու­թյան հա­մա­ձայն, 2014 թվա­կա­նին Հայաս­ տա­նն ար­տա­հա­նել է 980 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար ար­ժ ո­ղու­թյա­մբ ճամ­ փոր­դա­կան ծա­ռայու­թյուն­ներ10, ին­չը հան­դի­սա­նում է 2013 թվա­կա­նի ցու­ցա­նի­շի կրկ­նա­պա­տի­կը: 2014 թվա­կա­նին Հայաս­տան այ­ցե­լած մի­ ջազ­գային զբո­սա­շր­ջիկ­նե­րի թի­վ ը (ինչ­պես սահ­ման­ված է ՄԱԿ ՀԶԿ-ի կող­մից) կազ­մե լ է մո­տա­վո­րա­պես 1.2 մի­լ ի­ո­ն11:

10 Սահմանվել է որպես Հայաստանի ռեզիդենտ չհանդիսացող անձանց կողմից ձեռքբերված ապրանքներ և ծառայություններ: 11 ՀՀ ԱՎԾ:  Հայաստանի զբոսաշրջության ծառայությունների ոլորտ 1200 1000 800 600 400 200 0 2010 2011 2012 2013 2014

Զբոսաշրջության ծառայություններից ստացված հավելյալ արժեք, ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար 50 Զբոսաշրջության ծառայությունների արտահանում, ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար ­

Աղ­բյու­րը` ԱՎԾ, ՄԱԱ­ԶԽ-ի վի­ճա­կագ­րա­կան տվյալ­ներ բա­զա, ՀԲ ՀԶՑ-ի տվյալ­նե­րի բա­զա

Հայաս­տա­նի զբո­սա­շր­ջու­թյան ո­լոր­տի ա­մե­նաա­րագ ա­ճող ուղ­ղու­թյու­ նը Ռու­սաս­տա­նից ժա­մա­նող զբո­սա­շր­ջիկ­նե­րն են, իսկ այդ ուղ­ղու­թյու­նը 2010 թվա­կա­նից ի վեր ու­նե­ցել է 18% մի­ջին տա­րե­կան աճ:

Հայաստան այցելած զբոսաշրջիկներ, 2015 թվականի հունվար -սեպտեմբեր

2015 հունվ․-սեպտ․

2013 հունվ ․-սեպտ․

2010 հունվ․-սեպտ․

0% 20% 40% 60% 80% 100%

Ռուսաստան Այլ ԱՊՀ Իրան ԱՄՆ Վրաստան ԵՄ Այլ ­

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ԱՎԾ­

Ի լրումն, ԱՎԾ-ի վեր­ջին ու­սում­նա­սի­րու­թյան հա­մա­ձայն, ե­թե էթ­նիկ հայե­րի այ­ցե­րը` որ­պես զբո­սա­շր­ջիկ­ներ, ա­պա Հայաս­տան ժա­մա­նում­նե­ րի մեջ ա­մե­նա­մեծ խում­բը կազ­մում են Ռու­սաս­տա­նի քա­ղա­քա­ցի­ու­թյուն ու­նե­ցող այ­ցե­լու­նե­րը:  Հայա ստան ժամանումները` ըստ քաղաքացիության, 2015 թվականի հունվար - սեպտեմբեր Այլ 14% Վրաստան 6% Հայաստան Իրան 50% 8%

51 Ռուսաստան 22% ­

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ԱՎԾ

Զ­բո­սա­շր­ջու­թյան ո­լոր­տի զար­գաց­ման հե­ռան­կար­նե­րը բա­վա­կա­նին խոս­տում­նա­լ ից են ԵՏՄ-ի շր­ջա­նա­կում: Ռու­սաս­տա­նից բա­ցի, ԵՏՄ այլ երկր­նե­րից դե­պի Հայաս­տան զբո­սա­շր­ջային հոս­քե­րը գո­րծ­նա­կա­նում հա­վա­սար են զրոյի: Զբո­սա­շր­ջու­թյան ա­ճը այդ երկր­նե­րից կա­րող են զգա­լ ի­ո­րեն խթա­նել մի քա­նի գոր­ծ ոն­ներ. − Ե ­րկ­րի բրեն­դին­գի աճ` Հայաս­տա­նի կող­մից պար­զա­պես ԵՏՄ մուտք գոր­ծե­լու շնոր­հիվ: Այժմ, երբ Հայաս­տա­նը գտն­վում է նույն տն­տե­սա­կան գո­տում, ԵՏՄ այլ երկր­նե­րի շատ քա­ղա­քա­ցի­նե­րի հա­ մար Հայաս­տա­նը ա­վե­լ ի ըն­դու­նե­լ ի կլի­նի հո­գե ­բա­նո­րեն և նրա­նք ա­վե­լ ի հեշ­տու­թյա­մբ կճամ­փոր­դեն դե­պի Հայաս­տան: − Բիզ­նես գոր­ծ ու­նե­ու­թյան ա­ճը կմե­ծ աց­նի գոր­ծ ա­րար ուղ­ևո­րու­թյուն­ նե­րը ԵՏՄ երկր­նե­րում, ին­չը կհան­գեց­նի նաև հա­նգս­տի և ժա­ման­ ցի զբո­սա­շր­ջու­թյան: − Ներ­կա աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ի­րա­վ ի­ճա­կը, Ռու­սաս­տա­նի լար­ված հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը ԵՄ-ի, Թուր­քի­այի և Ե­գիպ­տո­սի հետ, մե­ծ ա­ պես ազ­դել է այդ երկ­րի ար­տագ­նա զբո­սա­շր­ջու­թյան վրա: Մյուս մատ­չե­լ ի ուղ­ղու­թյուն­նե­րը աշ­խար­հագ­րո­րեն շատ ա­վե­լ ի հե­ռու են և շատ ա­վե­լ ի թա­նկ ար­ժեն: Սա լավ ժա­մա­նակ է Հայաս­տա­նի հա­մար` Ռու­սաս­տա­նի պո­տեն­ցի­ա­լ ը Հայաս­տա­նի նե ­րգ­նա զբո­սա­շրջու­թյան հա­մար նվա­ճ ե­լու ա­ռու­մով:  ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ

• Ղազախստանից, Բելառուսից և • Բավականին թանկ ավիատոմսեր Ղրղզստանի հանրապետությունից • Առաջարկների սահմանափակ ներգնա զբոսաշրջության դիվերսիֆիկացիա, չկա ծովային չօգտագործված պոտենցիալ հանգստի հնարավորություն • Ճգնաժամ Ռուսաստանի արտագնա զբոսաշրջության շուկայում, որը գործնականում փակել է սահմանները իր ամենատարածված և մատչելի ուղղություններով • Բուռն ծաղկում ապրող զբոսաշրջության ոլորտ 52 • Շուկայում նիշերի զարգացում` կրոնական, արկածային և տարածա-շրջանային զբոսաշրջություն

Հայաս­տա­նի ա­մե­նա­ժա­մա­նա­կա­կից և ա­րագ ա­ճող ո­լո­րտ­նե­րից մե­ կը ՏՀՏ ո­լո­րտն է, ո­րը շատ հե­ռու է հա­գեց­ված լի­նե­լուց, քա­նի որ այն գոր­ ծում է գլո­բալ շու­կայում և չու­նի ՏՀՏ ծա­ռայու­թյուն­նե­րի ար­տա­հա­նու­մը սահ­մա­նա­փա­կող ֆի­զի­կա­կան սահ­ման­ներ: 2014 թվա­կա­նի դրու­թյա­մբ, այս ո­լոր­տից ար­տա­հա­նում­նե­րը կազ­մել են 180 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ո­րը ար­տա­հան­վող ընդ­հա­նուր ծա­ռայու­թյուն­ նե­րի 11% է և իր մա­սշ­տա­բով հա­մե­մա­տե­լի է կո­նյա­կի ար­տա­հան­ման հետ: Այս ո­լոր­տի ար­տա­հա­նում­նե­րի ա­ռյու­ծի բա­ժի­նն ընկ­նում է ԱՄՆ-ին և Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կային:

ՏՀՏ ծառայությունների արտահանում 200.0 30 180.0 160.0 25 140.0 20 120.0 100.0 13.5 15 10.8 10.7 11.1 80.0 9.9 60.0 10 40.0 5 20.0 0.0 0 2010 2011 2012 2013 2014

ՏՀՏ ծառայությունների արտահանում (ծառայությունների արտահանման %, վճար ․հաշվ ․) ՏՀՏ ծառայությունների արտահանում, մլն ԱՄՆ դոլ․ ­ Աղ­բյու­րը` ՀԲ ՀԶՑ-ի տվյալ­նե­րի բա­զա  ՏՀՏ ծառայությունների արտահանման կառուցվածք, 2014 թվական Ռուսաստան և ԱՊՀ երկրներ 8% ԱՄՆ և Եվրոպա Այլ Հյոսիսային 10% 3% Ամերիկա 79%

­

Աղ­բյու­րը` «­Հայաս­տա­նում տե­ղե­կատ­վա­կան և հա­ղոր­դակ­ցու­թյան տեխ­նո­լո­գի­ա­նե­րի 53 ո­լոր­տի հե­տա­զո­տու­թյուն, 2014 թվա­կան», Ձեռ­նար­կու­թյուն­նե­րի ին­կու­բա­տոր հիմ­նա­ դրամ, 2014 թվա­կան­

Ո­լոր­տի փոր­ձա­գետ­նե ­րի կար­ծի­քով, նոր շու­կայի հնա­րա­վո­րու­ թյուն­նե ­րի դեպ­քում տե ­ղա­կան ըն­կե ­րու­թյուն­նե ­րը գոյու­թյուն ու­նե­ցող աշ­խա­տու­ժ ով կա­րող են ա­րա­գո­րեն ընդ­լայն­վել մի քա­նի ան­գամ: Այ­ նուա­մե­նայ­նիվ, Հայաս­տա­նն ու­ժեղ մր­ցակ­ցու­թյան մեջ է ԵՏՄ-ի այլ երկր­նե­րի հետ: ԵՏՄ բո­լոր ան­դամ երկր­նե­րը ՏՀՏ ծա­ռայու­թյուն­ներ մեծ ար­տա­հա­նող­ներ են: 2014 թվա­կա­նի դրու­թյա­մբ Բե­լա­ռու­սը ար­ տա­հա­նել է 1.6 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար, Ղա­զա­խս­տա­նը` 0.6 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար, Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե ­տու­թյու­նը` 0.3 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար և Ռու­սաս­տա­նը` 21.2 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ժ ո­ղու­թյա­մբ ծա­ ռայու­թյուն­ներ: Ռու­սաս­տա­նը և Բե­լա­ռու­սը հան­դի­սա­նում են ՏՏ բա­ վա­կա­նին մեծ ար­տա­պատ­վ իր­ման շու­կա­ներ: Այս հա­մա­տե ­քս­տում Հայաս­տա­նի ռազ­մա­վա­րու­թյու­նը պե ­տք է լի­նի. − կե­նտ­րո­նա­նալ ապ­րան­քի մշակ­ման, այլ ոչ ար­տա­պատ­վ իր­ման վրա,­ − ակ­տի­վո­րեն մաս­նակ­ցու­թյուն ու­նե­նալ ԵՏՄ երկր­նե ­րի նո­րաս­տե ­ղծ ո­լո­րտ­նե ­րում, դառ­նալ տեխ­նո­լո­գի­ա­կան կլաս­տե ­րի մա­սը, − ­սե ­րտ կա­պեր հաս­տա­տել տեխ­նո­լո­գի­ա­կան ո­լոր­տի ֆի­նան­սա­վոր­ ման աղ ­բյուր­նե ­րի հետ, − ­դի­տար­կել տեխ­նո­լո­գի­այի և գի­տե ­լ ի­քի փո­խա­նց­ման հնա­րա­վո­ րութ­յուն­նե ­րը այլ ԵՏՄ երկր­նե ­րում, − դի­տար­կել ա­ռա­ջա­տար նա­խա­ձեռ­նու­թյուն­ներ` մի­աս­նա­կան էլ.կա­ ռա­վար­ման հա­մա­կար­գեր ստեղ­ծե­լու հա­մար:  ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ

• ՏՏ ծառայությունների հսկայական • Ուժեղ մրցակցություն չօգտագործված շուկա ոլորտի • Հնարավոր քանակական տեղական մեծ ընկերությունների սահմանափակումներ համար հայաստանյան ՏՏ աշխատուժի • Գործընկերության և ենթակապա- համար` մեծածավալ նոր լառուական պայմանագրերի պատվերների դեպքում հնարավորություններ • Կապեր հաստատել ֆինանսա- վորման աղբյուրների հետ • ՏՀՏ ծառայություններ պետական հատվածում 54

3.3.3. Պետական գնումների ոլորտ

Ե­ՏՄ երկր­նե­րի պե­տա­կան գնում­նե­րի ո­լոր­տի ա­զատ հա­սա­նե­լիութ­ յու­նը այս տն­տե­սա­կան ին­տեգ­րա­ցի­այի հս­կայա­կան հնա­րա­վո­րութ­ յուն­նե­րից մե­կն է: Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան մի­ու­թյան շր­ջա­նա­կում հայաս­տա­նյան մա­տա­կա­րար­նե­րը հա­վա­սար հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նեն մաս­նակ­ցե­լու պե­տա­կան գնում­նե­րի մր­ցույթ­նե­րին և ծա­նու­ցում­նե­րին: Հա­վա­սար հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րից բա­ցի, ԵՏՄ երկր­նե­րի ար­տադ­րող­ նե­րն ու­նեն բա­րեն­պա­ստ պայ­ման­ներ. ԵՏՄ ար­տադ­րող­նե­րին կշ­նո­րհ­վի 15% գնային տար­բե­րու­թյուն` մի­ջազ­գային մա­տա­կա­րար­նե­րի հետ հա­մե­ մա­տած (մ­նա­ցած այլ հա­վա­սար պայ­ման­նե­րի դեպ­քում):

Ի լրումն, ԵՏՄ տն­տե­սա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նում զգա­լի­ո­րեն բա­րձր է հո­վա­նա­վոր­չու­թյան մա­կար­դա­կը և այն մե­ծա­պես նպա­տա­կաուղղ­ված է ի շահ իր սե­փա­կան ար­տադ­րող­նե­րի: Այս­պես օ­րի­նակ, ՌԴ կա­ռա­վա­ րու­թյու­նը եր­կար քն­նար­կում­ներ է ան­ց կաց­րել Ռու­սաս­տա­նի պե­տա­կան գնում­նե­րի ո­լոր­տում մի­ջազ­գային ծագ­ման ապ­րա­նք­նե­րը և ծա­ռայու­թյուն­ նե­րը զգա­լի­ո­րեն սահ­մա­նա­փա­կե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի հար­ցով: Հե­նց վեր­ջե­րս ռու­սա­կան կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հայ­տա­րա­րեց, որ Ռու­սաս­տա­նում դե­ղա­մի­ջոց­նե­րի մեծ պե­տա­կան մր­ցույ­թի (ա­վե­լի քան 100 ա­նուն) մաս­ նակ­ցու­թյան մի­ջազ­գային մա­տա­կա­րար­նե­րի հայ­տե­րը կմե­րժ­վեն, ե­թե դրան­ցում ընդ­գրկ­ված չեն լի­նի առն­վա­զն եր­կու ա­ռա­ջար­կու­թյուն ԵՏՄ ար­տադ­րող­նե­րից: ՌԴ տն­տե­սա­կան զար­գաց­ման նա­խա­րա­րու­թյան հա­մա­ձայն, մի­այն Ռու­սաս­տա­նում պե­տու­թյու­նը գնել է 666.4 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ ժո­ղու­թյա­մբ ապ­րա­նք­ներ և ծա­ռայու­թյուն­ներ, ո­րո­նց 48%-ը ծա­խս­վել է շի­նա­րա­րա­կան աշ­խա­տա­նք­ներ և ծա­ռայու­թյուն­ներ ձե­ռք բե­րե­լու վրա: Թե­պետ ԵՏՄ-ում առ­կա են հս­կայա­կան պե­տա­կան գնում­ներ և բազ­մա­ թիվ գրա­վիչ հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ, սա­կայն կան ո­րոշ մար­տահ­րա­վեր­ ներ և խն­դիր­ներ, ո­րո­նք պե­տք է լու­ծել, որ­պես­զի տե­ղա­կան ար­տադ­ րող­նե­րը կա­րո­ղա­նան մուտք գոր­ծել շու­կա: Ներ­կա պա­հին ա­ռա­ջին և ա­մե­նա­կարևոր հար­ցը վե­րա­բե­րում է է­լե­կտ­րո­նային ստո­րագ­րու­թյա­նը, ո­րի շնոր­հիվ հայաս­տա­նյան ար­տադ­րող­նե­րը ի վի­ճա­կի կլի­նեն մաս­նակ­ ցել է­լե­կտ­րո­նային գնում­նե­րին ԵՏՄ այլ երկր­նե­րում: ՀՀ տն­տե­սա­կան մր­ցակ­ցու­թյան պա­շտ­պա­նու­թյան պե­տա­կան հա­նձ­նա­ժո­ղո­վը հայ­տա­րա­ րել է, որ այժմ այն բա­նակ­ցում է ԵՏՄ պաշ­տո­նյա­նե­րի հետ այդ հար­ցը լու­ծե­լու հա­մար: 55 Ի լրումն, հա­ճախ պե­տա­կան գնում­նե­րի մր­ցույթ­նե­րում ընդ­գրկ­ված է տվյալ շու­կայում առն­վա­զն ե­րեք տար­վա փոր­ձի պա­հան­ջը` ապ­րա­նք­նե­ րի կամ ծա­ռայու­թյուն­նե­րի գնում­նե­րի հրա­վեր­նե­րին մաս­նակ­ցե­լու ի­րա­ վունք ու­նե­նա­լու հա­մար: Պե­տա­կան գնում­նե­րի ո­լոր­տի բա­րձր մա­կար­դա­կի կո­ռուպ­ցի­ան մեկ այլ խո­չըն­դոտ է հայաս­տա­նյան ՓՄՁ-ե­րի կող­մից այդ շու­կա մուտք գոր­ ծե­լը դի­տար­կե­լու հա­մար:

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ

• Հսկայական շուկա • Կանոնակարգման ենթակա մի • Մասնակցության հավասար քանի հարցեր հնարավորություններ ԵՏՄ-ում • Մեծածավալ մրցույթների • Հովանավորչություն ԵՏՄ հայտարարություններ, բայց մատակարարումների հարցում դրանք նախատեսված չեն ՓՄՁ մատակարարների համար • Բարձր կոռուպցիա

3.4. Ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն 3 Տն­տե­սու­թյան եր­կա­րա­ժ ամ­կետ ա­ճ ի և ար­դի­ա­կա­նաց­ման հա­մար ակն­կալ­վող խթա­նիչ ու­ժե ­րի ա­մե­նա­կար­ևոր ռազ­մա­վա­րա­կան հնա­րա­ վո­րու­թյուն­նե­րը դա­սա­կա­րգ­ված են Ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն 3-ում: Աշ­խա­տա­նք­նե ­րը կապ­ված են ա­վե ­լ ի եր­կա­րա­ժ ամ ­կետ հե ­ռան­կա­րի հետ, վե­րա­բե­րում են ոչ թե պա­հա­նջ­վող գոր­ծ ո­ղու­թյուն­նե­րին և ար­ տադ­րա­կան ծախ­սե ­րին, այլ ար­դյունք­նե ­րին: Ա­կն­կալ­վում է, որ ա­ռա­ջին և երկ­րո­րդ ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն­նե­ րում նկա­րա­գր­ված հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը հի­մք են ստեղ­ծե­լու եր­րո­րդ  ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զո­նում ա­վե­լի ար­դի­ա­կան տն­տե­սա­կան զար­գաց­ ման փու­լի հա­մար: Այս հո­րի­զո­նում զար­գ աց­ման եր­կու հիմ­նա­կան ու­ղ ի­նե ­րն են. − Հայաս­տա­նը` որ­պես ԵՏՄ տն­տե ­սա­կան կա­մուրջ − Հայաս­տա­նը` որ­պես «­գ որ­ծ առ­նա­կան գրա­սե­նյակ» ԵՏՄ բիզ­նես գոր­ծ ու­նե ­ու­թյան հա­մար

Տա­րա­ծ ք­ներ եր­րո­րդ հո­րի­զո­ն ի ռազ­մա­վա­րու­թյան հա­ջո­ղու­ թյան հա­մար

¾ ¾Նո­րաց­ված հա­րա­բե ­րու­թյուն­ներ ԵՄ-ի հետ 56 Դեկ­տեմ­բե ­րի 7-ին Հայաս­տա­նը և ԵՄ սկ­սե­ցին բա­նակ­ցու­թյուն­ նե ­րի նոր փուլ: Բա­նակ­ցու­թյուն­ներ շա­րու­նա­կե ­լ ը այն բա­նից հե ­տո, երբ Հայաս­տա­նը մեր­ժեց ստո­րագ­րել Ա­սո­ցաց­ման հա­մա­ձայ­նա­գ իր ԵՄ-ի հետ, հա­մար­վում է ան­սպա­սե­լ ի և շատ «­փա­փուկ» քա­ղա­քա­ կա­նու­թյուն Հայաս­տա­նի նկատ­մա­մբ: Քա­ղա­քա­կան փոր­ձա­գ ետ­նե­ րի կար­ծիք­նե ­րի հա­մա­ձայն, Հայաս­տա­նն ու­նի այս նոր պո­տեն­ցի­ալ գոր­ծ ըն­կե ­րու­թյան հա­մար բա­րեն­պա­ստ պայ­ման­ներ բա­նակ­ցե ­լու բա­ ցա­ռիկ հնա­րա­վո­րու­թյուն: ԵՄ-Հայաս­տան գոր­ծ ըն­կե ­րու­թյան և հա­ մա­գ որ­ծ ակ­ցու­թյան հա­մա­ձայ­նագ­րին (1999թ) փո­խա­րի­նող նոր փաս­ տա­թ ուղ ­թ ը մշա­կե ­լ իս ընդ­գ րկ­վե ­լու են ԵՏՄ ան­դ ա­մակ­ցու­թյան հետ կապ­ված Հայաս­տա­նի նոր պար­տա­վո­րու­թյուն­նե ­րը: Ե ­թ ե Հայաս­տա­նի դի­վա­նա­գ ի­տու­թյու­նը հա­ջո­ղու­թյան հաս­նի տնտե ­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան ար­դ յու­նա­վետ պայ­ման­ներ մշա­կե ­լ իս և բա­նակ­ցե ­լ իս, ին­չը բա­վա­կա­նին ի­րա­տե ­սա­կան ու ի­րա­գ որ­ծե ­լ ի է ներ­ կա պայ­ման­նե ­րում, ա­պա Հայաս­տա­նը կա­րող է շա­հել` նախ որ­պես ԵՄ գոր­ծ ըն­կեր, որն ու­նի հա­տուկ պայ­ման­ներ ԵՏՄ-ում և երկ­րո­րդ` կա­րող է դե ­րա­կա­տա­րում ու­նե­նալ ԵՄ-ԵՏՄ հա­րա­բե ­րու­թյուն­նե ­րում: ¾ ¾Հա­մա­գ որ­ծ ակ­ցու­թյան խի­ստ շա­հա­գ րգռ­վա­ծ ու­թյուն Ի­րա­նի կող­մից­ Աշ­խար­հի ա­ռա­ջա­տար երկր­նե ­րի կող­մից կի­րառ­վող լուրջ քա­ղա­ քա­կան ու տն­տե ­սա­կան պատ­ժ ա­մի­ջոց­ներ ու­նե­ցող Ի­րա­նը նշա­նա­կա­ լից կեր­պով մե­ծ աց­րել է իր հե ­տա­քրք­րու­թյու­նը Հայաս­տա­նի նկատ­ մա­մբ: Մի­նչ այժմ գոր­ծ ըն­կե ­րու­թյան հիմ­նա­կան տի­րույ­թ ում ե ­ղել են ի­րա­կա­նաց­վող լայ­նա­մա­սշ­տաբ նա­խագ­ծե ­րը կամ են­թ ա­կա­ռուց­ված­ քային պո­տեն­ցի­ալ նա­խագ­ծե ­րը և, մաս­նա­վո­րա­պես, է­ներ­գ ե ­տիկ ո­լոր­տը: Ի լրումն, Ի­րա­նը հան­դ ի­սա­նում է Հայաս­տա­նի ա­մե­նա­մեծ առևտ­րային գոր­ծ ըն­կե ­րը, հատ­կա­պես գյուղմ­թ եր­քի մա­սով: ԵՏՄ-ին Հայաս­տա­նի ան­դ ա­մակ­ցե ­լուց հե ­տո աշ­խու­ժ ա­ցել են հա­մա­գ որ­ծ ակ­ ցու­թյան շր­ջա­նա­կն ընդ­լայ­նե ­լու քն­նար­կում­նե ­րը: Հնա­րա­վոր գոր­ծ ըն­ կե ­րու­թյան մա­սին բա­նակ­ցու­թյուն­ներ են վար­վում թե´ պե ­տա­կան պաշ­տո­նյա­նե ­րի և թե´­բիզ­նես­նե ­րի ներ­կայա­ցու­ցիչ­նե ­րի մա­կար­դ ակ­ նե­րում: Հայաս­տա­նը` որ­պես «­շու­կա­նե­րի դար­պաս», կա­րող է դե­րա­ կա­տա­րում ու­նե­նալ եր­կու ուղ­ղու­թյուն­նե ­րով` ԵՄ-ի և ԵՏՄ-ի կող­մից առևտ­րային գոր­ծ ու­նե ­ու­թյուն ի­րա­նա­կան հս­կայա­կան շու­կայում և Ի­րա­նի կող­մից առևտ­րային գոր­ծ ու­նե ­ու­թյուն ԵՏՄ շու­կայում: Ի­րա­նը բազ­մի­ցս հայ­տա­րա­րել է ԵՏՄ-ի հետ բիզ­նես հա­րա­բե ­րու­թյուն­նե ­րն ընդ­լայ­նե ­լու իր նշա­նա­կա­լ ից հե ­տա­քրք­րու­թյան ու մտադ­րու­թյուն­նե ­րի մա­սին: 57 Այս հե­ռան­կա­րի ա­ռու­մով ո­րո­շա­կի­ո­րեն ա­ռա­նձ­նա­նում են մի քա­ նի ո­լո­րտ­ներ` շի­նա­րա­րա­կան նյու­թ եր, քի­մի­ա­կան ապ­րա­նք­ներ, գյու­ ղա­տն­տե ­սա­կան ապ­րա­նք­ներ և հե ­ռա­հա­ղոր­դ ակ­ցու­թյուն: Գոր­ծ ըն­կե ­րու­թյան հնա­րա­վոր ձևա­չա­փե­րն ընդ­գ ր­կում են, բայց չեն սահ­մա­նա­փակ­վում ի­րա­նա­կան ըն­կե ­րու­թյուն­նե ­րի հետ այն­պի­սի հա­մա­տեղ ձեռ­նար­կու­թյուն­նե ­րի ստեղ­ծե­լով, ո­րո­նց ար­տադ­րա­կան շղ ­թ այի վեր­ջին օ­ղակ­նե ­րը գտն­վում են Հայաս­տա­նում, ապ­րա­նք­ ներ վե ­րաար­տա­հա­նե ­լով ու Հայաս­տա­նում վա­ճառ­քի գրա­սե­նյակ­ներ հիմ­նե ­լով: Ի­րա­նի հետ տն­տե ­սա­կան կա­պե ­րի ամ­րա­պնդ­ման պո­տեն­ցի­ա­լ ը չա­փա­զա­նց մեծ նշա­նա­կու­թյուն ու­նի Հայաս­տա­նի հա­մար: Հա­մա­ գոր­ծ ակ­ցու­թյան ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար խի­ստ կար­և որ է ա­րա­գ ո­րեն ստեղ­ծել ան­հրա­ժե­շտ են­թ ա­կա­ռուց­ված ­քը, օ­րի­նակ` ա­զատ առևտ­րի գո­տի­ներ Ի­րա­նի հետ: ¾¾Ի­նս­տի­տու­ցի­ո­նալ զար­գաց­ման հա­մե ­մա­տա­բար բա­րձր մա­կար­դակ Որ­պես պո­տեն­ցի­ալ բիզ­նես գոր­ծ ըն­կեր, Հայաս­տա­նը` ԵՏՄ այլ ան­դ ամ­նե ­րի հետ հա­մե ­մա­տած, ու­նի բազ­մա­թ իվ մր­ցակ­ցային ա­ռա­ վե ­լու­թյուն­ներ, ո­րոն­ցից ա­մե­նա­կար­և ո­րը ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ ո­լոր­տում տպա­վո­րիչ ձե­ռք­բե­րում­նե­րն են` ի հա­մե­մա­տատ այլ ԵՏՄ երկր­նե­րի: Այդ երկր­նե­րի շար­քում Հայաս­տա­նն ա­ռա­նձ­նա­նում է նրա­նով, որ ունի կո­ռուպ­ցի­այի ըն­կալ­ման, ինչ­պես նաև գոր­ծ ա­րա­րու­թյա­մբ զբաղ­ վե­լու դյու­րի­նու­թյան ա­վե­լ ի լավ ցու­ցա­նիշ­ներ:  Դասակարգում` ըստ Բիզնեսը Դասակարգում` ըստ վարելու դյուրինության կոռուպցիայի ընկալման 35 38 41 ինդեքսի, 136 երկրներ, 2014թ. 43 44 51 94րդ 53 54 119րդ 126րդ 136րդ 136րդ 67 67 ԲՎ2015 ԲՎ2016

­ 58 Աղ­բյու­րը` Թրա­նս­փա­րեն­սի ին­թեր­նեյշնլ, Հա­մաշ­խար­հային բա­նկ

Համաշխարհային մրցունակության ինդեքս, 2015 -2016թթ. 42 45

82 102

Հայաստան Ղազախստան Ղրղզստան Ռուսաստան ­

Աղ­բյու­րը` Հա­մաշ­խար­հային տն­տե­սա­կան ֆո­րում  Հա­մաշ­խար­հային մր­ցու­նա­կու­թյան ին­դե­քս, 2015-2016թթ., ըստ են­թաին­դե­քս­նե­րի

Հայաս­տան Ղա­զա­խս­ Ղրղզս­ Ռու­սաս­ տան տան տան 1-ին հե­նա­սյուն. Հաս­տա­տու­ 76 50 115 100 թյուն­ներ 2-րդ հե­նա­սյուն. Են­թա­կա­ռուց­ 82 58 114 35 վա­ծք 3-րդ հե­նա­սյուն. Մակ­րո­տն­տե­ 72 25 80 40 սա­կան մի­ջա­վայր 4-րդ հե­նա­սյուն. Ա­ռող­ջա­պա­հու­ 95 93 98 56 59 թյուն և տար­րա­կան կր­թու­թյուն

5-րդ հե­նա­սյուն. Բա­րձ­րա­գույն 72 60 80 38 կր­թու­թյուն և վե­րա­պատ­րաս­ տում 6-րդ հե­նա­սյուն. Ապ­րան­քային 50 49 81 92 շու­կայի ար­դյու­նա­վե­տու­թյուն

7-րդ հե­նա­սյուն. Աշ­խա­տա­շու­ 58 18 88 50 կայի ար­դյու­նա­վե­տու­թյուն

8-րդ հե­նա­սյուն. Ֆի­նան­սա­կան 94 91 102 95 շու­կայի զար­գա­ցում

9-րդ հե­նա­սյուն. Տեխ­նո­լո­գի­ա­ 75 61 95 60 կան պատ­րա­ստ­վա­ծ ու­թյուն

10-րդ հե­նա­սյուն. Շու­կայի մե­ 116 46 118 6 ծու­թյուն 11-րդ հե­նա­սյուն. Բիզ­նե­սի ար­ 97 79 118 80 դի­ա­կա­նա­ցում

12-րդ հե­նա­սյուն. Նո­րա­րա­րու­ 107 72 125 68 թյուն

Աղ­բյու­րը` Հա­մաշ­խար­հային տն­տե­սա­կան ֆո­րում

Վեր­լու­ծու­թյան հա­մա­ձայն, Հայաս­տա­նի դեպ­քում ԵՏՄ-ի հա­մար «­մուտ­քի դար­պաս» դառ­նա­լու հնա­րա­վո­րու­թյու­նը բա­վա­կա­նին գրա­վիչ է: Նման կա­մուրջ դառ­նա­լու և եր­րո­րդ երկր­նե­րի ԵՏՄ մուտ­քը հեշ­տաց­ նե­լու հիմ­նա­կան ձևե­րը կա­րող են լի­նել.  Հայաստանը` որպես Հայաստանը` որպես «գլխամասային ԵՏՄ տնտեսական գրասենյակ» ԵՏՄ-ի կամուրջ համար

¾¾Վերաարտահանել/վե­րա­մշա­կել ¾¾ՀևԶ կենտրոններ/հե­տա­զո­տա­ ¾¾Վաճառքի ներկայացուցիչներ կան կենտ­րոն ¾¾Մասերի արտադրություն/ հա­ ¾¾Ֆինանսական և իրա­վա­կան վա­քում ծա­­ռայություն­ներ մա­տու­ցող/օֆ­ շոր 60

Ներ­կայաց­ված ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զոն­նե­րը Հայաս­տա­նի զար­ գաց­ման հնա­րա­վոր սցե­նար­ներ ու հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ են ԵՏՄ-ում: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, դրա­նք տար­բե ­րակ­ներ չեն, ո­րո­նք պար­զա­պես տր­ վում են երկ­րին: Տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյան ան­դա­մակ­ցութ­յու­նը կա­րող է հա­կա­ռակ ազ­դե­ցու­թյունն ու­նե­նալ, ե­թե տն­տե­սութ­յու­նը չկա­րո­ղա­նա ա­րա­գո­րեն կա­ռու­ցել ըն­թա­ցիկ հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րը օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար ան­հրա­ժե­շտ են­թա­կա­ռուց­վա­ծ ք կամ ե ­թե այս նոր տն­տե ­սա­կան ի­րա­կա­նու­թյան մեջ քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն մշա­կող­նե­րը չկա­րո­ղա­նան կան­խա­տե ­սել և մեղ­մաց­նել երկ­րի ռիս­կե ­րը և մար­տահ­րա­վեր­նե ­րը:  Գ­ԼՈՒԽ 4. ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՄՈՒՏՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

­Սույն վար­ժ ու­թյան մի­ջո­ցով փո­րձ է ար­վում ներ­կայաց­նել ա­վե­լ ի մեծ շու­կա և ռե­սուրս­ներ ու­նե­ցող կազ­մա­կեր­պու­թյա­նն ին­տե­գր­ման գոր­ծ ըն­ թա­ցի ազ­դե­ցու­թյան պատ­կե­րը երկ­րի զար­գաց­ման վրա:­ Մո­տե­ցումն այն է, որ ին­տե­գր­ման հա­մար կար­ևոր է ոչ մի­այն այն, թե որ եր­կի­րը որ­տեղ է ին­տե­գր­վում, այլ այն, թե ինչ­պես է կա­ռա­վար­վում այդ ին­տեգրու­մը: Ու­սում­նա­սի­րու­թյան նպա­տա­կն է հիմ­նա­վո­րել, որ Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­ 61 սա­կան մի­ու­թյա­նն (Ե­Ա­ՏՄ) ին­տեգ­րու­մը` լավ կա­ռա­վար­ման դեպ­քում, կա­րող է բա­րե­հա­ջող լի­նել այն երկր­նե­րի հա­մար, ո­րոն­ցից կա­զմված է այդ մի­ու­թյու­նը, ճի­շտ այն­պես, ինչ­պես ԵՄ ին­տեգ­րու­մը բա­րե­հա­ջող էր թե´ Բալ­թյան պե­տու­թյուն­նե­րի և թե´ Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պայի պե­տութ­ յուն­նե­րի հա­մար:

ԵՄ ընդ­լայ­նում և ԵՄ մի­աս­նա­կան շու­կա

­ ի­նչ այժմ 2004 թվա­կա­նին Եվ­րո­պա­կան Մի­ու­թյան ընդ­լայ­նու­մը Մ Եվ­րո­պա­կան Մի­ու­թյան (ԵՄ) մի­ակ ա­մե­նա­մեծ ընդ­լայ­նումն էր` տա­րա­ ծու­թյան, պե­տու­թյուն­նե­րի քա­նա­կի և բնակ­չու­թյան թվի ա­ռու­մով, սա­ կայն, այն ա­մե­նա­մե­ծ ը չէր հա­մա­խա­ռն ներ­քին ար­տադ­րան­քի ա­ռու­մով: Նշ­ված ին­տեգ­րու­մը տե­ղ ի ու­նե­ցավ 2004 թվա­կա­նի մայի­սի 1-ին: ­Մ ի­ա­ժ ա­մա­նա­կ յա ան­դա­մակ­ցու­թյու­նը ընդ­գր­կում էր ստո­րև նշ­ված երկր­նե­րը, ո­րո­նց եր­բե­մն ան­վա­նում են «Ա10» երկր­ներ. ­Կիպ­րոս, Չե­խի­այի Հան­րա­պե­տու­թյուն, Էս­տո­նի­ա, Հուն­գա­րի­ա, Լատ­վ ի­ա, Լիտ­վա, Մալ­թա, Լե­հաս­տան, Սլո­վա­կի­ա և Սլո­վե­նի­ա: Դրան­ ցից յո­թը գտն­վում է­ին նախ­կին Ար­ևե­լ յան բլո­կի (ո­րից ե­րե­քը` նախ­կին Խո­րհր­դային Մի­ու­թյու­նից է­ին, իսկ չոր­սը` Վի­շեգ­րադ խմ­բի ան­դամ­ներ է­ին), մե­կը` նախ­կին Հա­րա­վս­լա­վ ի­այի­կազ­մում (եր­բե­մն դրա­նց մի­ա­սին ան­վա­նում են «Ա8» երկր­ներ), իսկ մնա­ցած եր­կու­սը Մի­ջե­րկ­րա­կան ծո­ վի կղ­զ ի­նե­րն է­ին և նախ­կին բրի­տա­նա­կան գա­ղութ­ներ: Ը­նդ­լայն­ման նույն ա­լ ի­քի վրա էր նաև 2007 թվա­կա­նին Բուլ­ղա­րի­այի և Ռու­մի­նի­այի ան­դա­մակ­ցու­թյու­նը, ո­րո­նք չկա­րո­ղա­ցան մի­ա­նալ 2004 թվա­կա­նին, բայց Հա­նձ­նա­ժ ո­ղո­վ ի հա­մա­ձայն, հան­դի­սա­նում են հին­գե­ րո­րդ ընդ­լայն­ման մաս: 62

­ եր նպա­տակ­նե­րի հա­մար ու­սում­նա­սի­րե­լու ենք Բալ­թյան ե­րեք պե­ Մ տու­թյուն­նե­րի (նախ­կին ԽՍՀՄ պե­տու­թյուն­ներ), Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պայի ե­րեք երկր­նե­րի և մեկ Բալ­կա­նյան երկ­րի ան­ցած ու­ղին` 2004 թվա­կա­նին ԵՄ-ին ան­դա­մակ­ցու­թյու­նից մի­նչև մեր օ­րե­րը: ­Բո­լոր յոթ երկր­նե­րի մեկ շն­չին ընկ­նող ՀՆԱ-ի պա­րզ վեր­լու­ծու­թյու­նը ցույց է տա­լիս հետ­ևյալ պատ­կե­րը.

Երկր­ներ 2004թ. 2014թ. Աճ (%) Էս­տո­նի­ա 14628 26902 83.37

Լատ­վ ի­ա 12505 22823 82.51

Լիտ­վա 13255 26746 101.78

Հուն­գա­րի­ա 16466 24709 50.06

Չե­խի­այի Հան­րա­պե­տու­թյուն 20970 30366 44.80

Լե­հաս­տա­ն 13054 24430 87.14

Ս­լո­վե­նի­ա 22693 29969 32.06

Տ­վյալ­նե­րի աղ­բյու­րը` ՏԶՀԿ  ­Վեր­ջին տա­սը տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում այս ցու­ցա­կի յու­րա­քան­չ յուր պե­տու­թյու­նում գրա­նց­վել է մեկ շն­չին ընկ­նող ՀՆԱ-ի 32-101 տո­կո­սա­ նոց աճ, նշա­նա­կա­լ ից աճ` շնոր­հիվ այն նոր տն­տե ­սա­կան մի­ջա­վայ­րի, ո­րում հայտն­վե­ցին այդ երկր­նե ­րը: ­Դ ա բա­ցա­տր­վում է Մի­աս­նա­կան շու­կայի փի­լ ի­սո­փայու­թյա­մբ, ո­րի հա­մա­ձայն այն ներ­քին սահ­ման­ներ կամ այլ կար­գա­վո­րող խո­չըն­ դոտ­ներ չու­նե­ցող մեկ տա­րա­ծ ք է ապ­րա­նք­նե­րի և ծա­ռայու­թյուն­նե­րի ա­զատ տե ­ղա­շար­ժի հա­մար: Գոր­ծ ող մի­աս­նա­կան շու­կան խթա­նում է մր­ցակ­ցու­թյու­նը և առև­տու­րը, բա­րե ­լա­վում է ար­դ յու­նա­վե ­տու­թյու­նը, բա­րձ­րաց­նում է ո­րա­կը և օգ­նում ի­ջեց­նել գնե­րը: Դա ա­ռա­ջաց­նում է տն­տե­սա­կան աճ և հեշ­տաց­նում բիզ­նես­նե­րի և սպա­ռող­նե­րի ա­ռօ­րյա 63 կյան­քը: Այդ երկր­նե­րը շա­հե­ցին Ապ­րա­նք­նե­րի և ծա­ռայու­թյուն­նե­րի հա­մար մի­աս­նա­կան շու­կայի հայե­ցա­կար­գից, որն, ընդ­հա­նուր առ­մա­մբ, ա­ռա­ ջար­կում է.

­Բիզ­նես­նե ­րին` • ա­վե­լի քան 500 մի­լի­ոն սպա­ռող­ներ ու­նե­ցող «­ ներ­քին շու­կա» նրա­նց ապ­րա­նք­նե ­րի հա­մար­ • ա­վե­լ ի հե­շտ հա­սա­նե­լ ի­ու­թյուն ա­վե­լ ի շատ թվով մա­տա­կա­րար­ նե ­րի և սպա­ռող­նե ­րի հա­մար • ա­վե­լ ի ցա­ծ ր ինք­նար­ժեք­ • ա­վե ­լ ի մեծ կո­մե ր­ցի­ոն հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ • մեկ այլ երկ­րում ըն­կե ­րու­թյուն ստեղ­ծե ­լու ա­զա­տու­թյուն • ծա­ռայու­թյուն­ներ տրա­մադ­րե ­լու կամ ստա­նա­լու ա­զա­տու­թյուն այն երկ­րում, որ­տեղ չի հիմ­նա­դր­վել ըն­կե ­րու­թյու­նը կամ որ­տեղ չի գտն­վում սպա­ռո­ղ ը:

­Ք ա­ղա­քա­ցի­նե­րին` • մր­ցակ­ցային գներ • ա­վե­լ ի շատ նո­րա­րա­րու­թյուն և ա­վե­լ ի ա­րագ տեխ­նո­լո­գի­ա­կան զար­գա­ցում­ներ • ա­նվ­տան­գու­թյան և բնա­պահ­պա­նա­կան ա­վե­լի բա­րձր չա­փա­նիշ­ներ:

­Այդ բո­լո­րին գու­մար­վում է աշ­խա­տող­նե­րի և կա­պի­տա­լ ի ա­զատ տե­ղա­շար­ժ ը: ­Մ ի­նչ այժմ մի­ակ տար­բե­րու­թյու­նը այն է, որ Ե­Ա­ՏՄ-ում բա­ցա­ կայում է հիմ­նա­կան մի­աս­նա­կան ար­ժ ույ­թ ը` ի տար­բե ­րու­թյուն ԵՄ-ում  առ­կա եվ­րոյի: Այ­դ ու­հան­դե­րձ, նույ­նի­սկ այս դեպ­քում հա­ման­ման պատ­կեր գոյու­թյուն ու­նի այն­պի­սի կար­և որ երկ­րի ա­ռու­մով, ինչ­պի­ սին է Միաց­յալ թա­գ ա­վո­րու­թյուն, ո­րը հան­դ ի­սա­նա­լով ԵՄ ան­դ ամ և ԵՄ մի­աս­նա­կան շու­կայի մաս­նա­կից, դե­ռևս գոր­ծ ա­ծ ում է իր սե­փա­ կան ար­ժ ույ­թ ը` ֆուն­տը:

Եվ­րա­ս ի­ա­կ ան տն­տե ­ս ա­կ ան մի­ու­թյուն

­Կա­ր ճ ա­սած,­ վե­րը հի­շա­տակ­ված բո­լոր բա­ղադ­րիչ­նե­րը առ­կա են նաև Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյու­նում: Հետ­և ա­բար, կա­րող ենք են­թ ադ­րել, որ Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյան կազ­մա­վոր­ 64 ման և զար­գ աց­ման ընդ­հա­նուր գոր­ծ ըն­թ ա­ցը իր է ­ու­թյա­մբ շատ նման է այն գոր­ծ ըն­թ ա­ցին, ո­րի մի­ջով ան­ցել է Եվ ­րո­պա­կան Մի­ու­թյու­նը, իսկ ԵՏՄ տն­տե­սու­թյան ու շու­կայի գոր­ծի­քա­կազ­մը և շար­ժիչ ու­ժե­րը, ըստ է­ու­թյան, շատ չեն տար­բեր­վում ԵՄ-ի գոր­ծի­քա­կազ­մից և շար­ժիչ ու­ժե­րից: Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյու­նը տա­րա­ծ ա­շր­ջա­նային տնտե ­սա­կան ին­տե­գ ր­ման մի­ջազ­գ ային կազ­մա­կեր­պու­թյուն է: Այն ունի մի­ջազ­գ ային ի­րա­վա­սուբյեկ­տի կար­գ ա­վ ի­ճակ և հիմ­նա­դ ր­վել է Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյան մա­սին պայ­մա­նագ­րով:­ ԵՏՄ ա­պա­հո­վում է ապ­րա­նք­նե ­րի, ծա­ռայու­թյուն­նե ­րի, կա­պի­տա­լ ի և աշ­խա­տու­ժի ա­զատ տե ­ղա­շա­րժ, ի­րա­կա­նաց­նում է հա­մա­կարգ­ված, ներ­դ աշ­նա­կեց­ված և մի­աս­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն այն ո­լո­րտ­ նե ­րում, ո­րո­նք սահ­ման­ված են Պայ­մա­նագ­րում և Մի­ու­թյան մի­ջազ­ գային հա­մա­ձայ­նագ­րե ­րում: Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյան ան­դ ամ պե ­տու­թյուն­նե ­րը` Հայաս­տա­նի Հան­րա­պե ­տու­թյու­նը, Բե­լա­ռու­սի Հան­րա­պե ­տու­թյու­ նը, Ղա­զա­խս­տա­նի Հան­րա­պե ­տու­թյու­նը, Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­ տութ­յու­նը և Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյու­նը, մի­ա­սին ու­նեն 182.1 մի­ լի­ոն բնակ­չու­թյուն և 20 մի­լ ի­ոն քա­ռա­կու­սի կմ տա­րա­ծ ք: Մի­ու­թյան ընդ­հա­նուր տա­րե­կան ՀՆԱ կազ­մում է 2.2 տրի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար (հա­մաշ­խար­հային ՀՆԱ-ի 3.2%-ը), ար­դ յու­նա­բե ­րա­կան ար­տադ­րան­ քը 1.3 տ­րի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լա­րէ (հա­մաշ­խար­հային ար­դ յու­նա­բե ­րա­կան ար­տադ­րան­քի 3.7%-ը), ար­տա­քին առև­տու­րը` 877.6 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար (հա­մաշ­խար­հային ար­տա­հան­ման 3.7%-ը և հա­մաշ­խար­հային ներ­մուծ ­ման 2.3%-ը):  ­ 65 Աղ­բյու­րը` Եվ­րա­սի­ա­կան տն­տե­սա­կան հա­նձ­նա­ժո­ղո­վ

­ ի­ու­թյու­նը ստե­ղծ­վել է ազ­գային տն­տե­սու­թյուն­նե­րի հա­մա­պար­փակ Մ ար­դի­ա­կա­նաց­ման, մր­ցու­նա­կու­թյան և նրա­նց մի­ջև հա­մա­գոր­ծակ­ցու­ թյան բա­րձ­րաց­ման և ան­դամ պե­տու­թյուն­նե­րի բնակ­չու­թյան կեն­սա­մա­ կար­դա­կի բա­րձ­րաց­ման նպա­տա­կով կայուն զար­գա­ցու­մը խթա­նող հիմ­ նա­կան սկզ­բունք­նե­րի հի­ման վրա: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ այս վար­ժու­թյան նպա­տա­կը ոչ թե որ­ևէ մեկ բլո­ կի ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րի հա­մե­մա­տե­լն է մեկ այլ բլո­կի հետ, այլ Հայաս­տա­ նի հա­մար Ե­ՏՄ-ի ան­դա­մակ­ցու­թյու­նից բխող նոր հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ բա­ցա­հայ­տե­լը և ա­ռա­ջար­կե­լը, ա­պա կա­րող ենք պն­դել, որ հմ­տո­րեն օգ­ տա­գոր­ծե­լու և կա­ռա­վա­րե­լու դեպ­քում, մեծ տն­տե­սա­կան բլո­կի ան­դա­ մակ­ցու­թյու­նը` ինչ­պի­սին է 2015 թվա­կա­նի հուն­վա­րից Հայաս­տա­նի ԵՏՄ- ին ան­դա­մակ­ցե­լու փաս­տա­ցի դեպ­քը, կա­րող է հս­կայա­կան հնա­րա­վո­րու­ թյուն­ներ տրա­մադ­րել Հայաս­տա­նի նման փո­քր երկ­րին, ճի­շտ այն­պես, ինչ­պես Եվ­րո­պա­կան Մի­ու­թյան ան­դա­մակ­ցու­թյու­նը շա­հե­կան ե­ղավ Բալ­ թյան, Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պայի և Բալ­կան­կ յան երկր­նե­րի հա­մար: Մի­ակ բա­նը, ո­րը պե­տք է հաշ­վի առ­նե­նք և չս­խալ­վե­նք այն է, որ օ­գուտ­նե­րը և ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը չեն գա­լիս և չեն գա ինք­նա­բե­րա­բար և ե­րաշ­խա­վոր­ված կեր­պով: Ե­ՏՄ-ի ան­դա­մակ­ցու­թյու­նից ա­ռա­վե­լա­գույ­նը քա­ղե­լու հա­մար, Հայաս­տա­նը և հայաս­տա­նյան բիզ­նես­նե­րը պե­տք է աշ­ խա­տեն` շատ ու եր­կար, որ­պես­զի նյու­թա­կա­նաց­նեն այն օ­գուտ­նե­րը, որ ՀՆԱ­ՐԱ­ՎՈՐ Է ա­ռա­ջար­կել է Ե­ՏՄ ան­դա­մակ­ցու­թյու­նը: ­Հիմ­նա­վո­րե­լու հա­մար, որ պատ­կե­րը նույնն է, թե´ Հայաս­տա­նի բիզ­ նե­սի կող­մից ԵՏՄ-ում` որ­պես իր սե­փա­կան Մի­աս­նա­կան շու­կայում, ճա­ նա­պա­րհ բա­ցե­լու և թե´ բրի­տա­նա­կան ըն­կե­րու­թյան հա­մար ԵՄ-ում` որ­ պես իր հա­մա­պա­տաս­խան Մի­աս­նա­կան շու­կա կազ­մա­կեր­պու­թյու­նում  ճա­նա­պա­րհ բա­ցե­լու ա­ռու­մով, մե­նք կներ­կայաց­նե­նք մի շա­րք կո­նկ­րետ դեպ­քե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­ներ, ո­րո­նք ՄԹ-ն առևտ­րի և նե­րդ­րում­նե­ րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը ա­ռա­ջար­կում է իր պաշ­տո­նա­կան կայ­քում` որ­պես Մի­աս­նա­կան շու­կա ներ­թա­փան­ցե­լու հա­ջող­ված պատ­մու­թյուն­նե­րի օ­րի­նակ­ներ:­

Ա­հա­վա­սիկ այդ խոր­հուրդ­նե­րը. • «­Կա­տա­րեք շատ հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ և խնամ­քով ընտ­րեք ձեր թի­ րա­խային տա­րա­ծա­շր­ջան­նե­րը» • «ո­րոշ ժա­մա­նակ ան­ց կաց­րեք տա­րա­ծա­շր­ջա­նում` ձեր գոր­ծըն­կեր­ նե­րին և ման­րա­ծախ առևտ­րով զբաղ­վող­նե­րին հա­րց­նե­լով, թե ինչ 66 ակն­կա­լիք­ներ ու­նեն ձեզ­նից» • «­Ձեր ապ­րա­նք­նե­րի տե­սա­կա­նին հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­րեք տվյալ երկ­րի հա­մար» • «­վար­ձեք բա­րձր ո­րա­կա­վո­րում ու­նե­ցող տե­ղա­ցի կա­ռա­վա­րիչ, ով պատ­րա­ստ է սկզ­բում մե­նակ աշ­խա­տել» • «­պատ­րա­ստ­վեք եր­կար ճա­նա­պա­րհ ան­ցնե­լու հա­մար, մեկ օ­րում ո­չի­նչ չի լի­նում» • «­տե­ղա­ցի օ­ժան­դակ աշ­խա­տա­կազ­մին լի­ար­ժեք ներ­կայաց­րեք նպա­տակ­նե­րը և ինչ ա­ռա­ջըն­թաց կա գոր­ծե­րում» • «­պահ­պա­նեք մո­տի­վա­ցի­ան» ­Ըն­կե­րու­թյան շր­ջա­նա­ռու­թյու­նը ա­վե­լա­ցավ 20%-ով այն տա­րում, երբ բիզ­նե­սը ներ­կայաց­րեց ապ­րան­քի նոր տե­սա­կա­նին և էլ ա­վե­լի ընդ­լայն­ վեց իր սե­փա­կան Մի­աս­նա­կան շու­կայում: Վա­ճառ­քի ա­ճը կազ­մեց 50%: ­Հա­ջո­ղու­թյան հա­սած մեկ այլ ըն­կե­րու­թյուն խո­րհր­դի կար­գով հու­շում է. • «­Կա­ռու­ցեք ձեր մար­քե­թին­գը ըստ ձեր հա­ճա­խո­րդ­նե­րի ցան­կու­ թյան, քա­նի որ պար­տա­դիր չէ, որ նրա­նց բա­զան ա­մեն տեղ (շու­ կայում) նույ­նը լի­նի-մի­շտ պատ­րա­ստ ե­ղեք ա­դապ­տաց­նել ձեր մո­տե­ցու­մը» • «Եր­բեք մի են­թադ­րեք, որ ե­թե կա­րող եք ձեր ապ­րան­քը վա­ճա­ռել ան­դամ պե­տու­թյուն­նե­րից մե­կում, ա­պա ինք­նա­բե­րա­բար կա­րող եք դա ա­նել մեկ այլ երկ­րում, թե­պետ կա­նո­նա­կար­գե­րը ներ­դաշ­ նա­կեց­ված են, սա­կայն ո­րոշ ան­դամ պե­տու­թյուն­նե­րում կա­րող եք լի­նել հա­տուկ պա­հա­նջ­ներ» • «­Մի­շտ ու­նե­ցեք տե­ղա­ցի ներ­կայա­ցու­ցիչ, բայց ա­պա­հո­վեք, որ ձեր տե­ղա­ցի ներ­կայա­ցու­ցի­չը ժա­մա­նակ հատ­կաց­նի [­բուն] բիզ­նե­սին, որ­պես­զի նրա­նք հաս­կա­նան բիզ­նես մշա­կույ­թը և հա­վա­տան դրան տե­ղում»  • ­ աս­կա­ցեք, թե ո­րո­նք են յու­րա­քան­չ յուր շու­կայի կա­րիք­նե­րը Հ • Մոտ ե­ղեք ձեր շու­կա­նե­րին • Ու­նե­ցեք ճի­շտ պա­հես­տա­վոր­ված պա­շար­ներ • Ու­շա­դիր ու­սում­նա­սի­րեք տվյալ երկ­րի կա­նո­նա­կար­գե­րը: Ե­թե հայաս­տա­նյան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րին տե­ղե­կաց­նե­նք բրի­տա­նա­ կան ըն­կե­րու­թյու­նե­րի կող­մից ի­րե­նց գոր­ծըն­կեր­նե­րին ԵՄ մի­աս­նա­կան շու­կայում ընդ­լայն­վե­լու վե­րա­բե­րյալ խոր­հուրդ­նե­րի մա­սին, ա­պա, կա­ ռուց­ված­քի նմա­նու­թյան պատ­ճա­ռով, ճի­շտ նույն խոր­հուրդ­նե­րը տե­ղին կլի­նեն նրա­նց հա­մար, ո­րո­նք փոր­ձում են ընդ­լայն­վել ռու­սա­կան, ղա­զա­ խա­կան, բե­լա­ռու­սա­կան և ղրղ­զա­կան շու­կա­նե­րում: Ամ­բո­ղ ջ հա­րցն այն է, թե արդյոք ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը կա­րող են նյու­ 67 թա­կա­նաց­նել պո­տեն­ցի­ա­լը որ­պես գո­րծ­նա­կան օ­գուտ: Դա կախ­ված է ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի ծա­նր աշ­խա­տան­քից և նվի­րու­մից, ինչ­պես նաև թե որ­քա­նով են Հայաս­տա­նի պե­տա­կան գե­րա­տես­չու­թյուն­նե­րը և ԵՏՄ այլ երկր­նե­րում Հայաս­տա­նի ներ­կայա­ցուց­չու­թյուն­նե­րը սա­տա­րում ըն­կե­րու­ թյուն­նե­րին` կո­նկ­րետ երկ­րի վե­րա­բե­րյալ խի­ստ կար­ևոր խոր­հուրդ­նե­րով և ար­տա­հա­նու­մը խթա­նող ա­ջակ­ցու­թյա­մբ: Հա­ջո­րդ գլ­խում ա­վե­լի ման­րա­մա­սն կդի­տար­կե­նք, թե ո­րո­նք են Ռու­ սաս­տա­նի, Ղա­զա­խս­տա­նի, Բե­լա­ռու­սի և Ղրղզս­տա­նի «­նի­շային» շու­կա­ ներ մուտք գոր­ծե­լու վե­րա­բե­րյալ կո­նկ­րետ ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րը: Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ Ե­ՏՄ-ում հս­տա­կեց­ված «­նի­շային» շու­կա­ ներ մուտք գոր­ծե­լու վե­րա­բե­րյալ ­Սույն հե­տա­զո­տու­թյան նպա­տակ­նե­րի հա­մար, Ե­ՏՄ-ում հս­տա­կեց­ ված «­նի­շային» շու­կա­ներ մուտք գոր­ծե­լու վե­րա­բե­րյալ ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ նե­րը բա­ժա­նե­լու ենք ե­րեք մա­կար­դակ­նե­րի. • ­Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ Հայաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թյան հա­մար պե­ տա­կան գե­րա­տես­չու­թյուն­նե­րի մա­կար­դա­կում • Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե­րի մա­կար­դա­կում • ­Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ ա­ռան­ձին բիզ­նես­նե­րի մա­կար­դա­կում ­Հայաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թյա­նն ուղղ­ված պե­տա­կան գե­րա­տես­չու­ թյուն­նե­րի մա­կար­դա­կով ներ­կայաց­ված ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րը և Հայաս­ տա­նի բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե­րին ուղղ­ված բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե­րի մա­կար­ դա­կով ներ­կայաց­ված ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րը հա­մը­նդ­հա­նուր են և կի­րա­ ռե­լի են Ե­ՏՄ բո­լոր երկր­նե­րի շու­կա­ներ մուտք գոր­ծե­լու հա­մար և կքն­նա­ րկ­վեն նախ­քան յու­րա­քան­չ յուր երկ­րի վե­րա­բե­րյալ Հայաս­տա­նի բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե­րի և տն­տես­վա­րող սուբյե­կտ­նե­րի հա­մար ա­ռան­ձին բիզ­նես­ նե­րի մա­կար­դա­կով ներ­կայաց­վող ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ քն­նար­կե­լը:  Ա­ռ ա­ջար­կ ու­թյուն­ներ պե ­տա­կ ան գե ­րա­տես­չու­թյուն­նե ­րի մա­կ ար­դ ա­կ ում ­Ը­ստ ի­րադ­րու­թյան ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ ներ­կայաց­նե ­լ իս, սույն հե­տա­զո­տու­թյան դիր­քո­րո­շու­մը նույնն է, ինչ նշ­վել է վե­րը, այ­սի­ նքն, հա­մոզ­մունք առ այն, որ ին­տե­գ ր­ման հար­ցում կար­և ո­րը մի­այն այն չէ, թե որ եր­կի­րը որ­տեղ է ին­տե­գ ր­վում, այլ թե ինչ­պես է կա­ ռա­վար­վում ին­տեգ­րու­մը, և Եվ ­րա­սի­ա­կան տն­տե ­սա­կան մի­ու­թյան(Ե­ ՏՄ) ին­տեգրու­մը` լավ կա­ռա­վար­ման դեպ­քում, կա­րող է հա­ջող­ված լի­նել դրա կազ­մում գտն­վող երկր­նե­րի հա­մար, այն­պես, ինչ­պես ԵՄ ին­տեգրու­մը հա­ջող էր Բալ­թյան պե­տու­թյուն­նե­րի և Ար­ևե­լ յան Եվ­ րո­պայի պե ­տու­թյուն­նե ­րի հա­մար: Ճի­շտ նույն ձևով, սույն փաս­տա­ 68 թղ­թ ում Ե­ՏՄ-ում հս­տա­կեց­ված «­նի­շային» շու­կա­ներ մուտք գոր­ծե­լու վե ­րա­բե ­րյալ նա­խա­տես­ված ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե ­րը չեն սահ­մա­նա­ փակ­վում մի­մի­այն Ե­ՏՄ-ի «­նի­շային» շու­կա­ներ մուտք գոր­ծե­լով, այլ նույն հա­ջո­ղու­թյա­մբ կա­րող են կի­րառ­վել ԵՄ–ի և այլ մի­ու­թյուն­նե ­րի ու ա­ռան­ձին երկրնե­րի«­նի­շային» շու­կա­ներ մուտք գոր­ծե­լու հա­մար:

­Հայաս­տ ա­ն ի ար­տ ա­հ ան­մ ան խթան­մ ան պե ­տ ա­կ ան մար­մի­ն

­Ե­ՏՄ ար­տա­հան­ման խթան­մա­նն ուղղ­ված ա­մե­նա­կար­ևոր քայ­լե­ րից մե­կը պե ­տք է լի­նի Հայաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թյան խրա­խու­սող դե ­րը հայաս­տա­նյան ըն­կե ­րու­թյուն­նե ­րի հա­մար Ե­ՏՄ ար­տա­հա­նու­ մը դյու­րի­նաց­նե ­լու հար­ցում` Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման խթան­ման պե ­տա­կան մա­րմ­նի հիմ­նա­դ ր­ման և աշ­խա­տա­նք­նե ­րի մի­ջո­ցով: Այդ մար­մի­նը նպա­տա­կաուղղ­ված է լի­նե ­լու ար­տա­հան­ման հիմ­նա­կան հո­սան­քի ուղ­ղո­րդ­մա­նը` մշ­տա­պես տրա­մա­դ ր­վող տե ­ղե­կատ­վու­թյան մի­ջո­ցով ու հայաս­տա­նյան բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե ­րին և ա­ռան­ձին բիզ­ նես­նե ­րին ներ­կայաց­նե ­լով հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե ­րը` մաս­նա­վո­րա­պես ԵՏՄ երկր­նե ­րում և առ­հա­սա­րակ այլ երկր­նե ­րում: Մար­մի­նը պե ­տք է նաև մշ­տա­պես կապ պահ­պա­նի բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե­րի և ա­ռան­ձին բիզ­նես­նե ­րի հետ` ար­տա­հան­ման գոր­ծ ըն­թ ա­ցի փոր­ձի մա­սին նրա­նց ար­ձա­գ ան­քը ստա­նա­լու և այն հար­ցե ­րին ան­դ րա­դ առ­նա­լու հա­մար, ո­րո­նք բիզ­նես­նե ­րը կա­րող են բա­րձ­րաց­նել` ել­նե ­լով ի­րե­նց փոր­ձից և ո­րո­նց լու­ծ ու­մը գտն­վում է պե ­տու­թյան տի­րույ­թ ում, ինչ­պի­սիք են` օ­րե­նսդ­րա­կան ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­ներ, եր­րո­րդ երկ­րի պե­ տա­կան գե ­րա­տես­չու­թյուն­նե ­րի կող­մից ստե ­ղծ ­ված ար­հես­տա­կան խո­չըն­դ ոտ­ներ և այլն:  Ի թի­վս այլ աշ­խա­տա­նք­նե­րի, մար­մի­նը նե­րգ­րավ­ված է լի­նե­լու հայաս­տա­նյան բրե­նդ­նե ­րի մա­սին ի­րա­զե­կու­մը խթա­նե­լու, ինչ­պես նաև «­բիզ­նե ­սը բիզ­նե ­սի հա­մար» պայ­մա­նագ­րե ­րին ա­ջակ­ցե ­լու աշ­ խա­տա­նք­նե ­րում, օ­րի­նակ. • խ­րա­խու­սե ­լով մի­ջազ­գ ային բիզ­նես ֆո­րում­նե ­րը Հայաս­տա­նում, • ­պատ­րաս­տե­լով հա­մա­պա­տաս­խան ապ­րան­քի/­ծ ա­ռայու­թյան կա­տա­լոգ­ներ, որ­տեղ ներ­կայաց­վել են հայաս­տա­նյան ապ­ րանք­նե ­րը և ծա­ռայու­թյուն­նե ­րը, • ­մաս­նակ­ցու­թյուն տար­բեր վայ­րե ­րում ի­րա­կա­նաց­վող նե ­րդրու­ մային հան­դ ի­պում­նե­րին` «­Պատ­րա­ստ­ված է Հայաս­տա­նում» բրեն­դով: 69

Ե­ՏՄ պե­տու­թյուն­նե­րում Հայաս­տա­նի առևտ­րային ներ­կայա­ցու­ ցիչ­նե­րի (ա­տա­շե­նե­րի) ինս­տի­տու­տի ամ­րա­պն­դում

­Խի­ստ ան­հրա­ժե­շտ է, որ Ե­ՏՄ-ին ին­տե­գր­վե­լ իս Հայաս­տա­նն ամ­րա­պն­դի իր դիր­քե ­րը Ե­ՏՄ երկր­նե ­րից յու­րա­քան­չ յու­րում` դրան­ ցում Հայաս­տա­նի դես­պա­նատ­նե ­րին կից հիմ­նադ­րե­լով Հայաս­տա­նի առևտ­րային ներ­կայա­ցուց­չի ինս­տի­տուտ այն երկր­նե ­րում, որ­տեղ այն բա­ցա­կայում է և ամ­րա­պն­դե­լով այդ ինս­տի­տու­տը այն երկր­նե­րում, որ­ տեղ դրա­նք գոյու­թյուն ու­նեն: Առևտ­րի ներ­կայա­ցու­ցի­չը պե­տք է պա­ տաս­խա­նա­տու լի­նի տվյալ երկ­րում Հայաս­տա­նի ապ­րա­նք­նե ­րի մի­ջազ­ գային առևտ­րի զար­գաց­ման ու հա­մա­կա­րգ­ման և ուղ­ղա­կի ներդրում­ նե ­րի քա­ղա­քա­կա­նու­թյան հա­մար` և պե ­տք է վե ­րա­հս­կի առևտ­րային հա­րա­բե ­րու­թյուն­նե ­րը իր պաշ­տո­նա­վար­ման երկ­րում:

­Ներ­կայա­ցու­ցի­չը պե­տք է. • տ­րա­մադ­րի ա­ռա­նց­քային տն­տե ­սա­կան (մակ­րո և միկ­րո) տվյալ­ ներ և վեր­լու­ծ ու­թյուն ա­մե­նօ­րյա կտր­ված­քով տվյալ երկ­րի Հայաս­տա­նի դես­պա­նա­տա­նը և ՀՀ հա­մա­պա­տաս­խան նա­խա­ րա­րու­թյուն­նե ­րի գոր­ծ ըն­կեր­նե ­րին, պատ­րաս­տի կա­նո­նա­վոր հաշ­վետ­վու­թյուն­ներ ու տե­ղե­կա­նք­ներ բիզ­նե­սի ու առևտ­րի և ընդ­հան­րա­պես երկ­րի մա­սին, • ­բա­րե ­լա­վ ի առևտ­րային հար­ցե ­րում Հայաս­տա­նի դես­պա­նա­ տան ա­ջակ­ցու­թյան տրա­մա­դր­ման գոր­ծ ա­ռույ­թը ռե­զ ի­դե­նտ երկ­րում և ա­ջակ­ցի դես­պա­նա­տան տն­տե ­սա­կան հե ­ռան­կա­րի վե ­րաս­տե ­ղծ ­մա­նը,  • ­կա­տա­րի կա­նո­նա­վոր վեր­լու­ծ ու­թյուն և մատ­նան­շի բիզ­նես հնա­ րա­վո­րու­թյուն­նե ­րը Հայաս­տա­նի հա­մար ռե­զ ի­դե­նտ երկ­րում, • ուղ­ղա­կի­ո­րեն կա­պի մեջ լի­նի տե­ղա­կան բիզ­նես­նե­րի, բիզ­նես մի­ու­ թյուն­նե­րի և պե­տա­կան գե­րա­տես­չու­թյուն­նե­րի հետ` ա­պա­հո­վե­լով, որ հայաս­տա­նյան բիզ­նես­նե­րին տրա­մա­դր­վում են հնա­րա­վո­րու­ թյուն­ներ և հայաս­տա­նյան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի հա­մար դյու­րի­նաց­ վում է գոր­ծա­րա­րու­թյա­մբ զբաղ­վե­լը կո­նկ­րետ ռե­զի­դե­նտ երկ­րում:

­Հայաս­տա­նը պե­տք է ու­նե­նա մշ­տա­կան առևտ­րի ներ­կայա­ցու­ցիչ ԵՏՄ յու­րա­քան­չ յուր երկ­րում, ան­կախ այն բա­նից, թե Հայաս­տա­նն այդ երկ­րում ու­նի ֆի­զի­կա­կան ներ­կայու­թյուն` դես­պա­նա­տան տես­քով, թե ոչ: 70

Ա­ռա­ջար­կու­թյու­ներ բիզ­նես մի­ու­թյան (ա­սո­ցի­ա­ցի­այի) գոր­ծ ա­ կա­լու­թյան մա­կար­դա­կում

­Բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե ­րի (ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե ­րի), նե ­րա­ռյալ ո­լոր­տային, հիմ­նա­կան դե ­րը ընդ­հա­նուր շա­հի պա­շտ­պա­նու­թյան կո­լեկ­տիվ գոր­ ծո­ղու­թյունն է: Հա­մաշ­խար­հային Բան­կի կող­մից կո­լեկ­տիվ գոր­ծ ո­ղու­ թյու­նը սահ­ման­ված է որ­պես «­հա­մա­գ որ­ծ ակ­ցային և գոր­ծ ըն­կե ­րու­ թյան կայուն գոր­ծ ըն­թ աց շա­հա­գ ր­գ իռ կող­մե ­րի մի­ջև»: Փոր­ձը ցույց է տա­լ իս, որ կո­լեկ­տիվ գոր­ծ ո­ղու­թյու­նը մե­ծ աց­նում է ան­հա­տա­կան գոր­ ծո­ղու­թյան ազ­դ ե­ցու­թյու­նը և ան­հա­տա­կան դե ­րա­կա­տար­նե ­րի վս­տա­ հու­թյու­նը հա­մա­խոհ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե ­րի մի­ու­թյան հան­դ եպ ու հա­վա­սա­րեց­նում է դաշ­տը մր­ցա­կից­նե ­րի մի­ջև: Ռազ­մա­վա­րա­կան մո­ տե­ցում է երբ բիզ­նես­նե ­րը` հա­մա­խմբ­ված ընդ­հա­նուր նպա­տակ­նե ­րի շուրջ, մի­ա­սին են աշ­խա­տում ի­րե­նց ար­տա­հան­ման կար­ճա­ժ ամ ­կետ կամ եր­կա­րա­ժ ամ ­կետ ռազ­մա­վա­րու­թյու­նը մշա­կե­լու շր­ջա­նա­կում: Կո­լեկ­տիվ գոր­ծ ո­ղու­թ ան մո­տե­ցում­նե ­րը ա­վե ­լ ի հա­ջող­ված են լի­նում, երբ դրա­նց ա­ջակ­ցում է միջ­նոր­դ ը: Ի թի­վս այ­լոց, պո­տեն­ցի­ալ միջ­ նո­րդ­նե ­րից են առևտ­րի պա­լատ­նե ­րը, բիզ­նես ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե ­րը կամ արհ­մի­ու­թյուն­նե ­րը: Այս ա­ռու­մով շատ կար­և որ է, որ հայաս­տա­նյան ո­լոր­տային բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե ­րը (ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե ­րը) կա­տա­րեն հա­ մա­կար­գ ո­ղ ի և սա­տա­րո­ղ ի դեր` Ե­ՏՄ երկր­նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­ րը կա­պե­լով հա­մա­պա­տաս­խան ո­լոր­տի բիզ­նես­նե ­րի հետ, ամ­րա­պն­ դեն ողջ բիզ­նես ո­լոր­տը և հնա­րա­վո­րու­թյուն ստեղ­ծեն այդ ո­լոր­տում ար­տա­հան­մա­մբ հե ­տա­քրքր­ված յու­րա­քան­չ յուր բիզ­նե ­սի հա­մար: Այս կա­պակ­ցու­թյա­մբ բիզ­նես մի­ու­թյուն­նե ­րի (ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե ­րի)­ կող­մից ձեռ­նա­րկ­վող գոր­ծ ո­ղու­թյուն­նե ­րը նե ­րա­ռում են, բայց չեն սահ­մա­նա­ փակ­վում հետ­ևյա­լով. • Ս­տեղ­ծել և սե ­րտ կա­պեր պահ­պա­նել հա­մա­պա­տաս­խան բիզ­ նես մի­ու­թյուն­նե­րի (ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե­րի) հետ Բե­լա­ռու­սում, Ղա­ զա­խս­տա­նում, Ղրղզս­տա­նում և Ռու­սաս­տա­նում` ան­հրա­ժեշտ օգ­տա­կար տե ­ղե­կատ­վու­թյուն ձե ­ռք բե ­րե­լու և Հայաս­տա­նի միու­թյուն­նե ­րի ան­դ ամ տն­տես­վա­րող սուբյե­կտ­նե ­րին փո­խան­ ցե ­լու հա­մար: • Ս­տեղ­ծել և սե ­րտ կա­պեր պահ­պա­նել ՀՀ է­կո­նո­մի­կայի նա­խա­ րա­րու­թյան, ՀՀ ար­տա­քին գոր­ծե ­րի նա­խա­րա­րու­թյան, ՀՀ մի­ ջազ­գ ային տն­տե­սա­կան ին­տե­գ ր­ման և բա­րե­փո­խում­նե­րի նա­ 71 խա­րա­րու­թյան, Ե­ՏՄ երկր­նե ­րում Հայաս­տա­նի դես­պա­նատ­նե ­րի հետ` ան­հրա­ժե­շտ օգ­տա­կար տե­ղե­կատ­վու­թյուն ձե­ռք բե­րե­լու և Հայաս­տա­նի մի­ու­թյուն­նե ­րի ան­դամ տն­տես­վա­րող սուբյե­կտ­նե­ րին փո­խան­ցե­լու հա­մար, ինչ­պես նաև ար­տա­հան­ման գոր­ծ ըն­թա­ ցի ժա­մա­նակ ո­լոր­տային բիզ­նես­նե­րից ստաց­ված ար­ձա­գա­նք­նե­ րը այն բո­լոր կա­ռույց­նե­րին հա­ղոր­դե­լու հա­մար, ո­րո­նք կա­րող են զբաղ­վել այդ ար­ձա­գա­նք­նե­րով: • Ա­ջակ­ցել, որ­պես­զ ի ո­լոր­տային մի­ու­թյուն­նե­րի ան­դամ բիզ­նես­նե­ րը մշա­կեն ու ի­րա­կա­նաց­նեն ընդ­հա­նուր գոր­ծ ո­ղու­թյուն­ներ, ո­րո­նք կամ­րա­պն­դեն նրա­նց դիր­քը և կմե­ծ աց­նեն նրա­նց շան­սե ­րը ի­րե­նց ապ­րա­նք­նե­րը և ծա­ռայու­թյուն­նե­րը ար­տա­հա­նե­լու հար­ցում, ինչ­ պի­սին է` խո­րհր­դատ­վու­թյու­նը այս կամ այն երկ­րի կող­մից սահ­ ման­ված ար­տա­հան­ման չա­փա­նիշ­նե­րի և կա­նո­նա­կար­գե­րի պա­ հա­նջ­նե­րի վե­րա­բե­րյալ կամ ա­մե­նա­լավ/­տե­ղա­կան գոր­ծե­լա­կար­ գի մա­սին ի­րա­զե­կու­մը` ըստ հա­մա­պա­տաս­խան երկր­նե ­րի գոր­ ծըն­կեր պա­լատ­նե­րի (ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե­րի) ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րի: Ա­ռևտ­րի պա­լատ­նե­րը, մի­ու­թյուն­նե­րը և ա­սո­ցի­ա­ցի­ա­նե­րը` որ­պես բիզ­նես ցան­ցի ձև, ո­րի նպա­տա­կը բիզ­նես­նե­րի շա­հե­րի ա­ռաջ մղե­լն է, պե­տք է ուղ­ղա­կի­ո­րեն կա­տա­րեն ի­րե­նց գոր­ծ ա­ռույթ­նե­րը: Սա չի նշա­նա­ կում բիզ­նես­նե­րի հա­մար կամ փո­խա­րեն բիզ­նես­նե­րի կար­գա­վ ի­ճա­կով գոր­ծ ա­րա­րու­թյա­մբ զբաղ­վել: Կար­ևոր է մի­շտ հի­շել, որ բիզ­նես վար­ քագ­ծի հե­տա­գա հա­ջո­ղու­թյան հա­մար պա­տաս­խա­նա­տուն է մի­այն բիզ­ նե­սը: Կար­ևոր է հաս­կա­նալ, որ ո­լոր­տային մի­ու­թյուն­նե­րը կա­տա­րում են մի­այն ա­ջակ­ցո­ղ ի և սա­տա­րո­ղ ի դեր և չեն կա­տա­րում այն աշ­խա­տան­քը, ո­րը բիզ­նես գոր­ծ ու­նե­ու­թյա­մբ զբաղ­վե­լու ըն­թաց­քում, կա­րե­լ ի է կա­տա­ րել պայ­մա­նագ­րային հի­մունք­նե­րով` հա­նձ­նա­րա­րե­լով եր­րո­րդ կող­մին:  Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ ա­ռան­ձին բիզ­նես­նե­րի մա­կար­դա­կում

­Ղա­զա­խս­տան

­Ղա­զա­խս­տա­նի բնակ­չու­թյու­նը մո­տա­վո­րա­պես 17 մի­լի­ոն է, ո­րից մո­տա­ վո­րա­պես 1.8 մի­լի­ո­նը ապ­րում է ա­մե­նա­մեծ քա­ղա­քում` Ալ­մա­թի­ում, իսկ իր մե­ծու­թյա­մբ երկ­րո­րդ քա­ղա­քը`Աս­տա­նան ու­նի 732,000 բնա­կիչ: Մեկ շն­չին բա­ժին ընկ­նող ա­վե­լի քան 12,000 ԱՄՆ դո­լար ՀՆԱ ու­նե­ցող եր­կի­րը հս­կայա­ կան պո­տեն­ցի­ալ շու­կա է Հայաս­տա­նի հա­մար` Եվ­րա­սի­ա­կա­նտն­ տե­սա­կան մի­ու­թյան շու­կայում: Մի­նչ­դեռ ի­րա­կան թվե­րը ցույց են տա­լիս, որ առև­տու­րը Ղա­զա­խս­տա­նի և Հայաս­տա­նի մի­ջև­ գո­րծ­նա­կա­նում բա­ցա­կայում է: 72 2014 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նի կող­մից Ղա­զա­խս­տան ար­տա­հա­նած ապ­րա­նք­նե­րի և ծա­ռայու­թյուն­նե­րի ար­ժե­քը չի գե­րա­զան­ցել 7 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լա­րը կամ ա­վե­լի քիչ, քան ԵՏՄ ընդ­հա­նուր ար­տա­հան­ման 0.4%-ը: 2015 թվա­կա­նի յոթ ա­միս­նե­րի ըն­թաց­քում ար­տա­հա­նու­մը դե­պի Ղա­զա­խս­տան կազ­մել է ըն­դա­մե­նը 3.6 ԱՄՆ դո­լար:

2014 թվա­կա­նին ­Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Ղա­զա­խս­տա­նի հետ (մի­ լի­ոն ԱՄՆ դո­լար) Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն

Տա­րի 2014թ. ԵՏՄ Ընդ­հա­նու­րի % ո­րից Ղա­զա­խս­տան Ընդ­հա­նուրի %

Ար­տա­հա­նում 324238.5 20.9 6951.8 0.4

Ներ­մու­ծ ում 1154463.8 26 556.3 0.01

Ըն­դա­մե­նը 1478702.3 24.7 7508.1 0.1

2015 թ­վա­կա­նին ­Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Ղա­զա­խս­տա­նի հետ (մի­ լի­ո­ն Ա­ՄՆ դո­լար) Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային­ վի­ճա­կագ­րա­կան ­ծա­ռայու­թյուն

Տա­րի 2015թ ԵՏՄ Ընդ­հա­նու­րի % ո­րից Ղա­զա­խս­տան Ընդ­հա­նուրի %

Ար­տա­հա­նում 236246.5 15.9 4857.7 0.3

982124.6 30.1 292.4 0.009 Ներ­մու­ծ ում 1218371.1 25.7 5150.1 0.1 Ըն­դա­մե­նը  Եզ­րա­կա­ցու­թյունն այն է, որ Ղա­զա­խս­տա­նը հան­դի­սա­նում է քիչ բա­ցա­հայտ­ված, քիչ օգ­տա­գո­րծ­վող և թե­րագ­նա­հատ­ված շու­կա Հայաս­ տա­նից ար­տա­հան­վող ապ­րա­նք­նե­րի հա­մար, ո­րո­նց ներ­կայաց­ված են ստո­րև.

­ իմ­նա­կան ար­տա­հան­վող ապ­րա­նք­նե­րը Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ Հ ման կա­ռուց­ված­քում, 2014 թվա­կա­ն

73

­Ղա­զա­խս­տա­նը հս­կայա­կան ներ­մու­ծող եր­կիր է, ո­րի տա­րե­կան ներ­ մու­ծու­մը մո­տա­վո­րա­պես 50 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար է, ընդ ո­րում մի շարք ապ­րա­նք­ներ առ­կա են Հայաս­տա­նի ար­տա­հան­ման կա­ռուց­ված­քում, օ­րի­նակ. Պ­տուղ-բան­ջա­րե­ղեն – 1.21 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար, ո­րից. ­ծի­րան – 52­ մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար, խա­ղող – 36 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար ­Կեն­դա­նա­կան ծագ­ման ապ­րա­նք­ներ - 865 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ո­րից. ­պա­նիր – 65 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար  Սնն­դամ­թե­րք – 2.21­ մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար, ո­րից. ­շո­կո­լադ – 256 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, մր­գա­հյութ – 65 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ծ­խա­խոտ – 136 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ­ դո­լար,­ ո­գե­լ ից խմի­չք – 132 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ­ դո­լար, գի­նի – 50­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ­ դո­լար, վե­րամ­շակ­ված մի­րգ – 60­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, վե­րամ­շակ­ված լո­լ իկ - 21­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, ­Կոշ­կե­ղեն – 613­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լա­ր ­Մա­նա­ծ ա­գոր­ծ ա­կան ար­տադ­րա­նք – 1.71­ մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ­ դո­լա­ր 74 ­Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ շու­կա մուտք գոր­ծե­լու հա­մար

­Բազ­մա­թիվ խոր­հուրդ­ներ, ո­րո­նք հայաս­տա­նյան ըն­կե ­րու­թյուն­նե­ րը կա­րող են կեն­սա­գոր­ծել Ղա­զա­խս­տա­նում, ու­նեն հա­մը­նդ­հա­նուր բնույթ և կի­րա­ռե­լի են բո­լոր երկր­նե­րի հա­մար և ամ­փոփ­ված են այն կո­նկ­րետ դեպ­քե ­րի ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե ­րում, ո­րո­նք ՄԹ առևտ­րի և նե ­րդ­րում­նե ­րի նա­խա­րա­րու­թյան պաշ­տո­նա­կան կայ ­քում ա­ռա­ջա­րկ­ վում է որ­պես Մի­աս­նա­կան շու­կա ներ­թա­փան­ցե ­լու հա­ջող­ված պատ­ մու­թյուն­նե ­րի օ­րի­նակ­ներ բրի­տա­նա­կան բիզ­նես­նե ­րի հա­մար. • «­կա­տա­րեք շատ հե ­տա­զո­տու­թյուն­ներ և խնամ­քով ընտ­րեք ձեր թի­րա­խային տա­րա­ծ ա­շր­ջան­նե ­րը» • «ո­րոշ ժա­մա­նակ ան­ց կաց­րեք տա­րա­ծ ա­շր­ջա­նում` ձեր գոր­ծ ըն­ կեր­նե ­րին և ման­րա­ծ ախ առևտ­րով զբաղ­վող­նե ­րին հա­րց­նե ­լով, թե ինչ ակն­կա­լ իք­ներ ու­նեն ձեզ­նից» • «­Ձե ­ր ապ­րա­նք­նե ­րի­ տե ­սա­կա­նին­ հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­րեք տվյալ երկ­րի­հա­մար» • «­վար­ձեք­բա­րձր ո­րա­կա­վո­րու­մ ու­նե­ցող­ տե­ղա­ցի­ կա­ռա­վա­րիչ, ով սկզ­բում պատ­րաս­տ է­ աշ­խա­տել մե­նակ» • «­պատ­րա­ստ­վե ­ք եր­կար­ ճա­նա­պա­րհ ան­ցնե­լու հա­մար, մե­կ օ­րում ո­չի­նչ չի լի­նում» • «­տե ­ղա­ցի­ օ­ժ ան­դա­կ աշ­խա­տա­կազ­մին­ լի­ար­ժեք­ ներ­կայաց­րե ­ք ն­պա­տակ­նե ­րը­ և ի­նչ ա­ռա­ջըն­թաց կա գոր­ծե ­րում» • «­պահ­պա­նեք­ մո­տի­վա­ցի­ան»: ­Ի­նչ­պես նշ­վել է ա­վե­լ ի վաղ այս փաս­տա­թղ­թում, այս բո­լոր խոր­ հուրդ­նե ­րը հա­մը­նդ­հա­նուր ձևով կի­րա­ռե ­լ ի են հայաս­տա­նյան բիզ­նես­ նե­րի հա­մար Ե­ՏՄ շու­կա, նե­րա­ռյալ Ղա­զա­խս­տան մուտք գոր­ծե­լու հա­մար:  ­Ղա­զա­խս­տա­նը շատ հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ է ա­ռա­ջար­կում, բայց հնա­րա­վոր է, որ այն ճի­շտ շու­կա է ոչ բո­լոր ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի հա­մար: Ըստ ԱՄՆ առևտ­րի դե­պար­տա­մեն­տի ար­տա­քին առևտ­րի գրա­սե­նյա­կի ար­տա­հան­ման ա­ջակ­ցու­թյան բաժ­նի, ա­ռա­վե­լու­թյուն կու­նե­նան այն ըն­ կե­րու­թյուն­նե­րը, ո­րո­նք բա­վա­րա­րում են ստո­րև ներ­կայաց­ված մեկ կամ ա­վե­լ ի չա­փա­նիշ­նե­րին. • Ըն­կե­րու­թյան գոր­ծ ու­նե­ու­թյան կար­ևոր մա­սն են կազ­մում մի­ջազ­ գային առև­տու­րը և զար­գա­ցող շու­կա­նե­րը, • Ըն­կե­րու­թյունն ու­նի Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պայում, Կով­կա­սում, Ռու­սաս­ տա­նում կամ Ուկ­րաի­նայում աշ­խա­տե­լու փո­րձ,­ • Ըն­կե ­րու­թյու­նը պատ­րա­ստ է եր­կա­րա­ժ ամ ­կետ կտր­ված ­քով 75 ներդնել ժա­մա­նակ, ջա­նք և ռե­սուրս­ներ: Ար­տա­հա­նող­նե ­րից շա­տե ­րի կար­ծի­քով,­Ղա­զա­խս­տա­նի շու­կա հեշ­ տու­թյա­մբ մուտք գոր­ծե­լու ա­ռա­ջին քայ­լ ը տե­ղա­ցի ա­ռա­քիչ­ներ գտ­նե­լն է: Տե ­ղա­ցի ա­ռա­քի­չը սո­վո­րա­բար պա­տաս­խա­նա­տու է մաք­սա­զե ­րծ ­ման, կայա­ցած մե­ծ ա­ծ ախ/­ման­րա­ծ ախ վա­ճառ­քով զբաղ­վող­նե­րի, ուղ­ղա­կի­ո­ րեն խո­շոր կոր­պո­րա­ցի­ա­նե ­րի կամ կա­ռա­վա­րու­թյան հա­մար ապ­րան­քի մար­քե­թին­գի և, ան­հրա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում, հետ­վա­ճառ­քային սպա­ սա­րկ­ման հա­մար: Քիչ չեն այն դեպ­քե­րը, երբ գոր­ծ ըն­կեր է դառ­նում ըն­ կե­րու­թյուն, ո­րը գոր­ծ ում է մի քա­նի ի­րա­րից ան­կախ ո­լո­րտ­նե­րում: Վաղ փու­լում կա­տար­վող այլ ա­ռա­ջին օգ­տա­կար քայ­լե­րից են. • Շու­կայի ման­րա­մա­սն հե­տա­զո­տու­թյան ի­րա­կա­նա­ցում` կո­նկ­րետ ո­լո­րտ­նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը պար­զե­լու հա­մար: • Հիմ­նադ­րել տե­ղա­կան ներ­կայա­ցուց­չու­թյուն կամ ընտ­րել տե­ղա­ ցի գոր­ծ ըն­կեր` Ղա­զա­խս­տա­նում ար­դյու­նա­վետ մար­քե ­թին­գի կամ վա­ճառ­քի ու ա­ռաք­ման հա­մար: Հաշ­վ ի ա­ռեք, որ Ղա­զա­խս­տա­ նում բնա­կա­վայ­րե­րը մի­մյան­ցից հե­ռու են գտն­վում և ա­ռաք­ման խո­ղո­վակ­նե­րը պե­տք է կա­րո­ղա­նան ներ­կայաց­նել ըն­կե­րու­թյան կա­րիք­նե ­րը ողջ երկ­րում: Պե ­տք է դրս­ևո­րել պատ­շաճ ջա­նա­սի­րու­ թյուն` ման­րա­մա­սն ու­սում­նա­սի­րել գոր­ծ ըն­կե­րոջ գոր­ծ ու­նե­ու­թյու­ նը պայ­մա­նա­գիր ստո­րագ­րե­լուց ա­ռաջ: • Նա­խա­տե ­սել եր­կար ժամ ­կետ­ներ պլան­նե ­րի ի­րա­կա­նաց­ման և դրա­կան ար­դյունք­նե­րի հաս­նե­լու հա­մար: Մի ակն­կա­լեք, որ դա լի­նե­լու է ոչ թա­նկ շու­կա, որ­տեղ կա­րե­լ ի է ա­րա­գո­րեն մուտք գոր­ծել: • Պատ­րա­ստ ե­ղեք ֆի­նա­նս­ներ հայթ­հայ­թե­լու հար­ցում օգ­նել ձեր գնո­րդ­նե­րին (տես´Գ­լուխ 7):  ՄԹ առևտ­րի և ար­դյու­նա­բե­րու­թյան նա­խա­րա­րու­թյու­նը ա­ռա­ջար­ կում է դի­տար­կել Ղա­զա­խս­տա­նի շու­կա տա­նող հետ­ևյալ հիմ­նա­կան ու­ղ ի­նե­րը. • ­Տե­ղա­ցի գոր­ծ ըն­կե­րոջ հետ հա­մա­տեղ ձեռ­նար­կու­թյան (ՀՁ) ստեղ­ծ ում • Ար­տա­հա­նում տե­ղա­ցի գոր­ծ ա­կա­լ ի կամ ա­ռա­քի­չի մի­ջո­ցով • Տե­ղա­կան ըն­կե­րու­թյան հիմ­նադ­րում

Օգ­տ ա­կ ար կոն­տ ա­կ տ­ն եր օ­տ ա­ր ե ­րկ­րյա բիզ­ն ես­ն ե ­րի հա­մ ար Ղա­զ ա­խ ս­տ ա­ն ում 76 Ղա­զա­խ ս­տա­ն ի Հան­րա­պե ­տու­թ յան նե ­րդ­րում­նե ­րի և զար­գ աց­ ման նա­խ ա­րա­րու­թ յու­ն ը այն կոն­տակ­տային կա­ռ ույցն է, որ­տե ­ղ ից կա­րե­լ ի է շատ տե­ղե­կ ու­թ յուն­ներ ձե­ռ ք բե­րել Ղա­զա­խ ս­տա­ն ում բիզ­ նես հնա­րա­վ ո­րու­թ յուն­նե ­րի մա­ս ին: ­Ղա­զա­խ ս­տա­ն ում բիզ­նես հնա­րա­վ ո­րու­թ յուն­նե ­րի մա­ս ին շատ տե ­ղե­կ ու­թ յուն­ներ ձե ­ռ ք բե ­րե ­լու հա­ջո­րդ կոն­տակ­տային կա­ռ ույ­ցը Ղա­զա­խ ս­տա­ն ի Հան­րա­պե ­տու­թ յան ազ­գ ային է­կ ո­ն ո­մի­կ այի նա­խ ա­ րա­րու­թ յունն է: ­Ղա­զա­խ ս­տա­ն ի Հան­րա­պե ­տու­թ յան ձեռ­նե ­րեց­նե ­րի ազ­գ ային պա­լա­տը հա­ս ա­րա­կ ա­կ ան կազ­մա­կեր­պ ու­թ յուն է, ո­րը կոն­տա­կ տ կա­ ռույց է այն բիզ­նես­նե ­րի հա­մար, ո­րո­ն ց նպա­տա­կ ը բիզ­նես գոր­ծ ու­ նե ­ու­թ յա­մ բ զբաղ­վ ե­լն է Ղա­զա­խ ս­տա­ն ի հետ և Ղա­զա­խ ս­տա­ն ում:

­Բ ե­լ ա­ռ ուս

­Մո­տա­վ ո­րա­պես 10­ մի­լ ի­ոն բնակ­չու­թ յուն և մեկ շն­չ ին ըն­կ ող ա­վ ե­ լի քան 8000 ԱՄՆ դո­լար ՀՆԱ ու­նե­ցող Բե­լա­ռ ու­ս ը մեկ այլ մեծ պո­ տեն­ցի­ա լ շու­կ ա է Հայաս­տա­ն ի հա­մար` Եվ ­րա­ս ի­ա­կ ա­ն տն­տե ­ս ա­կ ան­ մի­ու­թ յան մի­ա ս­ն ա­կ ան շու­կ այում: Այ­դ ու­հան­դ ե ­ր ձ, թվե ­րը ցույց են տա­լ իս, որ ար­տա­ք ին առև­տու­րը Հայաս­տա­ն ի և Բե ­լա­ռ ու­ս ի մի­ջև փո­ք ր է: 2014 թվա­կ ա­ն ին Հայաս­տա­ն ից Բե­լա­ռ ուս ար­տա­հան­վ ած ապ­ րանք­նե­րի և ծա­ռ այու­թ յուն­նե­րի ար­ժ ե­ք ը կազ­մե լ է ըն­դ ա­մե­ն ը 9 մի­լ ի­ ոն ԱՄՆ դո­լար կամ ա­վ ե­լ ի քիչ քան ԵՏՄ ընդ­հա­ն ուր ար­տա­հան­ման 0.6%-ը: Իսկ 2015 թվա­կ ա­ն ի յոթ ա­միս­նե­րի ըն­թ աց­ք ում ար­տա­հա­ն ու­ մը դե­պ ի Բե­լա­ռ ուս կազ­մե լ է ըն­դ ա­մե­ն ը 3.2 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար:  2014 թ­վա­կա­նին Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Բելառուսի հետ (մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար)­ Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային­ վի­ճա­կագ­րա­կան­ ծա­ռայու­թյուն

Տա­րի 2014թ. ԵՏՄ Ընդ­հա­նու­րի % ո­րից Բե­լա­ռուս Ընդ­հա­նու­րի %

Ար­տա­հա­նում 324238.5 20.9 9036.5 0.6 Ներ­մու­ծ ում 1154463.8 26 31031.5 0.7

Ըն­դա­մե­նը 1478702.3 24.7 40068.0 0.7

­2015 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նի­ ա­ռև­տու­րը Բելառուսի հետ (մի­լի­ո­ն 77 Ա­Մ Ն դո­լար) Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն

Տա­րի 2015թ. ԵՏՄ Ընդ­հա­նու­րի % ո­րից Բե­լա­ռուս Ընդ­հա­նու­րի %

Ար­տա­հա­նում 236246.5 15.9 5461.8 0.4

Ներ­մու­ծ ում 982124.6 30.1 33787.6 1.04

Ըն­դա­մե­նը 1218371.1 25.7 39249.4 0.8

Ի­նչ­պես Ղա­զա­խս­տա­նի դեպ­քում, եզ­րա­կա­ցու­թյունն այն է, որ Բե­լա­ ռու­սը հան­դի­սա­նում է քիչ բա­ցա­հայտ­ված, քիչ օգ­տա­գո­րծ­վող և թե­րա­ գնա­հատ­ված շու­կա Հայաս­տա­նի ար­տա­հա­նող­նե­րի հա­մար: Բե­լա­ռու­սը հիմ­նա­կա­նում ներ­մու­ծում է է­ներ­գե­տիկ ռե­սուրս­ներ (նա­ վթ և բնա­կան գազ), հումք և ար­դյու­նա­բե­րա­կան սար­քա­վո­րում­նե­րի բա­ ղադ­րիչ­ներ (մե­տաղ­ներ և մե­տա­ղա­կան ար­տադ­րա­նք, հումք քի­մի­ա­կան ար­դյու­նա­բե­րու­թան հա­մար, սար­քա­վո­րում­նե­րի մա­սեր): Ներ­կայումս Բե­լա­ռուսն առևտ­րային հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ ու­նի աշ­ խար­հի ա­վե­լի քան 180 երկր­նե­րի հետ: ­Բե­լա­ռու­սի Հան­րա­պե­տու­թյան խո­շոր առևտ­րային գոր­ծըն­կե­րը Ռու­ սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյունն է, ո­րին բա­ժին է ընկ­նում ար­տա­հան­ման ա­վե­լի քան 40 տո­կո­սը և ներ­մուծ­ման ծա­վա­լի կե­սից ա­վե­լին: ­Բե­լա­ռու­սի Հան­րա­պե­տու­թյան երկ­րո­րդ խո­շոր առևտ­րային գոր­­ծըն­ կե­րը Եվ­րո­պա­կան Մի­ու­թյունն է, ո­րին բա­ժին է ընկ­նում ար­տա­հան­ման ա­վե­լի քան 30 տո­կո­սը կամ ներ­մուծ­ման մեկ հին­գե­րոր­դը: ԵՄ-ում հիմ­ նա­կան գոր­ծըն­կեր­նե­րն են Մեծ Բրի­տա­նի­ան, Հո­լան­դի­ան, Գեր­մա­ նիան, Լիտ­վան, Ի­տալի­ան, Լե­հաս­տա­նը, Լատ­վի­ան, Բել­գի­ան և Չե­խի­այի  Հան­րա­պե­տու­թյու­նը: Ռու­սաս­տա­նից հե ­տո Բե­լա­ռու­սի ԱՊՀ երկր­նե ­րի հետ ար­տա­քին առևտ­րի ծա­վա­լում երկ­րո­րդ տե­ղ ը զբա­ղեց­նում է Ուկ­ րաի­նան, իսկ եր­րոր­դը` Ղա­զա­խս­տա­նը: ­Հա­մա­գոր­ծ ակ­ցու­թյան դրա­կան դի­նա­մի­կա գոյու­թյուն ու­նի Լա­տի­ նա­կան Ա­մե ­րի­կայի ա­վան­դա­կան գոր­ծ ըն­կեր­նե ­րի` Բրա­զ ի­լ ի­այի, Վե­ նե ­սուե­լայի և Էկ­վա­դո­րի, իսկ Ա­սի­այում` հիմ­նա­կա­նում Չի­նաս­տա­նի, Հնդ­կաս­տա­նի, Ին­դո­նե­զ ի­այի և Թուր­քի­այի հետ: Տա­րե­կան 45 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ժե­ղու­թյա­մբ ներ­մուծ­ման կա­ռուց­ված ­քում կան մի շա­րք ապ­րա­նք­ներ, ո­րո­նք ար­տա­հան­վում են Հայաս­տա­նից, մաս­նա­վո­րա­պես. Պ­տուղ-բան­ջա­րե ­ղեն – 1­ մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար, ո­րից. 78 ծի­րան – 41­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ­ դո­լա­ր խա­ղող – 45­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լա­ր Սնն­դամ­թե­րք – 1.911­ մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար, ո­րից. շո­կո­լադ – 140­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար,­ ո­գե­լ ի­ց խ­մի­չք – 65­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, մր­գա­հյութ – 37­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ծ­խա­խոտ և սի­գա­րետ – 130­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, գա­րե­ջուր – 84 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, գի­նի – 75­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լա­ր Կոշ­կե­ղեն – 297­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լա­ր Մա­նա­ծ ա­գոր­ծ ա­կան ար­տադ­րա­նք – 960­ մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լա­ր

­Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ շու­կա մուտք գոր­ծե­լու հա­մար ­Հա­կի­ր ճ խոր­հուրդ­ներ պե ­տա­կան պաշ­տո­նյա­նե ­րի վար­վե­լա­ կար­գի մա­սի­ն

­Բե­լա­ռու­սի կա­ռա­վա­րու­թյու­նը աշ­խա­տում է ա­վե­լ ի մատ­չե­լ ի դա­րձ­ նել պե ­տա­կան հաս­տա­տու­թյուն­նե ­րը օ­տա­րե ­րկ­րյա գոր­ծ ըն­կեր­նե ­րի և նե ­րդ­րող­նե ­րի հա­մար: ­Բե­լա­ռու­սի պե ­տա­կան պաշ­տո­նյայի հետ հան­դի­պու­մը ա­վե­լ ի պաշ­ տո­նա­կան է` հա­մե ­մա­տած բիզ­նես­մեն­նե ­րի հան­դի­պում­նե ­րի հետ: ­Ձեր կազ­մա­կեր­պու­թյան կար­գա­վ ի­ճա­կով է պայ­մա­նա­վոր­ված, թե որ օ­ղա­կի ղե­կա­վա­րի հետ կկայա­նա ձեր հան­դի­պու­մը: Ե ­թե հան­դի­ պու­մը լավ է ըն­թա­նում, ա­պա սո­վո­րա­բար հան­դիպ­մա­նը մի­ա­նում են ա­վե­լ ի վե­րին օ­ղա­կի ղե­կա­վար­ներ:  ­Հա­կի­րճ­ խոր­հուրդ­ներ­ բիզ­նես վար­վե­լա­կար­գի մա­սի­ն

• ­Բիզ­նես հան­դի­պում­նե­րը սո­վո­րա­բար ան­ցնում են զուսպ, բայց պաշ­տո­նա­կան մի­ջա­վայ­րում, ուս­տի հա­րկ է հա­գն­վել հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար: • ­Խի­ստ կար­ևոր են ան­ձնա­կան հա­րա­բե ­րու­թյուն­նե ­րը, վս­տա­հու­ թյան վրա հի­մն­ված գոր­ծ ըն­կե ­րու­թյան է ­ա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­նի բիզ­նե ­սի­հա­ջո­ղու­թյան հա­մար: • Համ­ բե­րա­տար ե­ ղեք: Ե­ թե ու­ նեք լավ ապ­ րա­նք և լավ գին եք ա­ռա­ջար­կում, ա­պա հա­վա­նա­բար հա­ջո­ղու­թյան կհաս­նեք, թե­ պետ գոր­ծ ըն­թա­ցը կա­րող է ա­վե­լ ի եր­կար տվել` այլ երկր­նե­րի 79 հետ հա­մե ­մա­տած: • Բե ­լա­ռու­սում ա­վե ­լ ի տա­րի­քով մար­դիկ ծա­նո­թա­նա­լ իս ա­սում են ի­րե­նց ա­նու­նը և հայ­րա­նու­նը, և դուք նրա­նց պե­տք է դի­մե ք ա­նուն-հայ­րա­նու­նով: • Նախ­քան Բե­լա­ռուս մեկ­նե­լ ը, տպագ­րեք այ­ցե­քար­տեր` մի կող­ մում ան­գլե­րեն, իսկ մյուս կող­մում` ռու­սե­րեն լե­զու­նե­րով: Հան­ դի­պու­մը սկ­սե­լուց ա­ռաջ այ­ցե­քար­տեր տվեք սե­նյա­կում գտն­վող բո­լոր ներ­կա­նե ­րին: • Վար­ձեք տե­ղա­ցի լավ թա­րգ­մա­նիչ: • Լավ տոն չի հա­մար­վում հյու­րըն­կա­լող եր­կի­րը քն­նա­դա­տե­լ ը: • Պատ­րա­ստ ե ­ղեք ձեզ ա­ռա­ջա­րկ­վող ու­տե­լ ի­քը կամ խմիչ­քը փոր­ ձե ­լու հա­մար: • Մի որ­դեգ­րեք խի­ստ մո­տե­ցում գնե­րի և հա­մա­ձայ­նագ­րե­րի հար­ ցում, պատ­րա­ստ ե ­ղեք բա­նակ­ցե ­լու և զի­ջում­նե ­րի գնա­լու հա­մար:

2002-2010 թվա­կան­նե ­րի ըն­թաց­քում Բե­լա­ռու­սում օ­տա­րե ­րկ­րյա ներդ­րում­նե­րը ա­ճ ել են 13 ան­գամ, իսկ ար­տա­քին առևտ­րի ծա­վա­լ ը քա­ռա­պա­տկ­վել է: 2014 թվա­կա­նին ար­տա­քին նե­րդ­րող­նե­րը 15.1 մի­ լի­արդ ԱՄՆ դո­լա­րի նե­րդ­րում­ներ են կա­տա­րել Բե­լա­ռու­սի տն­տե­սու­ թյան ի­րա­կան հատ­վա­ծ ում: Ե ­թե ցան­կա­նում եք Բե ­լա­ռու­սում զբաղ­վել առևտ­րով` որ­պես օ­տա­ րե ­րկ­րյա կամ մի­ջազ­գային կազ­մա­կեր­պու­թյուն, ա­պա ան­հրա­ժե­շտ է որ­դեգ­րել ներ­կայաց­ված եր­կու ձևե­րից որ­ևէ մե­կը` կամ որ­պես ներ­ կայա­ցուց­չա­կան գրա­սե­նյակ (ՆԳ) կամ որ­պես ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձ: ­Ե ր­կու տար­բե­րակ­նե­րի հա­մար էլ ձեզ ան­հրա­ժե­շտ է գրա­նց­վել Հար­կային մա­րմ­նում:  Ա­վան­դա­բար ներ­կայա­ցուց­չա­կան գրա­սե­նյակ­նե ­րը Բե ­լա­ռու­սում ե ­ղել են պար­զա­պես կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ, ո­րո­նք գոր­ծ ում են որ­պես ար­տա­սահ­մա­նյան ըն­կե ­րու­թյուն­նե ­րի դես­պան­ներ, բայց հար­կեր չեն վճա­րում այն­տեղ: Ներ­կայումս կա­րող եք հար­կեր վճա­րել ՆԳ ունե­նա­ լու դեպ­քում ու պայ­մա­նագ­րեր ստո­րագ­րել և բա­նակ­ցու­թյուն­ներ վա­րել: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ե ­թե ցան­կա­նում եք եր­կա­րա­ժ ամ ­կետ առևտրային գոր­ծ ու­նե ­ու­թյուն ծա­վա­լել Բե ­լա­ռու­սում, ա­պա լա­վա­գույն տար­բե ­րա­կը կա­րող է լի­նել ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձի կար­գա­վ ի­ճակ ձե­ռք բե­րե­լ ը: Բե­ լա­ռու­սա­կան օ­րե­նք­նե ­րում սահ­ման­ված են կազ­մա­կեր­պաի­րա­վա­կան տար­բեր տե ­սակ­ներ առևտ­րային կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե ­րի հա­մար: Ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձե ­րից շա­տե ­րը` որ­պես ի­րե­նց բիզ­նե ­սի ա­մե­ 80 նա­հար­մար տե ­սակ, ընտ­րում են ստո­րև ներ­կայաց­ված­նե ­րից որ­ևէ մե­կը. − ­Բաժ­նե ­տի­րա­կան ըն­կե ­րու­թյուն­ներ − Սահ­մա­նա­փակ պա­տաս­խա­նատ­վու­թյա­մբ ըն­կե ­րու­թյուն­ներ − Ու­նի­տար ձեռ­նար­կու­թյուն­ներ ­Բազ­մա­թիվ խոր­հուրդ­ներ, ո­րո­նք հայաս­տա­նյան ըն­կե ­րու­թյուն­նե­ րը կա­րող են կեն­սա­գոր­ծել Բե­լա­ռու­սում, ու­նեն հա­մը­նդ­հա­նուր բնույթ և կի­րա­ռե­լ ի են բո­լոր երկր­նե­րի հա­մար և ամ­փոփ­ված են այն կո­նկ­րետ դեպ­քե ­րի ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե ­րում, ո­րո­նք ՄԹ առևտ­րի և նե ­րդ­րում­ նե ­րի նա­խա­րա­րու­թյան պաշ­տո­նա­կան կայ­քում ա­ռա­ջա­րկ­վում է որ­ պես Մի­աս­նա­կան շու­կա ներ­թա­փան­ցե ­լու հա­ջող­ված պատ­մու­թյուն­ նե ­րի օ­րի­նակ­ներ բրի­տա­նա­կան բիզ­նես­նե ­րի հա­մար. • «­կա­տա­րեք շատ հե ­տա­զո­տու­թյուն­ներ և խնամ­քով ընտ­րեք ձեր թի­րա­խային տա­րա­ծ ա­շր­ջան­նե ­րը» • «ո­րոշ ժա­մա­նակ ան­ց կաց­րեք տա­րա­ծ ա­շր­ջա­նում` ձեր գոր­ծ ըն­ կեր­նե ­րին և ման­րա­ծ ախ առևտ­րով զբաղ­վող­նե ­րին հա­րց­նե ­լով, թե ինչ ակն­կա­լ իք­ներ ու­նեն ձեզ­նից» • «­Ձե ­ր ապ­րա­նք­նե ­րի­ տե ­սա­կա­նին­ հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­րե ­ք տ­վ յա­լ ե ­րկ­րի­ հա­մար» • «­վար­ձեք­ բա­րձ­ր ո­րա­կա­վո­րու­մ ու­նե­ցող­ տե ­ղա­ցի­ կա­ռա­վա­րիչ, ով սկզ­բում­ պատ­րաս­տ է­ աշ­խա­տել­ մե­նակ» • «­պատ­րա­ստ­վե ­ք եր­կար­ ճա­նա­պար­հ ա­նց­նե­լու­ հա­մար, մեկ օ­րում ո­չի­նչ չի լի­նում» • «­տե ­ղա­ցի­ օ­ժ ան­դա­կ աշ­խա­տա­կազ­մին­ լի­ար­ժեք­ ներ­կայաց­րե ­ք ն­պա­տակ­նե ­րը­ և ին­չ ա­ռա­ջըն­թաց­ կա­ գոր­ծե ­րում» • «­պահ­պա­նեք­ մո­տի­վա­ցի­ան»:  Ի­նչ­պե­ս ա­վե­լի­ վա­ղ նշ­վե­լ է­ այս­ փաս­տա­թղ­թում, այս­ բո­լոր­ խոր­հուրդ­ նե­րը­ հա­մը­նդ­հա­նուր ձ­ևով­ կի­րա­ռե­լի­ են­ հայաս­տա­նյան­ բիզ­նես­նե­րի­ հա­ մա­ր Ե­ՏՄ­ շու­կա, նե­րա­ռյալ Բե­լա­ռուս մուտք­ գոր­ծե­լու­ հա­մար: ­Օգ­տա­կար կոն­տա­կտ­ներ օ­տա­րե ­րկ­րյա բիզ­նես­նե ­րի հա­մար Բե­լառուսում Նե­րդ­րում­նե­րի և սե­փա­կա­նաշ­նո­րհ­ման ազ­գա­յին գոր­ծ ա­կա­ լու­թ­յուն

­Նե­րդ­րում­նե­րի և սե­փա­կա­նաշ­նո­րհ­ման ազ­գային գոր­ծա­կա­լու­թյու­ նը ստե­ղծ­վել է երկ­րի հա­մար նե­րդ­րում­ներ նե­րգ­րա­վե­լու և Բե­լա­ռու­սում գոր­ծող մի­ջազ­գային ըն­կե­րու­թյուն­նե­րին օգ­նե­լու հա­մար: 81 ­Բե ­լա­ռու­սում օ­տա­րե ­րկ­րյա նե ­րդ­րող­նե ­րին տրա­մա­դր­վող ծա­ռայու­ թյուն­նե­րի թվում են. • ­պատ­րաս­տել նե ­րդ­րու­մային ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ­ • ո­րո­նել պո­տեն­ցի­ալ նե ­րդ­րող­ներ • հե ­տա­զո­տել ու վեր­լու­ծել պո­տեն­ցի­ալ նե ­րդ­րող­նե ­րին • ա­ջակ­ցել պե ­տա­կան մար­մին­նե ­րի և ազ­գային հաս­տա­տու­թյուն­ նե ­րի հետ հա­րա­բե ­րու­թյուն­նե ­րին • կազ­մա­կեր­պել հան­դի­պում­ներ պե ­տա­կան պաշ­տո­նյա­նե ­րի և այ­ լոց հետ • ծա­նո­թաց­նել Բե ­լա­ռու­սի բիզ­նես­նե ­րին և օ­տա­րե ­րկ­րյա գոր­ծ ըն­ կեր­նե­րին մի­մյա­նց հետ • տե ­ղե­կատ­վա­կան թե ­րթ­րիկ­ներ և շու­կայի հե ­տա­զո­տու­թյուն • ա­ջակ­ցու­թյուն և ուղ­ղոր­դում:

­Բե­լա­ռու­սի առևտ­րի և ար­դ յու­նա­բե­րու­թյան պա­լատ

­Բե ­լա­ռու­սա­կան առևտ­րի­ և ար­դ յու­նա­բե ­րու­թյան­ պա­լա­տը երկ­րում ար­տա­քին առևտ­րի հար­ցե ­րով զբաղ­վող հիմ­նա­կան հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե ­րից մե­կն է երկ­րում: ­Այս կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը բիզ­նես­նե­րին օգ­նում է բազ­մա­թիվ աս­ պեկտ­նե ­րում Բե ­լա­ռու­սում, նե ­րա­ռյալ. • ­Ո­րո­նում է բիզ­նես գոր­ծըն­կեր­ներ օ­տա­րե­րկ­րյա բիզ­նես­նե­րի հա­մար­ • Օգ­նում է ար­տա­սահ­մա­նում առև­տուր ի­րա­կա­նաց­նող բե­լա­ռու­սա­ կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րին • Տ­րա­մադ­րում է ի­րա­վա­բա­նա­կան և կո­մեր­ցի­ոն հար­ցե­րով խո­րհր­դատ­վու­թ­յուն • Գ­րա­վոր և բա­նա­վոր թա­րգ­ման­չա­կան ծա­ռայու­թյուն­ներ  ­Բե ­լա­ռու­սա­կան ու­նի­վեր­սալ ապ­րան­քային բոր­սա

­Բե­լա­ռու­սական ու­նի­վեր­սալ ապ­րան­քային բոր­սան (ԲՈՒԱԲ) Բե­լա­ ռու­սի Հան­րա­պե ­տու­թյան մի­ակ ապ­րան­քային բոր­սան է և ա­մե­նա­մեծ բոր­սային հար­թակ­նե ­րից մե­կը Ար­ևե ­լ յան Եվ ­րո­պայում: ԲՈՒԱԲ-ի հիմ­ նա­կան գոր­ծ ա­ռույթն է ա­ջակ­ցել բե ­լա­ռու­սա­կան ըն­կե ­րու­թյուն­նե ­րին` ի­րե­նց ապ­րա­նք­նե­րը օ­տա­րե­րկ­րյա շու­կա­նե­րում­ վա­ճա­ռե­լու, իսկ օ­տա­ րե ­րկ­րյա ըն­կե ­րու­թյուն­նե ­րին` բե ­լա­ռու­սա­կան շու­կա մուտք գոր­ծե ­լու հար­ցում: ­ԲՈՒԱԲ մաս­նա­ճյու­ղեր ու­նի Բե­լա­ռու­սի Հան­րա­պե ­տու­թյան բո­լոր շր­ջա­նային կե­նտ­րոն­նե­րում: 82

Է­կո­նո­մի­կայի նա­խա­րա­րու­թյուն

Է­կո­նո­մի­կայի նա­խա­րա­րու­թյու­նը պե­տա­կան նա­խա­րա­րու­թյուն է, ո­րը պա­տաս­խա­նա­տու է այլ երկր­նե­րի հետ տն­տե­սա­կան կա­պե­րի խթան­ ման և Բե­լա­ռու­սի տն­տե­սու­թյան զար­գաց­ման հա­մար:

Ղրղզս­տան

Ղրղզս­տա­նի բնակ­չու­թյու­նը մո­տա­վո­րա­պես 6 մի­լ ի­ոն է, և մեկ շնչին ընկ­նող 1270 ԱՄՆ դո­լա­րը գե­րա­զան­ցող ՀՆԱ ու­նե­ցող Ղրղզս­տա­նը փո­քր, բայց պո­տեն­ցի­ալ շու­կա է Հայաս­տա­նի հա­մար`Եվ­րա­սի­ա­կա­ն տնտե ­սա­կան­ մի­ու­թյան մի­աս­նա­կան շու­կայում:

­ ա­կայն թվե­րը ցույց են տա­լ իս, որ 2014 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նի Ս և Ղրղզս­տա­նի մի­ջև ար­տա­քին առև­տուր գրե­թե գոյու­թյուն չի ու­նե­ցել, ար­տա­հա­նու­մը կազ­մե լ է ըն­դա­մե­նը 0.37 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար: Նույն մի­ տումն էր նաև 2015 թվա­կա­նին:

­Տա­րե­կան 7 մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ժե­ղու­թյա­մբ ներ­մուծ­վող ապ­ րա­նք­նե ­րի շար­քում կան բազ­մա­թիվ ապ­րա­նք­ներ, ո­րո­նք ընդ­գրկ­ված են Հայաս­տա­նի­ ար­տա­հան­ման կա­ռուց­ված ­քում, ինչ­պի­սիք են.

Պ­տուղ-բան­ջա­րե­ղեն – 200 մի­լ ի­ոն ԱՄՆ դո­լար, ո­րից. ­խա­ղող – 1.3­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լա­ր Սնն­դամ­թե­րք – 440­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, ո­րից. ­շո­կո­լադ – 69­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար,­  ո­գե­լ ի­ց խ­մի­չք – 17.5­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, մր­գա­հյութ – 4.8­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, ծ­խա­խոտ և սի­գա­րետ – 66­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, ­գա­րե­ջուր – 13 մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար, գի­նի – 4.8­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լար: ­Կոշ­կե­ղեն – 130­ մի­լ ի­ո­ն Ա­Մ Ն­ դո­լա­ր ­Մա­նա­ծ ա­գոր­ծ ա­կա­ն ար­տադ­րա­նք – 1.36­ մի­լ ի­ա­րդ ԱՄՆ­ դո­լա­ր

­Ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ շու­կա մուտք­ գոր­ծե­լու հա­մա­ր ­Բիզ­նե ­սի ստեղ­ծ ում 83 ­ եռ­նար­կու­թյուն­ներ ստեղ­ծե­լու թույ­լատ­րե­լի ձևեր Ձ Ե­րկ­րի տա­րած­քում գոր­ծու­նե­ու­թյուն ծա­վա­լե­լու հա­մար, ի­րա­վա­բա­նա­ կան ան­ձը պե­տք է գրա­նց­վի պե­տա­կան ե­րեք մար­մին­նե­րում` Ղրղզստա­ նի Հան­րա­պե­տու­թյան ար­դա­րա­դա­տու­թյան նա­խա­րա­րու­թյու­նում (երկ­րի յու­րա­քան­չ յուր շր­ջա­նում կան շր­ջա­նային ներ­կայա­ցուցչ­կան գրա­սե­նյակ­ ներ), Ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ում, որ­տեղ գրա­նց­ման տվյալ­նե­ րը մուտ­քա­գր­վում են Պե­տա­կան վի­ճա­կագ­րա­կան մի­աս­նա­կան ռե­ե­ստ­ րում և Պե­տա­կան հար­կային տես­չու­թյու­նում (ՊՀՏ): Ան­հատ ձեռ­նե­րեց­ նե­րը պե­տք է գրա­նց­վեն մի­այն Ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ում և Պե­տա­կան հար­կային տես­չու­թյու­նում: ­Օ­տա­րե­րկ­րյա նե­րդ­րող­նե­րն ու­նեն նույն ի­րա­վա­բա­նա­կան կար­գա­վի­ ճա­կը` ինչ ղրղ­զա­կան նե­րդ­րող­նե­րը և կա­րող են գոր­ծու­նե­ու­թյուն ծա­վա­ լել որ­պես լի­ար­ժեք օ­տա­րե­րկ­րյա ձեռ­նար­կու­թյուն կամ գոր­ծակ­ցե­լով տե­ ղա­ցի կամ ար­տա­սահ­մա­նյան ձեռ­նե­րեց­նե­րի հետ: Օ­տա­րե­րկ­րա­ցի­նե­րը կա­րող են գնել ղրղ­զա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի բաժ­նե­տոմ­սեր և այլ ար­ժե­ թղ­թեր ու մաս­նակ­ցել սե­փա­կա­նաշ­նո­րհ­ման ծրագ­րին:

Գ­րա­նց­ման ըն­թա­ցա­կար­գեր

Ղրղզս­տա­նի­ Հան­րա­պե­տու­թյա­ն ար­դա­րա­դա­տու­թյան­ նա­խա­րա­րու­ թյու­նում գրա­նց­վե­լու հա­մար ըն­կե­րու­թյան ներ­կայա­ցու­ցի­չը կամ հիմ­նա­ դի­րը պե­տք է ներ­կայաց­նի հետ­ևյալ փաս­տա­թղ­թե­րը. ¾¾ գ­րա­նց­ման­ դի­մում, ¾¾ այլ փաս­տա­թղ­թեր` կախ­ված ըն­կե­րու­թյան տե­սա­կից: ­Ե­թե հիմ­նա­դիր­նե­րից մե­կը օ­տա­րե­րկ­րյա ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձ է, ա­պա գրա­նց­վե­լու հա­մար ան­հրա­ժե­շտ է ներ­կայաց­նել օ­րի­նա­կան ձևով  ռե­գի­ստ­րից ստաց­ված տե ­ղե­կա­նք, ո­րը հա­վաս­տում է, որ հիմ­նա­դի­րը ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձ է` իր երկ­րի օ­րե­նսդ­րու­թյան հա­մա­ձայն: ­Բաժ­նե ­տի­րա­կան ըն­կե ­րու­թյուն գրան­ցե ­լու հա­մար հիմ­նա­դի­րը պետք է ներ­կայաց­նի տե ­ղե­կա­նք բան­կից, ո­րը հաս­տա­տում է կա­նո­ նադ­րա­կան կա­պի­տա­լ ի 50-%-ի առ­կայու­թյու­նը: Ի լրումն, որ­պես հիմ­նա­դիր հան­դես ե­կող օ­տա­րե ­րկ­րյա քա­ղա­քա­ ցին պե­տք է ներ­կայաց­նի նաև իր ան­ձնագ­րի պատ­ճ են կամ ան­ձը հաս­ տա­տող որ­և է այլ փաս­տա­թուղթ (վի­զայի տևո­ղու­թյան հետ մի­ա­սին): ­Բո­լոր փաս­տա­թղ ­թե ­րին պե ­տք է կց­ված լի­նեն նո­տա­րի կող­ մից վա­վե­րաց­ված ղրղ­զե­րեն կամ ռու­սե­րեն թա­րգ­մա­նու­թյուն­նե­րի օ­րի­նակ­նե­րը: 84 ­Ձեռ­նար­կու­թյուն­նե­րի գրան­ցում ա­զատ տն­տե­սա­կան գո­տի­նե­րում Ա­զատ տն­տե ­սա­կան գո­տում (ԱՏԳ) ձեռ­նար­կու­թյուն գրան­ցե­լու հա­մար գոր­ծ ում է հա­տուկ ըն­թա­ցա­կա­րգ, ո­րի հա­մա­ձայն ձեռ­նար­կու­ թյուն­նե ­րը պե ­տք է գրա­նց­վեն ԱՏԳ-ի ղե­կա­վա­րու­թյան մոտ: Ան­հատ ձեռ­նե­րեց­նե­րի գրան­ցում Ան­հատ ձեռ­նե ­րեց­նե ­րին` ըստ նրա­նց տե ­ղա­կայ­ման վայ­րի, գրան­ ցում են Ազ­գային­ վի­ճա­կագ­րա­կան­ կո­մի­տեն և դրա շր­ջա­նային վար­ չու­թյուն­նե ­րը: Գրան­ցու­մը կա­տար­վում է գրա­նց­ման հա­մար ներ­ կայաց­վող դի­մու­մի և ան­ձնագ­րի հի­ման վրա: Գրա­նց­վե ­լուց հե ­տո վի­ճա­կագրա­կան­ մար­մի­նը տրա­մադ­րում է գրա­նց­ման սեր­տի­ֆի­կատ` նույ­նա­կա­նաց­ման ան­հա­տա­կան հա­մա­րով: ­Մաս­նա­ճյու­ղե­րի և ներ­կայա­ցուց­չու­թյուն­նե­րի գրան­ցում ­Մաս­նա­ճյու­ղե ­րի և­ ներ­կայա­ցուց­չու­թյուն­նե ­րի գ­րան­ցու­մը կա­տար­ վում է նույն սկզ ­բուն­քով, ինչ ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձա­նց գրան­ցու­մը: Գոյու­թյուն ու­նի լրա­ցու­ցիչ փաս­տա­թղ ­թեր ներ­կայաց­նե ­լու պա­հա­նջ` մաս­նա­ճյու­ղ ի կամ ներ­կայա­ցուց­չու­թյան կա­նո­նա­կար­գը և մաս­նա­ ճյու­ղ ը կամ ներ­կայա­ցուց­չու­թյու­նը հիմ­նող ան­ձի գրա­նց­ման փաս­տա­ թղթե ­րի պատ­ճ են­նե ­րը:Օ­տա­րե ­րկ­րյա ձեռ­նար­կու­թյու­նը կամ ֆի­զ ի­կա­ կան ան­ձը պե­տք է ներ­կայաց­նի նաև տե­ղե­կա­նք` առևտ­րային գոր­ծ ու­ նե ­ու­թյու­նը գրան­ցող հա­մա­կար­գից­ կամ այլ փաս­տա­թուղթ, ո­րը հաս­ տա­տում է, որ Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե ­տու­թյու­նում մաս­նա­ճյուղ/ ­ներ­ կայա­ցուց­չու­թյուն հիմ­նող ըն­կե ­րու­թյու­նը ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձ է` երկ­ րի օ­րե­նսդ­րու­թյան հա­մա­ձայն, ինչ­պես նաև նրա վճա­րու­նա­կու­թյու­նը հաս­տա­տող տե ­ղե­կա­նք: Բո­լոր փաս­տա­թղ ­թե ­րին պե ­տք է կց­ված լի­նեն նո­տա­րի կող­մից վա­վե ­րաց­ված ղրղ­զե ­րեն կամ ռու­սե ­րեն թա­րգ­մա­նու­ թյուն­նե ­րի օ­րի­նակ­նե ­րը:­  Օ­տա­րե­րկ­րյա նե­րդ­րու­մային մի­ջա­վայ­րի ընդ­հա­նուր պատ­կե­րը

­Փաս­տա­թղ­թե­րի հա­մա­ձայն, Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյունն ու­նի ա­զա­տա­կան նե­րդ­րու­մային ռե­ժիմ և առ­կա են առևտ­րի ո­լոր­տը կար­գա­ վո­րող բազ­մա­թիվ օ­րե­նք­ներ: Սա­կայն այդ օ­րե­նք­նե­րը ոչ մի­շտ են կի­ րարկ­վում հետ­ևո­ղա­կա­նո­րեն, խնդ­րա­հա­րույց է նաև պայ­մա­նագ­րե­րի պար­տա­դիր լի­նե­լու ի­րա­վա­կան հաս­կա­ցու­թյու­նը: Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը բաց է օ­տա­րե­րկ­րյա ուղ­ղա­կի նե­ րդ­րում­նե­րի հա­մար և կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հրա­պա­րա­կայ­նո­րեն ըն­դու­նում է, որ օ­տա­րե­րկ­րյա ուղ­ղա­կի նե­րդ­րում­նե­րը կար­ևոր բա­ղադ­րի­չն է տն­տե­ սու­թյան ա­ճի հա­մար: 85 ­Գոյու­թյուն ու­նեն նե­րդ­րու­մային մի­ջա­վայ­րը օ­տա­րե­րկ­րյա ըն­կե­րու­ թյուն­նե­րի հա­մար ա­վե­լի բա­րեն­պա­ստ դա­րձ­նե­լու մա­սին օ­րե­նք­ներ: Ար­տար­ժույ­թը լայ­նո­րեն գոր­ծած­վում է և մր­ցու­նակ է: Ա­ռևտ­րային ար­բիտ­րա­ժի մա­սին օ­րեն­քը թույլ է տա­լիս ար­բիտ­րա­ժի մի­ջո­ցով լու­ծել մի­ջազ­գային և ներ­քին վե­ճե­րը: Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը ան­դա­մակ­ցում է Նե­րդ­րու­մային վե­ճե­րի կար­գա­վոր­ման մի­ջազ­գային կե­նտ­րո­նին (ՆՎԿՄԿ): Ան­դա­մակ­ ցու­թյան պայ­մա­նա­գի­րը ստո­րա­գր­վել է 1995 թվա­կա­նի հու­նի­սի 9-ին և վա­վե­րաց­վել 1997 թվա­կա­նի հու­լի­սի 5-ին: 1997 թվա­կա­նի մար­տի 18-ին Ղրղզս­տա­նի­ Հան­րա­պե­տու­թյու­նը դար­ձել է 1958 թվա­կա­նի Նյու Յոր­քում ըն­դուն­ված Օ­տա­րե­րկ­րյա ար­բիտ­րա­ժային ո­րո­շում­նե­րի ճա­նաչ­ման և կի­ րա­րկ­ման կոն­վեն­ցի­ային: Հան­դի­սա­նա­լով Առևտ­րի հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան (ԱՀԿ) ան­դամ, Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը գոր­ծում է ԱՀԿ-ի առևտ­րին առնչ­վող նե­րդ­րու­մային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի պար­տա­վո­րու­թյուն­նե­րի հա­ մա­ձայն: Ղրղզս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թյու­նը կր­ճա­տել է նաև օ­տա­րե­րկ­րյա ներդրող­նե­րի կող­մից ի­րե­նց բնա­կու­թյան երկ­րում վճար­վող շա­հույ­թա­հար­ կի հար­կային բե­ռը` տե­ղա­կան նե­րդ­րող­նե­րի հար­կային տո­կո­սադ­րույք­նե­ րին հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­նե­լու հա­մար:­ Օ­տա­րե­րկ­րյա և տե­ղա­ցի մաս­նա­վոր ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձի­նք կա­րող են ու­նե­նալ բիզ­նես ձեռ­նար­կու­թյուն­ներ և նե­րգ­րավ­վել մի շա­րք կո­մեր­ցի­ոն աշ­խա­տա­նք­նե­րում: Օ­տա­րե­րկ­րյա ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձա­նց ո­րո­շա­կի­ո­ րեն ար­գել­ված է դառ­նալ հո­ղի` նե­րա­ռյալ գյու­ղա­տն­տե­սա­կան հո­ղի սե­փա­ կա­նա­տեր, թե­պետ կա­նո­նա­կար­գե­րով թույ­լա­տր­վում է գույ­քի վար­ձա­կա­ լում մի­նչև 99 տա­րի ժամ­կե­տով:­ Օ­տա­րե­րկ­րա­ցի­նե­րին չի ար­գել­վում հող վար­ձա­կա­լել` բնա­կու­թյան կամ գոր­ծա­րան­նե­րի հա­մար: Հո­ղի կե­նտ­րո­նա­կան ռե­գի­ստ­րը օգ­նել է  պո­տեն­ցի­ալ վար­կա­ռու­նե­րին և այ­լոց ան­շա­րժ գույ­քի (օ­րի­նակ` հող, շեն­ քեր և այլ հար­մա­րու­թյուն­ներ) ֆի­նան­սա­վոր­ման հետ կապ­ված հար­ցե­րը լու­ծե­լու հար­ցում: Սա­կայն Ղրղզս­տա­նի­ Հան­րա­պե­տու­թյան բան­կային հա­մա­կար­գը շա­րու­նա­կում էմ­նալ հա­մե­մա­տա­բար թույլ զար­գա­ցած և մի­ ջազ­գային չա­փա­նիշ­նե­րով ոչ մր­ցակ­ցային: Դան­դա­ղո­րեն զար­գա­նում է գույ­քային իրավունքների պաշտ­պա­ նությունը: Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը` որ­պես ԱՀԿ-ի ան­դամ, պար­ տա­վոր է պա­շտ­պա­նել հե­ղի­նա­կային ի­րա­վունք­նե­րը: 2002 թվա­կա­նին Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը­ մի­ա­ցել է թե´ ՀԻ­ՊԿ-ի հե­ղի­նա­կային ի­րա­վունք­նե­րի հա­մա­ձայ­նագ­րին և ՀԻ­ՊԿ-ի կեն­դա­նի կա­տար­ման և 86 ձայ­նա­գր­ված­քի մա­սին պայ­մա­նագ­րին: Սա­կայն լայ­նո­րեն տա­րած­ված են կե­ղծ­ված ապ­րա­նք­նե­րը, ո­րո­նք հիմ­նա­կա­նում պատ­րա­ստ­ված են Չի­նաս­տա­նում:

Օգ­տա­կար կոն­տա­կտ­ներ օ­տա­րե­րկ­րյա բիզ­նես­նե­րի հա­մար Ղրղզս­տա­նում­ Է­կո­նո­մի­կայի նա­խա­րա­րու­թյու­նը ու­նի նե­րդ­րում­նե­րի վար­չու­թյուն և հա­կա­մր­ցակ­ցային քա­ղա­քա­կա­նու­թյան բա­ժին, ո­րը օգ­նում է նե­րդ­րող­նե­ րին բյու­րոկ­րա­տա­կան ըն­թա­ցա­կար­գե­րը հաղ­թա­հա­րե­լու հար­ցում: Այս վար­չու­թյու­նը հա­վա­քում է նաև տե­ղե­կու­թյուն­ներ Ղրղզս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում նե­րդ­րու­մային ծրագ­րե­րի մա­սին: Սա­կայն, ձեռ­ նար­կու­թյուն բա­ցե­լու հար­ցում ա­ջակ­ցու­թյուն տրա­մադ­րե­լու այս վար­չու­ թյան ընդ­հա­նուր ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը սահ­մա­նա­փակ է, քա­նի որ պաշ­ տո­նա­կան բյու­րակ­րա­տա­կան ըն­թա­ցա­կար­գե­րը հան­դի­սա­նում են բիզ­ նես բա­ցե­լու խո­չըն­դոտ­նե­րից մե­կը մի­այն: Նա­խա­գա­հի հո­վա­նու ներ­քո գոր­ծող Նե­րդ­րու­մային խոր­հուր­դը ստե­ղծ­վել է բիզ­նես մի­ջա­վայ­րի կար­գա­վոր­ման հե­տա­գա բա­րե­լավ­ման նպա­տա­կով: Քա­նի որ շու­կան փո­քր է և թույլ զար­գա­ցած շու­կա, ա­պա Հայաս­տա­ նի բիզ­նես­նե­րը Ղրղզս­տա­նում կհան­դի­պեն նույն մար­տահ­րա­վեր­նե­րին, ինչ այդ երկ­րում գոր­ծող ցան­կա­ցած օ­տա­րե­րկ­րյա բիզ­նես: Երբ հայաս­ տա­նյան բիզ­նես­նե­րը դի­տար­կում են Ղրղզս­տա­նում բիզ­նե­սով զբաղ­վե­լու հար­ցը, ա­պա պե­տք է դի­տար­կեն շու­կան բա­ցա­հայ­տե­լու ջան­քե­րի ծա­ վա­լը` ակնկալ­վող օ­գուտ­նե­րի հետ հա­մե­մա­տած: Ակն­հայ­տո­րեն Ղրղզս­ տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը ա­մե­նա­դժ­վար և ա­մե­նա­քիչ գրա­վիչ շու­կան է Ե­ՏՄ բո­լոր շու­կա­նե­րի մեջ:  Ռու­սաս­տան

Ե­ՏՄ երկր­նե­րի հետ Հայաս­տա­նի ար­տա­քին առևտ­րի կա­ռուց­ված­քի վեր­լու­ծու­թյու­նը ցույց է տա­լիս, որ Հայաս­տա­նի հիմ­նա­կան և ա­մե­նա­մեծ առևտ­րային գոր­ծըն­կե­րը ԵՏՄ երկր­նե­րում ե­ղել և մնում է Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյու­նը, ո­րին բա­ժին է ընկ­նում ԵՏՄ երկր­նե­րի հետ Հայաս­տա­նի ողջ առևտ­րի մո­տա­վո­րա­պես 95%-ը: Հայաս­տա­նը տա­րեց­տա­րի ա­վե­լաց­ րել է իր ար­տա­հա­նու­մը Ռու­սաս­տան, ի­նչ­պես նաև ներ­մու­ծու­մը Ռու­սաս­ տա­նից` տա­րե­կա­ն ը­նդ­հա­նուր առևտ­րային հաշ­վեկ­շի­ռը կազ­մում է մո­ տա­վո­րա­պես 1.4-1.5 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար: 87 2014 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նի ար­տա­քին առև­տու­րը Ռուսաստանի հետ (մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար)­

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն Տա­րի 2014թ. ԵՏՄ Ընդ­հա­նու­րի % ո­րից Ռու­սաս­տան Ընդ­հա­նու­ րի %

Ար­տա­հա­նում 324238.5 20.9 308250.2 19.9

Ներ­մու­ծ ում 1154463.8 26 1122876.0 25.3

Ըն­դա­մե­նը 1478702.3 24.7 1431126.2 23.9

­2015 թվա­կա­նին Հայաս­տա­նի առև­տու­րը Ռուսաստանի հետ (մի­ լի­ոն ԱՄՆ դո­լար)

Աղ­բյու­րը` ՀՀ ազ­գային վի­ճա­կագ­րա­կան ծա­ռայու­թյուն Տա­րի 2015թ. ԵՏՄ Ընդ­հա­ ո­րից Ռու­սաս­տան Ընդ­հա­նու­ նու­րի % րի %

Ար­տա­հա­նում 236246.5 15.9 225927.2 15.1 Ներ­մու­ծ ում 982124.6 30.1 948044.6 39.1

Ըն­դա­մե­նը 1218371.1 25.7 1173971.8 24.8

­ այաս­տա­նի գրե­թե 1.5 մի­լի­ա­րդ ԱՄՆ դո­լար ար­ժե­ղու­թյա­մբ ար­ Հ տա­հան­ման կա­ռուց­ված­քում դե­պի Ռու­սաս­տան ար­տա­հան­ման բա­ժի­նը մո­տա­վո­րա­պես 320 մի­լի­ոն ԱՄՆ դո­լար է, ո­րից 80%-ը բա­ժին է ըն­կում սնն­դամ­թեր­քին և գյուղմ­թե­րք­նե­րին, 12%-ը` ը­նկ­նում թան­կար­ժեք մե­տաղ­ նե­րին և 3%-ը` սար­քա­վո­րում­նե­րին:  2014 թ. Հայաստանից Ռուսաստանի Դաշնություն արտահանվող հիﬓական ապրանքները Ըմպելիքներ, ոգելից խﬕչքներ և քացախ

Մարգարիտ, թանկարժեք քարեր, ﬔտաղներ և այլն Ձկներ, խեցգետնազգիներ, կակղամորթներ, 1% 1% ջրային անողնաշարավորներ 1% 1% Մրգեր, ընդեղեն, ցիտրուսային մրգերի 1% 1% կեղևներ, սեխ 2% 1% 88 2% Բանջարեղեն, ﬕրգ, ընդեղեն և այլ սննդամթերքներ 3% Կաթնամթերք, ձու , ﬔղր, կենդանական 3% ծագման մթերքներ

6% Քար, սվաղ, ցեﬔնտ, կտավաքար, թերթաքար և այլն Բանջարեղեն, որոշ տնկիներ և պալարներ 6%

50% էլեկտրական, էլեկտրոնային սարքավորուﬓեր

11% Սուրճ, թեյ, հավելուﬓեր և հաﬔմունքներ

Օպտիկական, լուսանկարչական , տեխնիկական, բժշկական և այլ սարքավորուﬓեր 13% Մեխանիզﬓեր, ﬕջուկային ռեակտորներ,կաթսաներ և այլն Ծխախոտ և ծխախոտի առդյունաբերական փոխարինիչներ Դեղագերծականապրանքներ

Նշվածի համար նախատեսված մասեր

Զանազան ուտելի ապրանքներ

Աղբյուր. Միջազգային առևտրի կենտրոն (International Trade Centre)  Առաջարկություններ շուկա մուտք գործելու համար

2014 թվականին Ռուսաստանը աշխարհի իններորդ տնտեսությունն էր իր համախառն ներքին արտադրանքով (ՀՆԱ) ըստ ԱՄՀ-ի: Ընկերությունները Ռուսաստանում հիմնականում զբաղվում են հետևյալ տեսակի բիզնես գործուենությամբ. • Ուղղակի վաճառք • Առաքման համաձայնագիր • Ներկայացուցչական գրասենյակներ • Օտարերկրյա իրավաբանական անձի մասնաճյուղ • Դուստր կազմակերպություն 89 Ներկայացուցչական գրասենյակները հավատարմագրվում են 1-3 տարով: Դրանք կարող են իրականացնել միայնաշխատանքներ` ուղղված շահույթի ստացմանը, ինչպիսին է` շուկայի հետազոտությունը: Բանկային հաշիվների և ֆոնդերի փոխանցման համար նրանք կարող են առանց սահ­մա­նա­փակման օգտագործել ռուբլին և արտարժույթ: Օտա­րերկր­յա­ իրա­վա­բա­նա­կա­ն ան­ձի­ մաս­նա­ճյու­ղը հա­վա­տար­մա­ գր­վում է 1, 2, 3 կամ 5 տա­րով: Դրանք կա­րող են իրա­կա­նաց­նել բո­լոր գոր­ծա­ռույթ­ները, որոնք իրակացնում են ըն­կե­րութ­յուն­նե­րը Ռու­սաս­տա­ նի Դաշ­նութ­յունում: Ընկերությունները կարող են ընտրել Ռուսաստանում ներ­կա­յա­ցուց­ չութ­յան հիմնադրումը` ռուսական դուստր ձեռնարկության միջոցով: Ռու­ սաս­տա­նում ամենատարածված բիզնես կառույցներն են. • Սահ­մա­նա­փակ պա­տաս­խա­նա­տվութ­յամբ ըն­կե­րութ­յուն («OOO» ռու­սե­րեն) • Փակ բաժնետիրական ընկերություն («ZAO» ռուսերեն) • Բաց բաժնետիրական ընկերություն («OAO» ռուսերեն)

Մի քանի խորհուրդներ .

• Պատրաստ եղեք ներդնելու զգալի ժամանակ, անձնակազմ և կա­ պի­տալ, քանի որ Ռուսաստանում բիզնես զարգացնելու համար անհրա­ժեշտ են շատ ռեսուրսներ: • Կատարեք շուկայի հետազոտութուն` հնարավորությունները և ռու­ սա­կան պոտենցիալ գործընկերներին հստակեցնելու համար: • Դրսևորեք պատշաճ ջանասիրություն` մանրամասն ուսում­նա­ սի­ րելով գործընկերների գործունեությունը նրանց վստահելիության մեջ համոզվելու համար:  • Խորհրդակցեք հայկական ընկերությունների հետ, որոնք արդեն գոր­ծ ում են շուկայում: • Կանոնավոր կերպով հաղորդակցվեք ռուսական բիզնես գոր­ ծըն­կեր­ների հետ` ակնկալիքների հարցում ընդ­հա­նուր պատ­կե­ րա­ցում ապահովելու համար: • Հաճախակի մեկնեք Ռուսաստան` գործընկերների հետ հա­րա­ բե­րութ­յուններ ստեղծելու և պահպանելու և շուկայի փոփոխվող պայ­ման­ները հասկանալու համար: • Նախատեսեք երկար ժամկետներ:

Մի փոքր ավելի ընդլայնված 90 Անել թե չանել

Առաջին, համոզվեք, որ ռուսական շուկա մուտք գործելու ձեր որոշումը լավ հիմնավորված է: Հաճախ ռուսական հնա­րա­վո­րութ­յուն­ ները հակակշռում են այնպիսի հարցեր, որոնց երբեք չեք հանդիպել այլ շուկաներում: Դրանք կարող են պահանջել հավելյալ ջանքերի և ժա­մա­նա­կի տրամադրում: Պատրաստ եղեք դրա համար:

Կատարեք շուկայի հետազոտություն նախքան շուկայի մեջ սուզ­վե­լը

Շատ դեպքերում ձեզ անհրաժեշտ չի լինի կատարել իրա­ գոր­ ծե­ լիութ­ յան թանկարժեք խորքային ուսումնասիրություն` Ռուսաստանում ձեր ապ­րանք­ների պահանջարկը պարզելու համար: Ռուսական շուկան թեր­հա­գեց­ ված է բազմաթիվ ոլորտներում: Ձեր պոտենցիալ սպա­ ռող­ ներից ստաց­վող առա­ջին արձագանքը կարող է հստակ ազդանշան լինել ձեզ հա­մար` արդյոք շա­րու­նա­կել այդպես աշխատել, թե ոչ:

Գտեք վստահելի գործընկեր Ռուսաստանում

Ըստ էության, Ռուսաստանում գործունեություն ծավալելու հա­մար շուկա մուտք գործողներին անհրաժեշտ չէ ստեղծել համատեղ ձեռ­ նար­կութ­յուն: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, հաջողակ գործընկերոջ կամ ձեր առա­ քիչի/մա­տա­ կա­րարի առկայությունը զգալիորեն կարագացնի շուկա մուտք գործելու գոր­ծ ըն­թացը: Հաջողված գործընկերության բանալին վստա­հութ­յան և անձ­նական հա­րա­բե ­րութ­յուն­ներ ստեղծելն է:  Սկզբում ստեղծեք վստահություն

Ռուսաստանում հանդիպումների առաջին կանոնը այն է, որ ձեր առա­ջար­կի հարցում պետք է լինեք անկեղծ, վճռական, պարզ ու շիտակ, ինչպես նաև շատ իրազեկված ձեր ապրանքի/ծառայության ոլորտում: Երբ ճանաչեք միմյանց, հստակ ցույց տվեք, թե որն է ձեր տար­բե­րու­ թյունը մյուս­նե­րից:

Բիզնեսի հաջողության բանալին անձնական հա­րա­բե­րութ­յուն­ ներն են 91 Չզարմանանք, եթե ձեզ ծանոթացնեն իրենց ընտանիքի հետ կամ հրավիրեն իրենց տուն: Ռուսաստանցիները ենթագիտակցաբար հակ­ ված են ուսումնասիրել ձեզ անձնական մակարդակում, որպեսզի հաս­ կա­նան, թե արդյոք Դուք վստահելի մարդ եք` գործ բռնելու համար, թե ոչ: Վստահելի հարաբերություններ ստեղծելուց հետո, սովորաբար ձեզ ծանոթացնում են մյուս որոշում կայացնողների և բիզնեսների հետ, այդպիսով ճանապարհ բացելով ձեր բիզնեսի հաջողության, ձեզ անհրա­ ժեշտ ուղղորդումներիև, ի վերջո, վաճառքի համար: Անձնական հա­րա­ բե­րութ­յուն­նե­րը միշտ գե­րա­կա­յում են պաշտոնական կապերին:

Մի թերագնահատեք ձեր ռուսաստանյան գործընկերոջը

Հարաբերությունների կառուցման ողջ գործընթացում հարգալից եղեք ձեր գործընկերոջ նկատմամբ և անկեղծորեն բացատրեք ձեր ռազ­ մա­վա­րութ­յունը և պլանները, եթե ցանկանում եք, որ նրանք օգնեն ձեզ: Ձեր առաջին քայլը կատարելուց առաջ համոզվեք, որ ձեր գործ­ընկե­րը լիարժեք հասկանում է ձեր գործողությունները և դրանց հիմքում ըն­կած հիմնավորումը: Եթե հետևեք այս կանոնին, ապա կարող եք հա­ճե­լիո­րեն զարմանալ, թե որքան օրիգինալ և արդյունավետ կարող են լի­նել ձեր գոր­ծըն­կե­րոջ կողմից առաջարկվող լուծումները:

Մրցակիցներ և գործարար կապերի արժեքը

Ընկերական հարաբերություններ պահպանեք այլ ընկերությունների հետ, որոնք գործում են ձեր կողմից ընտրված ոլորտում` նրանց դի­ տար­կե­ լով ոչ թե որպես ձեր տեղական մրցակիցներ, այլ որպես ձեր  դաշ­նա­կից­ներ: Դա էապես կընդլայնի ձեր բիզնես հա­րա­բե­րութ­յուն­ները և դուք շատ արագ կճանաչեք տեղական միջավայրը:

Եղեք քաղաքականապես կոռեկտ

Ռուսաստանում սովորաբար հպարտանում են իրենց մշակույթով, ժա­ ռան­ գութ­յամբ և պատմությամբ: Շատ հաճախ թվում է, որ նրանք քննա­դա­տում և շատ պահանջկոտ են իրենց քաղաքական էլիտայի հան­ դեպ: Սակայն չեն սիրում, երբ նրանց դատում են օտարները և ռուս­ները կարծում են, որ ներքին հարցերը միմիայն «իրենց ընտանեկան բիզ­նեսն է»: Ուստի, կենտրոնացեք բիզնեսի վրա և հեռու մնացեք նրանց առաջ­ 92 նորդ­նե­րին, քաղաքականությունը և/կամ ավանդույթները քննա­դա­տե­ լուց: Թույլ մի տվեք, որ ձեր ոչ ցանկալի ուղերձը ազդի ձեր հա­րա­բե­րութ­ յուն­նե­րի և, ի վերջո, բիզնեսի վրա:

Ընտրեք ձեր մեկնարկային բազան

Ավելի դյուրին և քիչ ծախսատար է սկսել որևէ մեկ աշխարհագրական վայրից և հաջողության հասնել այդտեղից: Դա կարող է լինել ձեր պա­ հանջ­ ները բավարարող հատուկ տնտեսական գոտի (ՀՏԳ): Մեկ այլ տար­բե­րակ է ձեր ռուսաստանցի գործընկերոջ գտնվելու վայրը, որտեղ նա լավ կայացած է և կարող է հեշտությամբ օգնել, որպեսզի ձեր նոր ձեռ­նար­կութ­յունը արագորեն աճի: Շուկա մուտք գործող շատ նորեկներ իրենց մուտքի համար ավանդաբար ընտրում են Մոսկվան կամ Սանկտ Պե­տեր­բուր­գը, այսինքն, երկու խոշոր բիզնես կենտրոններ, որտեղ պա­ հանջ­վող ռեսուրսներից շատերը ձեռքի տակ են: Տեխնոլոգիական և արդ­ յու­նա­բե­րա­կան ընկերությունները հակված են գործունեության ծավալել նաև այն շրջան­նե­րում, որտեղ կան տեղական հնարավորություններ և ավե­լի էժան աշ­խա­տուժ:

Ներգրավեք պրոֆեսիոնալ փորձագետների

Ռուսաստանում անդրսահմանային առևտուրը կարգավորվում է շա­ րու­նա­կա­բար փոփոխվող օրենսդրական համակարգի միջոցով: Հետևա­ բար, ուշադրությամբ լսեք ձեր տեղացի խորհրդատուի և/կամ իրա­վա­բանի առաջարկությունները, որոնք վերաբերում են բիզնես մո­դե­լին, մաքսային կանոնակարգերին, պահանջվող փաստաթղթերին, պայ­մա­նա­գրի բո­վան­ դա­կութ­յանը, նյութա-տեխնիկական ապահովման գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րին, պե­տա­կան պաշտոնյաների հետ հա­ղոր­դակ­ցութ­յուն­նե­րին և այլն: Սո­ վո­րա­բար առևտրային գործարքները ճիշտ կատարելու նա­խա­պայ­մա­նը տե­ղա­ցի փորձառու խորհրդատուներ ունենալն է:

Վճարումներ և պատշաճ ջանասիրություն

Ամենատարածված առասպելներից մեկը կապված է ռուս են­թա­կա­ պա­լա­ռու­նե­րի կողմից վճարումների կասկածելի կարգապահության հետ: Փոր­ձա­գետ­նե­րը ընդունում են, որ շատ դեպքերում հարաբերություններ հաս­տա­տե­լուց հետո ռուս ենթակապալառուները/գնորդները պատրաստ են վճարել նույնիսկ նախքան ապրանքի առաքումը: Այ­ նուա­ մե­ նայ­նիվ, 93 միշտ առաջարկվում է պատշաճ ջանասիրությունը` որպես մեկ այլ քայլ, որն անհրաժեշտ է Ռուսաստանի հետ ձեր առաջին փորձի հա­մար: Իրա­ կա­նում, տեղեկատվության հասանելիության/հավաքելու գոր­ծըն­թա­ցի առանձ­նա­հատ­կութ­յուն­ների պատճառով, այդ ստուգումները ավելի լավ և արագ կա­րող են կատարել տեղացի խորհրդա­տու­նե­րը` համեմատած իրենց միջազգային գործընկերների հետ:

Լեզու, հաղորդակցություններ և մուտք շուկա

Ռուսերեն խոսող աշխատակիցների առկայությունը կարող է հեշ­ տութ­յամբ լուծել լեզվական խոչընդոտի հարցը: Տեղացի գործակալի/ առա­քի­չի/ներ­կա­յացու­ցչի միջոցով գործ բռնելը կարող է նույնիսկ ավելի արդ­յու­նա­վետ լուծում լինել: Շուկայում հաջողությամբ գործելու մեկ այլ արդյունավետ մո­դել է տեղացի բիզնեսի հետ հիմնադրած ՀՁ-ը: Մի ան­ տե­սեք առևտրի և բիզնեսի տեղական ասոցիացիաները, որոնք կա­րող են խիստ օգտակար լինել (շուկայի առաջատարների հետ շփվելու, ենթակա պալառուներին ավե­լի արագ գտնելու և նրանց հետ բանակցելու, արդ­յու­ նա­վետ պատշաճ ջա­նա­սի­րութ­յան, փաստերի ստուգման և այլնի հա­մար):

Զարգացրեք հարաբերություններ կառավարության հետ

Պետք է շատ լրջորեն վերաբերվել կառավարության հետ հա­րա­բե­րութ­ յուն­նե­րին, քանի որ Ռուսաստանում հաճախ ամենահզոր բաժնետերերը պե­տա­կան մարմիններն են: Նրանց նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքը և նրանց ճանաչելը խիստ կարևոր է: Ոլորտային կլաստերներում/հատուկ տնտե­ սա­կան գոտիներում (ինչպիսին է` Կալուգան կամ Յարոսլավլը) խե­ լա­ միտ կլինի կենտրոնանալ տարածաշրջանային և մունիցիպալ  մա­կար­դակ­ների վրա: Տեղական իշխանությանը դիտարկեք որպես ձեր գործընկեր, այլ ոչ թե պարզապես հարկ վճարող և ձեզ արժանին կմա­տու­ցեն: Խիստ կարևոր է ցույց տալ, որ որպես ներդրող դուք բե­ րում եք իրական օգուտներ տե­ղա­կան համայնքներին և այնտեղ ապ­րող մարդ­կանց:

Կառավարության կարիքների հստակեցում

Ռուսաստանի կառավարությունը բոլոր երեք` ֆեդերալ, տա­ րա­ծա­ շրջա­նա­ յին և մունիցիպալ մակադակներում, ունի պետության հա­ մար կարևոր նա­խա­գծե­րը ֆինանսավորելու բազմաթիվ ծրագրեր: Հետևեք 94 դրանց կա­պակ­ցութ­յամբ կառավարության հայտարարված մրցույթներին կամ ներդ­րու­մա­յին ծրագրերին, եթե ձեր ապրանքը/ծառայությունը կա­ րող է բա­վա­րա­րել դրանցից որևէ մեկին:

Ցուցաբերեք ստեղծագործական մոտեցում և օգուտ քաղեք մար­տա­հրա­վեր­նե­րից

Ցուցաբերեք ակտիվություն և ստեղծագործական մո­տե­ցում ձեզ հա­ մար այն­պի­սի նիշա հստակեցնելու համար, որտեղ մրցակիցներն ավելի քիչ են կամ ընդհանրապես չկան: Օրինակ՝ առևտրի համար Ռու­սաս­տա­ նի հսկա­յա­կան և տրանսպորտային թերզարգացած ենթակառուցվածք ունե­ցող տա­րած­քը համարվում է մարտահրավեր: Միևնույն ժամանակ, Ռու­սաս­տանն ունի ամենատարածված ինտերնետային և բջջային հե­ ռա­խոսա­կա­պը Եվրոպայում: Շուկայում գոյություն ունեն լո­գիս­տի­կա­ յով զբաղ­վող մի շարք նոր ընկերություններ, որոնք իրականացնում են առա­քում­ներ և հա­վա­քում դրանց վճարումները Ռուսաստանի քարտեզի վրա նշված ցան­կա­ցած կետում: Օգտվեք այդ խաղացողներից` որպես ձեր լո­գիս­ տի­կա­յի և վճարումների ենթակապալառուներ և սկսեք ձեր ապրանքի առ­ցանց­ վաճառ­քը: Ներկայումս էլեկտրոնային առ­քու­վա­ճառ­ քը զարգացող ոլորտ­նե­րից մեկն է Ռուսաստանում և ունի աճի մեծ հե­ռա­ նկար­ներ գալիք տա­րի­նե­րի համար:

Ապագային նայելիս. ԵՏՄ անդամակցության օգուտների կան­ խա­տե­սում` ԵՐԲ և ԵԹԵ-ներ Ինտեգրացիոն ծրագրերը, ինչպիսիք են ԵՄ և ԵՏՄ, մշակվում են ոչ թե կարճ ժամանակաշրջանների, այլ տասնյակ և ավելի տարիների հա­ մար, եթե ամեն ինչ ընթանում է պլանավորվածի համաձայն: Այս իսկ պատ­ճա­ռով, այս կամ այն ինտեգրումից ստացվող պոտենցիալ օգուտ­նե­ րը դի­տար­կե­լիս, իմաստ ունի դիտարկել ոչ միայն ընթացիկ իրա­կա­նութ­ յու­նը, այլ նաև ծրագրել պոտենցիալ օգուտները` հաշվի առնելով իրա­կա­ նութ­յան և հան­գա­մանք­ների հնա­րա­վոր փոփոխությունները: Այժմ մենք արագորեն կդիտարկենք մի շարք եթեներ և երբեր` Հա­ յաս­տանի համար ապագայի կտրվածքով, ինչպես նաև, թե արդյոք աշ­ խար­հի միջազգային գործերում կան որոշակի զարգացումներ, որոնք կա­ րող են անմիջական ազդել այն օգուտների մակարդակի վրա, որ Հա­յաս­ տա­նը կարող է ստանալ ԵՏՄ-ի անդամակցությունից: Մանսավորապես. 95 ԵՐԲ լիովին վերացվեն Իրանի նկատմամբ մի­ջազ­գա­յին պատ­­ժա­ մի­ջոց­ները Եթե երբևէ բացվի Վրաստանը և Ռուսաստանը իրար կապող եր­ կաթ­գծի աբխազական հատվածը Եթե ԵՏՄ-ին անդամակցնեն նոր երկրներ

Իրանի պատժամիջոցների վերացում

Վերլուծաբանների կարծիքով Իրանի նկատմամբ միջազգային պատ­ժ ա­մ­ի­ջոց­նե­րի ավարտը լավ նորություն է Հայաստանի համար: Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը ակնկալում է, որ, ի թիվս այլ դրական հետևանքների, դա կնպաստի տարածաշրջանում կա­յու­նութ­յան ամրապնդմանը և համագործակցությանը: Նախկինում պատժամիջոցները խոչընդոտում էին անդրսահ­մա­նա­ յին առևտրին: Բանկային փոխանցումները և այլ ֆինանսական գոր­ծ արք­ նե­րը բարդ էին, ուստի առևտուրը սահմանափակվում էր բարտերային և կան­խի­կով իրականցվող մասնավոր բիզնես գործարքներով: Իր պոտենցիալի հետ համեմատած, ըստ ոլորտային ներ­կա­յա­ցու­ ցիչ­ների և ձեռներեցների, Իրանի հետ առևտուրը նվազել է 50 կամ 60 տո­կո­սով: Նրանք նշում են, որ Հայաստանը կտրված է եղել Պարսից ծո­ցի Բան­դար Աբբաս նավահանգստից, որովհետև փոխադրող ըն­կե­ րութ­յուն­ները հրա­ժ ար­վում էին ապրանքներ տեղափոխել իրանական նա­վա­հան­գիստ, և Հայաստանը ստիպված էր օգտագործել Բաթումիի և Փո­թիի նա­վա­հան­գիստ­ները ծովային փո­խա­դրում­ների համար: Հա­ յաս­տա­նի բիզ­նե ­սը կարծում է, որ պատ­ժ ա­միջոց­նե ­րի մեղ­մա­ցու­մը կօգնի դի­վեր­սի­ֆակց­նել ար­տա­հան­ման ուղիները, Հայաստանը դարձնել հիմ­­նա­կան տա­րան­ցիկ ուղի և վերականգնել առևտրի նախկին ծավալները:  Իր հերթին իրանական դիվանագետը կարծում է, որ Իրանի նկատ­ մամբ մի­ջազ­գա­յին պատժամիջոցների վերացումը կարագացնի Հա­յաս­ տա­նի հետ Իրանի համատեղ էներգետիկ ծրագրերը: Նրանք համոզված են, որ Իրանի նկատմամբ պատժամիջոցների վերա­ցումը որոշակի ազդեցություն կունենա Հայաստան-Իրան ծրագրերի վրա: Ծրա­գրե­րը մեծամասամբ կենտրոնացված են բարձրավոլտ էլեկ­ տրա­ հա­ղորդ­ման գծի պլանավորված շինարարության վրա, ինչը թույլ կտա Հա­ յաս­ տա­նին ավելի շատ բնական գազ ներմուծել Իրանից և դրա համար վճա­րել Իսլամական Հանրապետություն մա­տա­կա­րար­վող էլեկ­տրա­կա­նութ­յամբ: Թե´ Հայաստանի և թե´ Իրանի պաշտոնյաները հղում են կատարում 96 պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րին նաև Հայաստան-Իրան սահմանին 350 միլիոն ԱՄՆ դո­լար արժեղությամբ խոշոր հիդրոէլեկտրակայանի շի­նա­րա­րու­ թ­յու­նը շա­րու­նա­կա­բար հետաձգելու համար և հույս հայտնում, որ հիդ­ րո­էլեկտրա­ կա­ յա­ նի ծրագիրը, ներառյալ ծրագրի համար ներդրումներ ներ­գրա­վե­լը«ամե­նայն հավանակությամբ կարագանա» շրջադարձային իրա­դար­ձութ­յուն հան­դի­սա­ցող միջուկային գործարքի արդյունքում: Այնուամենայնիվ, այս ծրագրերը կախված կլինեն ներդրումների մատ­չե­լիութ­յու­նից և տնտեսական հիմնավորվածությունից: Օրինակ՝ եր­կաթ­գծի կառուցման ծրագիրը պահանջում է 3.2 միլիարդ ԱՄՆ դո­ լար ներդ­րում և որպեսզի այն իրականություն դառնա, անհրաժեշտ է ներդրող: Ըստ դես­պա­նի, դեռևս ոչ մի լուրջ ներդրող չի գտնվել: Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նման մեծ ծրագրերն իրականություն դառ­նա­լու համար դրանք պետք է լինեն ավելի մեծ ենթակառուցվածքի ցան­ցի մաս, այլ ոչ թե ծառայեն երկու երկրների երկստեք շահերին: Այս առումով Վրաստանը և Հայաստանը կապող երկաթգծի աբ­խա­ զա­կան մասի բացումը կարող է կենսական նշանակություն ունենալ Հա­ յաս­տա­նի և Իրանի միջև երկաթգծի ծրագիրը իրագործելի դարձնելու և ներ­դրում­­ներ ներգրավելու համար, քանի որ դրանով ուղիղ երկաթուղային ճա­նա­պարհ կբացվի և կշարունակվի Իրանի, Հայաստանի, Վրաստանի, Ռու­սաս­տա­նի մի­ջով:

Վրաստանը և Ռուսաստանը իրար կապող երկաթգծի աբ­խա­ զա­կան մասի բացում

Փոխադրումները և, ավելի լայն իմաստով, հա­ղոր­դակ­ցութ­յան ան­ վտան­գութ­ յունը խիստ կարևոր դեր են կատարում Հա­ յաս­տանի ազ­ գա­ յին անվտանգության համակարգում` հաշվի առնելով Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից բլոկադայի պատճառով այդ երկու երկրների հետ փակ սահմանները: Մյուս կողմից, Հայաստանը տուժող կողմ է Վրաստան-Ռուսաստան և Վրաս­տան-Աբխազիա հարաբերություններում, ինչը լրջորեն բարդացրել է Հա­յաս­տանը և Վրաստանը ռուսական երկաթգծին կապող երկաթգծի աբ­խա­զական մասի օգտագործման հնարավորությունը: Հայաստանի հաղորդակցության դիրքը կարող է դիտարկվել որպես «փակուղային», քանի որ երկիրը լիովին կախված է Վրաստանի և Իրանի միջով բեռների տարանցիկ փոխադրումից: Աբխազական հատվածում երկաթուղային հաղորդակցության բա­ցու­ մը կարող է լուրջ հիմք հանդիսանալ ԵՏՄ երկրներից մեկի հետ հա­յաս­ 97 տան­յան բիզնեսի ավելի լավ ինտեգրման համար: Հայաստանը երկաթգծով կապված է Վրաստանի և դրա ամե­ նա­մեծ նավահանգստի` Փոթիի հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս հա­յաս­տան­յան ներմուծողներին և արտահանողներին մուտք գործել միջազգային շու­կա: Աբխազական երկաթգծի հատվածի վերաբացումը Հայաստանը ուղիղ կկա­պի Ռուսաստանի և այլ ԵՏՄ երկրների հետ Վրաստանի միջով: Դրան գու­ մա­րած, իրագործելի կդառնա Հայաստան-Իրան երկաթգծի շի­նա­րա­րութ­յու­նը, բեռների փոխադրումը Իրանից Հայաստան նոր եր­ կաթ­գծով, այ­նու­հետև Ռուսաստանի Դաշնության երկաթգծի կայաններ` Վրաս­տա­նի և Աբխազիայի միջով: Ցավոք սրտի, Հայաստանի երկաթուղու շինարարության հարցի ներ­ կա քննար­կում­նե­րի ժամանակ ուշադրություն են դարձնում Հայաստանի և Իրա­նի միջև ապրանքաշրջանառության վրա: Հայաստան-Իրան միա­ կող­ մա­նի և փոքր ծավալների ապրանքաշրջանառության (ընդ­ հա­նուր բեռ­նա­փո­խադրում­ների մոտավորապես 80%-ը բաժին է ընկնում Իրանից Հա­յաս­տան ներմուծմանը) պատճառով, հաճախ նշվում է, որ երկաթգիծը կեն­սու­նակ չէ և չպետք է կառուցել: Նման սխալ պատկերացումը թույլ չի տա­լիս դիտարկել այն փաստը, որ ներկայումս աշխարհում կառուցվող բո­լոր երկաթուղիներից կեսից ավելին լուծում են ոչ թե միջպետական, այլ տարածաշրջանային հարցեր: Հայաստանը տարանցիկ երկիր և փո­ խա­դրութ­յուն­ների հանգույց դարձնելու հեռանկարները, որոնք նոր հնա­ րա­ վո­ րութ­յուն­ ներ են բացում Հարավային Ասիայի և Միջին Արևելքի հետ առևտրի համար, ակտուալ են դարձնում ԵՏՄ-ի զարգացումը` որ­ պես կազմակերպություն, որը բաց է փոփոխությունների համար, գտնվե­ լու է շարունակական համապատասխանեցման գործընթացում` ել­ նե­ լով դրա ընդլայնման բնույթից ու աշխարհագրությունիցև իր նոր ու հե­ ռա­նկա­րա­յին անդամների շահերից: Սա, իր հերթինն, պետք է խթան  հան­դի­սա­նա Հայաստանի համար, որպեսզի վերջինս ակտիվ դեր կա­ տա­րի տարածաշրջանային հարցերում` առաջ մղելով և լոբիստական աշ­ խա­տանք­ներ տանելով այն լուծումների համար, որոնք շահեկան կլինեն թե´ Հա­յաս­տա­նի և թե´ տարածաշրջանի երկրների համար:

Եթե ավելի շատ անդամներ միանան ԵՏՄ-ին

2015 թվականին տեղ գտած մի շարք իրադարձություններ առա­ջար­ կում են, որ ԵՏՄ չի պլանավորում սահմանափակվել իր շրջա­նա­կը միայն ներ­կա 5 անդամ երկրների աշխարհագրությամբ: 2015 թվականի հոկտեմբերին Իսրայելը հայտարարեց, որ շա­ 98 հագրգռ­ ված է հնարավորինս սեղմ ժամկետներում Եվրա­ սիա­ կան­ տնտե­սա­կան­միութ­յան (ԵՏՄ) հետ ազատ տնտեսական գոտու վե­րա­ բերյալ համաձայնագիր ստո­ րագրե­ լու հարցում: Երկու կողմերի պե­ տա­կան պաշտոնյաները հաս­տա­տե­ցին, որ իրենց հավատում են նման համաձայնագրի մեծ պոտենցիալին և այն համարեցին որ­պես «առաջ­ նա­հեր­թութ­յուն» ազատ տնտեսական գո­տու մասին քննար­կում­նե­րում: Հոկտեմբերի կեսերին Եվրասիական տնտե­սա­կան միության գերա­գույն խորհուրդը որոշում կայացրեց այն մասին, որ Եվ­րա­սիա­կան տնտե­սա­ կան միությունը սկսում է ազատ տնտեսական գո­տի ստեղծելու մա­սին բանակցությունները Իսրայելի հետ: Կրկին 2015 թվականի հոկտեմբերին Ռուսաստանի արդ­յու­նա­բե­րութ­ յան և առևտրի նախարար Դենիս Մանտուրովը առաջարկեց ստեղ­ծել տնտե­սա­կան համակարգման ԲՐԻԿՍ-ի և Եվրասիական տնտե­սա­կան միութ­յան (ԵՏՄ) միջև` աշխատելով կրճատել ԲՐԻԿՍ-ի և ԵՏՄ-ի միջև խոչըն­դոտ­նե­րի հնարավորությունները փոխադարձ առևտուրը խթա­նե­ լու, ներ­դրում­նե­րը մեծացնելու և նոր լիարժեք արդյունաբերական ծրա­ գրե­րի հա­մար: Ավելի վաղ` հունիսին, Հնդկաստանը և ԵՏՄ սկսել էին ուսում­նա­սի­րել ազատ առևտրի գոտու մասին համաձայնագրի իրա­գոր­ծե­լիութ­յանը: Հա­ մա­պա­տաս­խան փաստաթուղթը ստորագրվեց Հնդկաստանի առևտրի և արդ­յու­նա­բե­րութ­յան պետական նախարարության և ԵՏՄ-ի միջև Սանկտ Պե­տեր­բուր­գի Միջազգային տնտեսական ֆորումի ժամանակ (ՍՊՄՏՖ, 2015թ.): Հետազոտական խմբին հանձնարարվել էր կատարել հե­տա­զո­տութ­ յուն և նախագահների հաստատմանը ներկայացնել (Միության երկրների և Հնդկաստանի միջև) ազատ առևտրի գոտու հա­մա­ձայ­նագրի մա­սին բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րի մեկնարկի մասին որոշման նախագիծը: Խմբին հանձ­ նա­ րար­վել էր վերլուծել առևտրի, ներդրումների դինամիկան և ընդ­հան­րա­պես «համատեղ առևտրի քաղաքականության և ինտեգրման օրա­կար­գերը»: 2015 թվականի մայիսին ԵՏՄ-ը ազատ առևտրի մասին հա­մա­ձայ­նա­ գիր ստորագրեց Վիետնամի հետ, որը առևտրային ռեժիմի դյուրինացման մա­սին առաջին համաձայնագիրն էր 2015 թվականին Միությունը հիմ­ նադրե­լուց հետո: Համանման աշխատանքային գործընթաց է ընթանում Եգիպ­տո­սի հետ: Այս գործընթացի ավելի լայն ազ­դե­ցութ­յու­նը այն է, որ որ­քան ավե­լի մեծ է ԵՏՄ և երրորդ երկրների ու բլոկների միջև գոր­ծարք­նե­րի աշ­խար­ հա­գրութ­յու­նը, այնքան ավելի են մե­ծա­նում շու­կա­յա­կան հնա­րա­վո­րութ­ 99 յուն­նե­րը ԵՏՄ բիզնեսների, նե­րառ­յալ, ինքնըս­տինք­յան, հա­յաս­տան­յան բիզ­նես­նե­րի հա­մար: 100 Եվրասիական տնտեսական միության (ԵՏՄ) տարածքում նոր տնտեսական հնարավորությունների բացահայտում

«Անտարես» հրատարակչատուն ՀՀ, Երևան-0009, Մաշտոցի պ. 50ա/1 Հեռ.՝ (+374 10) 58 10 59 Հեռ. / ֆաքս՝ (+374 10) 58 76 69 antares@antares.am www.antares.am Տպագրվել է «Անտարես» հրատարակչատանը

CHAPTER 1. WHAT IT IS LIKE WITHIN EEU: KEY MACROECONOMIC TRENDS Armenia’s entry into Eurasian Economic Union (EEU) started a huge wave of discussions over the advantages and disadvantages of Armenia inpursuingthe path of integration. Political, social and economic challenges were the main topics of debates. The rapidly worsening economic situation in EEU countries in the beginning of 2015 intensified the negative outlooks for Armenia, too. The prevailing expectations are about possible deterioration in the local economy due to the high exposure to economies in recession. Armenia’s vulnerability to external shocks and developments in Russia in particular is reasoned by the local economy’s strong dependence on private transfers from Russia. The volume of the remittances is calculated to sum up to 40% of GDP, including both officially recorded and unrecorded flows. Clearly, the local economy is very sensitive to even slight changes in the flows. According to the Central Bank of Armenia the volume of private remittances transferred via banks in 2014 reduced by 7.7%, from USD 2.3bln in 2013 to USD 2.1bln in 2014. Russia accounts for over 70% of the transfers. The declining trend continued in 2015, the total remittances sent to Armenia in 2015 dropped by 30 per cent compared to 2014 and reached 1.2 bln. USD.

The concerns regarding the future of Armenia are reasoned both by the current weak competitiveness stance of the Union’s member countries and by the dynamics of economic development. Both by income per capita and competitiveness indices EEU countries are ranked worse than over 40 countries in the world. This means that there is no highly competitive economy in the Union which can share its practices and set standards for the other members of the Union.

GDP and competitiveness stance 6 Global Competitiveness

5 Kazakhstan Index, 2015-2016

Armenia 4 Russia Kyrgyz Rep. 3 2 - 10 000 20 000 30 000 40 000 50 000 GDP per capita, PPP (current international $), 2014

Sources: World Development Indicators, the WB; World Economic Forum

The second, more important issue is the recent trends in the economic development of EEU countries. Two of the most significant countries in the Union – Russia and Belarus, stand out with negative GDP performances in 2015. As a small open economy and part of an economic union, Armenia’s development prospects are now even more vulnerable externally and dependent on the situation of EEU member states. The recorded GDP decrease in Russia and Belarus in the first quarter of 2015 not only continued but also demonstrated higher decrease rate in the second quarter.

5  GDP growth index, compared to the similar period of the previous year 120

Armenia Index

Belarus 100 Kazakhstan Kyrgyzstan 80 Russia 2011 2012 2013 2014 2015 2015 Jan-Mar Jan-Jun

Sources: The Interstate Statistical Committee of the CIS, National Statistical Offices

Other macroeconomic indicators showed similar negative trends, as well.

Key macroeconomic indicators in EEU countries, 2015 Jan-Jun, compared to the similar period of 2014, index Gross domestic Industrial Agricultural Capital investment Cargo Retail trade product production production in fixed capital transportation Armenia 105.1 105.1 114.5 100.6 106.5 93.5 Belarus 96.7 92.6 102.7 86.5 99.3 101.1 Kazakhstan 101.7 100.6 103 104.4 102.4 102.9 Kyrgyz Rep 107.3 123.6 102.4 106.8 102.4 105 Russia 96.6 97.3 102.9 94.6 91.9 92 Sources: The Interstate Statistical Committee of the CIS, National Statistical Offices

The disturbing performance and gloomy forecasts of growth were immediately reflected in the credit ratings of the countries. Moody’s, which downgraded its ratings at the beginning of the year, holds negative outlooks for Armenia, Belarus and Russia. Fitch still has stable outlooks for Kazakhstan and Armenia, but Russia’s credit profile is assessed as highly risky with negative outlooks by all agencies.

Credit ratings of EEU countries S&P rating Moody's rating Fitch rating Armenia Ba3 negative B+ stable Belarus B- stable Caa1 negative Kazakhstan BBB negative Baa2 stable BBB+ stable Kyrgyz Republic Russia BB+ negative Ba1 negative BBB- negative Sources: Trading Economies

In its recent publication of “World Economic Outlook, October 2015” International Monetary Fund reviewed its predictions on GDP growth. The intensifying recession in Russia was assessed to sum up at 3.8% decline at the end of 2015. This is mainly reasoned by the fall in the global oil prices. The downturn

6 is expected to be accompanied by high inflation rates in Russia - 15.8% in 2015. Meanwhile, Armenia’s previously forecasted decrease (-1%, WEO, April 2015) was upgraded to positive 2.5% change.

IMF forecasts on GDP annual growth rate, % IMF 2015 2016 Reference Armenia 2.5 2.2 Oct-15 Belarus -2.3 -0.1 Apr-15 Kazakhstan 2 3.2 Apr-15 Kyrgyz Republic 1.7 3.4 Apr-15 Russia -3.8 -0.6 Oct-15 Sources: Trading Economies

Despite the difficult 2015, the prospects for 2016 are not too bad. Russia and Belarus are expected to record an insignificant decline in economic activities, whereas Armenia, Kazakhstan and Kyrgyz Republic will probably demonstrate steady growth.

7 8 CHAPTER 2. THE IMPACT OF THE SINGLE CUSTOMS UNION ON INTERNATIONAL TRADE 2.1. Foreign trade trends in Armenia by country groups The analysis of the country trade structure for Armenia with the EEU countries shows that Armenia's main and largest trade partner within the EEU was and remains the Russian Federation, with around 95% of all Armenia's trade with the EEU countries falling on Russia. Armenia has grown its export to Russia on a year-by-year basis, and so have been the imports from Russia, with an overall trade balancing around USD 1.4-1.5 bln a year. In country scale, there is almost no trade between Armenia and Kazakhstan, with annual trade turnover being less than USD 10 mln for the last three years. At the same time, there is a structural change in the trade between Armenia and Kazakhstan: in the years 2010-2012 the trade was exceeding USD 10mln annually and the bulk of trade was Armenia's import from Kazakhstan, whereas in the years of 2013-2014 and the first months of 2015 there is more export to Kazakhstan and almost no import from Kazakhstan (less than USD 1 mln a year). With Belarus the trade volume is more stable, with an annual turnover being in between USD 30-40mln for the last 5 years.

2010: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia % of of % of % of % of Year 2010 EEU Russia Kazakhstan Belarus total which total total total Export 168171.8 16.1 160507.8 15.4 3083.3 0.3 4580.7 0.4 Import 879075.4 23.4 835271.7 22.7 11894.4 0.3 31909.3 0.8 Total 1047247.2 21.8 995779.5 20.7 14977.7 0.3 36490 0.8

2011: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of % of % of Year 2011 EEU Russia Kazakhstan Belarus total which total total total Export 232622.5 17.4 222273.7 16.6 4398.5 0.33 5950.3 0.4 Import 945783.6 22.8 890873.2 21.4 25335.9 0.61 29574.5 0.7 Total 1708406.1 31.1 1113146.9 20.3 29734.4 0.54 35524.8 0.6

2012: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of % of % of Year 2012 EEU Russia Kazakhstan Belarus total which total total total Export 289783.4 21 279109.0 20.2 3964.1 0.3 6710.3 0.5 Import 1099901.7 25.8 1057416.4 24.8 8896.5 0.2 33588.8 0.8 Total 1389685.1 24.6 1336525.4 23.6 12860.6 0.2 40299.1 0.7

9 2013: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia % of of % of % of % of Year 2013 EEU Russia Kazakhstan Belarus total which total total total Export 349980.6 23.6 334125.7 22.5 7293.3 0.48 8561.6 0.6 Import 1066774.8 24.3 1025159.7 23.3 740.3 0.01 40874.8 0.9 Total 1416755.4 24.1 1359285.4 23.1 8033.6 0.01 49436.4 0.8

2014: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of % of % of Year 2014 EEU Russia Kazakhstan Belarus total which total total total Export 324238.5 20.9 308250.2 19.9 6951.8 0.4 9036.5 0.6 Import 1154463.8 26 1122876.0 25.3 556.3 0.01 31031.5 0.7 Total 1478702.3 24.7 1431126.2 23.9 7508.1 0.1 40068.0 0.7

2015: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of % of % of Year 2015 EEU Russia Kazakhstan Belarus total which total total total Export 236246.5 15.9 225927.2 15.1 4857.7 0.3 5461.8 0.4 Import 982124.6 30.1 948044.6 39.1 292.4 0.009 33787.6 1.04 Total 1218371.1 25.7 1173971.8 24.8 5150.1 0.1 39249.4 0.8

Armenia's Trade with the Countries of the European Union in 2010-2015

The analysis of trade between Armenia and the EU shows a constant growth in trade volumes, with trade reaching almost USD 1bln in 2014. The growth is recorded both in terms of Armenian exports to the EU and Armenian imports from the EU. However, one can see that while Armenia's export to the EU was rather stable and the growth was not sharp with up and downs through the last 5 years, whereas Armenia's imports from the EU grew steadily by around 30% during the last 5 years.

2010-2014: Armenia's Trade with the Countries of European Union (EUR, mln) Source: European Commission, Directorate-General for Trade

Year 2010 2011 2012 2013 2014 Export 260 322 275 261 276 Import 556 645 683 717 714 Total 816 967 958 978 990

10 Armenia's Top Trading Partners

The Eurasian Economic Union as a block, Russia as a country and the European Union have been and remain the largest trading partners for Armenia, followed by Asia (export in 2013/2014 being USD 363,124mln and USD 484,506mln and import in 2013/2014 being USD 1,359,237mln and USD 1,429, 696mln) and Americas (export in 2013/2014 being USD 187 833mln and USD 187 984mln and import in 2013/2014 being USD 292, 277mln and USD 278 892mln).

By country, according to the Customs Service of the Republic of Armenia Russia is the largest trade partner of Armenia, and following Russia in the top ten Armenian trading partners are:

Country Export, mln USD Import, mln USD 2013 2014 2013 2014 China 68, 838 170, 954 386, 021 417, 064 Germany 85, 568 158, 507 280, 919 283, 792 Iran 99, 171 82, 673 200, 221 207, 332 Turkey 1, 596 1, 494 210, 807 232, 341 USA 89, 030 87, 699 137, 558 132, 218 Italy 23, 191 34, 554 164, 418 179, 829 Ukraine 15, 228 10, 966 226, 487 201, 689 Switzerland 24, 553 13, 885 172, 528 146, 172 Belgium 131, 136 62, 412 73, 387 89, 194 Source: Customs Service of the Republic of Armenia

2.2. Foreign trade trends in Armenia by commodity groups The foreign trade of Armenia has been on a steady rise since the dramatic downfall in 2009, when the country recorded 26.5% decrease in the foreign trade activities due to the global financial crisis. In the period of 2010-2014 a balanced annual growth of 6% was observed for total foreign trade volume in Armenia. The revival of exports’ domain was more substantial – 10% annual growth, compared to that of imports’ sector – 4%.

The dynamics of exports and imports of Armenia 8000 6000 Mln USD

0.90% 10.60%

2.90% 2.80% 12.90%

4000 Imports, mln USD 2000 Exports, mln USD 46.60% 28.20% 3.40% 7.10% 4.60% 0 2010 2011 2012 2013 2014

Source: National Statistical Service of RA (NSS)

Note: Percentages in labels show annual growth rates. 11 The foreign trade demonstrated quite troublesome performance in 2015. With the official entry into the Eurasian Economic Union Armenia demonstrated abrupt negative dynamics both in exports and imports. In the first quarter of 2015, export activities fell by ~ 10% and imports by ~ 20%. The negative trade dynamics in this period was explained by possible discrepancies in statistical reporting. Even if the stated is true, the imports recorded continued deterioration in the next quarter, as well. Further, in July imports decreased by about 40% compared to 2014 July. The exports which have been showing signs of revival since April, again, declined by 5% in July. This was accompanied by a slight depreciation of the local currency – about 0.5%.

Negative change Positive change

Source: National Statistical Service of RA (NSS), Author’s calculations

Despite the significant fluctuations in recorded export volumes in 2015, the export structure has not changed much. The biggest export groups are food products, mining products, precious, semi-precious and non-precious metals and stones. Of these, mining products expanded their share in export basket, while others – shrank in their shares.

The dynamics of exports by main commodity groups 1 800 Mln USD

Other industrial goods 1 600 1 400 Non-precious metals

1 200 Precious and semi-precious stones and 1 000 metals 800 Textiles 600 Mining products, minerals 400 200 Manufactured food - 2011 2012 2013 2014 2014 2015 Live animals, products of animal origin, live plants, vegetables and fruits, oils Jan-Jul Jan-Jul

Source: National Statistical Service of RA (NSS), Author’s calculations

12 Food products, precious and semi-precious metals and stones as well as non-precious metals were the 3 groups to report negative dynamics in 2015. In the last case the export performance has been deteriorating for several years. Whereas the decline in exports of manufactured food was mainly due to decreased brandy exports at the beginning of the year.

The change in exports by main commodity groups Other industrial goods 2015 Jan- Jul* Non-precious metals

2014 Precious and semi-precious stones and metals

Textiles

2013 Mining products, minerals

2012 Manufactured food

Live animals, products of animal - 50,0 100,0 150,0 200,0 250,0 origin, live plants, vegetables and fruits, oils Index of change compared to the previous year Negative change Positive change

Source: National Statistical Service of RA (NSS), Author’s calculations

*Compared to 2014 Jan-Jul.

Significant decline in imports was observed by all commodity groups during January-July 2015. The imports of precious and semi-precious stones and metals, vehicles and machinery decreased by 65%, 50% and 30%, respectively. Items in all other groups experienced from 15% to 25% downfall in the same period.

13  The dynamics of imports by main commodity groups 5 000 Mln USD

Other industrial goods 4 500 4 000 Vehicles, aircraft, ships 3 500 3 000 Machinery, equipment, mechanical appliances 2 500 Non-precious metals 2 000 1 500 Precious and semi-precious stones and 1 000 metals

500 Chemicals and adjacent products

- Mining products, minerals 2011 2012 2013 2014 2014 2015 Jan-Jul Jan-Jul

The change in imports by main commodity groups Other industrial goods 2015 Jan-Jul*

Vehicles, aircraft, ships 2014

Machinery, equipment, mechanical 2013 appliances

Non-precious metals 2012

Precious and semi-precious stones - 50,0 100,0 150,0 200,0 and metals Index of change compared to the previous year Chemicals and adjacent products Negative change Positive change

Source: National Statistical Service of RA (NSS), Author’s calculations

*Compared to 2014 Jan-Jul.

14 CHAPTER 3.NEW ECONOMIC OPPORTUNITIES FOR ARMENIA IN EEU AREA 3.1. Framework of analysis Armenia’s entry in a new economic union was a ground breaking shift in the country’s economic policy. The membership in the EEU is the new economic reality for the country. The first and foremost impact of such membership is expected to be open markets of the member countries and free trade among them. This implies vast market opportunities brought to member countries in single customs area where no costs imply for trading across the border within the union.

However, the real potential impact of the integration can be assessed only in comparison of Armenia’s trade regime before the entry in the EEU and its current commitments within EEU.

Before January 1, 2015 Armenia had a liberal trade regime. Armenia has been a member of WTO since 2003, had free trade agreements with the majority of CIS countries and Georgia, and traded with favorable GSP regime with other significant trading partners, such as USA, Canada and EU.

This means that within the EEU Armenia gets no further advantages regarding the tariffs for foreign trade. Furthermore, Armenia has to change its trade policy regarding non-EEU countries. Customs tariffs for EEU, which were designed mainly based on Russia’s trade regime (92% of the Single Tariff Rates correspond to Russia’s tariffs), are much higher Armenia’s average weighted tariff rates. Thus, according to a study implemented by Economic Development and Research Center (EDRC), the import tariff rates for over 65% of commodities (categorized by 8-digit HS system) will increase for Armenia.

The changes of import tariff rates Share in the number of 8-digit commodities, HS class. Increase by over 25 percent 1% Increase by 10-25 Decease percent 14% 15%

No change Increase by 5-10 21% percent 17%

Increase by 0-5 percent 32%

Source: EDRC

15 This implies that, with the entry into EEU Armenia:

- Does not benefit from deeper opportunities of free trade, as the economy was already functioning in a very liberal regime. However, even in this case the local producers were not able to use the country’s trade policy in their benefit and trade regime did not intensify their access to foreign markets. It is still believed that there is a significant opportunity to ease the access to EEU countries due to the eliminated bureaucracy, procedures and required certifications. In addition, all EEU countries, except for Russia, are literally new, untapped markets for Armenia where our local producers can be positioned as a member of a single union. - The increased import tariffs in non-EEU countries will lead to import-substitution in Armenia with the local production and with imports from EEU countries. The same will happen with other EEU countries which means that Armenian production can substitute imports from non- EEU countries in member countries. - Other, non-trade benefits are expected to be the most long-term and plausible effects from the ties with EEU. Free capital and labor movements, as well as single state procurement domain can open up new frontiers for Armenia to attract investments and to export commodities and services which were otherwise not competitive to export. All these imply that the outlook of Armenia within EEU is not very straightforward. Moreover, even if there are opportunities provided by the integration, they are not just given, Armenia has to elaborate a profound and forward-looking strategy first to create and then to seize new economic opportunities. The opportunity analysis and the strategy design should be based on a phased approach to follow the logic of the integration process. If we try to generalize the prospects of Armenia within EEU we can categorize three Strategic Horizons, which differ from each other by the provided opportunities and, consequently, by the required strategies. Strategic Horizons and mapping of Armenia’s economic opportunities within EEU

STRATEGIC HORIZON 3 STRATEGIC HORIZON 2 Predict future opportunities and build new Capitalizing on capacities to STRATEGIC current meet them opportunities HORIZON 1 to build up Capitalizing on new adjacent current capacities capacities

16 In the Strategic Horizon 1 Armenia should focus on short-term perspectives that is to capitalize on capacities the economy currently has. In this stage the country should invest resources in the sectors that are already exporting, are export champions in Armenia’s trade portfolio and have revealed comparative advantages (compared to other sectors).

Strategic Horizon 2 is about market opportunities that currently exist in EEU, however Armenia does not have enough capacities to meet these opportunities. Two groups of sectors are distinguished in this Horizon. The first group refers to the currently existing markets in EEU countries where Armenia has some capacities to enhance or can easily build adjacent capacities and tap the markets. The second group refers to newly formed import substitution markets both in Armenia and in other EEU countries.

The most comprehensive and forward looking opportunities are drawn in the Strategic Horizon 3. These prospects are neither explicitly seen at present, nor Armenia has current capacities to enter in this domain. In the same time, these are the largest-scale economies with highest value added for the long- term growth of the economy. The core of the Strategic Horizon 3 should be not just reflecting but creating new economic opportunities. Activities towards attracting investments and becoming a hub and the “representative” of EEU to the external world will be the cornerstones of Armenia’s strategy in this horizon.

Strategic Horizons of Armenia’s opportunities within EEU: the target economic sectors under each Horizon Strategic Horizon 1

Strategic Horizon 2

Strategic Horizon 3

Current export Import Armenia, as champions substitution economic bridge Sectors with Service to EEU revealed industries (ICT, Armenia, as comparative tourism) “back office” for advantages State EEU Sectors with high procurement export growth domain

The mapping of Armenia’s opportunities within EEU reveals different growth strategy paths for the country. In some cases Armenia is given the opportunity to strengthen its positions in the existing markets and by the existing products groups (that is - currently exported), in others – it should develop strategies to market existing products in new markets (such as EEU countries other than Russia) and in most complex but promising scenario – Armenia should tap new markets with new products. Although the last option represents a longer-term outlook, it requires actions to be undertaken right away.

17 Armenia’s growth strategy paths for Strategic Horizons

Existing product New product Market penetration Product development Existing market Strategic Horizon 1 Strategic Horizon 2 Diversification Market development New market Strategic Horizon 2 Strategic Horizon 1 Strategic Horizon 3

3.2. Strategic Horizon 1 3.2.1. Champions in Armenia’s export portfolio Armenia traditionally has resource-intensive exports. Resource dependency in exports is specific to countries in the first stage of export/economy sophistication.1In this stage the economy is factor-driven and countries compete based on factor endowments – mainly natural resources and low-cost and low- skilled labor force. The main competition factor in this case is the price. Along to moving to higher productivity schemes, the wages in the economy begin to increase too, which means the country can no longer compete by price levels/cost advantages only. Next, the economy is in another – efficiency- driven stage of economic development. In this stage the economy has to invest in designing and employing more efficient ways of production and increase product quality to compete in international marketplace. The third and most sophisticated stage is the innovation-driven stage. The competition among the players in this stage is based on producing new and different goods not only by employing most progressive production processes but also innovating in new ones.

According to the World Economic Forum, Armenia has been moving back and forth from factor-driven into transition stage (transition from factor-driven to efficiency-driven) for a while.

Despite a significant improvement in resource-intensity indicator2, Armenia still has a high share of resource based industries in its exports portfolio for a country that is landlocked, has closed borders with 2 of its 4 neighbors, and the country’s government has numerously announced about its intentions to make Armenia a knowledge intensive economy.

1 World Economic Forum 2 The share of resource-based exports in total exports. 18 Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

In addition, the export structure did not improve in favor to other sectors: the exports of natural resources just went down in monetary terms due to international prices. Also, the rapidly increasing mining and exports of gold kept the resource-intensity indicator at relatively same level. The exports of these resources are highly concentrated in geography terms. 1-3 countries account for about 90% of exports of these commodity groups. China, Bulgaria and Iran are the main buyers of minerals from Armenia, with copper ores dominating the exports to these countries. An insignificant volume of minerals are exported to EEU countries, totaling to just 0.5% of Armenia’s exports (1.9mln USD). Over 90% of exports in precious metals (mainly gold) is exported to Canada. In addition about 4mln USD and 2mln USD is exported to Germany (4%) and Russia (2%) respectively. The main markets for Armenian base metals – copper, iron and steel are Germany, USA and Netherlands. Again, EEU countries import negligible amount – 1.3mln USD, which is 0.4% of total exports in Armenia’s base metals.

The structure of exports in resource-based sectors by partners China, 44% Bulgaria, 22% Iran, 19% Other, 15%

Mineral products

Canada, 92% Other, 8% Precious stones & metals

Germany, 46% USA, 25% Netherlands, 20% Other, 8% Base metals

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Germany USA Netherlands Canada China Bulgaria Iran Other

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

19 The exports of natural resources are not viewed in this study as a lucrative export opportunity within EEU. These industries are already mature and have a certain structure. All of the sources and mines of the natural resources are owned and controlled by foreign companies. In addition, the market prices are determined in international markets and the future outlook in these sectors depends on a wide variety of non-market, rather political factors. The only possible market opportunity for this sector (especially base metals) is developing refinery industries to export higher value added commodities. However, various due diligence studies find that setting up a refinery in Armenia is not economically sound.

This means, the mentioned resource-based sectors will not be analyzed further in this study in terms of new market opportunities within EEU.

Other than natural resources, the dominating export groups of Armenia are presented below (above 20 mln USD of exports in 2014, which is 1.5% of Armenia’s exports).

Main items in Armenia’s export portfolio, 2014

Commodity groups Share in Exports value, Armenia’s USD, 2014 exports, 2014 Mineral products 26.1% 389,383,148 Base metals 20.3% 302,300,014 Alcoholic beverages 11.9% 177,011,237 Diamonds 7.9% 118,017,982 Tobacco 7.8% 115,881,754 Precious or semi-precious stones, precious metals 5.9% 88,241,739 Machinery, products of engineering 3.4% 50,166,363 Textiles 3.3% 49,899,316 Fish and aquatic products 2.0% 30,516,949 Vegetables and fruits 1.7% 25,797,804 Jewelry 1.5% 21,739,954 Articles of stone, plaster, glass, etc. 1.4% 21,030,074 Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

Alcoholic beverages Armenia exported 177 mln USD alcoholic drinks in 2014. Brandy accounts for the biggest share in the exports of alcoholic beverages from Armenia. Following to the 89%percent of brandy’s share, other comparably big and promising items of alcohol exports are wine – 4% and wines of various fruits other than grapes3 – 2%.

The biggest market for alcoholic beverages is Russia – consuming 80% of Armenian exports in this category. The second biggest importer is Belarus. However, the case of Belarus is a different story. It

3 Other fermented beverages (for example, cider, perry, mead); mixtures of fermented beverages and mixtures of fermented beverages and non-alcoholic beverages, not elsewhere specified or included. 20 imports raw material and manufactures brandy on site in cooperation with one of the biggest Armenian brandy manufacturing companies - Yerevan Ararat Brandy-Wine-Vodka Factory.

Thus the exports to EEU countries other than Russia are practically equal to zero.

Armenian exports of alcoholic drinks, 2014 177 mln USD Structure by partners Belarus 4%

Russian Share in total, Other Federation % 13% 79%

Ukraine 4%

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

Armenian exports of alcoholic drinks, 2014 177 mln USD Structure by commodities Wine Vodka 4% 2%

Brandy Share in total, % 89%

Fruit wine Other 2% 3%

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

Based on the analysis of the existing production capacities and existing markets, brandy, wine and fruit wines have the biggest opportunities for market expansion within EEU.

The exports market of Armenian brandy is the most mature. Armenia exports about 160 mln USD brandy in total. Russia’s import market in brandy is 409 mln USD. In physical terms, Armenia is the biggest importer of brandy to Russia. It supplies Russian market with 34 thsnd tons of brandy, followed by French cognac counting up to 21 thsnd tons. The two biggest foreign brandy suppliers, however, play in totally different market segments. France is positioned in high-price segment (average trade value per kg – 10 USD). Whereas, Armenia sells most of its products in medium-price segment (average trade value per kg – 4 USD).Further market expansion in Russia is possible in 2 main frontiers:

- Tap and expand into the high-priced brandy segment and compete with French cognac, with 214 mln USD market volume.

21  - Address trade diversion opportunities and expand into lower-priced segment of non-EEU suppliers. As of 2014, Ukraine, Georgia, Azerbaijan and Uzbekistan supplied 17 thsnd tons of brandy to Russia with 54 mln USD trade value, comprising 13% of Russian imports. The average price of brandy imported from these countries is lower compared to Armenian brandy by 20%.4 Currently, the membership in EEU may lead to higher price competitiveness of Armenian brandy in the Russian market. In this case, Armenia can also compete in lower-priced market segments and account for higher share in the market.

The brandy import markets of Kazakhstan and Kyrgyz Rep. are nascent. Together they import just about 4 thsnd tons of brandy at 18 mln USD. In addition, Armenian brandy is less competitive in these markets due to high prices caused by high transportation costs. In brandy imports market of Kazakhstan Armenia competes with Georgia and Moldova. The average price of brandy supplied from these countries is 2.8- 3.1 USD per kg against 5.5 USD per kg for the Armenian brandy.

An additional 33 mln imports market of brandy exists in Belarus. Moldova counts for half of this market supplying brandy at 5 USD per kg, whereas Armenia’s brandy in the same market is priced at 9 USD per kg.

Thus, the other 3 EEU countries (except Russia) are presented with just ~50mln USD brandy imports markets. This is not a significant expansion opportunity for Armenian brandy, given that the country’s production does not have price competitiveness in these countries. Rather, Armenia can export brandy without packaging to be bottled in these markets on site.

The situation in wine imports market is reverse to that of observed in brandy market. The imports of wine in EEU market is immense and comprise approximately 1.3 bln USD and 726 thsnd tons (Russia’s share is 90% in this). As of 2014, Armenia exported just 3.7 thsnd tons of wine at 6.3 mln USD trade value.

Fruit wine is a niche segment in the total market of alcoholic drinks. Armenia’s exports in these category is almost equal to wine exports – 3.9 mln USD in 2014. EEU imports of wines made of various fruits (other than grapes) comprise 84 mln USD. Lithuania, Moldova and Italy are the biggest importers in this segment. Russia, itself is a big producer and exporter of fruit wines.

Import markets of alcoholic drinks, mln USD, 2014, Structure of imports by partners, %, 2014 Russia Kazakhstan Belarus Kyrgyz Rep.. Total imports of brandy 408.7 16.4 33.1 1.7 France 52% 33% 0% 24% Armenia 32% 11% 20% 10% Georgia 5% 30% 11% 0% Moldova 0.4% 17% 47% 9% Uzbekistan 1.2% 0% 0% 49%

4 Trade value per 1 kg of imports is taken as a proxy for average prices. 22 Others 10% 9% 23% 8% Total imports of wine 1,143 55.7 65.3 4.4 Italy 29% 18% 1% 13% France 21% 14% 1% 11% Georgia 14% 31% 11% 10% Armenia 0.41% 0.02% 0.49% 0% Moldova 1% 26% 51% 37% Latvia 0% 0% 15% 0% Others 34% 11% 21% 42% Total imports of fruit wine 78.5 3.1 2.1 0.1 Lithuania 55% 0% 15% 0% Italy 19% 1% 0% 0% Armenia 2% 5% 0% 0% Moldova 0% 78% 19% 34% Russia 0% 12% 25% 51% Estonia 0% 0% 29% 0% Others 24% 4% 26% 15% Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Enhancing the positioning of brandy in x Very strong competition especially in higher and lower-price segments wine sector x Huge wine markets in all EEU x Low opportunities of price countries competitiveness due to high x Strengthen presence in fruit wine transportation costs market niches x Market crisis in Russia due to decrease in incomes

Diamonds Diamonds are another significant part of Armenian exports. It is not calculated in the country’s resource- intensity indicator, as it is not based on the extraction of Armenia’s own natural resources. The country imports raw diamonds and specializes on cutting and polishing of the medium-sized diamonds. The history of Armenia’s diamond cutting industry goes back to the Soviet Union where Armenia was one of the biggest centers of diamond processing. The country set up significant facilities of processing and gathered high reputation in processing medium-sized diamonds. In the modern history of Armenian diamond industry, the sector experienced upsurge in 2002-2003 when a few international companies entered the market and also Armenia signed an intergovernmental agreement with Russia about beneficial conditions and certain quota in the procurement and processing of raw diamonds. However, with the liberalization of Russia’s diamond market, the cooperation with Armenian processors decreased drastically.

23  Exports of diamonds, mln USD 263,0 198,1

145,6 98,7 118,0

2000 2002 2005 2008 2014

Source: UN Commodity Trade Database

The structure of diamond exports, %, 2014

Russian Belgium, 36% Thailand, 18% Other, 16% Federation, 30%

Source: UN Commodity Trade Database

In 2014 another intergovernmental agreement between Russia and Armenia eliminated the 6.5% export tariff when importing rough diamonds from Russia to Armenia. Given the labor cost advantages of Armenia compared to Russia and low transportation costs of diamonds, the local diamond cutting industry can be quite attractive to cooperate with. However, despite the competitive advantages against Russia, Armenia is positioned less competitively compared to world leaders in diamond cutting and polishing – India and Asia. The labor cost is the biggest component in diamond processing. Whereas in Armenia labor costs are, of course, higher compared to Asian countries.

However, Armenia’s diamond cutting industry has solid traditions and is positioned in higher-value added medium-sized diamonds cut, whereas Asian countries mainly work with small diamonds. The work of Armenia’s cutters is graded with “Excellent”.

24  OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Traditions and significant production x Unstable market development trends facilities in diamond cutting sector at the Russian industry of diamonds x A strategic export direction for x Exchange rates: weak local currency Armenian economy – light in weight can boost the industry (without significant transportation x Massive emigration of workforce from costs) and high value added the sector recently as a result of x Developed cluster around the closing down a few processing production – training center, research companies in Armenia center, transportation, etc. x Work closely with Russia – one of the biggest exporters of raw diamonds in the world

Tobacco Tobacco is a recent emerging exports industry. With over 90% average annual growth rate the industry is the fastest growing exports commodity in Armenia. Iraq is the biggest consumer of Armenian tobacco and is responsible for its rapid growth. The supplies to Iraq have been consistently growing and, according to main producers, have a vast potential for further expansion in this market. Other than Iraq, Armenian tobacco has been successfully introduced to other Middle Eastern countries, as well. In 2015 about 25 mln USD cigarettes were exported to Syria, Jordan and UAE. In addition, 10 mln USD was sold in Georgia, Russia and Turkmenistan.

Exports of tobacco, mln USD

115,9

69,1 41,9

8,3 16,3

2010 2011 2012 2013 2014

Source: UN Commodity Trade Database

25  The structure of tobacco exports by partners, %, 2014 Georgia UAE 3,5% 2,8% Iraq Syria 68% 16% Jordan Others 2,9% 7%

Source: UN Commodity Trade Database

All EEU countries, except for Kyrgyzstan have big local tobacco industries. Russia specifically is a big exporter of cigarettes, the exports of which has grown consistently up to 560 mln USD in 2014.

The EEU countries are in the same time big importers of cigarettes. As of 2014, the total imports in the 4 EEU countries (except Armenia) was over 300 mln USD, 30% of which was imported to Russia. 63% of imports to Kazakhstan, Belarus and Kyrgyzstan was supplied by Russia. In Russian market Armenian tobacco has been marketed and consumed by the segment of ethnic Armenians so far. Despite the strict competition and developed local industries, the market opportunities for this commodity are not insignificant for Armenia. In EEU, Armenia can focus on higher-priced luxury segment of branded cigarettes such as produced by Cigaronne SPS.

Exports of tobacco have a special strategic importance for Armenia, given the light weight and high value added of the commodity. Source: UN Commodity Trade Database

OPPORTUNITIES CHALLENGES

x A strategic export direction for x Very strong local production in EEU Armenian economy – light in weight markets (without significant transportation x Strong competition both locally costs) and high value added (within EEU) and internationally x Opportunity of expansion in ethnic markets x Luxury brand segment

Machinery, products of engineering The cluster of engineering products is among the most significant Armenian exports, however, it is also the most volatile one in terms of export dynamics. So far it has been dependent on discrete partnership opportunities, such as the export of different parts of aircraft: during 2011-2013 Armenia exported over 90 mln USD in this category, which dropped to just 2 mln USD in 2014.

As of now the biggest exports in this cluster are clocks and parts of watches (36%), including cases for watches which is more a jewelry product. The watch making sector has experienced consistent and significant growth in Armenia backed by the participation of foreign watch making companies (in most

26 cases owned by people with Armenian origin) launching operations in Armenia. The growing industry urged Armenian Government to include it in the most prioritized economic sectors and design a develop strategy in 2013. As of now the exports is mostly based on Diaspora markets, however the prospects are positive for other non-diaspora markets within EEU as well, due to affordable pricing and good quality of Armenian watches.

OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Watch making industry expansion x The industry dynamics is volatile and opportunities in connection with does not have consistent sales trends jewelry industry x Watch making expansion opportunities as branches of foreign watch making companies x Diaspora markets x Develop new markets based on affordable pricing and good quality

Other main export sectors The other sectors with significant shares in Armenia’s export portfolio are textiles, fish and aquatic products, vegetable products, jewelry, as well as articles of stone, plaster, glass, etc. These clusters together 10% of Armenian exports and grew consistently at an average annual rate of 30% during 2010- 2014.

The dynamics of other dominating exports, mln USD 180 Millions USD

160 140 120 Jewelry

100 Articles of stone, plaster, glass, etc.

80 Fish and aquatic products 60 Vegetable products 40 Textiles 20 - 2010 2011 2012 2013 2014

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

27 The main trade partners by the selected commodity groups are Russia, Italy, Georgia and Germany.

The structure of other main exports by partners, %, 2014 Russian Italy Georgia Germany Others Federation 22% 10% 8% 19% 40%

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

Armenian textile production is mainly sold in European countries – Italy, Germany and France, as the local textile manufacturing companies mainly work on large-scale predefined contracts with European companies. Russia accounts for the lion’s share in the exports of agricultural products, namely fish and vegetables products. The cluster of building materials (articles of plaster and stone) has quite positive prospects of development. However, due to the heavy weight of commodities, Armenia’s closest neighbor- Georgia, has so far been the main trading partner in this market. In order to expand its exports Armenia needs to invest in light-weight construction materials.

3.2.2. Sectors with revealed comparative advantages The next target group within the Strategic Horizon 1 are clusters with revealed comparative advantage (RCA) for exports. The RCA, also called Balassa index5, is an index which shows the levels of trade specialization of a specific country in a specific commodity/cluster. In terms of RCA a country is considered to be specialized in the exports of a commodity if the weight of the product of the country's exports is higher than its weight of the exports of the world. A country has revealed comparative advantages to export products for which RCA indicator is higher than 1. If we exclude previously discussed sectors, non-alcoholic beverages and preserved food and vegetables are the sectors with high interest in the list of Armenia’s sectors with RCA for 2014.

5 Balassa, Bela; Marcus Noland (1989). 28  The sectors with Revealed comparative advantage*, 2014 Tobacco Alcoholic beverages Diamonds Non-alcoholic beverages Preserved fruit and vegetables Fish and aquatic products Base metals Precious or semi-precious stones, precious metals Cut flowers Mineral products Cheese Jewelry Articles of stone, plaster, glass, etc. Coffee, tea 0 5 10 15 20 25 30 35

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

*Sectors where the index of RCA is greater than 1.

Non-alcoholic beverages and Preserved food and vegetables

These sectors together account for 33 mln USD exports. These are among the most dynamic growing sectors with average annual growth rate comprising 20% in the period of 2010-2014.

The dynamics of exports in RCA sectors, mln USD 40 Millions USD

35 30 25 Non-alcoholic beverages 20 15 Preserved fruit and 10 vegetables

5 - 2010 2011 2012 2013 2014

Source: UN Commodity Trade Database

Despite the impressive growth rates, the sectors do not stand out with high competitiveness. The main current markets are ethnic Armenians in Russia (79%) and USA (6%). The sector of preserved fruit and vegetables is highly based on manual technologies and lacks progressive automated production facilities. This limits the production capacities, increases the production costs and limits the opportunities of international quality certifications.

29 3.2.3. Sectors with high export growth The clusters with high growth performances are strategic directions with high level of attractiveness for investments. Even if these sectors do not dominate in the current export portfolio, they are on the track of impressive development which indicates the existence of necessary premises and market factors which can be harnessed further.

Again, if we exclude already discussed sectors, the clusters of cut flowers and dairy and cheese can be highlighted among the sectors with strong growth performance.

The sectors with over 25% CAGR*, 2010-2014

Cut flowers Tobacco Dairy products, honey, other Textiles Live animals, meat and other animal products Fish and aquatic products Precious or semi-precious stones, precious metals Cheese Vegetable products Cocoa Preserved fruit and vegetables

0,0% 50,0% 100,0% 150,0% 200,0% 250,0% 300,0% 350,0%

Source: UN Commodity Trade Database, Author’s calculations

*Compound annual growth rate

Dairy and cheese, cut flowers

Both of the sectors have small but consistently growing export bases. 99% of dairy and cheese is exported to Russia. Armenian cheese has a quite stable market in Russia. However, the opportunities of rapid expansion are quite limited for cheese, as the local supply base is highly fragmented and inconsistent.

The increasing exports of cut flowers signal the attractive prospects not only in the market of this particular commodity, but also the products of greenhouses in general. The current export markets of cut flowers are Russia (74%), as well as Georgia and Belarus.

30  The dynamics of exports of dairy and cheese, cut flowers, mln USD 12 Millions

10 8 Cut flowers 6 Dairy products, honey, other 4 Cheese 2 - 2010 2011 2012 2013 2014

Source: UN Commodity Trade Database

3.3. Strategic Horizon 2 3.3.1. Import substitution

Insert: trade creation and trade diversion effects within customs unions In free trade environment countries trade with partners which provide the most competitive products. In this case the competition is based on market factors: comparative advantages in producing goods and services. In international competitive market countries specialize in exporting commodities that they produce with higher productivity and, consequently, lowest prices. Importing countries, of course, choose to import from lower-cost suppliers which capitalize their cost advantages in production to lead the international markets with competitive pricing. However, when customs unions are created, the trade flows and their directions are driven by non- market factors as well, such as different tariffs for union members and other countries. The countries within the free trade area gain competitiveness due to their lower (or zero) tariff rates. Whereas the products from nations that are originally cost efficient become more expensive to import due to higher tariffs. Thus, inefficient producers become protected and favourited against more efficient ones by the customs regulations of their customs union. J. Viner6 differentiates two possible effects in the result of forming a customs union and changing the game rules. Trade creation effect is caused when free trade and elimination of tariffs within the member countries leads to decrease of production costs and lowers the prices of commodities produced within the customs union. This will result into higher demand for these products in general, and bring to extra trade created. Trade diversion effect does not increase the consumption of the products. It just redistributes the existing market shares and changes the import structure in favor to the members of the custom union which gain price competitiveness compared to non-member countries due to tariffs.

6 The Customs Union Issue, 1950 31 The perspectives for trade creation effects within EEU to take place for Armenia are very much blurred as of now. Given the existing economic trends, the ongoing and strengthening crisis signs, there is not much hope for increasing consumption and observing trade creation effects within EEU.

In the same time, the possible trade diversion effects are quite tangible for Armenia. The trade policy imposed by EEU regulations has high level of protectionism. This means that imports from non-EEU countries are or will become very expensive, leading to extensive import substitution opportunities.

The local producers should build their strategies to adjust their production capacities to address import substitution opportunities in 2 directions:

- Substitute imports of non-EEU countries to Armenia, - Substitute imports of non-EEU countries to other EEU members – Russia, Kazakhstan, Belarus and Kyrgyzstan.

The assessment of the opportunities for import substitution should be done carefully: in many cases the increased tariffs refer to input factors, which may make impossible for local producers to gain cost advantages compared to importers.

Import substitution in Armenia The import substitution effect will most probably take place for the commodities, which:

- Have high share in total imports to the country, - Are now mainly imported from EEU countries, - Are subject to biggest changes in customs tariffs, - Have traditions/resources/capacities to be produced locally.

The filtered list of commodities defined by the mentioned criteria is presented below.

Year when the EEU Name Import, 2014, USD Range tariff comes into force Meat and edible offal of poultry meat 40 mln 10-25 2022

Sausages and similar products, of 7 mln 5-10 2015 meat, offal or blood

Spirits, liqueurs, other spirit 35 mln >10 2015 beverages, alcoholic preparations

Cigarettes 43 mln 10-25 2015

Medicaments not mentioned 83 mln 5-10 2015 elsewhere Furniture and parts thereof 20 mln >10 2015 Source: UN Commodity Trade Database, EDRC, Author’s calculations

32 Although Armenia negotiated a grace period until it moves to new tariffs, however, even if it happens in 2022 the economy should build up industries to accommodate its own local demand in the mentioned directions.

Import substitution in other EEU countries The discussed effect of trade diversion is expected to be observed in the markets of EEU countries, as well. The Single Customs Tariff adopted for Eurasian Customs Union was mainly based on the existing trade tariffs of RF. In addition, Kazakhstan and Belarus has moved to the Single Tariff for several years now. This means that there are no abrupt changes in import tariffs for these countries which are expected to significantly affect their international trade trends.

However, at present there are immense trade diversion opportunities which are more associated with current geopolitical situation and Russia’s external policy and its diplomatic relationships with different countries.

Russian embargo on imported products

In March 2014 EU, USA and other G7 countries announced about their decision to apply economic sanctions against Russia (mainly in military, energy, and financial sectors) which was their response to Crimea conflict and Russia’s participation in it.

Russia had an immediate and aggressive response to this. In the summer of 2014 the Government of RF announced about a massive embargo on the import of a number of commodities from countries applying sanctions towards Russia. The list of commodities and commodity groups under embargo included:

- Different types of meat – fresh, chilled or frozen; meat of bovine, pork and poultry; - Different types of fish and seafood; - Milk and dairy (except for special lactose-free categories); - Vegetables, fruits and nuts (except for very few commodities); - Sausages and other processed meat products; - Various food products.

The embargo covered EU countries, USA, Canada, Australia and Norway.

The RF Government backed up its decision by the expected import substitution effect and by the enhancement of local agricultural and food production industries in the result. However, building the local industries to meet the local demand requires 3-5 years, at least in some agricultural sectors. What happened in the short-term was just switching from one importer to another. No significant increases in the local production were documented, instead:

- Russia began to trade with less competitive partners. The meat supplied from Australia (beef steaks) and USA (poultry) was replaced by supplies from Uruguay, Paraguay, Argentine, Brazil and CIS countries. - Belarus significantly increased its share in dairy imports to Russia.

33  - Both local suppliers and importers artificially increased their prices leading to unjustified inflation throughout the economy. In the result, the local market began to consume lower quality products for higher prices. - Contraband trade became widespread. European producers easily found ways to resume their supplies to Russian market. The main means of illegal imports are reporting the commodities under other groups (such as reporting dairy under lactose-free dairy) and fraud in the country of origin of products (such as European products repackaged as Belarussian).

As already stated the decision about embargo was reasoned almost 100% by political factors and for national security reasons, as a response to sanctions applied to Russia. The recent Paris attacks and Russia’s participation in the Syria’s conflict resolution gave a new start to the discussions about the possible withdrawal of economic sanctions against Russia. EU is under the pressure of its producers who demand to revive economic relations with Russia. In addition, the emerging military alliance with Russia in fighting ISIS in Middle East, highlights potential changes in policy towards Russia. However, USA recently announced about its extended list of sanctions and some EU politicians also announced that there is no reasoning to review sanctions against Russia, as it did not meet the defined requirements to resolve Crimea conflict.

After nine months of the embargo the situation in Russian market was different by commodity groups. In a number of cases the local production increased substantially to cover the decline in the imports. However, this was not the case in general. In total the import and production volumes decreased by 160 thsnd tons in January-April 2015 compared to the similar period of 2014 (vegetables and fruits are not calculated). Thus, there is a substantial deficit almost on all markets of embargoed products.

Change in volumes, thsnd tons, Jan-Apr 2015 compared to Jan-Apr 2014 200 150 100 50 0 Beef Pork Poultry Fish, fresh Fish, frozen Butter Cheese and Milk Milk -50 or chilled curds powder -100 -150

Production Import

Source: Analytical center by the Government of RF, August 2015

Sanctions against Turkey

Russia announced about its intentions to design a list of sanctions and limitations regarding partnership with Turkey, after the latter crashed a Russian military aircraft.

34 The sanctions will include:

- Limiting the activities of Turkish companies in Russia and Russian companies in Turkey; - Embargo on the import of Turkish products to Russia; - Reviewing the visa regime for Turkish citizens and limiting tourism flows to Turkey.

The list of products under embargo is not published yet. However, according to the official announcements it will first hit agricultural products – particularly fruits and vegetables. In 2014 Turkey exported 1.8 bln USD7 of agrarian and processed food products to Russia, which comprised 4.3% of Russia’s imports in this category.

Only in the first 3 quarters of 2015 Russia imported ~750mln USD fruits and vegetables from Turkey. The dominating fruit exports are citruses -135mln USD, grapes – 69mln USD.

Imports of fruits from Turkey, mln USD, Jan-Sept 2015 Strawberries Peaches; 33 Apples, Citruses, Grapes, 26,6 12.2 Cherries, Apricots, 29 135 69 22.7

Source: Federal Customs Service of RF

Turkey is also the leading importer of tomatoes to Russia, accounting for half of the total tomato imports to Russia. In 2015 Turkey supplied Russian market with over 290 thsnd tons of tomatos, summing up to 280 mln USD.

7 Federal Customs Service of RF. 35  Imports of vegetables from Turkey, mln USD, Jan-Sept 2015

Cucumber, Pepper 11,3

16.2 Tomato 281

Onion, Zucchini

17.2 14,5 Source: Federal Customs Service of RF

It is noteworthy that the imports from Turkey increased by over 30% only after the embargo of Russia against European countries. As of now the decision of embargo refers to fruits and vegetables; the possible limitations covering industrial products are discussed too. Turkey is a big supplier of textiles (290 mln USD in Jan-Sept 2015), plastics (166 mln USD in Jan-Sept 2015) and constructions materials (41 mln USD in 2014). The travel and tourism sector has been considered to be responsible for the strong ties between Russian and Turkish economies. According to estimations about 4.5 mln Russian tourists visit Turkey annually. The total revenues of Turkey in this industry accounted for roughly 10bln USD annually.8 Sanctions against Ukraine In August 2015 the Government of RF declared the extended list of countries imports from which are under embargo. The new list included Albania, Iceland and Montenegro. A special decision was made regarding Ukraine. It was announced that if the country validates the free trade regime with EU, under the economic part of the EU association agreement, it will be included under the embargoed countries for Russia. According to estimations, Ukraine’s entry into free trade zone with EU will cost 1.6bln USD loss for Russia. Whereas, the counter-response of Russia –closing its market for Ukraine, will cost 600 mln USD only in 2016. As of now both Ukraine and, consequently, Russia have announced their final decisions: Russia is closing its borders for the imports of predefined set of products of Ukrainian origin since January 1, 2016. Preparing to this situation both of the counterparts have been decreasing their dependency on each other. As of Jan-Sept 2015 the imports of agrarian and processed food products decease to 3.2% of Russia’s imports in these categories. Still, the recently declared embargo refers to significant trade volumes. Only in the first 3 quarters of 2015 Ukraine exported 20.5 mln tons of pork, 15.3 mln tons of bovine meat, 7 mln tons of vegetables, 874thsnd tons of curds, 40thsnd tons of milk and 20thsnd tons of butter. This opens up immense import substitution opportunities for other suppliers.

8 Federal agency of tourism – Rostourism. 36 Sanctions towards tourism to Egypt

After a tragic crash of a Russian plane Egypt's Sinai Peninsula, the Russia decided to cut off all travel and tourism flows to Egypt. Whereas the latter was the second most popular tourist destination for Russians (after Turkey). In 2014 over 3mln9 Russians visited Egypt as tourists, totaling to 2.5bln inbound tourism industry for Egypt. This decision, backed with security issues, is a major slap against Egypt’s tourism sector. However, the negative impact is not less for Russia too. According to the Russian Association of Travel Agencies, about 140,000 package tours to Egypt were canceled which were presold for the coming holiday season.

The described import substitution opportunities can be groundbreaking for Armenia. Although this sector is very volatile and depends on non-economic and unpredictable political factors, a quick response to the situation can build and enhance a whole export industry. The markets experiencing deficit is much easier to enter. Once in the market, the Armenian exporters can further expand their presence.

OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Deficit and high unsatisfied demand x Requires immediate response x High inflation rates and unreasoned x High level of uncertainty due to high pricing which allows to be price political factors competitive x Can be short-term, if no elaborate x Not strict quality requirements due to strategy is applied deficit

3.3.2. Service industries The exports of services are on steady development track in Armenia. According to the World Bank’s World Development Indicators database Armenia exported 1.6 bln USD services in 2014. The exports industry has increased by 12% on average annually since 2010. Tourism and travel industry accounts for the largest share in the Armenian service exports.

9 Bloomberg 37  Export of services, mln USD, 2014

1 621

1 520 1 311 1 402 1 013

2010 2011 2012 2013 2014

Source: WB WDI database

The services export structure, %, 2014 Other business services 3%

Transport Travel Construction 11% 60% 13%

ICT services Other 8% services 5%

Source: UNCTAD statistical database

Tourism According to UNCTAD statistics, Armenia exported 980mln USD travel10 services in 2014, which doubled from the 2013 indicator. The number of international tourists (as defined by UN WTO) visiting Armenia reached ~1.2 mln in 2014.11

10 Defined as goods and services acquired by non-residents in Armenia. 11 NSS 38  Travel services industry of Armenia 1200 1000 800 600 400 200 0 2010 2011 2012 2013 2014

Travel services in value added, mln USD Travel services exports, mln USD

Source: NSS, UNCTAD statistical database, WB WDI database

The incoming tourists from Russia are the fastest growing tourism sector in Armenia – with 18% average annual growth rate since 2010.

Tourists visiting Armenia, Jan-Sept 2015

2015 Jan-Sept

2013 Jan-Sept

2010 Jan-Sept

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Russia Other CIS Iran US Georgia EU Others

Source: NSS

In addition, according to a recent study of NSS, if we take out the ethnic Armenians visiting the country as tourists, visitors with Russian citizenship comprise the biggest group in in arrivals to Armenia.

39  Arrivals to Armenia by citizenship, Jan-Sept 2015 Others 14%

Georgia 6%

Iran Armenia 8% 50%

Russia 22%

Source: NSS

The prospects of development of tourism industry are quite promising within EEU. Other than Russia, tourist flows from EEU countries to Armenia are practically equal to zero. A few factors can significantly boost tourism growth from these countries:

- The increased country branding just due to the entry of Armenia into EEU. Now that Armenia is in the same economic union, many citizens of other EEU countries will find it psychologically more acceptable and easier to travel to Armenia. - The increased business activities will increase the number of business travels within EEU countries which will lead to leisure tourism too. - The current geopolitical situation, Russia’s tense relationships with the most popular tourist destinations among Russians – EU, Turkey and Egypt, affected the outbound tourism in the country largely. The next available destinations are geographically much further and are priced much higher. This is a good time for Armenia to seize the potential of Russian inbound tourism to Armenia.

OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Untapped potential of inbound x Quite high airfare tourism from Kazakhstan, Belarus and x Limited diversity of offers, no Kyrgyz Rep. opportunity beach vacation x Crisis at Russian outbound tourism market: practically closed borders with most popular and affordable destinations x Thriving tourism industry x Developed market niches – religious, adventure, and regional tourism

40 ICT services ICT is among the most sophisticated and high-growth sectors of Armenia, which is far from saturation, as it operates in global marketplace and has no physical borders limiting the exports of IT services.

As of 2014 the exports in this sector comprised 180 mln USD which is 11% of the total service exports and is comparable to brandy export industry in its scale. USA and North America account for the lion’s share in these exports.

Exports of ICT services 200,0 30

25

150,0 20

13,5 100,0 10,8 9,9 10,7 11,1 15

10

50,0 5

0,0 0

2010 2011 2012 2013 2014

ICT service exports (% of service exports, BoP) ICT service exports, mln USD

Source: WB WDI database

Export structure of ICT services, 2014

USA and North Europe Russia and Other America 10% CIS 8% 3% 79%

Source: “Information and telecommunication technologies sector in Armenia; 2014 state of industry report”, Enterprise Incubator Foundation, 2014

According to industry experts in case of new market opportunities the local companies are able to expand rapidly by several times with the existing labor force. However, Armenia is in strong competition by other countries in EEU. All EEU members are big exporters of ICT services. As of 2014 Belarus exported 1.6 bln USD, Kazakhstan – 0.6 bln USD, Kyrgyz Rep. 0.3 bln USD and Russia 21.2 bln USD ICT services. Russia and Belarus are quite big IT outsourcing markets by themselves. In this context, Armenia’s strategy should be:

- Focusing on product development rather than outsourcing, - Actively take part in the startup industries of EEU countries, become a part of the technology cluster, 41  - Building close ties with technology sector financing sources, - Consider technology and knowledge transfer opportunities from other EEU countries, - Consider leading initiatives in setting up single e-government systems.

OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Vast untapped market of IT services x Strong competition for local big industrial companies x Possible quantitative limitations of x Partnership and subcontract Armenian IT labor force in case of opportunities massive new orders x Closeness to financing sources x ICT services in the government sector

3.3.3. State procurement domain The open access to the state procurement sectors of EEU countries is one of the huge opportunities of this economic integration. As part of Eurasian Economic Union Armenian suppliers have equal opportunities to participate in state procurement tenders and notices. Asides from having equal opportunities, producers from EEU countries have favorited conditions –producers from EEU will favor 15% price difference compared to international suppliers (given all other conditions are equal).

In addition, the EEU economic policy has significant level of protectionism and is targeted to be extensively beneficial for its own producers. Thus, the Government of RF has been long discussing the possibilities to significantly limit the products and services of international origin at Russia’s state procurement domain. Just recently the Russian Government announced international suppliers of medicaments (over 100 items) applying for state tender notices in Russia should be refused in case there are at least 2 offers from producers from EEU.

According to RF Ministry of Economic Development only the Russian state procured 666.4 bln USD goods and services, 48% of which was spent on the acquisition of construction works and services. Despite the huge state procurement of EEU and immense attractive opportunities there are some challenges and issues to be addressed before the local producers can enter the market. The first and foremost issue as of now is regarding the electronic signatures, due to which Armenian producers are not able to participate in electronic procurement of other EEU countries. RA State Commission for the Protection of Economic Competition announced that it is currently in negotiations with EEU officials to resolve the issue.

In addition, often state procurement tenders have the requirement of the supplier to have at least 3 years of experience in the particular market to be eligible to participate in the call for procurement of products or services.

The high level of corruption in the sphere of state procurement is another impediment for Armenian SMEs to consider entering this market.

42  OPPORTUNITIES CHALLENGES

x Huge market x A few regulative issues subject to x Equal opportunities to participate being resolved within EEU x Large-scale tender notices, not x Favoritism in regards to EEU suppliers designed for SME suppliers

3.4. Strategic Horizon 3 The most important strategic opportunities which are expected to drive the economy’s long-term growth and sophistication are categorized in Strategic Horizon 3. The activities are associated with longer-term outlook, regarding the results rather than the required actions and inputs.

The opportunities described in Strategic Horizons 1 and 2 are expected to build the grounds to accommodate more sophisticated economic development stage in Strategic Horizon 3.

The two main tracks of development in this horizon are:

- Armenia, as an economic bridge to EEU; - Armenia, as a “back office” for EEU business activities.

Premises for successful strategy in Horizon 3

¾ Renewed relationships with EU

On December 7 Armenia and EU commenced a new round of negotiations. Continuing the negotiations, after Armenia refused to sign the Association agreement with EU, is considered as an unexpected and very “soft” politics towards Armenia. According to the opinions of political experts Armenia has an exclusive chance to negotiate favorable terms for this new potential partnership. The new document which will replace the EU-Armenia Partnership and Cooperation Agreement (1999) will be designed to include Armenia’s new obligations regarding to its membership in EEU.

In case Armenian diplomacy is successful in designing and negotiating economically and politically efficient terms, which is quite plausible and doable in the current conditions, Armenia can favor as EU’s partner on special terms within EEU and can have a role in 2-way EU-EEU relationship.

¾ Strong interest in partnership by Iran

Having severe political and economic sanctions applied by world leading countries, the interest of Iran in Armenia has increased significantly. The main domains of partnership have so far been several large- scale ongoing or potential projects in infrastructure, and especially energy sectors. In addition, Iran has been one of the biggest trade partners for Armenia especially by agricultural products. By Armenia’s entry into EEU discussions on expansion of cooperation framework have been intensified. Negotiations on possible partnership have been led both on the levels of state officials and business representatives. The role of Armenia as a “gate to markets” can be two-way: EU and EEU trading in huge Iranian market; and Iran trading in EEU market. Iran has numerously announced about its significant interest and intentions and expanding business activities in EEU.

43 Several sectors are of special highlight in this prospect: the industry of construction materials, chemical products, agricultural products and telecom.

Possible formats of partnership include but are not limited to joint ventures with Iranian companies setting up the final phases of their production chains in Armenia, re-exporting and setting up sales offices in Armenia.

The potential of strengthened economic ties with Iran is momentous for Armenia. It is vital to be quick in setting up necessary infrastructure, such as free trade zones with Iran, for cooperation to take place.

¾ Comparably higher level of institutional development

As a potential business partner, Armenia has numerous competitive advantages against other EEU members, one of the most important of which is quite impressive accomplishments in institutional domain compared to EEU countries. Among those Armenia stands out with better positions in corruption perception, as well as doing business domains.

Source: Transparency International, The World Bank

Source: World Economic Forum

Global Competitiveness Index, 2015-2016, by sub-indices

44  Armenia Kazakhstan Kyrgyz Republic Russian Federation 1st pillar: Institutions 76 50 115 100 2nd pillar: Infrastructure 82 58 114 35 3rd pillar: Macroeconomic 72 25 80 40 environment 4th pillar: Health and primary 95 93 98 56 education 5th pillar: Higher education and 72 60 80 38 training 6th pillar: Goods market 50 49 81 92 efficiency 7th pillar: Labor market 58 18 88 50 efficiency 8th pillar: Financial market 94 91 102 95 development 9th pillar: Technological 75 61 95 60 readiness 10th pillar: Market size 116 46 118 6 11th pillar: Business 97 79 118 80 sophistication 12th pillar: Innovation 107 72 125 68 Source: World Economic Forum

As analysed, the opportunity for Armenia to become the “entry gate” to EEU is quite appealing. The main formats of becoming such a bridge and easing the access of third countries into EEU, can be:

Armenia – as economic Armenia – as “back bridge to EEU office” for EEU

¾ Re-export/processing ¾ R&D centers/research hub

¾ Sales representations ¾ Financial services provider/offshore or ¾ Production of jurisdiction parts/assembling

The presented strategic horizons are possible scenarios and opportunities for Armenia’s development within EEU. However, these are not default options just given to the country. The membership in the economic union can have a reverse effect, if the economy fails to quickly setup necessary infrastructure to absorb the current opportunities or if the policy makers fail to predict and mitigate risks and challenges for the country in this new economic reality.

45 46 CHAPTER 4. RECOMMENDATIONS FOR A WIDER ENTRY OF A SINGLE MARKET The present exercise aims to show a pattern of how the integration processes into an entity that offers a wider market and resources affect the development of a country. The belief is that the important point of the integration is not only which country integrates where but how the integration is managed. The study aims to claim that the Eurasian Economic Union (EEU) integration, if managed well, can be successful for the countries that make it up, the same way as the EU integration was successful and for the Baltic States and the Eastern European states.

The EU Enlargement and the EU single Market

The 2004 enlargement of the European Union was the largest single expansion of the European Union (EU), in terms of territory, number of states, and population to date; however, it was not the largest in terms of gross domestic product. It occurred on 1 May 2004.

The simultaneous accessions concerned the following countries, sometimes referred to as the "A10" countries:

Cyprus, the Czech Republic, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Malta, Poland, Slovakia, and Slovenia. Seven of these were part of the former Eastern Bloc (of which three were from the former Soviet Union and four were members of the Visegrad Group), one of the former Yugoslavia (together sometimes referred to as the "A8" countries), and the remaining two were Mediterranean islands and former British colonies.

Part of the same wave of enlargement was the accession of Bulgaria and Romania in 2007, who were unable to join in 2004, but, according to the Commission, constitute part of the fifth enlargement.

47 For our purposes we will study the journey of three Baltic States (former USSR states), three Eastern European countries and one Balkan country as they went to become members of the EU in 2004 and up to now.

The mere analysis of GDP per capita (USD) of all 7 countries shows the following pattern:

Countries 2004 2014 Growth (%) Estonia 14628 26902 83.37

Latvia 12505 22823 82.51

Lithuania 13255 26746 101.78

Hungary 16466 24709 50.06

Czech Republic 20970 30366 44.80

Poland 13054 24430 87.14

Slovenia 22693 29969 32.06

Data Source: OECD

Every single country in this list registered in between 32 and 101 per cent GDP growth per capita during the last 10 years, a significant growth due to the new economic environment that these countries found themselves into.

This is due to the philosophy of the Single Market that refers as one territory without any internal borders or other regulatory obstacles to the free movement of goods and services. A functioning Single Market stimulates competition and trade, improves efficiency, raises quality, and helps cut prices. It instigates economic growth and makes the everyday life of businesses and consumers easier.

These countries benefited from the concept of Single Market for Goods and Services that in general offers:

For businesses:

x a 'home market' of over 500 million consumers for their products x easier access to a wide range of suppliers and consumers x lower unit costs x greater commercial opportunities x freedom to establish a company in another country x freedom to provide or receive services in another country other than the one where the company or consumer is established.

48 For Citizens:

x competitive prices x more innovation and faster technological development x higher standards of safety and environmental protection.

To add to all this, is the free movement of workers and capital.

One single difference so far is the absence of a major single currency in the EEU against presence of Euro. However, even in this case the similar pattern exists in terms of such a major country as the UK being a member of a the EU and EU single matter, while still operating its own currency, the Pound.

Eurasian Economic Union

In its nutshell, all the components above are, too, present in the Eurasian Economic Union. So one couldn't help assuming that the overall process of formation and development of the Eurasian Economic Union in its very essence is similar to what the European Union went through, and the mechanisms and the driving forces of the EEU economy and market are in essence not too much different from those of the EU.

The Eurasian Economic Union is an international organization for regional economic integration. It has international legal personality and is established by the Treaty on the Eurasian Economic Union.

The EEU provides for free movement of goods, services, capital and labor, pursues coordinated, harmonized and single policy in the sectors determined by the Treaty and international agreements within the Union.

The Member-States of the Eurasian Economic Union, Republic of Armenia, the Republic of Belarus, the Republic of Kazakhstan, the Kyrgyz Republic and the Russian Federation, jointly have a population of 182.1 million, cover an area of 20 mln sq.km The total annual GDP of the Union is USD 2.2tn (3.2% of the world GDP), industrial production is USD 1.3 tln (3.7% of the global industrial production), external trade of USD 877.6bln (3.7% of the world export and 2.3% of the world import). The Union is being created on the philosophy to comprehensively upgrade, raise the competitiveness of and cooperation between the national economies, and to promote stable development in order to raise the living standards of the nations of the Member-States.

Keeping in mind that the aim of this exercise is not to compare the advantages of one block vis-a-vis the other but to seek and offer the new opportunities that the membership to the EEU may provide to Armenia, one could argue that if skilfully explored and managed, a membership to a large economic block, such as the factual case of Armenia becoming a member of the EEU since January 2015 could provide with massive opportunity for a small country like Armenia is, exactly the same way as Baltic, Eastern Europe and Balkan countries benefited from their membership to the European Union.

49  Source: Eurasian Economic Commission

One thing that we should mind and make no mistake about, is that the benefits and advantages are not coming and will not come automatically and as granted. To make the best out of membership to the EEU, Armenia and Armenian business have to work hard and long to materialize the benefits that the membership to the EEU POTENTIALLY offers.

To make a case how universal the pattern is for Armenian business to make its way to the EEU as its own Single Market and for a British company to make its way to the EU as its own respective Single Market entity, we would bring a number of case studies that the British Government Trade and Investment Department offers on its official web-page as an example of a success story to penetrate a fellow Single Market.

Here are their tips.

x “do lots of research and choose your target regions carefully” x “spend time in the region asking partners and retailers what they would like to see from you” x “adapt your product range for each country” x “hire a high quality local manager who is prepared to work as a lone wolf at the start” x “be prepared for the long haul - it won’t happen overnight” x “keep local support staff fully briefed on what the objectives are and how things are progressing” x “maintain motivation” The company turnover has increased by 20% in a particular year as the business introduced new product lines and expanded further into its own Single Market. Sales growth was 50%. Tips from another successful company go as follows:

50 x “tailor your marketing as your customer base won’t necessarily be the same across the [Market] - always be prepared to adapt your approach” x “never just assume if you can sell your product in one member state that you can automatically in another - while regulations are harmonized, you still find specific requirements in some member states” x “always have a local presence, but make sure you get your local representative to spend time with the [original] part of the business so they understand and believe the culture of the business here” x Understand each market’s needs x Stay close to your markets x Get the right stockholding x Take a close look at country-specific regulations

If we transfer the tips that British companies are providing to their fellow partners towards expanding into the EU Single Market, exactly the same tips are absolutely relevant to the Armenian companies that are looking to expand into the Russian, Kazakh, Belarus and Kirgiz markets, that's how similar the set up is.

The whole point is whether the potential will be possible for companies to materialize into a practical benefit. Here it depends on the companies’ hard work and dedication as well as on the state agencies in Armenia and Armenian representations in other EEU countries to support the companies with vital country-specific advice and export-facilitation support.

In the next section we will have a closer look at what specific recommendations on entrance into the “niche” markets in Russia, Kazakhstan, Belarus and Kyrgyzstan.

Recommendations on entrance into the identified “niche” markets within EEU

For the purposes of the current research the recommendations on entrance into the identified “niche” markets within EEU will be divided into three dimensions:

x State Agency-Level Recommendations for Armenian Government

x Business Union Agency-Level Recommendations

x Individual Business- Level Recommendations

State Agency-Level Recommendations aimed at the Armenian Government and Business Union Agency- Level Recommendations aimed at Business Unions of Armenia are universal and applicable on entrance to all EEU countries and will be discussed before proceeding to individual country recommendations at Individual Business-level recommendations to Armenian business unions and business entities.

State Agency-Level Recommendations

When making appropriate recommendations the line of this research is the same as already indicated earlier above, i.e., the belief is that the important point of the integration is not only which country integrates where but how the integration is managed and that the Eurasian Economic Union (EEU) integration, if managed well, can be successful for the countries that make it up, the same way as the EU 51 integration was successful for the Baltic states and the Eastern European states. Exactly the same way, the recommendations envisaged in this paper on entrance into the identified “niche” markets within EEU are not limited to exclusively to how to enter the “niche” markets within EEU but could be with the same success applied to enter “niche” markets of the EU and other unions and individual countries.

Armenian Government Export Promotion Body

One of the most important steps towards promoting export to the EEU should be the encouraging role of the Government of Armenia towards facilitating the exports of Armenian companies to the EEU through establishment and operations of Armenian Government Export Promotion Body. The aim of the body will be to direct the mainstream of export via permanent information feed and linking Armenian business unions and individual businesses with the opportunities in the EEU countries in particular, and other countries in general. The body shall also hold permanent contacts with business unions and individual businesses to receive their feedback on the export process experienced by the businesses and addressing the issues that businesses may raise as experienced by them and which will be within the domain of a state to address, such as legislation irregularities, artificial barriers caused by third-country state agencies, etc.

Among other activities the body would engage into would be promoting awareness raising around Armenian brands as well as facilitating B2B contacts, such as through:

x encouragement of international business forums in Armenia;

x preparation of corresponding product/service catalogues which will represent Armenian products and services;

x participation in investment road shows with a brand "Made in Armenia";

Strengthening the Institute of Trade Representatives (Attachés) of Armenia in the EEU states

It is imperative that while integrating into the EUEU Armenia strengthens its positions on ground in each of the EEU countries through establishing where absent and strengthening where already available, the institute of the Trade Representative of Armenia under the auspices of the Armenian Embassies in the EEU countries. The trade representative shall be responsible for developing and coordinating Armenian international trade, commodity, and direct investment policy in the country under the overall supervision by the Ambassador, and shall oversee the trade relations with a country of duty. The representative shall:

x Provide key day-to-day economic (macro and micro) data and analytics to the Armenian Embassy in the country and back to the colleagues in the relevant government ministries of the Government of Armenia, prepare regular reports and briefing notes on the state of business and trade , and the country in general;

x Build up commercial support function of the Armenian Embassy in the country of residence and support re-establishing the Embassy economic perspective;

52  x Provide regular analysis and flag-up the business opportunities for Armenia in the country of residence;

x Directly engage with local businesses, business unions and state agencies to ensure to deliver the opportunities to the Armenian businesses and to facilitate doing business for Armenian companies on the specific country of residence.

Armenia should have a full-time Trade Representative in every EEU country irrespective of the fact if Armenia has a physical presence in the form of an Embassy in that country.

Business Union (Association) Agency-Level Recommendations

The major role of business unions (associations), including sectoral, is collective action to protect common interest. Collective action is defined by the World Bank as “a collaborative and sustained process of cooperation between stakeholders." The practice shows that collective action increases the impact and credibility of individual action, individual players into an alliance of link-minded organizations and levels the playing field between competitors. It is a strategic approach where businesses, unified around common aims, work together as part of their short or long term export strategy development. Collective action approaches tend to be more successful when supported by a facilitator. Potential facilitators include chambers of commerce, business associations, or trade unions, among others. In this light it is very important for the Armenian sectoral business unions (associations) to play a coordinating and facilitating role in between linking the opportunities in the EEU countries to the businesses within the respective sector, strengthen the whole business sector and create an opportunity every business entity in that sector interested in exporting. The actions that business unions (associations) should take in this regard include but are not limited to the following:

x Establishing and keeping close links with appropriate business unions (associations) in Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Russia with a view of obtaining relevant useful information and passing it on to the member business entities in Armenia.

x Establishing and keeping close links with the Ministry of Economy of Armenia, Ministry of Foreign Affairs of Armenia, Ministry of International Economic Integration and Reforms, Armenian embassies in the EEU countries with a view of obtaining relevant useful information and passing it on to the member business entities in Armenia, as well as channelling any feedback obtained from the sectoral businesses in the exporting process that may be relevant for all those entities to address.

x Support develop and implement by the member sectoral businesses common action that will strengthen their position and enhance their chances of exporting their products and services such as advising on standards and export regulations required by this or that country or sharing best/local practice experience as suggested by fellow chambers (associations) in the appropriate countries.

53 Chambers of commerce, unions and associations, as a form of business network, whose goal is to further the interests of businesses shall directly implement its functions. This is not the same as doing business for/instead of businesses as such. It is important to always keep in mind that it is the sole responsibility of the business to follow-up with making its business conducts a success. It is important to realize that the sectoral unions are playing a supporting and facilitating role only and are not a substitute to which doing business can be outsourced.

Individual Business- Level Recommendations

Kazakhstan

The population of Kazakhstan is approximately 17 million, with approximately 1.8 million living in Almaty, the largest city, and a further 732,000 in Astana, the second largest city. With GDP per capita of over USD 12000 it represents a potential vast market for Armenia within a Single Eurasian Economic Union market. Whereas the actual figures show that there virtually no trade between Kazakhstan and Armenia.

In 2014 Armenia exported to Kazakhstan good and services of the value of less than USD 7 mln, or less than 0.4% of the total exports to the EEU. And within 7 months of the 2015 exports to Kazakhstan accumulated a mere USD 3.6mln.

2014: Armenia's Trade with Kazakhstan (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of Year 2014 EEU Kazakhstan total which total Export 324238.5 20.9 6951.8 0.4 Import 1154463.8 26.0 556.3 0.01 Total 1478702.3 24.7 7508.1 0.1

2015: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of Year 2015 EEU Kazakhstan total which total Export 236246.5 15.9 4857.7 0.3 Import 982124.6 30.1 292.4 0.009 Total 1218371.1 25.7 5150.1 0.1

The conclusion is that Kazakhstan represents an underexplored, underused and undervalued market for Armenian exporters, which stands as below: 54 Main export items in Armenia’s export portfolio, 2014

Commodity groups Share in Exports Armenia’s value, USD, exports, 2014 2014 Mineral products 26.1% 389,383,148 Base metals 20.3% 302,300,014 Alcoholic beverages 11.9% 177,011,237 Diamonds 7.9% 118,017,982 Tobacco 7.8% 115,881,754 Precious or semi-precious stones, precious metals 5.9% 88,241,739 Machinery, products of engineering 3.4% 50,166,363 Textiles 3.3% 49,899,316 Fish and aquatic products 2.0% 30,516,949 Vegetables and fruits 1.7% 25,797,804 Jewellery 1.5% 21,739,954 Articles of stone, plaster, glass, etc. 1.4% 21,030,074

Kazakhstan is a large importer country with imports of around USD 50bln a year, of which a range of products that make up part of Armenia's export structure, such as:

Vegetables and fruits- USD 1.21bln, of which: apricots-USD 52mln, grapes-USD 36mln

Animal Products- USD 865 mln, of which: cheese - USD 65 mln

Foodstuff- 2.21bln, of which: chocolate- USD 256 mln, fruit juice- USD 65 mln, rolled tobacco- USD 136 mln, hard liquor- USD 132 mln, wine- USD 50 mln, processed fruits- USD 60 mln, processed tomatoes- USD 21 mln,

Shoes- - USD 613mln Textile- - USD 1.71bln

Market entry recommendations

A number of tips that an Armenian company should apply in Kazakhstan are universal tips that are applicable to every country and which are summarized in the case studies that the British Government Trade and Investment Department offers on its official web-page as an example of a success story to penetrate a fellow Single Market for the British businesses: 55  x “do lots of research and choose your target regions carefully” x “spend time in the region asking partners and retailers what they would like to see from you” x “adapt your product range for the country” x “hire a high quality local manager who is prepared to work as a lone wolf at the start” x “be prepared for the long haul - it won’t happen overnight” x “keep local support staff fully briefed on what the objectives are and how things are progressing” x “maintain motivation”

As mentioned earlier in the work, all these tips are universally applicable for Armenian businesses to enter the EEU market, including Kazakhstan.

Kazakhstan offers many opportunities, but they may not be the right market for all firms. According to U.S. Department of Commerce’s International Trade Administration export facilitation wing, the companies that meet one or more of the following criteria will have an edge:

Export sales and emerging markets are an important part of the company business; The firm has experience in Eastern Europe, the Caucasus, Russia, or Ukraine; The company is willing to invest into time, effort, and resources for the long term.

Most exporters find using local distributors an easy first step for entering the Kazakhstani market. A local distributor is typically responsible for handling customs clearance, dealing with established wholesalers/retailers, marketing the product directly to major corporations or the government, and handling after-sales service, if required. It is not uncommon to partner with a firm that is involved in several unrelated sectors. Other useful early steps include:

x Performing detailed market research to identify specific sector opportunities. x Establishing a local presence or selecting a local partner for effective marketing and sales distribution in Kazakhstan. Keep in mind that Kazakhstan has a population spread over a large landmass, and distribution channels should be able to represent the company needs countrywide. Due diligence is also a must. x Maintaining a long-term timeframe to implement plans and achieve positive results. Don’t expect this to be an inexpensive market that can be entered quickly. x Be prepared to assist your buyers to obtain financing (see Chapter 7.)

UK Trade and Industry recommends considering the following as main routes to Kazakhstan market:

x setting up a Joint Venture (JV) with local partner x exporting via a local agent or distributor x setting up a local company

Helpful contacts for foreign in Kazakhstan

The Ministry for Investment and Development of the Republic of Kazakhstan is one contact point to obtain more information on the business opportunities in Kazakhstan. 56 Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan is another contact point to obtain more information on the business opportunities in Kazakhstan.

The National Chamber of Entrepreneurs of the Republic Kazakhstan is the non-governmental business contact point for those aiming at doing business with/in Kazakhstan.

Belarus

The population of Belarus is approximately 10 million, and a GDP per capita of over USD 8000 Belarus represents another potential vast market for Armenia within a Single Eurasian Economic Union market. However, the figures show little export trade between Armenia and Belarus.

In 2014 Armenia exported Belarus good and services of the value of a mere USD 9 mln, or less than 0.6% of the total exports to the EEU. And within 7 months of the 2015 exports to Belarus accumulated a mere USD 3.2mln.

2014: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of Year 2014 EEU Belarus total which total Export 324238.5 20.9 9036.5 0.6 Import 1154463.8 26.0 31031.5 0.7 Total 1478702.3 24.7 40068.0 0.7

2015 Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (USD, mln) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of Year 2015 EEU Belarus total which total Export 236246.5 15.9 5461.8 0.4 Import 982124.6 30.1 33787.6 1.04 Total 1218371.1 25.7 39249.4 0.8

As with Kazakhstan the conclusion is that Belarus represents an underexplored, underused and undervalued market for Armenian exporters.

Belarus mainly imports energy resources (oil and natural gas), raw materials and components (metals and metal products, raw materials for chemical industry, machine parts) manufacturing equipment.

Today Belarus has trade relations with more than 180 countries around the world.

57 Russian Federation is the major trade partner of the Republic of Belarus, it accounts for more than 40 percent of export and more than a half of volume of import.

The European Union is the second largest trade partner of the Republic of Belarus, it accounts more than 30 percent of export and one fifth of import. The main partner in the EU are Great Britain, Netherlands, Germany, Lithuania, Italy, Poland, Latvia, Belgium, Czech Republic.

The major foreign trade partners of Belarus within the CIS are Russia, Ukraine and Kazakhstan.

There is a positive dynamic in cooperation with the traditional partners in Latin America such as Brazil, Venezuela and Ecuador, and in Asia, notably with China, India, Indonesia and Turkey.

Of imports of around USD 45bln a year, a range of products make up part of Armenia's export structure, such as:

Vegetables and fruits- USD 1bln, of which: apricots-USD 4mln, grapes-USD 45mln

Foodstuff- 1.91bln, of which: chocolate-USD 140mln, hard liqueur- USD 65mln fruit juice- USD 37mln, rolled tobacco and cigarettes - USD 130mln, beer- USD 84 mln, wine- USD 75mln,

Shoes- - USD 297mln

Textile- - USD 960mln

Market entry recommendations

Government official etiquette – quick tips

The government in Belarus is working to make state organizations more accessible to foreign partners and investors.

A meeting with a Belarus state official will be more official than with businessmen.

The level of manager you meet will depend on the status of your own organisation. If the meeting is going well, it’s common for more senior managers to be brought in.

58 Business etiquette – quick tips

x Business meetings tend to be low key but formal, so dress smartly. x Personal relationships are very important – establishing a partnership based on trust is essential to doing business successfully. x Be patient. If you have a good product and a fair price you are likely to succeed, though the process may take longer than in other countries. x Older people in Belarus will introduce themselves using their first name and patronymic (the name from their father) and you should use this when addressing them. x Before you travel to Belarus get some business cards printed with English on one side and Russian on the other. Give these out to everyone in the room at the start of the meeting. x Employ a good local interpreter. x It’s considered poor form to criticize the host country. x Have an open mind to try any food or drink offered to you. x Don’t adopt an overly rigid approach to prices and agreements: be prepared to negotiate and make concessions.

Foreign investment in Belarus increased 13-fold in 2002-2010 while the volume of foreign trade quadrupled. In 2014 foreign investors poured $15.1 billion into the real sector of the Belarusian economy.

If you want to trade as a foreign or international company in Belarus, you need to set up in one of two ways: as a representative office (RO)or as a legal entity.

Both options require you to register with the Tax Authorities. Traditionally representative offices in Belarus were just that – organizations operating as ambassadors for foreign companies, but without a taxable presence in the country. Today you can have a taxable presence with a RO, and can sign contracts and carry out negotiations. However, if you want to carry out long-term commercial activity within Belarus, setting up a legal entity may be a better option. Belarusian laws provide for various organizational-legal forms of commercial organizations.

Most legal entities choose the following types as the most convenient for business:

Joint Stock Companies Limited Liability Companies Unitary Enterprises

A number of tips that an Armenia company should apply in Belarus are universal tips that are applicable to every country and which are summarized in the case studies that the British Government Trade and Investment Department offers on its official web-page as an example of a success story to penetrate a fellow Single Market for the British businesses:

“do lots of research and choose your target regions carefully” “spend time in the region asking partners and retailers what they would like to see from you” “adapt your product range for the country”

59 “hire a high quality local manager who is prepared to work as a lone wolf at the start” “be prepared for the long haul - it won’t happen overnight” “keep local support staff fully briefed on what the objectives are and how things are progressing” “maintain motivation”

As mentioned earlier in the work, all these tips are universally applicable for Armenian businesses to enter the EEU market, including Belarus.

Helpful contacts for foreign businesses in Belarus

The National Agency of Investment and Privatization

The National Agency of Investment and Privatization was set up to attract inward investment and help international companies in Belarus.

Services for foreign investors in Belarus include:

x preparing investment proposals x looking for potential investors x research and analysis for potential investors x facilitating interaction with Government bodies and national institutions x arranging meetings with Government officials and others x introductions between Belarus businesses and foreign partners x newsletters and market research x support and guidance

Belarusian Chamber of Commerce and Industry

The Belarusian Chamber of Commerce and Industry is one of the main public organisations representing international trade in Belarus.

This organisation helps with many aspects of business in Belarus, including:

x finding business partners for foreign businesses x help for Belarusian companies trading abroad x legal and commercial advice x translation and interpreting

Belarusian Universal Commodity Exchange

Belarusian Universal Commodity Exchange (BUCE) is the only mercantile exchange in the Republic of Belarus and one of the largest spot exchanges in Eastern Europe. BUCE’s main function is assisting Belarusian companies with sales of their products in foreign markets and helping foreign companies to access the Belarusian market.

60 BUCE has branches in all the regional centers of the Republic of Belarus.

Ministry of Economy

The Ministry of Economy is the Government Ministry responsible for fostering economic ties with other countries and developing the economy of Belarus.

Kyrgyzstan

The population of Kyrgyzstan is approximately 6 million, and a GDP per capita of over USD 1270 Kyrgyzstan represents a small but still a potential market for Armenia within a Single Eurasian Economic Union market.

However, the figures show almost no export trade between Armenia and Kyrgyzstan in 2014, a mere USD 0.37mln of export. The trend is the same for 2015.

Of imports of around USD 7bln a year, a range of products make up part of Armenia's export structure, such as:

x Vegetables and fruits- USD 200mln, of which: grapes-USD 1.3mln foodstuff- USD 440mln, of which: chocolate-USD 69mln, hard liqueur- USD 17.5mln fruit juice- USD 4.8mln, rolled tobacco and cigarettes- USD 66mln, beer- USD 13 mln, wine- USD 4.8mln.

x Shoes- - USD 130mln x Textile- - USD 1.36bln

Market entry recommendations

Establishing a business

Resolved forms of creation of enterprises

In order to start an activity in territory of the country, the legal entity should be registered in three state bodies: Ministry of Justice of the Kyrgyz Republic (there are a regional representative offices in each oblast of the country), National Statistics Committee which enters registration data into United Single State Register of Statistics, and State Tax Inspectorate (STI). Individual businessmen should register only in statistical committee and in Tax Inspectorate.

61 Foreign investors have the same legal status as Kyrgyz investors and can implement activities as a complete foreign enterprise or in partnership with Kyrgyz or foreign entrepreneurs. Foreigners can buy stocks and other securities of Kyrgyz companies and participate in privatization programmes.

Registration procedures

In order to register in the Ministry of Justice of the Kyrgyz Republic, a representative of the company or the founder should present following documents: - An application for registration; - Other documents depending on the form of the company;

If one of the founders is a foreign legal entity, in order to register it is necessary to give the legalized extract from the registrar, certifying, that the founder is a legal entity in accordance with the legislation of his/her country.

In order to register a joint-stock company, the founder should give a letter from the bank confirming submission of 50 % of the authorized capital.

A foreign citizen who is acting as the founder should additionally present copy of his/her passport or any other identification document (with duration of visa).

All documents should be accompanied by notary certified translation to Kyrgyz or Russian.

Registration of enterprises in Free Economic Zones

There is a special procedure for registration of the enterprise in the Free Economic Zone (FEZ). Enterprises should be registered in management of FEZ.

Registration of the individual entrepreneurs

The National Statistical Committee and its departments in regions register individual entrepreneurs depending on their location. Registration is carried out on the basis of the registration application and the passport. After registration Statistical body gives a registration certificate with individual identification number.

Registration of branches and representations

Registration of branches and representations is carried out the same as registration of legal entities. There is a requirement about presenting additional documents: regulations about branch or representation and copies of the registered documents of the person, organizing the branch or representation. A foreign enterprise or a physical entity should also present an extract from the trading registrar system or other document confirming, that the company, organizing branch/representation in the Kyrgyz Republic, is a legal entity in accordance with the legislation of the country and a letter from the bank confirming his/her solvency. All documents should be accompanied by notarial- certified translation into Kyrgyz or Russian languages.

62 Overview of Foreign Investment Climate

The Kyrgyz Republic has a liberal investment regime on paper with a broad base of commercial laws in place. These laws, however, are not always implemented consistently and the legal concept of contract sanctity is problematic.

The Kyrgyz Republic is open to foreign direct investment and the government publically recognizes that foreign direct investment is an important component to growing the economy.

Laws exist that make the investment climate more favourable, than previously, for foreign companies.

Foreign exchange is widely available and competitive.

The Law on Commercial Arbitration allows for international and domestic arbitration of disputes.

The Kyrgyz Republic is a member of the International Center for the Settlement of Investment Disputes (ICSID). It signed the ICSID agreement on June 9, 1995, and ratified it on July 5, 1997. The Kyrgyz Republic became a member of the 1958 New York Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards on March 18, 1997.

A World Trade Organization (WTO) member, the Kyrgyz Republic is compliant with WTO Trade Related Investment Measures obligations. The Kyrgyz government also reduced the tax burden on repatriation of profits by foreign investors to conform to the tax rate for domestic investors.

Foreign and domestic private entities may own business enterprises and engage in a broad range of commercial activities. Foreign entities are expressly forbidden from owning land, including farmland, although regulations allow for up to 99-year leases of property.

There is no prohibition on foreign rental of land for residences or factory sites. A central land registry has helped potential lenders and others deal with the financing of real property (e.g., land, buildings, and other improvements). Yet, the banking system of the Kyrgyz Republic remains relatively undeveloped and uncompetitive by international norms.

Property right protections are slowly emerging.

The Kyrgyz Republic is obligated to protect intellectual property rights as a member of the WTO. The Kyrgyz Republic acceded to both the WIPO Copyright Treaty and the WIPO Performances and Phonograms Treaty in 2002. Counterfeit goods made primarily in China, however, are widely available.

Helpful contacts for foreign businesses in Kyrgyzstan

There is an investment department at the Ministry of Economy and Antimonopoly Policy, which assists investors with bureaucratic procedures. This department also consolidates information about potential investment projects in the Kyrgyz Republic. However, the total efficacy of this office in assisting firms

63 with setting up shop is limited since official bureaucratic procedures comprise only some of the hurdles to opening a business.

An Investment Council, under the auspices of the president, exists to further regulatory improvements for the business climate.

Being a small and a poor market, Armenian business will be facing in Kyrgyzstan the same challenges as any other foreign business targeting the country. One thing Armenian business should do when considering doing business in Kyrgyzstan is considering the volume of effort spent on exploring the market vis-a-vis the expected gain. By far Kyrgyzstan is the most difficult and the least attractive market among all EEU markets.

Russia

The analysis of the country trade structure for Armenia with the EEU countries shows that Armenia's main and largest trade partner within the EEU was and remains the Russian Federation, with around 95% of all Armenia's trade with the EEU countries falling on Russia. Armenia has grown its export to Russia on a year-by-year basis, and so have been the imports from Russia, with an overall trade balancing around USD 1.4-1.5 bln a year.

The structure of Armenia's export to Russia, main categories, in 2014 (source: International Trade Centre)

2014: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (mln USD,) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of Year 2014 EEU Russia total which total Export 324238.5 20.9 308250.2 19.9 Import 1154463.8 26 1122876.0 25.3 Total 1478702.3 24.7 1431126.2 23.9

2015: Armenia's Trade with the Countries of Eurasian Economic Union (mln. USD) Source: National Statistical Service of the Republic of Armenia

% of of % of Year 2015 EEU Russia total which total Export 236246.5 15.9 225927.2 15.1 Import 982124.6 30.1 948044.6 39.1 Total 1218371.1 25.7 1173971.8 24.8

Of almost USD 1.5bln of exports, Russia's share of Armenia's export makes up around 320mlnUSD, of which 80% accounts for food and agriculture products, 12% accounts for precious metals, and 3%- on machinery.

64  Russian Federation's imports from Armenia in 2014, main categories Beverages, spirits and vinegar 1% 1% Pearls, precious stones, metals, coins, etc 1% 1% 1% 1% 1% Fish, crustaceans, molluscs, aquatic 2% invertebrates nes 2% Edible fruit, nuts, peel of citrus fruit, melons

3% Vegetable, fruit, nut, etc food preparations 3% Dairy products, eggs, honey, edible animal 6% product nes Stone, plaster, cement, asbestos, mica, etc articles 6% Edible vegetables and certain roots and tubers

50% Electrical, electronic equipment

Coffee, tea, mate and spices 11% Optical, photo, technical, medical, etc apparatus Machinery, nuclear reactors, boilers, etc

13% Tobacco and manufactured tobacco substitutes

Pharmaceutical products

Plastics and articles thereof

Miscellaneous edible preparations

Source: International Trade Centre Market entry recommendations

Russia was the world’s ninth largest economy by Gross Domestic Product (GDP) in 2014 according to the (IMF).

The main forms of business activity used by companies in Russia are: x direct sales x distributorship agreement x representative offices x branch of a foreign legal entity x subsidiary 65 Representative offices are accredited for 1 to 3 years. They can only carry out activities aimed at generating profit, such as market research. They can use rouble and foreign currency bank accounts and transfer funds without restrictions.

A branch of a foreign legal entity is accredited for 1, 2, 3 or 5 years. They can carry out all the functions of the company in the Russian Federation.

Companies can choose to establish a presence in Russia through a Russian subsidiary. The most common business structures in Russia are: x limited liability company (OOO in Russian) x closed joint stock company (ЗAO in Russian) x open joint stock company (OAO in Russian)

A few tips for doing business in Russia

x Expect to commit significant time, personnel, and capital, as developing business in Russia is resource-intensive. x Conduct market research, to identify opportunities and potential Russian business partners. x Conduct significant due diligence, to ascertain the reliability of business partners. x Consult with Armenian companies already in the market x Communicate regularly with Russian business partners to ensure common understanding of expectations x Travel frequently to Russia in order to establish and maintain relationships with partners and to understand changing market conditions. x Maintain a long-term time frame.

Do or do not do First, make sure your decision to enter the Russian market is well-grounded. Russian opportunities are often counter-weighted with issues you never faced in other markets. The latter could require extra effort and time devoted. Be prepared to that.

Do market research before diving into the market In many instances, you don’t necessarily need a costly in-depth feasibility study to identify demand for your products in Russia. The Russian market is unsaturated in many sectors. Getting the first reaction among your potential consumers might send you a clear signal whether to proceed further.

Find a reliable partner in Russia Strictly speaking, market entrants don’t need a joint venture in the country to launch Russian operations. However, having a partner who is successful or your provider / supplier speeds up the market entry process significantly. The key to successful partnership is in building trust and personal relationships.

Build trust first The first meeting rule in Russia is to be open, decisive, clear and straightforward with your offer, as well as highly competent in your product/ service area. Once you get to know each other, clearly show what really makes you different.

66 Personal relations is key to business success Don’t be surprised if you are invited into the family and house. Russians somehow subconsciously tend to screen you at the personal level to answer the question if you are a trusted person to deal with. Once you establish such relationship, it is a common practice that they will likely introduce you to other decision makers and business connections, thus paving the ground for your business success, leads you need, and sales after all. Personal relations always prevail over formal contracts.

Don’t underestimate your Russian partner Throughout the relationship-building process, be respectful to your partner and openly explain your strategy and plans if you want them to help you. Make sure your partner fully understands your actions and rationale behind them before you take your first step. If you stick to this rule, you might be surprised how creative and efficient your partner is with the solutions proposed.

Competitors and networking value Be friendly with other companies operating in your chosen area and consider them as your allies rather than your local competitors. That would broaden your business relationships significantly and you’ll learn the local landscape much faster.

Stay politically correct Russians are generally proud of their culture, heritage, and history. Quite often, they appear to be self- criticizing and over-demanding to their political elite. But they don’t like outsiders to judge them – Russians believe the internal issues are strictly ‘their family business’. So, be focused on business and stay away from criticizing their leaders, politics, and/or traditions. Don’t let your unwanted message affect your relationships and, after all, business.

Choose your starting base It is easier and less costly to start from one geographical location and keep building success from there. That might be a Special Economic Zone (SEZ) that meets your requirements. Another option is your Russian partner’s location where your partner is well established and can easily help your new venture to grow fast. Many entrants traditionally choose Moscow or St Petersburg as their entry point, i.e., two major business centres where most of required resources are at arm’s reach. There is also a tendency among technology and manufacturing companies to start in a region with existing local facilities and cheaper workforce.

Have professional expertise handy Cross-border trade is regulated by ever-evolving Russian legal system. So, take a closer look at what your local consultant and/or lawyer recommends as to the business model, customs formalities, papers required, contract contents, logistics operations, and communications with government officers, etc. Local experienced advisors are normally pre-requisite for doing trade transactions the right way.

Payments and due diligence One of most known myths is questionable payment discipline by Russian contractors. Experts admit that in many cases the Russian contractors/ buyers are willing to pay up front even before the goods delivery, once your relationship is established. However, due diligence is always recommended as another pre-requisite step of your first Russian experience. As a matter of fact, local advisors could perform those checks better and faster than their international counterparts due to peculiarities in information access/ collection practices. 67 Language, communications, and access to the market Hiring Russian-speaking staff could easily solve the language barrier issue. Dealing through a local agent/ distributor/ representative could be even more efficient solution. JV opportunity with local established business is another efficient model for successful operation on the market. Don’t discard local trade and business associations, which could be extremely helpful (access to local market leaders, faster contractor search and negotiations, efficient due diligence and background checks, etc).

Cultivate government relations Government relations should be taken very seriously as the State authorities are often the most powerful stakeholder in Russia. Showing respect and getting to know is key. In industry clusters/ Special Economic Zones (like Kaluga or Yaroslavl) it is wise to focus on regional and municipal level. Consider local government as your partner, not just as a taxpayer, and you will be rewarded. It is crucial to show that as an investor you are bringing real benefits to the local communities and people who live there.

Identify the Government needs Russian Government at all three levels – Federal, regional, and municipal/ local – has multiple programmes to fund public-sensitive projects. Check such government tenders or investment programmes if your product/ service could meet some of those.

Be creative and capitalise on challenges Be pro-active and creative with identifying your niche with fewer, if any, competitors. For example, Russia’s vast territory and underdeveloped transportation infrastructure is considered a challenge for trade. At the same time, Russia has the highest internet and mobile phone penetration across Europe. There are a number of new logistics companies on the market that both undertake delivery to any point on the Russian map and collect payments upon delivery. Use those players as your logistics and payment processing contractors and start selling your goods on-line. Ecommerce is one of the boosting industries in Russia these days with great growth prospects for the years to come.

Looking into future: Projection of benefits of EEU membership: WHENs and IFs

Integration projects like the EU and EEU are formed not for a short time but for decades and longer if things develop as planned. That's why when looking into potential benefits of this or that integration it makes sense to look not only on the present realities but also project the potential benefit given the possible changes in the realities and circumstances. In the case of Armenia we will today briefly consider a number of IFs and WHENs, as part of looking forward into future and if there are certain developments in the world of international affairs that may have a direct impact on the level of benefit that Armenia may extract from membership to the EEU.

Those are:

WHEN Iran international sanctions are fully lifted If Abkhazian part of the railway linking Georgia and Russia ever opens If more member-countries join the EEU

68 Lifting Iran sanctions

The end to international sanctions on Iran is good news for Armenia, according to analysts.

Armenian Foreign Ministry expected this to contribute to strengthening stability and cooperation in the region, among other positive implications.

Beforehand, cross-border trade was constrained by the sanctions rules. Bank transfers and other financial transactions were complicated, so trade was restricted to bartering and private business deals in cash.

Trade with Iran has fallen by 50 or 60 per cent vis-a-vis its potential, according to industry and entrepreneur representatives. They continued that Armenia has been cut off from the Iranian port of Bandar Abbas in the Gulf, as shipping companies refused to deliver goods to an Iranian port and Armenia has been forced to use the Georgian ports of Batumi and Poti for maritime shipping. Armenian business believes that the easing of sanctions would help diversify export routes, turn Armenia into a pivotal transit route, and restore previous volumes of trade.

On their part Iranian diplomat believe that the lifting of international sanctions against Iran will speed up the implementation of its joint energy projects with Armenia.

They assured that the lifting of international sanctions against Iran will have a concrete impact on Armenian-Iranian projects. Projects will primarily concentrate on the planned construction of a new high-voltage transmission line that will enable Armenia to import much more Iranian natural gas and pay for it with electricity supplied to the Islamic Republic.

Both Armenian and Iranian officials have also referred to the sanctions for repeated delays in the $350 million construction of a major hydroelectric complex on the Armenian-Iranian border and expected hope that the implementation of the hydroelectric project “will most probably accelerate” as a result of the landmark nuclear deal, including attracting investments into the project.

However, these projects will depend on the availability of investors and economic rationale. For example, the railway construction project requires an investment of $3.2 billion and for it to be implemented, an investor is needed. No serious investors have been found yet, according to the Ambassador.

The analysis shows that for such big projects become a reality they need to be part of a larger network of infrastructure rather than serve the bilateral interests of two countries.

In this sense opening the Abkahzian part of the railway linking Georgia and Armenia could prove vital for making the railway project between Armenia and Iran feasible and attract investment as it will pave a direct railway route in between Iran, Armenia, Georgia, Russia and further.

69 Opening Abkhazian part of the railway linking Georgia and Russia

Transportation and, in a wider sense, communication security play a critical role in the Armenian national security system given the closed borders with Turkey and Azerbaijan as result of a blockade by those two countries.

On the other hand Armenia is the aggrieved party of the Georgian Russian and Georgian Abkhaz relations, which have seriously complicated the possibility to use the Abkhaz portion of the railway connecting Armenia and Georgia to the Russian railway.

The communicational position of Armenia may be regarded as “deadlock”, since the country fully depends on freight transit via Georgia and Iran. Opening the railway communication at the Abkhaz section may become a serious basis for better integration of Armenian business into the one of the EEU.

Armenia is connected by railway to Georgia and to its largest port Poti, which provides access for Armenian importers and exporters to the international market.

Resuming the operation of the Abkhaz railway section will directly connect Armenia via Georgia with Russia and other EEU countries. Plus it makes it feasible the construction of an Armenian-Iranian railway link, the transportation of cargo from Iran to Armenia via the new railway, then via Georgia and Abkhazia to the Russian federal railway stations.

Unfortunately, in the present discussion of the Armenian railway construction issues, the focus is on commodity turnover between Armenia and Iran. Due to small volumes of and one-sided (about 80% of the total freight traffic falls on import from Iran to Armenia) Armenian-Iranian commodity turnover, it is often said the railway is unviable, and must not be built. Such a wrong approach fails to consider the fact than nearly all railways presently being constructed worldwide solve the regional rather inter-state issues. The prospects of making Armenia a transit country, and a transportation hub, which open new opportunities for trade with the South Asia and Middle East, keep up to date the development of the EEU as an organization open for changes, which will be in the process of continuous adaptation considering the nature and geography of its expansion, and interests of its new and prospective members. This, in its, turn, must stimulate Armenia to play an active role in the regional affairs pushing and lobbying for solutions that will be a win-win both for Armenia and the countries in the region.

If more member-countries join the EEU

A number of events during 2015 suggest that the EEU is not planning to limit its scope within the geography of the current 5 member-states only.

In October 2015 Israel announced its interest in signing an agreement on the free trade zone with the Eurasian Economic Union (EEU) as soon as possible. State officials on both sides confirmed they believed in a big potential of such an agreement and gave "high priority" to the talks on the free trade zone. And mid-October, the Supreme Eurasian Economic Council adopted a decision that the Eurasian Economic Union would launch talks with Israel on creating the free trade zone.

70 In October 2015 Russian Industry and Trade Minister Denis Manturov proposed to establish economic coordination between BRICS and the Eurasian Economic Union (EEU) through working on opportunities for reducing barriers between the BRICS and the EEU in order to boost mutual trade, increase investment and new full-scale industrial projects. Earlier in June India and EEU began to study the feasibility of a free trade zone agreement. The corresponding document was signed between the Ministry of State for Commerce and Industry of India and EEC at St. Petersburg International Economic Forum (SPIEF 2015).

The research team is tasked to carry out research and bring to the Presidents’ decision [of the Union countries and India] on beginning the negotiations on the free trade zone agreement. The group was tasked to analyze the dynamics of trade, investment and overall "joint trade policy and integration agendas.

In May 2015, the EEU has signed an agreement on free trade with Vietnam, which was the first agreement on the facilitation of trade regime after the establishment of the union in 2015.

A similar working process is undergoing with Egypt.

The wider implication of this process is that the more the geography of the deals between the EEU and third countries and blocs reaches the wider the market opportunities for the EEU businesses are becoming, including automatically the Armenian businesses.

71