Истражување за онлајн и офлајн инциденти на насилство врз млади жени и девојки во јавниот простор во Северна Македонија

mbi Incidentet online dhe offline të dhunës ndaj grave të reja dhe vajzave në hapësirën publike në Maqedoninë e Veriut HULUMTIMI

Materialet në këtë botim janë vetëm për referim. Edhe pse OSBE-ja ka përkushtuar kujdes të madh në zh- villimin e tij, e njëjta nuk merr asnjë përgjegjësi për saktësinë dhe plotësinë e informacioneve, udhëzimeve dhe këshillave të ofruara, apo për ndonjë gabim shtypi. Përmbajtja e këtij botimi, pikëpamjet, mendimet, gjetjet, interpretimet dhe konkluzionet e shprehura këtu nuk e pasqyrojnë domosdoshmërish politikën zyr- tare ose qëndrimin e OSBE-së. Për këto arsye, asnjë pretendim nuk mund të bëhet kundër OSBE-së lidhur me pasojat e mundshme nga besueshmëria e informacioneve ose konkluzioneve të përfshira në këtë botim. Titulli: HULUMTIMI mbi Incidentet online dhe offline të dhunës ndaj grave të reja dhe vajzave në hapësirën publike në Maqedoninë e Veriut Redaktore: dr. Zhaneta Poposka nga Misioni i OSBE-së në Shkup Autor: Indago Korrektura gjuhësore: Korrekturë gjuhësore në versionin maqedonisht: Martina Zhuzhellovska Korrekturë gjuhësore në versionin anglisht: Lazar Popov Korrekturë gjuhësore në versionin shqip: Fetije Topojani Përkthimi: Përktheu nga gjuha maqedonase në gjuhën shqipe: Gazmend Qoku Përktheu nga gjuha maqedonase në gjuhën angleze: Ida Blazhevska 978-92-9271-684-4

Përmbajtja Përmbledhja ekzekutive 6 Metodologjia dhe vëllimi i hulumtimit 16 Qëllimi i hulumtimit 17 Мetodologjia e hulumtimit 18 Hulumtimi kuantitativ 18 Hulumtimi kualitativ 18 Rezultatet 19 Perceptimi dhe pikëpamjet lidhur me DHBGJ dhe konteksti institucional 19 Vlerësimi i situatës së sigurisë 19 Puna e institucioneve në mbrojtje nga DHBGJ 22 Institucionet kryesore për luftimin e DHBGJ 23 Njohuritë në lidhje me DHBGJ 27 Pikëpamjet në lidhje me DHBGJ 31 Format dhe përhapja e DHBGJ dhe/ose ngacmimit 36 Problemet më të mëdha 36 Ndjenja e sigurisë në hapësirën publike 38 Prevalenca e dhunës 39 Format e dhunës 43 Raportimi i dhunës 45 Arsyet e mosraportimit 46 Мekanizmat e luftimit 48 Boshllëqet në mbrojtjen institucionale dhe ligjore 50 Faktorët e sigurisë më të madhe 51 Qasshmëria e institucioneve 53 Mjedisi online dhe dhuna digjitale 55

Prevalenca e dhunës në hapësirën digjitale 55 Format e dhunës në hapësirën digjitale 56 Platformat 58 Raportimi i dhunës 59 Мekanizmat e luftimit 61 Faktorët e DHBGJ në hapësirën digjitale 63 Faktorët e sigurisë më të madhe 64 Konkluzione dhe rekomandime 66 Konkluzione 67 Rekomandime 69 Anekse 71 Aneksi 1 - Pyetësori 71 Aneksi 2 – Udhëzuesi për diskutim në grupet fokus 94

5 Lista e grafikëve Grafiku 1: Ndjenja e sigurisë në hapësirën publike 19 Grafiku 2: Aktiviteti/vendi i shmangur për shkak të frikës nga DHBGJ 21 Grafiku 3: Besimi në institucionet 22 Grafiku 4: Roli kryesor në luftimin e DHBGJ 24 Grafiku 5: Reagimi i duhur nga institucionet 26 Grafiku 6: Informacione për DHBGJ 27 Grafiku 7: Arsyet e mosraportimit të DHBGJ 28 Grafiku 8: Ndërgjegjësimi për ekzistimin e shërbimeve 30 Grafiku 9: Pikëpamjet themelore për DHBGJ 31 Grafiku 10: Normat e sjelljes së pranueshme 33 Grafiku 11: Pikëpamjet ndaj grupeve të ndryshme të grave të reja dhe/ose vajzave 35 Grafiku 12: Problemet më të mëdha 37 Grafiku 13: Ndjenja e sigurisë 39 Grafiku 14: Prevalenca e dhunës 41 Grafiku 15: Raportimi i dhunës 45 Grafiku 16: Arsyet e mosraportimit 47 Grafiku 17: Hapat e ndërmarrë 49 Grafiku 18: Boshllëqe në mbrojtjen institucionale dhe ligjore 51 Grafiku 19: Faktorët e sigurisë më të madhe 52 Grafiku 20: Mënyrat e institucioneve më të qasshme 54 Grafiku 21: Përvoja me dhunën në hapësirën digjitale 55 Grafiku 22: Format e DHBGJ në hapësirën digjitale 57 Grafiku 23: Platforma ku është përjetuar/dëshmuar dhuna 58 Grafiku 24: Raportimi i dhunës në hapësirën digjitale 59 Grafiku 25: Arsyet e mosraportimit 60 Grafiku 26: Veprimet e ndërmarra 62 Grafiku 27: Faktorët e DHBGJ në hapësirën digjitale 64 Grafiku 28: Faktorët e sigurisë më të madhe 65

6 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE

7 Ky raport i pasqyron rezultatet e hulumtimit mbi dhunën me bazë gjinore dhe ngacmimin ndaj grave të reja dhe vajzave nga mosha 18 deri në moshën 29 vjeç në Maqedoninë e Veriut, të zbatuar në vitin 2025 me mbështetjen e Misionit të OSBE-së në Shkup dhe në bashkëpunim me Zyrën e Presidentes të Republikës së Maqedonisë së Veriut. Hulumtimi synon të përcaktojë përhapjen, natyrën dhe perceptimin e formave të ndryshme të dhunës me bazë gjinore, si dhe efektivitetin dhe qasshmërinë e institucioneve për mbrojtjen dhe mbështetjen e viktimave nga dhuna me bazë gjinore. Për më tepër, hulumtimi përqendrohet edhe në format online të dhunës, të cilat janë gjithnjë e më sfiduese në kontekstin e transformimit digjital të shoqërisë. Metodologjia Hulumtimi u zbatua në një model reprezentativ prej 600 të anketuarave nga të gjitha rajonet planifikuese të vendit, përmes sondazheve të strukturuara ballë për ballë në gjuhën maqedonase dhe shqipe, me një gabim statistikor prej ±3.9%. Përveç pjesës kuantitative, u organizuan edhe katër grupe fokus me pjesëmarrjen e përfaqësuesve dhe përfaqësuesve të organizatave qytetare dhe ekspertëve/eve në fushën e të drejtave të njeriut dhe barazisë gjinore. Kombinimi i metodave siguroi një analizë të thellë të përvojave individuale, perceptimeve shoqërore dhe praktikave institucionale. Gjetjet e Hulumtimit Perceptimi dhe ndjenja e sigurisë `Dy të tretat (74%) e grave të reja dhe vajzave deklaruan se ndihen të pasigurta në hapësirën publike për shkak të seksit të tyre, ndërsa 27% asnjëherë nuk kishin përjetuar një ndjenjë të tillë. `Gratë e reja dhe vajzat shqiptare në një përqindje dukshëm më të lartë (90%) janë ndjerë të paktën në një moment të pasigurta në hapësirën publike në krahasim me gratë e reja dhe vajzat maqedonase (66%), gratë e reja dhe vajzat rome (77%) dhe pjesëtaret e komuniteteve të tjera etnike (74%). `27% e të anketuarve i janë shmangur ndonjë aktiviteti ose vizite në një vend të caktuar për shkak të frikës nga dhuna, me ç’rast nivele më të larta të shqetësimit janë vërejtur te grup mosha më e re (18-21 vjeç) dhe te popullata rome (57%).

8 Nga ana tjetër, gratë e reja dhe vajzat që vijnë nga familje me status më të ulët ekonomik (43%), pa arsim formal (49%) dhe nga rajoni verilindor i vendit (42%) kanë më shumë gjasa të shmangin aktivitetin ose vendin për shkak të frikës nga DHBGJ dhe/ose ngacmimi. `Një ndjenjë sigurie është e lidhur fort me statusin ekonomik, me ç’rast gratë e reja dhe vajzat nga familjet me të ardhura më të ulëta shpesh ndihen më të rrezikuara. Institucionet e parandalimit dhe mbrojtjes nga DHBGJ `Besimi më i lartë shprehet për institucionet arsimore (67%) dhe shëndetësore (62%), pasuar nga policia (55%), qendrat për punë sociale (51%) dhe organizatat qytetare (50%)-, ndërsa besimi më i ulët është ndaj gjyqësorit (38%) dhe prokurorisë (41%). `Policia u identifikua si institucioni më i rëndësishëm gjatë trajtimit të dhunës me bazë gjinore (69%) pastaj qendrat për punë sociale (61%), por në grupet fokus u analizuan si reaktive dhe jo gjithmonë efektive. `Gjysma e të anketuarave (51%) janë të mendimit se institucionet reagojnë në mënyrë adekuate ndaj parandalimit dhe ndëshkimit të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit të grave të reja dhe vajzave , ndërsa një shkallë e lartë prej 40% e të anketuarave nuk e ndajnë këtë mendim. Njohuritë në lidhje me DHBGJ `Shumica e grave dhe vajzave të reja (71%) kanë informacione për të identifikuar dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin. Megjithatë, çdo e katërta grua e re ose vajzë (27%) deklaron se nuk ka informacione të mjaftueshme për të identifikuar dhe kërkuar mbrojtje nga DHBGJ. Kjo përqindje është veçanërisht e lartë midis romeve (47%), si dhe tek ato pa arsim formal (50%) ose vetëm me arsim fillor (49%). `Arsyet kryesore për mos raportim janë: frika (58%), mosbesimi ndaj institucioneve (56%), turpi (50%). Presioni familjar manifestohet në një përqindje dukshëm më të lartë tek gratë e reja dhe vajzat rome (53%) krahasuar me përqindjen mesatare (25%). Turpi si shkak paraqitet në një përqindje dukshëm më të lartë (66%) tek gratë e reja dhe vajzat me arsim fillor në krahasim me të anketuarat me arsim të lartë. `Gjysma e grave të reja dhe vajzave mendojnë se nuk ekzistojnë (30%) ose nuk e dinë se ekzistojnë (21%) shërbime rinore dhe të ndjeshme gjinore për të mbështetur viktimat e DHBGJ. Ndërgjegjësimi është veçanërisht i ulët midis romeve të reja (18 deri në 21 vjeç), dhe tek gratë e reja dhe vajzat pa arsim formal ose me arsim fillor. Vetëm 7% e grave të reja dhe vajzave e dinë se ekzistojnë shërbime rinore dhe të ndjeshme gjinore.

9 Pikëpamjet në lidhje me DHBGJ `Tri nga pesë të anketuara nuk pajtohen me pikëpamjet se dhuna në familje është çështje private dhe duhet të mbetet në familje (61%), se dhuna është shkaktuar nga vetë viktima (67%) dhe se gratë shpikin ose ekzagjerojnë me pohimet për abuzim (65%). Një nga katër të anketuara konsideron se gratë përdhunohen më shpesh nga kryerës të panjohur sesa nga ata që i njohin (27%). `Pikëpamjet negative ndaj dhunës me bazë gjinore janë më të pranishme te gratë e reja dhe vajzat me status më të ulët ekonomik, te ndonjë përkatësi e caktuar etnike (kryesisht shqiptare dhe rome) dhe nga zonat rurale. Këto të anketuara më shpesh besojnë se dhuna në familje është çështje private, se viktima është ajo që shkakton dhunën dhe se gratë që raportojnë abuzimin shpesh ekzagjerojnë. `Rezultatet tregojnë se shumica e grave të reja dhe vajzave i kundërshtojnë pikëpamjet tradicionale të nënshtrimit femëror - 80% nuk pajtohen me atë se gruaja është e detyruar të ketë marrëdhënie seksuale pa dëshirën e saj, kurse 75% nuk pajtohen me atë se burri duhet të jetë “kryesor” në marrëdhënien. Megjithatë, është shqetësuese që 31% i normalizojnë veshjet provokuese si shkak i dhunës, 24% fajësojnë viktimën dhe 20% nuk e identifikojnë ngacmimin seksual, megjithëse 66% e mbështesin ndërhyrjen e jashtme në rastet e dhunës dhe 71% e mbrojnë lirinë e gruas në zgjedhjen e miqve. `Të anketuarat i identifikojnë faktorët intersekcional, përkatësinë etnike (42%), aftësinë e kufizuar (41%) dhe vendbanimin (37%) si të rëndësishëm për rrezikun nga dhuna me bazë gjinore, por statusi socio-ekonomik është me ndikim më të madh. Pothuajse gjysma e tyre (46%) mendojnë se gratë me status më të ulët socio-ekonomik janë më të ekspozuara ndaj dhunës dhe se ky faktor ndikon më së shumti në mënyrën se si trajtohen viktimat. Format dhe përhapja e DHBGJ `Sipas të anketuarave, problemet financiare dhe paqëndrueshmëria ekonomike janë sfidat më të shpeshta me të cilat përballen gratë e reja dhe vajzat – 23% i theksojnë ato si problem primar, ndërsa gjithsej 30% si një problem i rëndësishëm, veçanërisht në mesin e punonjëseve të përkohshme (41%), të papunësuara (37%) dhe grave të përkatësisë etnike rome (60%). Pas këtyre pasojnë ndjenja e pasigurisë në hapësirën publike (16%), shëndeti mendor (12%) dhe ngacmimi onlajn (16% midis më të rejave në grup moshën 18-21 vjeç), ndërsa diskriminimi është më i shpeshtë në mjediset rurale (13% kundrejt 8% në mjediset urbane).

10 `Gratë e reja dhe vajzat ndihen më pak të sigurta në vende më të mëdha dhe virtuale (siç është hapësira digjitale). Kështu, 44% e grave të reja dhe vajzave ndihen të pasigurta në hapësirën digjitale, kurse 37% në vende publike si sheshe, parqe dhe rrugë, ndërsa 34% në transportin publik. Nga ana tjetër, 89% e grave të reja dhe vajzave ndihen të sigurta në fqinjësinë e tyre kurse 79% në qytetin/fshatin e tyre dhe në institucionet arsimore. `Sipas të anketuarave, format më të shpeshta të dhunës ndaj grave të reja dhe vajzave janë dhuna verbale (33% si dëshmitare, 24% si viktima), psikologjike (24% si dëshmitare dhe 16% si viktima) dhe fizike (22% si dëshmitare dhe 12% si viktima), ndërsa dhuna ekonomike dhe seksuale si dhe ngacmimi raportohen në një përqindje më të vogël. `Gratë e reja dhe vajzat e përkatësisë etnike rome janë ekspozuar më së shumti ndaj dhunës - 47% kanë përjetuar dhunë verbale, 40% dhunë psikologjike dhe 27% dhunë fizike. Ngacmimi seksual është mbi mesataren te gratë e reja dhe vajzat nga mjediset rurale (10%) dhe te të rejat shqiptare (10%). `Dhuna psikologjike dhe digjitale vlerësohen si format më të fshehura dhe më pak të sanksionuara. `Dhuna ndaj grave të reja dhe vajzave është e përhapur kudo, dhe më së shpeshti ndodh në shtëpi (24%), ku dhuna kontrolluese dhe ekonomike raportohet nga 49% dhe 65% e të anketuarave, gjë që vë në dukje varësinë dhe kontrollin në marrëdhëniet intime. Sipas të anketuarave, ngacmimi seksual (64%) dhe vëzhgimi (68%) mbizotërojnë në hapësirën publike, dhuna psikologjike dhe verbale ndodhin më shpesh në institucionet arsimore (deri në 45%), ndërsa dhuna psikologjike (14%) dhe ekonomike (15%) janë të pranishme në vendin e punës, kurse në shtëpitë e miqve dhe konviktet e studentëve ngacmimi seksual arrin në 43%. Raportimi dhe përgjigjja institucionale `Vetëm 5% e viktimave që kanë përjetuar ose kanë qenë dëshmitare të dhunës e kanë raportuar incidentin, ndërsa 89% jo. Këto të dhëna janë alarmante dhe tregojnë se dhuna me bazë gjinore ndaj grave të reja dhe vajzave më së shpeshti mbetet e fshehur. `Arsyet kryesore për mosraportimin midis grave të reja dhe vajzave që shfaqen si viktima ose si dëshmitare të DHBGJ janë: frika (31%), mosbesimi ndaj institucioneve (27%), turpi (21%) dhe informimi i pamjaftueshëm (16%). `Pas përjetimit të një incidenti të dhunës me bazë gjinore, të anketuarat që janë paraqitur si viktima ose dëshmitare të DHBGJ kryesisht kërkuan mbështetje emocionale nga familja ose nga personat e afërt (34%), dhe jo nga institucionet zyrtare, 31% janë larguar nga mjedisi i dhunshëm, ndërsa vetëm 7% kanë kërkuar ndihmë profesionale psikologjike.

11 Mangësitë institucionale `Dobësitë më të mëdha në veprimet e institucioneve janë ndëshkimi i pamjaftueshëm i autorëve (65%), mbrojtja dhe mbështetja e pamjaftueshme e viktimave (56%) dhe reagimi i ngadaltë institucional (55%), gjë që krijon një ndjenjë mosndëshkimi dhe mosbesimi ndaj sistemit. `Përveç kësaj, të anketuarat e vunë në dukje nevojën për parandalim dhe informacion më të mirë (35%), bashkëpunim më efektiv ndërinstitucional (31%), trajnim dhe ndjeshmëri më të madhe të personave zyrtarë (29%) gjatë trajtimit të rasteve të dhunës me bazë gjinore. `Në mënyrë që institucionet të bëhen më të qasshme dhe më të besueshme, gratë e reja dhe vajzat më së shumti kërkojnë besueshmëri dhe mbrojtje të të dhënave personale (62%), ndërsa 52% presin një qasje të personalizuar dhe të ndjeshme, 45% fushata për rritjen e ndërgjegjësimit dhe besimit dhe 41% qasje më të lehtë fizike dhe online në shërbime pa procedura komplekse. Masat e përmirësimit të sigurisë Masat më shpesh të propozuara për të rritur sigurinë janë: `Reagimi më i shpejtë institucional (48%), `Mbështetja më e madhe nga policia dhe shërbimet sociale (46%), `Ndriçimi dhe infrastruktura më e mirë në hapësirat publike (34%), `Fushata informative dhe edukative (26%), `Qëndrueshmëria dhe qasshmëria e shërbimeve ekzistuese për viktimat (25%). Dhuna me bazë gjinore në hapësirën digjitale `10% e grave të reja dhe vajzave kanë qenë viktima të kësaj forme të dhunës me bazë gjinore ndërsa 15% kanë qenë dëshmitare të dhunës në hapësirën digjitale. `Format më të shpeshta të DHBGJ në hapësirën digjitale janë: krijimi i profileve të rreme (55%), komentet ofenduese (45%), thirrjet telefonike ose mesazhet SMS (33%), mesazhet seksualisht eksplicite pa pëlqim (25%) dhe vëzhgimi onlajn (23%). `Platformat më të rrezikshme për përdorim janë Facebook (74%), Instagram (41%) dhe TikTok (18%). `Vetëm një prej dhjetë grave të reja ose vajzave që kanë përjetuar ose dëshmitare të DHBGJ në hapësirën digjitale e ka raportuar incidentin ndërsa këtë e ka bërë më së shpeshti në polici ose në vetë rrjetin social ku ka ndodhur dhuna.

12 `Faktorët kryesorë që kontribuojnë në shfaqjen e dhunës onlajn janë mungesa e sanksioneve (50%), anonimiteti (41%) dhe përhapja e lehtë e përmbajtjeve fyese (39%). Një pjesë e konsiderueshme e të anketuarave, mes tjerash, i theksuan platformat e rregulluara jo sa duhet (29%), edukimin e pamjaftueshëm për të drejtat digjitale (27%) dhe normalizimin e të folurit agresiv dhe sjelljes së dhunshme (27%). `Gratë e reja dhe vajzat mendojnë se për një siguri më të madhe në hapësirën digjitale thelbësore janë mbështetja institucionale (51%), rregullat e qarta dhe të rrepta në platformat online (45%) dhe instrumentet digjitale të qasshme për raportimin dhe bllokimin e dhunuesve (43%) . Konkluzione dhe rekomandime Konkluzione 1. Hulumtimi vë në dukje se dhuna me bazë gjinore është një fenomen i rrënjosur thellë dhe shpesh i panjohur, i cili vazhdon për shkak të mungesës së sanksioneve, joefikasitetit institucional dhe normalizimit të sjelljes së dhunshme. Dhuna me bazë gjinore dhe dhuna digjitale ndaj grave të reja dhe vajzave është një problem serioz dhe në rritje që kërkon një qasje sistemike dhe të koordinuar. Siguria e grave të reja dhe vajzave është një problem shumëdimensional që kërkon qasje institucionale, infrastrukturore dhe arsimore. 2. Të dhënat konfirmojnë se besimi institucional midis grave të reja është i pjesshëm. Megjithëse ndërgjegjësimi midis të rinjve është rritur ndërsa tema gjithnjë e më shpesh hapet para publikut, mosbesimi institucional dhe reagimi i ngadaltë mbeten pengesa kryesore për luftimin efektiv të dhunës. Ata priren të besojnë në institucionet me të cilat kanë kontakte të drejtpërdrejta dhe të përditshme (arsimore dhe shëndetësore), si dhe në polici dhe qendrat për punë sociale, ndërsa gjyqësori dhe prokuroria perceptohen si joefikase, të paqasshme dhe joempatike. 3. Institucionet me besimin më të ulët njëherësh janë ato ku gratë e reja dhe vajzat i shohin lëshimet më të mëdha në punën e tyre përmes ndëshkimit përkatës të autorëve. Dobësia sistemike, ngathtësia dhe ndjeshmëria e pamjaftueshme e personave zyrtarë e zvogëlojnë vullnetin e viktimave ta raportojnë dhunën, me ç’rast mangësitë më të mëdha vërehen në ndëshkimin e autorëve, mbështetjen e viktimave dhe shpejtësinë e reagimit. Mungesa e personelit të sensibilizuar, mosharmonizimi midis institucioneve dhe kuadri i kufizuar ligjor në mënyrë plotësuese e komplikon problemin. 4. Gratë e reja dhe vajzat presin që institucionet të jenë më të qasshme, transparente dhe më senzitive ndaj nevojave të tyre, duke i marrë parasysh prioritetet kryesore

13 siç janë garancia e besueshmërisë, qasja e thjeshtë në shërbimet, mbështetja e specializuar dhe komunikimi i qartë dhe i drejtpërdrejtë sipas qasjes së bazuar në viktimën. 5. Organizatat qytetare gëzojnë besim më të madh dhe ofrojnë mbështetje psikologjike, ligjore dhe materiale (si strehimi dhe akomodimi i viktimave), megjithatë kapaciteti i tyre është i kufizuar, veçanërisht në mjediset rurale. Megjithatë, angazhimi i shtuar i organizatave qytetare, shembujt pozitivë nga shkollat dhe iniciativat për edukim dhe mbështetje përbëjnë bazë të rëndësishme për përmirësim. 6. Një numër i konsiderueshëm i grave të reja dhe vajzave kanë pasur përvojë direkte ose indirekte të dhunës që nga adoleshenca e tyre. Megjithëse shumica deklaruan se nuk kanë qenë viktima, ekziston një probabilitet i madh i shfaqjes së nënvlerësuar të dhunës, veçanërisht në rastet e ngacmimit dhe abuzimit psikologjik, verbal dhe ekonomik. Gratë e reja dhe vajzat janë gjithnjë e më të ekspozuara ndaj formave të ndryshme të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit - veçanërisht dhunës psikologjike, verbale, ekonomike dhe digjitale, të cilat, edhe pse më të përhapura, mbeten më pak të identifikuara dhe të sanksionuara. 7. Pikëpamjet dhe normat patriarkale, niveli i ulët i informimit (njohurive) kontribuojnë në normalizimin dhe shpesh minimizimin e dhunës, veçanërisht brenda familjes dhe në marrëdhëniet e partnerëve. 8. Dhuna ndodh kudo, por shtëpia, rruga dhe hapësirat publike janë vendet më të rrezikshme ku gratë e reja përballen me forma të ndryshme të dhunës. Format e kontrollit të dhunshëm dhe format ekonomike të dhunshme janë më të përhapura në banesa ndërkaq në rrugë më të përhapura janë ngacmimi seksual dhe vëzhgimi, gjë që e konfirmon pasigurinë e grave në hapësirat publike. Shkollat dhe fakultetet janë vatra të dhunës psikologjike dhe verbale. 9. Frika, turpi dhe mosbesimi në institucion e janë tre faktorët më të rëndësishëm që i pengojnë gratë e reja dhe vajzat të raportojnë dhunën me bazë gjinore. Informimi i pamjaftueshëm i procedurave dhe shërbimeve të qasshme janë faktorë shtesë që kontribuojnë në probabilitetin e ulëta të raportimit të rasteve. Frika nga gjykimi, hakmarrja dhe stigma, së bashku me varësinë ekonomike dhe mungesën e mekanizmave të sigurt për raportimin anonim, i dekurajojnë viktimat të kërkojnë ndihmë. 10. Gratë e reja dhe vajzat kryesisht reagojnë përmes strategjive të shmangies dhe vetëmbrojtjes dhe jo përmes kanaleve institucionale. Gratë e reja dhe vajzat më së shumti reagojnë brenda rrjetit personal ose joformal të mbështetjes, ndërsa raportimi institucional dhe kërkesa e ndihmës janë të rralla. 11. Dhuna digjitale po bëhet një formë gjithnjë e më e shpeshtë dhe serioze e dhunës, e cila më së shumti i godet gratë e reja dhe vajzat. Format më të shpeshta të dhunës në hapësirën digjitale janë krijimi i profileve të rreme, komentet ofenduese dhe mesazhet e padëshiruara, ndërsa rrjetet sociale janë hapësira kryesore ku gratë e reja

14 dhe vajzat përjetojnë ose dëshmojnë dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin. 12. Kombinimi i anonimitetit, përhapjes së shpejtë dhe mosinformimit krijon një mjedis në të cilin dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi në hapësirën digjitale riprodhohet lehtësisht. 13. Raportimi i dhunës onlajn është shumë i rrallë për shkak të mosbesimit në institucionet, informimit të pamjaftueshëm dhe identifikimit të dhunës, si dhe mekanizmave joefektivë të mbrojtjes. 14. Gratë e reja dhe vajzat presin një sistem të integruar të parandalimit dhe mbështetjes në rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale, i cili përfshin reagimin institucional, rregulla të qarta për përdorimin e platformave, instrumente teknologjike për mbrojtje dhe edukim të vazhdueshëm. Rekomandime 1. Krijimi i protokolleve të qarta për veprim, trajnim të personave zyrtarë dhe reagimi i shpejtë. 2. Rritja e sigurisë kërkon reagim të shpejtë dhe efikas institucional pas raportimit, mbështetje të vazhdueshme dhe forcimin e sistemeve të mbrojtjes dhe pranin e policisë në hapësirën publike. 3. Efikasitet dhe bashkëpunim multisektorial i institucioneve që do të sigurojë një përgjigje më të shpejtë dhe më të koordinuar duke siguruar personel të trajnuar në çdo stacion policie, prokurori dhe qendrat për punë sociale për trajtimin të ndjeshëm dhe profesional të rasteve të dhunës, si dhe burime të mjaftueshme njerëzore dhe financiare për shërbime funksionale siç janë strehimoret dhe ndihma dhe mbështetja psikologjike falas. 4. Mbështetje jashtë institucionale për viktimat e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit duke mbështetur organizatat qytetare dhe qendrat rinore që punojnë me viktimat e dhunës. 5. Përfshirja e programeve për të punuar me kryerësit, të cilat do të mundësojnë risocializimin dhe reduktimin e rrezikut nga përsëritja e dhunës. 6. Programe arsimore të detyrueshme në shkollat: Përfshirja e edukimit për rolet gjinore, parandalimin e dhunës dhe edukimin seksual nga moshat e reja, duke përfshirë në mënyrë aktive prindërit për mbështetjen emocionale dhe praktike të fëmijëve dhe përmes integrimit të qasjeve që i përfshijnë në mënyrë aktive burrat dhe djemtë duke promovuar mashkulloritetin pozitiv, empatinë dhe respektin për barazinë gjinore 7. Zhvillimi i programeve dhe aktiviteteve specifike për të rinjtë, të cilat do t ‘i udhëzojnë ata drejt angazhimit pozitiv dhe edukativ.

15 8. Programet edukative për identifikimin, parandalimin dhe raportimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, edukimin seksual, me përfshirjen aktive të prindërve. 9. Forcimi i ndërgjegjësimit publik përmes fushatave dhe shembujve pozitivë, me qëllim nxitjen e besimit midis viktimave dhe promovimin e kulturës së përgjegjësisë dhe tolerancës zero ndaj dhunës. 10. Gratë e reja dhe vajzat në mënyrë të vazhdueshme duhet të marrin edukim digjital. Përveç kësaj, të rinjtë duhet të marrin edukim të vazhdueshëm për raportimin e dhunës me bazë gjinore dhe keqpërdorimin e të dhënave personale. Ata duhet të njihen me rolin e institucioneve përgjegjëse si shkollat, policia dhe avokati i popullit si dhe me procedurën e raportimit të dhunës me bazë gjinore. 11. Platforma digjitale për mbështetje: Bashkimi i viktimave, profesionistëve dhe institucioneve në një vend, me mundësinë për të shkëmbyer përvoja, informacione për burimet dhe këshilla praktike, duke përfshirë edhe opsione anonime për mbrojtjen dhe motivimin e viktimave. Zgjerimi i përpjekjeve për informim dhe edukim përmes kanaleve të përshtatura për të rinjtë, duke përfshirë aplikacione mobile dhe platforma të mediave sociale, për përfshirjen në mënyrë efektive të të rinjve në parandalimin e dhunës me bazë gjinore.

16 METODOLOGJIA DHE VËLLIMI I HULUMTIMIT

17 Qëllimi i hulumtimi Qëllimet kryesore të hulumtimit janë: `Shqyrtimi i prevalencës dhe formave të ndryshme të dhunës ndaj grave të reja dhe vajzave të moshës 18-29 vjeç në jetën publike, si në onlajn ashtu edhe në oflajn. `Hulumtimi i mënyrës se si dhuna manifestohet në mjedise të ndryshme, duke përfshirë institucionet arsimore, vendet e punës, hapësirat publike, mjediset sociale dhe platformat digjitale. `Hulumtimi se si identitetet në fjalë, duke e përfshirë përkatësinë etnike (p.sh. te romet), aftësinë e kufizuar, vendbanimin (urban/rural) dhe statusin socio- ekonomik, ndikojnë në natyrën dhe intensitetin e dhunës. `Identifikoni pengesat e qasjes në mbrojtje dhe drejtësi, duke i përfshirë arsyet e raportimit të pamjaftueshëm, frikën nga hakmarrja, viktimizimin e serishëm, mosbesimin ndaj institucioneve dhe mungesën e shërbimeve të qasshme, miqësore për mbështetjen e të rinjve dhe cilësinë e mbështetjes institucionale. `Analizimi i faktorëve kryesorë që kontribuojnë në dhunën me bazë gjinore, duke përfshirë normat e dëmshme gjinore, stereotipat gjinorë që ndikojnë në dhunën me bazë gjinore, boshllëqet në mbrojtjen institucionale dhe ligjore, mjedisi online që mundëson ngacmimin dhe abuzimin, dhe qasjen e kufizuar në burime, informacione ose mundësi që e zvogëlojnë aftësinë e tyre për të kërkuar mbështetje ose për të ndërmarrë veprime. `Mekanizmat e luftimit të viktimave të dhunës me bazë gjinore (konstruktive ose potencialisht të dëmshme).

18 Metodologjia e hulumtimit Hulumtimi kuantitativ Grupi i synuar i këtij hulumtimi ishin gratë e reja dhe vajzat të moshës 18-29 vjeç nga Republika e Maqedonisë së Veriut. Për qëllimet e këtij hulumtimi, u zhvillua një model reprezentativ duke përdorur modele të stratifikuara me shumë nivele me një probabilitet proporcional të madhësisë së vlerësuar të popullsisë. Para përzgjedhjes së modelit, njësitë e modelit u shpërndanë nëpër stratumet sipas proporcioneve të popullatës së përfshirë me hulumtimin. Kështu, u sigurua një model reprezentativ i strukturës së popullsisë së synuar, për sa i përket përkatësisë etnike, seksit, grup moshës, vendbanimit (urban/rural) dhe rajonit statistikor. Në model u përfshin gjithsej 600 të anketuara ndërsa gabimi i modelit është 3.94% me një nivel besimi prej 95% 1 . Zhvillimi i intervistave me të anketuarat u bë përmes një interviste ballë për ballë të asistuar nga kompjuteri me të anketuarën në banesën e saj. Intervistat u zhvilluan në gjuhën maqedonase ose shqipe. Hulumtimi kualitativ Në kuadër të hulumtimit kualitativ, u organizuan katër (4) diskutime në grupe fokus me përfaqësues dhe përfaqësuese të organizatave qytetare dhe Këshillit Rinor të Presidentes të Maqedonisë së Veriut. Modeli i grupeve fokus ishte i përbërë nga gjithsej 24 pjesëmarrës/se, të shpërndarë në katër grupe, që i përfaqësojnë organizatat qytetare që punojnë në tema që lidhen me aktivitetet rinore, arsimin dhe mbrojtjen nga DHBGJ dhe dhuna në familje. Pjesëmarrësit/et përfaqësuan shtatë organizata të ndryshme, si më poshtë: (1) Këshilli Rinor, (2) Unioni i Nxënësve të Shkollave të Mesme, (3) NECI - Rrjeti për Qytetari dhe Identitet Evropian në Maqedoninë e Veriut, (4) Stela, (5) Shoqata Humanitare Nëna Kumanovë, (6) Rrjeti Kombëtar Kundër Dhunës ndaj Grave dhe Dhunës në Familje dhe (7) Qendra Korteks. 1 Gabimi i modelit u përllogarit me formulën E = 1.96 × √(p(1-p)/n), ku për p = 0.5 dhe n = 600 është ± 3.94% në një nivel besimi prej 95%.

19 Grafiku 1: Ndjenja e sigurisë në hapësirën publike 33% 35% 6% 27% Sa shpesh jeni ndjerë të pasigurta në hapësirën publike për shkak të të qenit grua ose vajzë Rezultatet Analiza bazohet në gjetjet e mbledhura përmes sondazhit dhe grupeve fokus me gra të reja dhe vajza të moshës prej 18 deri në 29 vjeç. Kjo pjesë ofron një pasqyrë të gjetjeve sipas fushave, duke e/i përfshirë: `Perceptimin dhe pikëpamjet në lidhje me dhunën me bazë gjinore dhe kontekstin institucional `Format dhe përhapjen e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin `Mjedisin online dhe dhunën digjitale Perceptimi dhe pikëpamjet lidhur me DHBGJ dhe konteksti institucional Vlerësimi i situatës së sigurisë Grave të reja dhe vajzave iu kërkua të vlerësonin sigurinë në hapësirën publike, përkatësisht të vlerësonin sa shpesh janë ndjerë të pasigurta në hapësirën publike si grua apo vajzë. Tre nga katër të anketuarat, përkatësisht (74%) janë ndjerë të pasigurta në një hapësirë publike për shkak të të qenit grua ose vajzë, përkatësisht vetëm 27% deklaruan se kurrë nuk ishin ndjerë të pasigurta në një hapësirë publike për shkak të seksit të tyre. Shumë shpesh Ndonjëherë Rrallëherë Asnjëherë

20 Gjetjet sipas grup moshave nuk tregojnë dallime të rëndësishme në kuptimin e sigurisë te nëngrupet e ndryshme të grave të reja dhe vajzave. Megjithëse gratë e reja dhe vajzat nga mjediset urbane u deklaruan në një përqindje pak më të lartë që ndonjëherë ose rrallë janë ndjerë të pasigurta, në krahasim me gratë e reja dhe vajzat nga mjediset rurale, megjithatë nuk ekziston ndonjë ndryshim i rëndësishëm statistikor në ndjenjën e sigurisë midis dy nëngrupeve të grave të reja dhe vajzave. Nga aspekti i përkatësisë etnike gratë e reja dhe vajzat shqiptare në një përqindje dukshëm më të lartë (90%) janë ndjerë të paktën në një moment të pasigurta në hapësirën publike në krahasim me gratë e reja dhe vajzat maqedonase (66%), gratë e reja dhe vajzat rome (77%) dhe pjesëtaret e komuniteteve të tjera etnike (74%). Dallime të konsiderueshme në ndjenjën e sigurisë janë shfaqur midis të anketuarave që vijnë nga familje me status më të ulët ekonomik (siç matet nga të ardhurat mujore të familjes) krahasuar me ato që vijnë nga familje me status më të lartë ekonomik. Me fjalë të tjera, në grupin e parë të grave të reja dhe vajzave, ndjenja e pasigurisë në hapësirën publike u shfaq në 9 nga 10 të anketuara (88%) krahasuar me 67% të grave të reja dhe vajzave nga familje me të ardhura të larta që janë ndjerë të pasigurta në hapësirën publike. E lidhur ngushtë me ndjenjën e sigurisë në hapësirën publike është edhe nëse një ndjenjë e tillë ndonjëherë i ka detyruar gratë e reja dhe vajzat t’i shmangen ndonjë aktiviteti për shkak të frikës nga dhuna. Çdo e katërta grua e re dhe vajzë (27%) deklaruan se nga mosha 15 vjeç i janë shmangur ndonjë aktiviteti ose vendi për shkak të frikës nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi. Shqetëson fakti se një nga katër të anketuara (25%) është përgjigjur se nuk mban mend nëse ka shmangur ndonjë aktivitet ose vend për shkak të frikës nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi.

21 Duke e perceptuar sipas grup moshave, gratë e reja dhe vajzat e moshës 18 deri në 21 vjeç në një përqindje dukshëm më të lartë (32%) deklarojnë se i janë shmangur ndonjë aktiviteti ose vendi nga frika e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në krahasim me ato të moshës 26 deri në 29 vjeç (22%). Analiza e rezultateve sipas përkatësisë etnike të të anketuarave vë në dukje se madje 57% rome i janë shmangur ndonjë aktiviteti ose vendi për shkak të frikës nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit krahasuar me një përqindje dukshëm më të ulët të maqedonaseve (24%), shqiptareve (31%) dhe anëtarëve të grupeve të tjera etnike (21%). Analiza e mëtejshme e të dhënave vë në dukje se grupe të caktuara të grave të reja dhe vajzave kanë më shumë gjasa t’i shmangen ndonjë aktiviteti ose vendi për shkak të frikës nga e DHBGJ dhe/ose ngacmimit. Këto grupe përfshijnë: `Gra të reja dhe vajza që vijnë nga familje me status më të ulët ekonomik (me të ardhura familjare deri në 24 mijë denarë) - 43%, `Gra të reja dhe vajza pa arsim formal (ose me arsim fillor (49%), `Gra të reja dhe vajza nga rajoni verilindor (42%), rajoni juglindor (38%) dhe rajoni i Vardarit (35%). Grafiku 2: Aktiviteti/vendi i shmangur për shkak të frikës nga DHBGJ A keni ikur ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) nga ndonjë aktivitet ose vend për shkak të frikës nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi ? Po Jo Nuk e mbaj mend Nuk e di / Refuzon të përgjigjet 27% 47% 25% 1%

22 Puna e institucioneve në mbrojtje nga DHBGJ Sipas rezultateve të hulumtimit kuantitativ për sa i përket besimit në institucionet kur bëhet fjalë për mbrojtjen nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi, gratë e reja dhe vajzat kanë besim më të madh në institucionet arsimore (67%) dhe shëndetësore (62%), pasuar nga policia (55%), qendrat për punë sociale (51%) dhe organizatat qytetare (50%). Nga ana tjetër, gratë e reja dhe vajzat kanë besim më të ulët në gjykatat - 27% e të anketuarave deklaruan se nuk kanë aspak besim në këtë institucion dhe në prokurorinë publike – 20% deklaruan se nuk kanë besim në këtë institucion. Grafiku 3: Besimi në institucionet Deri në cilën shkallë keni besim në institucionet dhe organizatat e mëposhtme (, , ,) kur bëhet fjalë për mbrojtjen nga dhuna me bazë gjinore ose ngacmimi? Institucionet arsimore Institucionet shëndetësore Organizatat qytetare Qendrat për punë sociale Policia Prokuroria Publike Gjykatat 25% 21% 14% 14% 20% 14% 13% 42% 41% 36% 36% 35% 27% 25% 26% 27% 33% 31% 28% 33% 30% 6% 11% 12% 15% 16% 20% 27% 1% 1% 5% 4% 1% 6% 5% besim i plotë besim i pjesshëm As kam , as nuk kam Nuk kam aspak besim Nuk e di / Refuzon të përgjigjet

23 Gjetjet e hulumtimit kualitativ vënë në dukje se besimi në institucionet është shumë i ulët, përkatësisht pothuajse inekzistent. Sipas mendimit të pjesëmarrësve/eve në diskutimet në grupe, mosbesimi në përgjithësi buron nga rastet e shpeshta të reagimeve joefektive, procedurave të gjata dhe mbrojtjes së pamjaftueshme të viktimave, gjë që krijon ndjenjën se raportimi nuk ka efekt real. Për më tepër, viktimat shpesh zgjedhin të mbeten anonime ose të mos raportojnë fare për shkak të frikës nga gjykimi, turpit dhe pasojave të mundshme të dhunuesit. Mungesa e stafit të ekspertëve dhe stafit të sensibilizuar në mënyrë plotësuese e përkeqëson situatën, meqë institucionet shpesh veprojnë formalisht, pa empati dhe mirëkuptim. Institucionet kryesore për luftimin e DHBGJ Policia dhe qendrat për punë sociale duhet të luajnë një rol kryesor në luftimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit sipas mendimit të grave të reja dhe vajzave. Përkatësisht, 69% e të anketuarave e kanë theksuar policinë si një institucion kryesor në luftimin e DHBGJ dhe/ose ngacmimit, pasuar nga 61% e të anketuarave që i kanë theksuar qendrat për punë sociale. Sa i përket përqindjes së institucionit të theksuar të parë, këto dy institucione - policia dhe qendrat për punë sociale kanë përqindje më të lartë përkatësisht 31% dhe 22% të përgjigjeve.

24 Mendimi se cilat institucione duhet të kenë një rol kryesor në luftimin e DHBGJ dhe/ose ngacmimit ndryshon varësisht nga grupet e ndryshme të grave të reja dhe vajzave, të cilat konsiderojnë se: `Gratë e reja dhe vajzat nga mjediset rurale në një përqindje më të madhe (20%) mendojnë se institucionet shëndetësore duhet të kenë një rol kryesor në krahasim me të anketuarat nga mjediset urbane (11%), të cilat nga ana e tyre mendojnë se institucionet arsimore duhet ta kenë rolin kryesor (27%) krahasuar me 19% të të anketuarave në mjediset rurale që e ndajnë këtë mendim. Grafiku 4: Roli kryesor në luftimin e DHBGJ Cilat institucione dhe/ose organizata mendoni se duhet të kenë një rol kryesor në luftimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? Institucionet Arsimore Institucionet e Kujdesit Shëndetësor Media Qeverisja Vendore/ Komuna Organizatat Qytetare Shërbimet Sociale/ Qendra e Punës Sociale Policia Zyra e Prokurorit Publik Gjykata 31% 22% 12% 6% 9% 24% 24% 15% 15% 11% 11% 3% 5% 4% 4% 36% 69% 61% Gjithsej i përmendur I përmenduri i parë

25 `Pothuajse të gjitha të anketuarat rome (97%) e theksuan policinë si një institucion që duhet ta ketë rolin kryesor në luftimin e DHBGJ dhe /ose ngacmimit, që është një përqindje dukshëm më e lartë në krahasim me përqindjen e pjesëtareve të bashkësive të tjera etnike. Gratë e reja dhe vajzat shqiptare në një përqindje më të lartë rëndësi më të madhe i japin vetëqeverisjes lokale (20%) në luftimin e DHBGJ krahasuar me maqedonaset (9%), të cilat nga ana e tyre mendojnë se qendrat e punës sociale duhet të kenë një rol kryesor (65%) krahasuar me 54% të shqiptareve që e ndajnë të njëjtin mendim. `Gratë e reja dhe vajzat me arsim të lartë në një përqindje prej (19%) mendojnë se organizatat qytetare duhet të luajnë një rol kryesor, krahasuar me vetëm 3% të grave të reja dhe vajzave të cilat në kuadër të modelit integral të të anketuarave e ndajnë këtë mendim. Roli i policisë si një institucion kryesor shtetëror sa i përket luftimit të dhunës me bazë gjinore u potencua edhe në diskutimet në grupe të hulumtimit kualitativ. Megjithatë, sipas njohurive të pjesëmarrësve/eve, roli i policisë në praktikë është shumë i dobët dhe pothuajse i padukshëm, që do të thotë se policia reagon më shpesh madje kur situata bëhet alarmante ose kur tanimë ka ndodhur një tragjedi, ndërsa aktivitetet parandaluese mungojnë pothuajse tërësisht. Përveç policisë, u theksua edhe rëndësia e qendrave për punë sociale, gjykatave dhe prokurorive publike. Institucionet shëndetësore - veçanërisht mjekët e familjes dhe shërbimet psikologjike - u apostrofuan nga pjesëmarrësit/et në grupet fokus si institucione të para që mund t’i identifikojnë shenjat e dhunës. Sa i përket parandalimit, pjesëmarrësit-et theksuan se shkollat ​​ dhe universitetet duhet të luajnë një rol më të madh përmes përfshirjes së programeve edukative dhe arsimore që do të rrisin ndërgjegjësimin dhe njohuritë e të rinjve rreth asaj se çfarë është dhuna dhe si të reagojnë. Sipas disa pjesëmarrësve/eve, praktika të tilla ekzistojnë tashmë në shkolla të caktuara dhe janë vlerësuar si shembull pozitiv që duhet të zgjerohet dhe sistematizohet. Kur bëhet fjalë për reagimin e institucioneve në parandalimin dhe ndëshkimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit ndaj grave të reja dhe vajzave, mendimet e të anketuarave janë të ndara. Konkretisht, 51% e të anketuarave mendojnë se institucionet reagojnë plotësisht ose pjesërisht në mënyrë adekuate për parandalimin dhe ndëshkimin e DHBGJ, ndërsa 40% e të anketuarave nuk e ndajnë këtë mendim, që është një përqindje jashtëzakonisht e lartë.

26 Analiza e të dhënave mbi këtë pyetje vë në dukje se një përqindje dukshëm më e lartë e të anketuarave që mendojnë se institucionet nuk reagojnë në mënyrë adekuate kur bëhet fjalë për parandalimin dhe ndëshkimin e DHBGJ dhe/ose ngacmimit ndaj grave të reja ose vajzave janë në mesin e atyre pa arsim formal dhe fillor, romeve dhe të anketuarave që kanë një status më të lartë ekonomik, përkatësisht vijnë nga familje me të ardhura më të larta mujore familjare. Gjetjet nga hulumtimi kualitativ vënë në dukje se ajo që mungon më së shumti në veprimet e institucioneve është reagim i shpejtë dhe në kohë, si dhe qasja serioze dhe e ndjeshme ndaj viktimave. Pjesëmarrësit/et theksojnë se shumë gra mendojnë se institucionet nuk e perceptojnë situatën e dhunshme si një problem serioz, gjë që e rrënon besimin e tyre dhe i inkurajon ta fshehin dhunën ose të mos e raportojnë. Mungon edhe koordinimi midis institucioneve - policia, gjykatat, prokuroria publike dhe qendrat për punë sociale shpesh nuk i shkëmbejnë informacione në kohën e duhur, çështjet prolongohen ose neglizhohen, kurse viktimat lihen vetëm, pa mbështetje psikologjike, sociale ose financiare. Mungesa e shërbimeve dhe burimeve të specializuara në mënyrë plotësuese e përkeqëson situatën, duke i lënë viktimat të cenueshme dhe pa mbrojtje adekuate. Grafiku 5: Reagimi i duhur i institucioneve A mendoni se institucionet tona reagojnë në mënyrë të duhur kur bëhet fjalë për parandalimin dhe ndëshkimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit ndaj grave të reja ose vajzave? 46% 40% 8% 5% Po, plotësisht Pjesërisht Jo Nuk e di / Refuzon të përgjigjet

27 Njohuritë në lidhje me DHBGJ Shumica e grave të reja dhe vajzave (71%) kanë informacione të mjaftueshme ose të pjesshme për të identifikuar dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin. Megjithatë, çdo e katërta grua e re ose vajzë (27%) deklaron se nuk ka informacione të mjaftueshme për të identifikuar dhe kërkuar mbrojtje nga DHBGJ. Sipas pjesëmarrësve/eve në diskutimet në grupe, shumë vajza nuk janë të vetëdijshme se janë viktima të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, veçanërisht kur bëhet fjalë për format psikologjike ose ekonomike - sjellje kontrolluese, xhelozi, kufizimi i financave ose i lirisë personale. Ky lloj dhune me bazë gjinore dhe/ose ngacmim shpesh fshihet nën maskën e “dashurisë”, “kujdesit” ose “sjelljes normale” në një lidhje, duke çuar në krijimin e marrëdhënieve toksike në të cilat gratë e reja dhe vajzat e humbasin gradualisht vetëbesimin dhe aftësinë e identifikimit se po abuzohen. Grafiku 6: Informacione për DHBGJ A mendoni se keni informacione të mjaftueshme për të identifikuar dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin dhe të kërkoni mbrojtje? 32% 39% 27% 2% Po Pjesërisht Jo Nuk e di / Refuzon të përgjigjet

28 Përqindja e grave të reja dhe vajzave që nuk kanë informacione të mjaftueshme rreth dhunës me bazë gjinore dhe si të kërkojnë mbrojtje është veçanërisht shqetësuese te romet (47%), si dhe tek ato pa arsim formal (50%) ose me arsim fillor (49%). Sipas mendimit të të anketuarave, frika, mosbesimi tek institucionet dhe turpi më së shpeshti apostrofohen si arsye pse dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi nuk raportohet. Frika Mosbesimi ndaj institucioneve Turpi Presioni nga mjedisi Nuk ka qasje në mbështetjen falas Informacion i pamjaftueshëm se ku të raportohet Presioni nga familja Nuk ka ku të raportohet Presioni nga miqtë Faji 58% 56% 50% 28% 26% 26% 25% 13% 13% 10% Grafiku 7: Arsyet për mos raportimin e DHBGJ Cilat janë arsyet më të shpeshta pse dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi nuk raportohet?

29 Kjo u konfirmua edhe me hulumtimin kualitativ, ku arsyet kryesore pse gratë e reja dhe vajzat nuk e raportojnë dhunën me bazë gjinore janë frika, turpi dhe mosbesimi ndaj institucioneve. Frika nga hakmarrja, gjykimi nga mjedisi dhe mundësia që dhunuesi të zbulojë se viktima e ka raportuar e rrit pasigurinë dhe rrezikun. Turpi, faji dhe frika nga stigma publike i çojnë viktimat të heshtin. Mosbesimi ndaj institucioneve dhe bindja se raportimi nuk do të sjellë mbrojtje ose ndëshkim i dekurajon në mënyrë plotësuese. Varësia ekonomike është gjithashtu një faktor i rëndësishëm - shumë gra të reja dhe vajza nuk kanë ku të shkojnë ose nuk kanë mjete për t ‘u bërë të pavarura. E gjithë kjo krijon një rreth heshtjeje, i cili mund të thyhet vetëm nga besimi më i madh në sistem, mbrojtja efektive dhe ndryshimi i qëndrimeve shoqërore ndaj viktimave. Megjithëse arsyet e tjera janë theksuar në një përqindje më të vogël nga gratë e reja dhe vajzat, arsye të caktuara janë theksuar në një përqindje dukshëm më të lartë te grupe të caktuara. `Presioni familjar theksohet në një përqindje dukshëm më të lartë nga romet (53%) krahasuar me përqindjen e përgjithshme të theksuar te popullata e synuar (25%). `Informimi i pamjaftueshëm se ku të raportohet theksohet si arsye në një përqindje dukshëm më të lartë midis romeve (37%) dhe pjesëtareve të grupeve të tjera më të vogla etnike (36%). `Sa i përket statusit arsimor, turpi si shkak paraqitet në një përqindje dukshëm më të lartë (66%) te gratë e reja dhe vajzat me arsim fillor në krahasim me të anketuarat me arsim të lartë. `Mungesa e qasjes në mbështetjen falas, theksohet si arsye në një përqindje dukshëm më të lartë (31%) nga të anketuarat me arsim të lartë. Ndërgjegjësimi për ekzistimin dhe qasshmërinë e shërbimeve rinore dhe senzitive gjinore për mbështetjen e viktimave të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit është në një nivel relativisht të ulët. Gjysma e grave të reja dhe vajzave mendojnë se nuk ekzistojnë (30%) ose nuk e dinë se ekzistojnë (21%), përkatësisht nuk mund të vlerësojnë. Vetëm 7% e grave të reja dhe vajzave e dinë se shërbime të tilla ekzistojnë dhe mendojnë se janë të qasshme, ndërsa 42% deklaruan se janë të vetëdijshme se ekzistojnë, por mendojnë se nuk janë mjaft të qasshme.

30 Grafiku 8: Ndërgjegjësimi për ekzistimin e shërbimeve A mendoni se ekzistojnë shërbime të qasshme, shërbime rinore dhe të ndjeshme gjinore për mbështetjen e viktimave të dhunës me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimit? Veçanërisht i ulët është ndërgjegjësimi për ekzistimin dhe qasshmërinë e shërbimeve të tilla në grup moshën (prej 18 deri në 21 vjeç) dhe te romet. Për sa i përket statusit arsimor, gratë e reja dhe vajzat pa arsim formal ose me arsim fillor në një përqindje dukshëm më të lartë deklarojnë se nuk janë në dijeni për ekzistimin e shërbimeve rinore dhe shërbimeve të ndjeshme gjinore për mbështetjen e viktimave nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose dhuna. Në këtë drejtim, mendimi i pjesëmarrësve/eve në diskutimet në grupe konsiston me atë se organizatat qytetare duhet të kenë një rol edhe në ofrimin e ndihmës praktike - mbështetje psikologjike, shërbimi këshillimor ligjor, strehime dhe programe arsimore - veçanërisht aty ku shteti nuk ka kapacitete. Vetëm përmes mbështetjes së vazhdueshme, rezultateve të dukshme publikisht dhe punës së koordinuar me institucionet mund të krijohet një ndjenjë sigurie midis viktimave dhe të inkurajohen të raportojnë, duke e ditur se ata nuk do të lihen të vetëm në atë proces. Po, mendoj se ekzistojnë dhe janë të aksesshme Po, ekzistojnë, por mendoj se nuk janë mjaftueshëm të aksesshme Jo, mendoj se nuk ekzistojnë Nuk e di/ nuk mund të vlerësoj 7% 42% 30% 21% 1% Refuzon të përgjigjet

31 Pikëpamjet lidhur me DHBGJ Në sondazhin, gratë e reja dhe vajzat u pyetën se në çfarë mase pajtohen ose jo, me një seri deklaratash në lidhje me rolet gjinore dhe ndërveprimet midis burrave dhe grave. Për sa i përket pikëpamjeve themelore në lidhje me dhunën me bazë gjinore, shumica e grave të reja dhe vajzave nuk pajtohen (61%) me pikëpamjet se dhuna në familje është një çështje private dhe duhet të mbetet në familje, se dhuna shkaktohet nga vetë viktima (67%) dhe se gratë shpikin ose ekzagjerojnë me pohimet për abuzim (65%). Mendimet nëse gratë përdhunohen më shpesh nga persona të panjohur sesa nga personat që i njohin janë të ndara. Gjegjësisht, 27% e të anketuarave pajtohen me këtë deklarim, ndërsa 34% nuk pajtohen. Grafiku 9: Pikëpamjet themelore të DHBGJ Sa pajtoheni me deklaratat e mëposhtme, ku 1 do të thotë ‘aspak nuk pajtohem‘ ndërsa 5 do të thotë ‘plotësisht pajtohem‘? 34% 67% 11% Dhuna ndaj grave/vajzave shpesh shkaktohet nga vetë viktima 65% 12% Gratë/vajzat që prononcohen se shpesh janë abuzuar shpikin ose i ekzagjerojnë pretendimet për abuzim 61% 16% 27% Dhuna në familje është një çështje private dhe duhet të zgjidhet brenda familjes Gratë-vajzat ka më shumë gjasa të përdhunohen nga persona të panjohur sesa nga persona që i njohin Plotësisht pajtohem / Deri diku pajtohem Aspak nuk pajtohem / Deri dikui nuk pajtohem

32 Megjithëse shkalla e pajtimit me këto deklarata është relativisht e ulët, ekzistojnë grupe të caktuara të grave të reja dhe vajzave ku këto stereotipa negativë janë më të theksuar. Se dhuna në familje është një çështje private dhe duhet të zgjidhet brenda familjes është një mendim që është më i përhapur në mesin e grave të reja dhe vajzave shqiptare dhe rome, grave të reja dhe vajzave që janë përkohësisht/joformalisht të punësuara ose janë të papunësuara, dhe në mesin e të anketuarave që vijnë nga familje me status më të ulët ekonomik, përkatësisht me të ardhura mujore familjare deri në 30,000 denarë. Mendimi se dhuna shpesh shkaktohet nga vetë viktima, më shumë sesa mesatarja mbizotëron midis të anketuarave me përkatësi etnike shqiptare, dhe në mesin e atyre që janë të punësuara përkohësisht/joformalisht dhe të papunësuara me të ardhura familjare deri në 24,000 denarë. Me deklarimin se gratë dhe vajzat që deklarojnë se abuzohen shpesh i ekzagjerojnë pretendimet, në një përqindje dukshëm më të lartë pajtohen të anketuarat nga mjediset rurale (14%), pa arsim formal (17%) dhe të papunësuara (16%) ose përkohësisht/ joformalisht të punësuara (15%) me të ardhura familjare deri në 24,000 denarë (30%). Të dhënat vënë në dukje se besimet sa i përket nënshtrimit dhe skllavërisë së grave janë të nën-përfaqësuara në mesin e grave të reja dhe vajzave të përfshira me hulumtimin. Pjesa më e madhe e grave të reja dhe vajzave të anketuara nuk pajtohen me deklarimin se është detyrim i gruas ose partneres të ketë marrëdhënie seksuale me partnerin e saj madje edhe atëherë kur ajo nuk dëshiron (80%), dhe se është e rëndësishme që burri t’i tregojë partneres së tij se kush është kryesori në atë lidhje (75%). Një shkallë dukshëm më e lartë e pajtimit midis grave të reja dhe vajzave gjendet në deklaratat që e normalizojnë dhunën ndërsa fajin ia kalojnë viktimës: `31% e të anketuarave pajtohen me deklaratën se vajzat që vishen në mënyrë provokatore tërheqin sjellje të dhunshme, `Çdo e katërta grua e re ose vajzë (24%) pajtohet me deklaratën se nëse vajza kundërshton ose mbrohet kjo gjë vetëm e përkeqëson sjelljen e partnerit, `Një në pesë të anketuara (20%) pajtohet me deklaratën se një koment i padëshiruar me konotacion seksual nuk është ngacmim seksual. Së fundi, shumica e grave të reja dhe vajzave (66%) pajtohen që njerëzit e tjerë jashtë familjes duhet të intervenojnë nëse partneri është i dhunshëm ndaj partneres së tij, si dhe me të drejtën e një gruaje për të zgjedhur miq edhe nëse partneri i saj nuk pajtohet me atë zgjedhje (71%).

33 Grafiku 10: Normat dhe sjelljet e pranueshme Sa pajtoheni me deklaratat e mëposhtme, ku 1 do të thotë ‘aspak nuk pajtohem‘ ndërsa 5 do të thotë ‘plotësisht pajtohem‘? 80% 8% 20% 51% 24% 55% 31% 49% 66% 15% 71% 14% 10% 75% Është detyrim i gruas ose i partneres të ketë marrëdhënie seksuale me partnerin e saj, madje edhe kur ajo nuk dëshiron Një koment i padëshiruar me konotacion seksual nuk është ngacmim seksual Është e rëndësishme që burri t’i tregojë partneres së tij se kush është personi kryesor në lidhjen Nëse vajza debaton ose e mbron veten, kjo vetëm e përkeqëson sjelljen e të dashurit Vajzat që vishen në mënyrë provokuese tërheqin sjellje të dhunshme Nëse partneri ose bashkëshorti/i dashuri ushtron dhunë ndaj partneres, gruas/të dashurës së tij, duhet të ndërhyjnë persona të tjerë jashtë familjes Një grua duhet të ketë të drejtën të zgjedhë miqtë e saj, madje edhe nëse partneri i saj nuk është dakord Plotësisht pajtohem / Deri diku pajtohem Aspak nuk pajtohem / Deri dikui nuk pajtohem

34 Në seksionin e fundit ku shqyrtohen pikëpamjet e ndryshme të grave të reja dhe vajzave ndaj dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, i shqyrtojmë perceptimet e cenueshmërisë së grave të reja dhe vajzave dhe grupeve të ndryshme në rrezik ndaj dhunës. Të gjithë faktorët (statusi, përkatësia, aftësia e kufizuar, vendbanimi) konsiderohen të rëndësishëm në perceptimin e rrezikut të dhunës me bazë gjinore. Megjithatë, statusi socio-ekonomik është faktori më i identifikuar, si në aspektin e ekspozimit ashtu edhe të trajtimit. Thuaja se gjysma e të anketuarave pajtohen me deklaratat se vajzat dhe gratë e reja me status më të ulët socio-ekonomik janë më të ekspozuara ndaj dhunës me bazë gjinore dhe /ose ngacmimit (46%) dhe se statusi socio-ekonomik ndikon në mënyrën se si trajtohen kur janë viktima të dhunës me bazë gjinore (46%). Sipas pikëpamjeve të shprehura, përkatësia etnike ndikon gjithashtu në rrezikun dhe trajtimin e viktimave të dhunës me bazë gjinore - 42% e të anketuarave pajtohen me deklaratën se vajzat dhe gratë e reja nga grupe të caktuara etnike janë më të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit dhe 37% pajtohen me deklaratën se përkatësia etnike ndikon mbi mënyrën se si trajtohen viktimat e dhunës.

35 Grafiku 11: Pikëpamjet ndaj grupeve në rrezik të grave të reja dhe/ose vajzave Sa pajtoheni me deklaratat e mëposhtme, ku 1 do të thotë ‘aspak nuk pajtohem “ndërsa 5 do të thotë ‘plotësisht pajtohem”? 19% 49% 22% 46% 22% 42% 24% 41% 26% 37% 28% 37% Vajzat dhe gratë e reja me status më të ulët socio-ekonomik janë më shumë të ekspozuara ndaj dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit Statusi socio-ekonomik i vajzave dhe grave të reja ndikon në mënyrën se si trajtohen ato kur janë viktima të dhunës me bazë gjinore Vajzat dhe gratë e reja nga grupe të caktuara etnike janë më shumë të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit Vajzat dhe gratë e reja me aftësi të kufizuara janë më shumë të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore Përkatësia etnike e vajzave dhe grave të reja ndikon në mënyrën se si ato trajtohen kur janë viktima të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit Vajzat dhe gratë e reja nga mjediset rurale janë më shumë të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore Plotësisht pajtohem / Deri diku pajtohem Aspak nuk pajtohem / Deri dikui nuk pajtohem

36 Gratë e reja dhe vajzat me aftësi të kufizuara kanë më shumë gjasa të ekspozohen në rrezik të dhunës me bazë gjinore - kjo është një pikëpamje me të cilën pajtohen 41% e të anketuarave. Një përqindje relativisht e lartë e mospajtimit vë në dukje se ekzistojnë edhe mendime të ndryshme për çështje të caktuara. Për shembull, 28% nuk pajtohen që gratë e reja dhe vajzat nga mjediset rurale janë më shumë të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore, ndërsa 37% e mendojnë të kundërtën, përkatësisht se ky grup i grave të reja dhe vajzave ka më shumë të ngjarë të ekspozohet në rrezik nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi. Format dhe përhapja e DHBGJ dhe/ose ngacmimit Problemet më të mëdha Problemet financiare përkatësisht paqëndrueshmëria ekonomike është problemi më i theksuar me të cilin përballen gratë e reja dhe vajzat - çdo e katërta e anketuar (23%) e theksojnë këtë problem si të parin e theksuar dhe njëherësh është një problem i theksuar nga 30% e grave të reja dhe vajzave të intervistuara. Menjëherë pas këtij problemi, problemi i dytë është ndjenja e pasigurisë në hapësirën publike - 16% e theksojnë këtë problem, pasuar nga problemet që kanë të bëjnë me shëndetin mendor dhe ndjenja e pasigurisë në hapësirën online - probleme të theksuara nga 12% e grave të reja dhe vajzave .

37 Grafiku 12: Problemet më të mëdha Cili është problemi më i madh me të cilin ballafaqoheni aktualisht? Probleme financiare / pasiguria ekonomike Ndjesia e pasigurisë në hapësira publike Probleme të shëndetit mendor (stresi, ankthi, depresioni) Ndjesia e pasigurisë në internet (ngacmimi online, ngacmimi kibernetik) Dhuna ose kontrolli nga partneri Dhuna e bashkëmoshatarëve (përjashtimi nga shoqëria, presioni nga bashkëmoshatarët, etj.) Përdorimi ose abuzimi me alkoolin, drogën dhe ilaçet (nga ai ose ajo) Qasja e kufizuar në arsim / mundësi zhvillimi Ndjesia e pasigurisë në shtëpi Tjetër Nuk përballem me probleme Nuk e di/Refuzon të përgjigjet Diskriminimi Gjithsej i përmendur I përmenduri i parë 30%23% 16%9% 12%5% 12%6% 10%6% 7%3% 6%3% 6%2% 6%3% 5%3% 2% 10% 26%

38 Analiza sipas karakteristikave demografike vë në dukje se grupe të caktuara të grave të reja dhe vajzave janë më të prekura nga probleme të caktuara: `Sipas pritshmërive problemet financiare dhe paqëndrueshmëria ekonomike janë theksuar si probleme më të madha me të cilat ballafaqohen gratë e reja dhe vajzat të punësuara përkohësisht/të punësuara në mënyrë joformale (41%), si dhe të papunësuarat (37%). Për sa i përket përkatësisë etnike, gratë e reja dhe vajzat të përkatësisë etnike rome në një përqindje dukshëm më të lartë (60%) e theksojnë këtë problem si problemin më të madh me të cilin ballafaqohen. `Problemet e shëndetit mendor theksohen më shpesh nga gratë e reja dhe vajzat të moshës 22 deri në 25 vjeç (17%), ndërsa ndjenja e pasigurisë në hapësirën onlajn, të tilla si ngacmimi onlajn, bulingu kibernetik është dukshëm më i theksuar (16%) midis vajzave më të reja të intervistuara të moshës 18 deri në 21 vjeç. `Megjithëse ndjenja e pasigurisë në banesë theksohet në një përqindje mjaft të vogël të rasteve (5%), ky problem theksohet me dyfishin e përqindjes (10%) të të anketuarave të grave të reja dhe vajzave të përkatësisë etnike rome dhe shqiptare. `Diskriminimi si problem është veçanërisht i rëndësishëm në mesin e grave të reja dhe vajzave në mjediset rurale që e kanë theksuar në 13% të rasteve, krahasuar me vetëm 8% problemin e theksuar në mesin e grave të reja dhe vajzave në mjediset urbane. Ndjenja e sigurisë në hapësirën publike Grave të reja dhe vajzave iu kërkua të zgjidhnin se sa të sigurta ndihen në vende të ndryshme në hapësirat publike. Gjetja e përgjithshme konsiston me atë se gratë e reja dhe vajzat ndihen më pak të sigurta në vende më të mëdha dhe virtuale (siç është hapësira digjitale). Kështu, 44% e grave të reja dhe vajzave ndihen të pasigurta në hapësirën digjitale, pasuar nga 37% që ndjehen të pasigurta në vende publike si sheshe, parqe dhe rrugë, ndërsa 34% të cilat nuk ndjehen të sigurta në transportin publik. Nga ana tjetër, 89% e grave të reja dhe vajzave ndihen të sigurta në fqinjësinë e tyre kurse 79% në qytetin/fshatin e tyre dhe në institucionet arsimore.

39 Grafiku 13: Ndjenja e sigurisë Deri në çfarë mase ndiheni e sigurt si grua/ vajzë… 89%10% 79%20% 63%35% 51%44% 63%34% 62%37% 79%16% në fqinjësinë tuaj në qytetin/fshatin tuaj në vendin tuaj në hapësirën dixhitale në transportin publik Në institucionet arsimore në vende publike (si sheshe, parqe, rrugë) Plotësisht e sigurt / E sigurt Aspak e sigurt / E pasigurt Prevalenca e dhunës Dhuna ndaj të rinjve është një nga shqetësimet kryesore jo vetëm në Maqedoninë e Veriut, por edhe në vendet e Ballkanit Perëndimor dhe në nivelin ndërkombëtar. Dhuna në kontekstin kombëtar është përkufizuar në kuadër të strategjisë kombëtare si: “të gjitha llojet e dhunës fizike ose mendore, lëndimit ose abuzimit, neglizhencës ose sjelljes së pakujdesshme, keqtrajtimit ose eksploatimit të fëmijës, përfshirë këtu edhe abuzimin seksual.” 2 . Në pjesën tjetër, dhuna do të analizohet në përgjithësi duke i përdorur rezultatet e studimit hulumtues. 2 Strategjia Kombëtare për Parandalimin dhe Drejtësinë e Fëmijëve në Republikën e Maqedonisë së Veriut (2022 - 2027) dhe Plani i Veprimit (2022 - 2023) të aksesshme në: http://dspdp.com.mk/vesti/promocija-na- nacionalnata-strategija-za-prevencija-i-pravda-za-decata-2022-2027/

40 Sipas rezultateve të hulumtimit, 34% e të anketuarave deklaruan se kishin përjetuar një lloj dhune me bazë gjinore, ndërsa 43% deklaruan se kishin qenë dëshmitare të dhunës me bazë gjinore. Rezultatet tregojnë se format më të përhapura të dhunës janë dhuna verbale dhe psikologjike, ndërsa dhuna seksuale dhe ngacmimi seksual janë më pak të raportuara. Shumica e të anketuarave (33%) deklaruan se kishin qenë dëshmitare të dhunës verbale kurse 24% se e kishin përjetuar personalisht. Pason dhuna psikologjike, me 24% dëshmitare dhe 16% viktima të drejtpërdrejta. Këto të dhëna vënë në dukje se format e tilla të dhunës janë më të shpeshta, por edhe më të normalizuara në komunikimin e përditshëm. Gratë e reja dhe vajzat shpesh nuk i identifikojnë fyerjet verbale, poshtërimin ose manipulimin si dhunë, gjë që e vë në dukje nevojën për ndërgjegjësim më të madh për format emocionale të abuzimit. Dhuna fizike është raportuar nga 12% viktima dhe 22% dëshmitarë, gjë që tregon se ky lloj i dhunës është i njohur, por megjithatë i nënshtrohet mos-raportimit, veçanërisht kur bëhet fjalë për forma më të buta. Te të anketuarat u vërejtën sjellje kontrolluese nga partneri, 13% si dëshmitare dhe 7% si viktima. Ky rezultat vë në dukje ekzistencën e modeleve kontrolluese dhe manipuluese të sjelljes në marrëdhëniet intime, të cilat jo gjithmonë identifikohen si dhunë. Dhuna ekonomike përfaqësohet në mënyrë të barabartë midis të anketuarave, me 8% dëshmitaret dhe 8% viktimat, gjë që vë në dukje se gratë e reja dhe vajzat tashmë ballafaqohen me forma të kontrollit financiar, varësisë ose kufizimit të mundësive. Lidhur me ngacmimin seksual (7% viktima, 7% dëshmitare) dhe dhunën seksuale (1% viktima, 2% dëshmitare), të dhënat vënë në dukje raportimin relativisht të ulët. Megjithatë, këto shifra duhet të interpretohen me kujdes, pasi dhuna seksuale shpesh nuk raportohet për shkak të turpit, frikës dhe stigmës sociale. Së fundi, vëzhgimi dhe ndjekja u raportua nga të anketuarat me 6% si viktima dhe 8% si dëshmitare, gjë që mund të lidhet me format në rritje të ndjekjes dhe kontrollit përmes rrjeteve sociale, formë kjo të cilën gratë e reja dhe vajzat shpesh e nënvlerësojnë. Gjetjet e hulumtimit kualitativ vënë në dukje se problemi i dhunës thellohet në mënyrë plotësuese për shkak të mentalitetit konservator, barrierave kulturore dhe edukimit të pamjaftueshëm, të cilat kontribuojnë që dhuna të konsiderohet si turp dhe të pranohet si pjesë normale e jetës së përditshme. Prandaj, pjesëmarrësit/et pajtohen se format më të shpeshta dhe më shqetësuese të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit midis grave të reja dhe vajzave janë psikologjike dhe digjitale, sepse ato janë më të fshehurat, më të vështirat për t ‘u identifikuar dhe rrallë herë të sanksionuara.

41 Grafiku 14: Prevalenca e dhunës A keni qenë ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) viktimë e ndonjë lloji të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirë publike (shkollë, fakultet, rrugë, punë, në institucione)? Për secilën nga format e mëposhtme të dhunës, ju lutemi përgjigjuni me po, jo, ose nuk jam e sigurt 12% 22% 16% 24% 24% 33% 7% 7% 8% 8% 6% 8% 7% 13% 1% 2% Dhunë fizike Dhunë psikologjike Dhunë verbale Ngacmim seksual Dhunë seksuale Dhunë ekonomike Vëzhgim/ndjekje Kontroll nga partneri Dëshmitari Viktima

42 Në shumicën e formave të dhunës, vërehet një prevalencë më e lartë midis grave të reja dhe rome - 27% kanë përjetuar dhunë fizike, 40% dhunë psikologjike dhe 47% kanë përjetuar dhunë verbale. Ngacmimi seksual është mbi mesataren tek gratë e reja dhe vajzat nga mjediset rurale (10%) dhe tek të rejat shqiptare (10%). Gjetjet e hulumtimit kuantitativ i konfirmojnë rezultatet se grupe të caktuara të grave të reja dhe vajzave janë më vulnerabile dhe të ekspozuara në rrezik më të lartë. Sipas mendimit të pjesëmarrësve/eve në diskutimet në grupe, më së shpeshti bëhet fjalë për vajza që vijnë nga familje jofunksionale, mjedise rurale dhe të mbyllura, bashkësia etnike rome, si dhe gra me lloje të ndryshme të aftësive të kufizuara. Për më tepër, varësia ekonomike, nivelet e ulëta të arsimit dhe mungesa e ndërgjegjësimit për atë që përbën dhunë, janë ndër faktorët më të theksuar që kontribuojnë që disa gra të reja dhe vajza të jenë më të ekspozuara ndaj dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, nuk mund të plotësohet me këtë. Te këto grupe, dhuna shpesh normalizohet dhe pranohet nga shoqëria, ndërsa qasja në institucionet dhe shërbimet është e kufizuar. Mungesa e mbështetjes dhe mosbesimit ndaj sistemit kontribuojnë në raportimin e ulët të rasteve të dhunës. Veç tjerash, shumë gra të reja dhe vajza nuk e identifikojnë dhunën psikologjike, ekonomike ose digjitale, sepse mungon edukimi dhe udhëzime të qarta për kufijtë e sjelljes normale dhe të papranueshme. Kjo në mënyrë plotësuese e vështirëson raportimin dhe veprimin në kohë.

43 Format e dhunës Rezultatet e hulumtimit tregojnë se format e ndryshme të dhunës ndodhin në mjedise të ndryshme, me ç’rast më shpesh e pranishme është dhuna psikologjike, verbale dhe seksuale. Në banesë, më të përhapura janë sjellja kontrolluese dhe format ekonomike të dhunës (49% dhe 65%), gjë që tregon praninë e varësisë dhe kontrollit në marrëdhëniet intime. Banesa, megjithëse duhet të jetë një vend i sigurt, ajo na paraqitet si hapësirë me rrezik të lartë për gratë e reja dhe vajzat për sa i përket dhunës nga partneri intim. Në hapësirën publike, veçanërisht në rrugë, ka incidencë më të lartë të ngacmimit seksual (64%) dhe vëzhgimit (68%), gjë që konfirmon se gratë shpesh janë të ekspozuara ndaj komenteve, ndjekjeve dhe ngacmimeve të padëshiruara gjatë lëvizjeve ditore. Transporti publik, parqet dhe kafenetë janë gjithashtu vende të rrezikshme për ngacmime seksuale, veçanërisht në mbrëmje. Institucionet arsimore (shkollat dhe fakultetet) tregojnë një prevalencë të lartë të dhunës psikologjike dhe verbale (deri në 45%), gjë që vë në dukje praninë e keqtrajtimit të bashkëmoshatarëve dhe sjelljeve diskriminuese në mjedisin akademik. Vëzhgimi është i pranishëm edhe në shkolla (26%), i cili mund të ndërlidhet me ngacmimin digjital ose izolimin social. Dhuna psikologjike (14%) dhe ekonomike (15%) vërehen në mjedisin e punës, e cila më së shpeshti manifestohet si mobing, presion ose kufizim të mundësive profesionale. Në banesat e miqve dhe konviktet e studentëve, megjithëse përqindjet janë më të ulëta, ngacmimi seksual (43%) mbetet një rrezik i konsiderueshëm. Këto të dhëna vënë në dukje se dhuna ndaj grave të reja dhe vajzave është e përhapur gjerë e gjatë dhe shfaqet në forma të ndryshme në varësi të kontekstit dhe hapësirës ku ndodh.

44 Ku e keni përjetuar dhunën Dhuna fizike (N=72) Dhuna psikologjike (N=96) Dhuna verbale (N=141) Ngacmimi seksual (N=39) Dhuna seksuale (N=7) Dhuna ekonomike (N=48) Vëzhgimi/ndjekja (N=38) Kontrolli nga partneri (N=39) Në banesë 24% 24% 18% 15% 14% 65% 13% 49% Në fqinjësi 14% 8% 14% 13% 43% 8% 11% 3% Në shkollë 38% 45% 39% 13% 6% 26% 15% Në fakultet 4% 5% 4% 5% 14% 4% 3% Në spital 7% 1% 3% 5% 14% 2% 5% Në park 11% 7% 20% 26% 29% 8% 26% 15% Në rrugë 21% 35% 53% 64% 29% 2% 68% 26% Në kafeteri, restorant ose klub10% 11% 21% 13% 29% 18% 31% Në hapësirë parkimi 10% 5% 9% 15% 43% 2% 3% 3% Në transportin publik 8% 9% 6% 13% 2% 3% 8% Në stacionin e policisë 3% 1% 1% 3% 14% Në shtëpinë e mikut/es 8% 5% 4% 3% 4% 3% 23% Në vendin e punës 4% 7% 11% 5% 29% 15% 5% 13% Në internat/ konviktin e studentëve 6% 4% 2% 3% 8% 5% Tabela 1: Vendet e dhunës Ju lutem më tregoni se ku e keni përjetuar dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin.

45 Grafiku 15: Raportimi i dhunës A e keni raportuar incidentin? 89% 6% 5% Po, ku Jo Nuk e di / Refuzon të përgjigjet Raportimi i dhunës Një përqindje e lartë e grave të reja dhe vajzave (89%) që kanë përjetuar (34% e të anketuarave) ose kanë qenë dëshmitare të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit (43%) nuk e kanë raportuar të njëjtën. Këto të dhëna janë alarmante dhe tregojnë se dhuna më së shpeshti mbetet e fshehur. Në kontekstin e të dhënave të mëparshme (që tregojnë një përhapje të lartë të ngacmimit psikologjik, verbal dhe seksual), kjo do të thotë që shumë gra vuajnë dhunë pa kërkuar ndihmë. Ky rezultat vë në dukje se viktimat shpesh lihen të vetëm në procesin e luftimit të dhunës. Hulumtimi kualitativ e konfirmon nivelin e ulët të raportimit të dhunës. Organizatat mund të kontribuojnë ndjeshëm në rritjen e raportimit dhe besimit në institucione duke krijuar shembuj realë dhe të dukshëm të suksesit, mbështetjes afatgjatë dhe komunikimit të qartë me publikun. Pjesëmarrësit/et theksojnë se është e rëndësishme të promovohen histori pozitive - raste kur viktimat kanë marrë mbrojtje dhe drejtësia është arritur - sepse kjo ndërton besimin se sistemi mund të funksionojë. Njëherësh, nevojiten fushata mediatike serioze dhe të vazhdueshme, jo veprime afatshkurtra, me qëllim rritjen e ndërgjegjësimit dhe inkurajimin e reagimit te qytetarët.

46 Arsyet e mos-raportimit Arsyeja më e shpeshta të mos raportimit të dhunës nga gratë e reja dhe vajzat që janë shfaqur si viktimë ose dëshmitare të një incidenti dhune me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimi është frika (31%) - e cila mund të rezultojë nga hakmarrja e kryerësit, humbja e privatësisë, gjykimi i mjedisit ose nga mosbesimi ndaj rezultatit të procedurës. Kjo tregon se gratë nuk ndihen të mbrojtura as në kontekstin ligjor dhe as në atë shoqëror. Faktori i dytë më i shpeshtë është mosbesimi ndaj institucioneve (27%), që tregon një dobësi sistemike të institucioneve (policia, shërbimet sociale, gjykatat) dhe një perceptim se ato nuk do të ndërmarrin veprime ose do të jenë joefektive, ndërsa në mënyrë plotësuese 21% e grave të reja dhe vajzave e kanë theksuar turpin si arsye për mos raportimin e incidentit, gjë që tregon se normat shoqërore dhe stigma rreth viktimave të dhunës janë ende të pranishme fuqishëm. Gratë e reja dhe vajzat kanë frikë nga gjykimi, akuzat ose dëmtimi i reputacionit. Një pjesë e konsiderueshme e të anketuarave nuk dinë se ku dhe si të raportojnë – 16% e grave të reja dhe vajzave që nuk e kanë raportuar incidentin deklaruan se arsyeja për këtë është informimi i pamjaftueshëm ku ta raportojnë atë, gjë që vë në dukje mungesën e promovimit publik të shërbimeve dhe kanaleve të qasshme (linjat SOS, qendrat për mbështetje). Pjesëmarrësit/et nga organizatat qytetare në diskutimet e fokus grupeve gjithashtu e theksuan këtë problem, përkatësisht u apostrofua se shumë gra të reja dhe vajza nuk janë të informuara sa duhet për atë që duhet të bëjnë, veçanërisht kur nuk i besojnë policisë, kështu që organizatat qytetare shpesh marrin këtë rol. Presionin që e ndjejnë gratë e reja dhe vajzat për të mos e raportuar incidentin shfaqet në nivele të ndryshme dhe sipas deklaratave të të anketuarave vjen nga miqtë/shoqet (14%), mjedisi (11%) dhe familja (10%).

47 Frika Mosbesimi ndaj institucioneve Turpi Presioni nga mjedisi Nuk ka akses në mbështetjen falas Informimi i pamjaftueshëm se ku të raportohet Presioni nga familja Nuk ka ku të raportohet Presioni nga miqtë Faji Tjetër Nuk doja të ndërhyja/ Nuk isha e involvuar personalisht Doja, por nuk e dija ku Nuk kishte nevojë Nuk e di / Refuzon të përgjigjet 31% 27% 21% 16% 14% 11% 10% 9% 7% 5% 5% 6% 3% 2% 13% Grafiku 16: Arsyet e mos-raportimit Pse nuk e raportove dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin?

48 Gjetjet e hulumtimit kuantitativ u konfirmuan edhe në diskutimet në grupe. Sipas pjesëmarrësve/eve në hulumtimin kualitativ, arsyet kryesore pse gratë e reja dhe vajzat nuk e raportojnë dhunën me bazë gjinore janë frika, turpi dhe mosbesimi ndaj institucioneve. Frika nga hakmarrja, gjykimi nga mjedisi dhe mundësia që dhunuesi të zbulojë se viktima e ka raportuar e rrit pasigurinë dhe rrezikun. Turpi, faji dhe frika nga stigma publike i çojnë viktimat të heshtin. Mosbesimi ndaj institucioneve dhe bindja se raportimi nuk do të sjellë mbrojtje ose ndëshkim i dekurajon në mënyrë plotësuese. Varësia ekonomike është gjithashtu një faktor i rëndësishëm - shumë gra të reja dhe vajza nuk kanë ku të shkojnë ose nuk kanë mjete për t ‘u bërë të pavarura. E gjithë kjo krijon një rreth heshtjeje, i cili mund të thyhet vetëm nga besimi më i madh në sistem, mbrojtja efektive dhe ndryshimi i qëndrimeve shoqërore ndaj viktimave. Mekanizmat e luftimit Reagimi më i shpeshtë pas incidentit të përjetuar (si viktimë ose dëshmitare) midis grave të reja dhe vajzave është kërkesa e mbështetjes emocionale në rrjetet joformale - 34% e të anketuarave që kanë përjetuar incident dhune me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi deklaruan se kanë biseduar me ndonjë person të afërt (mik/eshë, familjar, mësimdhënës/e). Hapi i dytë më i zakonshëm që ata e kanë ndërmarrë është largimi nga mjedisi i dhunshëm (puna, lidhja, banesa, etj.) - 31% e viktimave dhe dëshmitareve të dhunës e kanë ndërmarrë këtë hap, gjë që vë në dukje se një përqindje e konsiderueshme e grave të reja dhe vajzave vendosin të mbrojnë veten në mënyrë të pavarur. Kërkimi i mbështetjes psikologjike ose këshillimit është një hap pozitiv, por një përqindje e ulët e viktimave dhe dëshmitareve të dhunës me bazë gjinore (7%) e kanë bërë këtë.

49 Fola me një të afërt me mua (mik, i afërm, mësues, etj.) E braktisa mjedisin e dhunshëm (punën, lidhjen, shtëpinë, etj.) Kërkova mbështetje psikologjike ose këshillim Kërkova ndihmë juridike (avokat, ndihmë juridike falas, etj.) Kërkova ndihmë mjekësore Tjetër E kontaktova Qedrën për Punë Sociale ose një institucion tjetër Bisedë/këshillim i viktimës Kontaktova Qendrën e Referimit të Viktimave të Dhunës Seksuale Telefonova linjën SOS për ndihmë dhe mbështetjes Nuk ndërmorra asgjë Nuk e di / Refuzon të përgjigjet 34% 31% 7% 6% 5% 4% 4% 3% 3% 3% 12% 16% Grafiku 17: Hapat e ndërmarrë Çfarë ndërmorët pas përjetimit të incidentit?

50 Boshllëqe në mbrojtjen institucionale dhe ligjore Përgjigjet e të anketuarave që ishin viktima ose dëshmitare të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit tregojnë se ajo që mungon më së shumti në veprimet e institucioneve në rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit është ndëshkimi i duhur, mbrojtja e viktimave dhe reagimi i shpejtë, gjë që e vë në dukje joefikasitetin sistemik dhe mosbesimin ndaj institucioneve. Vërejtja më e shpeshtë është se dhunuesit nuk ndëshkohen mjaftueshëm rëndë ose në kohën e duhur - kjo theksohet nga 65% e të anketuarave që kanë qenë viktima ose dëshmitare të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit. Kjo krijon ndjenjë mosndëshkimi dhe zvogëlon besimin në sistemin e drejtësisë dhe i dekurajon viktimat të raportojnë. Për më tepër, 56% e të anketuarave që kanë qenë viktima ose dëshmitare konsiderojnë se viktimës i mungon mbrojtja dhe mbështetja. Kjo tregon se institucionet nuk ofrojnë mbrojtje të mjaftueshme psikologjike, ligjore dhe fizike për viktimat. Të anketuarat janë të mendimit se institucionet reagojnë ngadalë ose në mënyrë joefikase - mangësi që e kanë theksuar 55% e të anketuarave që kanë qenë viktima ose dëshmitare të dhunës me bazë gjinore. Sipas mendimit të grave të reja dhe vajzave që janë viktima ose dëshmitare të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, shpesh ndodh prolongimi i procedurave, jo efikasitet dhe mungesë koordinimi midis shërbimeve. Reagimi i shpejtë është thelbësor për parandalimin e dëmit të mëtejshëm, por në praktikë shpesh mungon. Gjetjet e hulumtimit kualitativ e potencojnë problemin me reagimin e shpejtë. Sipas mendimit të pjesëmarrësve/eve në diskutimet në grupe, ajo që mungon më shumë në veprimet e institucioneve është reagimi i shpejtë dhe në kohë, si dhe një qasje serioze dhe të ndjeshme ndaj viktimave. U theksua se shumë gra të reja dhe vajza mendojnë se institucionet nuk e kuptojnë situatën e dhunshme si një problem serioz, gjë që e rrënon besimin e tyre dhe i inkurajon ta fshehin dhunën ose të mos e raportojnë. Informimi dhe parandalimi (35%), bashkëpunimi ndërinstitucional (31%) dhe personat e informuar dhe të trajnuar (29%) janë aspektet e tjera të detektuara si mangësi në veprimin e institucioneve në rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit.

51 Dënimi adekuat i kryerësve Mbrojtja dhe mbështetja e viktimës Përgjigjja e shpejtë dhe përkatëse Informimi dhe parandalimi Tjetër Bashkëpunim ndërinstitucional Nuk e di /Refuzon të përgjigjet Zyrtarë të trajnuar dhe të informuar 65% 56% 55% 35% 31% 29% 2% 2% Grafiku 18: Boshllëqe në mbrojtjen institucionale dhe ligjore Sipas mendimit tuaj, çfarë mungon më shumë në veprimet e institucioneve në rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? Faktorët e sigurisë më të madhe Lidhur me pyetjen se cilët faktorë do të kontribuonin për një siguri më të madhe për gratë e reja dhe vajzat në hapësirat publike, rezultatet tregojnë se të anketuarat më shpesh e theksojnë nevojën për institucione më aktive, reagime më të shpejta dhe prani të shtuar të policisë, por njëherësh edhe për aktivitete edukative dhe informative që do ta ndryshojnë qëndrimin shoqëror ndaj dhunës. Masa e theksuar më shpesh është reagimi më i shpejtë nga institucionet kompetente (48%). Kjo e konfirmon përshtypjen se institucionet ekzistuese reagojnë ngadalë, gjë që e rit ndjenjën e pasigurisë.

52 Grafiku 19: Faktorët e sigurisë më të madhe Çfarë do të ndihmonte për sigurinë më të madhe të grave të reja dhe vajzave në hapësirën publike? Më shumë fushata informative dhe edukative për identifikimin dhe parandalimin Informacionet publikisht të aksesshme mbi shërbimet ekzistuese për viktimat e dhunës me bazë gjinore Të gjitha më sipër Nuk e di / Refuzon të përgjigjet Qendrat/organizatat rinore për raportim dhe ndihmë Qëndrueshmëria e shërbimeve ekzistuese për viktimat e dhunës me bazë gjinore Mbështetja nga institucionet Reagimi më i shpejtë i institucioneve kompetente ndaj raportimeve Ndriçimi më i mirë dhe infrastruktura e sigurisë, si p.sh. Prania më e madhe e policisë 18% 17% 16% 9% 9% 28% 26% 25% 24% 21% 2% 4% 8% 8% 9% 34% 48% 44% Gjithsej i përmendur I përmenduri i parë Mbështetja nga institucionet (shërbimet sociale, policia, gjyqësori) është masa e dytë më shpesh e theksuar (46%), që e vë në dukje se gratë e reja presin mbështetje të vazhdueshme institucionale, jo vetëm në kohën e raportimit, por edhe më tej – psikologjike, ligjore dhe sociale. Prania më e madhe e policisë dhe infrastruktura më e mirë e ndriçimit dhe sigurisë (video mbikëqyrja) theksohen si masa nga 34% përkatësisht 33% të grave të reja dhe vajzave.

53 Qasshmëria e institucioneve Si institucionet mund të bëhen më të qasshme dhe më të besueshme për gratë e reja dhe vajzat, e cila është një çështje kryesore në përmirësimin e përgjigjes institucionale ndaj dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, ishte një pyetje që iu parashtrua grave të reja dhe vajzave. Rezultatet e pasqyrojnë perceptimin e grave të reja dhe vajzave për atë që mungon në qasshmërinë institucionale ndaj nevojave të tyre. Kërkesat e ranguara më lartë janë kërkesat e besueshmërisë, qasjes së lehtë dhe komunikimit të hapur, gjë që vë në dukje mungesën e transparencës dhe bashkëpunimit midis institucioneve dhe grave të reja dhe vajzave. Përgjigja më e shpeshtë e institucioneve ta garantojnë besueshmërinë dhe mbrojtjen e të dhënave personale, gjë që tregon se gratë e reja dhe vajzat nuk ndihen të sigurta për të shkëmbyer informacione personale kur raportojnë dhunë ose kërkojnë ndihmë. Mosbesimi në sistemin e mbrojtjes së të dhënave e minon gatishmërinë të kërkohet mbështetje institucionale. Më shumë se gjysma (52%) e grave të reja dhe vajzave presin nga institucionet të kenë një qasje të personalizuar dhe senzitive dhe 45% gjithashtu presin që institucionet të zhvillojnë fushata për rritjen e ndërgjegjësimit dhe besimit te të rinjtë. Çdo e katërta nga dhjetë gra të reja dhe vajza (41%) gjithashtu presin që institucionet të kenë qasje të lehtë fizik dhe online në shërbime pa procedura komplekse.

54 Të garantojnë konfidencialitetin dhe mbrojtjen e të dhënave personale Të kenë shërbime të specializuara ose persona kontakti për gratë e reja/vajzat Të zhvillojnë fushata ndërgjegjësimi dhe rritje besimi Të kenë akses të lehtë fizik dhe online në shërbimet Të gjitha më sipër Të ofrojnë informacione në një gjuhë të qartë dhe të kuptueshme Nuk e di / Refuzon të përgjigjet T’i përfshijnë gratë e reja dhe vajzat në politikbërje dhe vendimmarrje 62% 52% 45% 41% 34% 25% 2% 6% Grafiku 20: Mënyrat për institucione më të qasshme Si mund të bëhen institucionet më të qasshme dhe më të besueshme për gratë e reja dhe vajzat ?

55 11% 15% 86% 81% 3% 5% Po Jo Nuk e di / Refuzon të përgjigjet Dëshmitari Viktima Mjedisi online dhe dhuna digjitale Prevalenca e dhunës në hapësirën digjitale Rezultatet vënë në dukje se një numër i konsiderueshëm i grave të reja dhe vajzave në Maqedoninë e Veriut kanë përvojë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë me dhunën në hapësirën digjitale (siç janë rrjetet sociale, mesazhet sms, e-posta, forumet, thirrjet telefonike, lokalizuesit GPS, etj.) që nga adoleshenca e tyre. Megjithëse shumica deklaruan se nuk kanë qenë viktima, ekziston një probabilitet i madh i shfaqjes së nënvlerësuar të dhunës, veçanërisht në rastet e keqtrajtimit onlajn psikologjik, verbal dhe ekonomik. Rreth një në dhjetë të anketuara kanë përjetuar personalisht ndonjë formë të dhunës pas moshës 15 vjeç, ndërsa 15% kanë qenë dëshmitare të dhunës ndaj një personi tjetër në hapësirën digjitale. Këto përqindje tregojnë se dhuna është reale dhe e pranishme në hapësirën digjitale, madje edhe kur nuk i drejtohet drejtpërdrejt atyre. Grafiku 21: Përvoja me dhunën në hapësirën digjitale A keni qenë ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) viktimë e ndonjë forme të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale (në rrjetet sociale, mesazhet sms, e-postën, forumet, thirrjet telefonike, lokalizuesit GPS, etj.)?

56 Sipas gjetjeve të hulumtimit cilësor, dhuna digjitale është një fenomen gjithnjë e më i zakonshëm dhe serioz, veçanërisht në mesin e grave dhe vajzave të reja. Të gjithë pjesëmarrësit/et deklarojnë se, në një masë më të vogël ose më të madhe, kanë qenë dëshmitare të një forme të dhunës digjitale, siç janë komentet ofenduese, kërcënimet, profilet e rreme, shpërndarja dhe editimi i fotografive pa leje. Nga ana tjetër, organizatat qytetare dëshmojnë se rastet e tilla i prekin më shpesh të miturat, të cilat nuk e kuptojnë seriozitetin e situatës dhe nuk janë të vetëdijshme për pasojat. Format e dhunës në hapësirën digjitale Sa i përket formave online të dhunës me bazë gjinore dhe ngacmimit, të cilat ndodhin gjithnjë e më shpesh te gratë e reja dhe vajzat, rezultatet tregojnë se format më të zakonshme janë profilet e rreme, komentet ofenduese dhe mesazhet e padëshiruara, gjë që vë në dukje një problem serioz me sigurinë e grave të reja dhe vajzave në hapësirën digjitale. Forma më e shpeshtë e ngacmimit digjital është krijimi i një profili të rremë - gjysma e grave të reja dhe vajzave që kanë përjetuar (55%) ose kanë qenë dëshmitare (54%) të dhunës me bazë gjinore kanë deklaruar se dikush ka krijuar një profil të rremë me imazhin ose identitetin e tyre. Kjo e kërcënon privatësinë dhe sigurinë, dhe shpesh përbën një formë të dhunës psikologjike dhe manipulimit. Komentet fyese ose nënçmuese janë gjithashtu një dukuri shumë e shpeshtë e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit të përjetuar nga 45% e viktimave dhe 50% e dëshmitareve të këtij lloji të dhunës dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale. Format e dhunës dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale përhapen edhe përtej rrjeteve sociale tregon se një e treta (33%) e grave të reja dhe vajzave që kanë qenë viktima dhe një e katërta (25%) e atyre që ishin dëshmitare të dhunës në hapësirën digjitale theksuan se kjo ka ndodhur përmes thirrjeve telefonike ose mesazheve SMS.

57 Grafiku 22: Format e DHBGJ në hapësirën digjitale Cila nga format e mëposhtme të dhunës me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimit i keni përjetuar ose keni qenë dëshmitare në hapësirën digjitale? 55% 54% 52% 46% 33% 25% 26% 21% 11% 18% 9% 9% 8% 14% 8% 16% 2% 23% 25% Profili i rremë (fake profile) Mesazhe ose komente ofenduese ose përçmuese Telefonata ose mesazhe me tekst Mesazhe me përmbajtje seksuale eksplicite pa pëlqim Vëzhgimi online Ndarja e pamjeve ose fotove intime eksplicite pa leje Kërcënime për jetën ose sigurinë Sextortion (kërcënime dhe shantazh për të publikuar përmbajtje intime) Krijimi i përmbajtjes dhe materialeve seksualisht eksplicite duke përdorur Nuk e di / Refuzon të përgjigjet Dëshmitari Viktima

58 Në përgjithësi, të gjithë pjesëmarrësit/et në grupet fokus theksojnë se dhuna digjitale është një dukuri gjithnjë e më e shpeshtë dhe serioze, veçanërisht në mesin e të rinjve dhe grave. Të gjithë pjesëmarrësit/et deklarojnë se, në një masë më të vogël ose më të madhe, kanë qenë dëshmitare të ndonjë forme të dhunës digjitale, siç janë komentet ofenduese, kërcënimet, profilet e rreme, ndarja dhe editimi i fotografive pa leje. Platforma Facebook mbetet vendi më i zakonshëm i ngacmimeve në internet - 74% e grave të reja dhe vajzave të anketuara që kanë përjetuar ose kanë qenë dëshmitare të dhunës me bazë gjinore në hapësirën digjitale e kanë theksuar këtë rrjet social si platformën ku ka ndodhur ajo. Platforma është e popullarizuar në mesin e grup moshave të ndryshme, duke e bërë atë të ndjeshme ndaj abuzimeve dhe gjuhës së urrejtjes, veçanërisht për shkak të komenteve publike, grupeve dhe mundësisë për të krijuar profile të rreme. Platforma e dytë më e përmendur është Instargrami - 41% e kanë theksuar këtë rrjet social ku ka ndodhur dhuna dhe/ose ngacmimi. Ngacmimi në Instagram ndodh më shpesh përmes mesazheve të drejtpërdrejta, komenteve dhe ndarjes së paautorizuar të fotografive. Kjo e konfirmon lidhjen midis natyrës vizuale të platformës dhe formave të ndryshme të dhunës. Megjithëse përqindja është më e ulët (18%), TikTok përfaqëson një zonë në rritje të ngacmimeve, veçanërisht përmes komenteve negative dhe videove përbuzëse. Grafiku 23: Platforma ku u përjetua/dëshmua dhuna Në cilat platforma keni përjetuar ose keni qenë dëshmitare e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? 74% 41% 18% 15% 13% 1% 3% 3% Facebook Instagram TikTok WhatsApp / Viber X (Twitter)Snapchat Telegram Tjetër

59 Sipas njohurive të pjesëmarrësve/eve në diskutimet në grupe, dhuna digjitale është e pranishme në të gjitha platformat online, veçanërisht në ato që përdoren më shpesh nga të rinjtë, si TikTok, Instagram, Snapchat, Facebook dhe Telegram, përkatësisht në platformat përmes të cilave ndahen përmbajtje të ndryshme - foto, video dhe materiale të tjera. Raportimi i dhunës Ngjashëm me rastet e dhunës në hapësirën publike, një përqindje e lartë e grave të reja dhe vajzave (86%) që kanë përjetuar ose ishin dëshmitare të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale nuk e kanë raportuar incidentin. Vetëm një prej dhjetë e ka raportuar incidentin dhe këtë e ka bërë kryesisht në polici ose në vetë rrjetin social ku ndodhi dhuna dhe/ose ngacmimi. Grafiku 24: Raportimi i dhunës në hapësirën digjitale A e keni raportuar incidentin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit që e keni përjetuar ose dëshmuar? Po Jo Nuk e di /Refuzon të përgjigjet 86% 4% 10% Rezultatet tregojnë se shumica e grave të reja dhe vajzave nuk e raportojnë dhunën që e kanë përjetuar, kryesisht për shkak të barrierave emocionale, mosbesimit në institucionet dhe informimit të pamjaftueshëm. Këto gjetje e konfirmojnë dukurinë permanente të kulturës së heshtjes dhe stigmatizimit rreth dhunës me bazë gjinore në shoqërinë maqedonase.

60 Informacione të pamjaftueshëm se ku të raportohet Mosbesimi ndaj institucioneve Turpi Frika Faji Presioni nga mjedisi Nuk ka ku të raportohet Nuk ka qasje në mbështetjen falas Presioni nga familja Presioni nga miqtë Tjetër Doja, por nuk e dija ku Nuk e di / Refuzon të përgjigjet 31% 28% 22% 20% 19% 7% 7% 6% 5% 2% 6% 9% 13% Për cilat arsye nuk e raportuat dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin në hapësirën digjitale? Arsyeja më e shpeshtë pse nuk raportohet dhuna është informimi i pamjaftueshëm se ku të raportohet (31%), gjë që e vë dukje mungesën serioze të ndërgjegjësimit të publikut për mekanizmat dhe institucionet ekzistuese ku mund të raportohet dhuna. Pothuajse një e treta e të anketuarave (28%) deklaruan se nuk e kanë raportuar incidentin sepse nuk kanë besim tek institucionet, gjë që e vë në dukje perceptimin se sistemi është joefikas, i avashtë ose nuk ofron mbrojtje reale. Grafiku 25: Arsyet e mos-raportimit

61 Rezultatet e kësaj pyetjeje tregojnë qartë se frika, turpi dhe mosbesimi në institucionet janë tre faktorët më të rëndësishëm që i pengojnë gratë e reja ta raportojnë dhunën me bazë gjinore. Informimi i pamjaftueshëm për procedurat dhe shërbimet e qasshme e thellojnë heshtjen rreth rasteve të tilla. Prandaj, është e nevojshme që institucionet të ndërmarrin veprime të koordinuara për dukshmëri, transparencë dhe mbështetje më të mirë të viktimave, si dhe të organizohen fushata që do të nxisin besimin dhe guximin për të raportuar. Edhe gjetjet e hulumtimit kualitativ lidhur me atë nëse gratë e reja dhe vajzat kanë besim ta raportojnë dhunën digjitale tek institucionet vënë në dukje se besimi është shumë i ulët ndërsa raportimi i rasteve të tilla është i rrallë. Shumica e pjesëmarrësve/ eve pajtohen se arsyeja më e shpeshtë për këtë është informimi i pamjaftueshëm dhe edukimi i të rinjve për atë që përbën dhuna digjitale dhe ku ta raportojnë atë. Veç tjerash, pjesëmarrësit/et theksuan se madje edhe kur raportohet dhuna digjitale, rrallë ndërmerren masa konkrete kurse viktimat këshillohen më shpesh që thjesht t’i injorojnë fyerjet. Mungesa e mekanizmave të qartë të raportimit, së bashku me reagimet e avashta të policisë dhe procedurat e gjata gjyqësore, krijon një ndjenjë pafuqie dhe dekurajimi midis grave të reja dhe vajzave. Vështirësia në sigurimin e provave është gjithashtu një problem, pasi disa rrjete sociale nuk bashkëpunojnë me institucionet maqedonase, gjë që e komplikon në mënyrë plotësuese procesin e sanksionimit të kryerësve. Mekanizmat e luftimit Kur u pyetën se çfarë ndërmorën pasi përjetuan incidentin e dhunës dhe/ose ngacmimit, më shumë se gjysma e të anketuarave (56%) deklaruan se u përpoqën ta shmangin vetë burimin e ngacmimit. Kjo e konfirmon mosbesimin në mekanizmat institucionalë dhe e potencon nevojën për instrumente të qasshme digjitale për raportim. Pothuajse çdo e treta e anketuar (30%) deklaroi se ka kërkuar ndihmë nga një mik/ eshë ose nga familja, përgjigje që e konfirmon se viktimat më së shpeshti mbështeten në ndihmën joformale se sa në atë institucionale. Një e katërta e të anketuarave (26%) kanë përdorë instrumente në vetë platformat (raportimi i përmbajtjes ose profilit). Një numër i konsiderueshëm i grave të reja dhe vajzave (18%) u tërhoqën nga aktiviteti online pas incidentit të përjetuar përkatësisht reaguan me vetëpërmbajtje, gjë që tregon ndikimin psikologjik të dhunës dhe ndjenjën e pafuqisë.

62 Bllokova profilin/numrin e abuzuesit Kërkova ndihmë nga një mik/ mikeshë ose familja Raportova profilin/ postimin në rrjetin ose platformën sociale U tërhoqa nga aktiviteti online Kontaktova policinë ose një institucion tjetër Побарав психолошка помош или советување Tjetër Nuk bëra asgjë Kontaktova një organizatë qytetare që e trajton këtë temë 56% 30% 26% 18% 11% 11% 11% 3% 14% Çfarë keni ndërmarrë mbas përjetimit të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale? Grafiku 26: Veprimet e ndërmarra

63 Faktorët e DHBGJ në hapësirën digjitale Rezultatet tregojnë se dhuna onlajn nuk është e rastësishme, por një problem sistemik, i nxitur nga mungesa e sanksioneve, rregullimi i dobët dhe toleranca kulturore ndaj dhunës. Kombinimi i anonimitetit, përhapjes së shpejtë dhe mosinformimit krijon një mjedis në të cilin dhuna riprodhohet lehtësisht. Kontribuuesit më të mëdhenj në dhunën me bazë gjinore në hapësirën digjitale janë mungesa e sanksioneve, anonimiteti i sulmuesve dhe përhapja e lehtë e përmbajtjeve ofenduese. Njëkohësisht, të rinjtë i identifikojnë edhe faktorët shoqërorë - siç është presioni grupor dhe normalizimi i vokabularit të dhunshëm. Kur u pyetën se cilët faktorë kontribuojnë në dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin në hapësirën digjitale, gjysma e të anketuarave (50%) mendojnë se ndëshkimi i pamjaftueshëm dhe mosndëshkimi i kryerësve e krijon ndjenjën e mosndëshkimit. Pa pasoja reale, dhunuesit vazhdojnë me sjelljen e tyre. Faktori i dytë më i zakonshëm është anonimiteti i internetit (41%), i cili u mundëson kryerësve të veprojnë pa frikë nga zbulimi, gjë që e inkurajon sjelljen agresive dhe ofenduese. Më shumë se një e treta e të anketuarave (39%) janë të mendimit se përhapja e shpejtë e përmbajtjeve fyese është një faktor që kontribuon në dhunën me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimin në hapësirën digjitale, veçanërisht e mundësuar përmes përhapjes së imazheve, komenteve dhe videove në rrjetet sociale, me pasoja për viktimën që janë të shpejta dhe shpesh të parikuperueshme, pasi përmbajtja shpërndahet brenda disa minutash. Një pjesë e konsiderueshme e të anketuarave, gjithashtu, i theksuan platformat e nën-rregulluara (29%), edukimin e pamjaftueshëm për të drejtat digjitale (27%) dhe normalizimin e vokabularit agresiv dhe sjelljes së dhunshme (27%) si faktorë kontribuues në dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin në hapësirën digjitale.

64 Grafiku 27: Faktorët e DHBGJ në hapësirën digjitale Cilët faktorë kontribuojnë në dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin në hapësirën digjitale? Edukimi i pamjaftueshëm për të drejtat dixhitale Presioni grupor dhe nevoja e pranimit nga bashkëmoshatarët Nuk e di /Refuzon të përgjigjet Tjetër Normalizimi i gjuhës agresive dhe sjelljes së dhunshme në internet Anonimiteti i sulmuesve Mungesa e sanksioneve dhe pasojave Platforma të rregulluara në mënyrë të pamjaftueshme Përhapja e lehtë dhe e shpejtë e përmbajtjeve fyese 19% 15% 17% 11% 11% 29% 29% 27% 17% 9% 11% 7% 1% 36% 50% 41% Faktorët e sigurisë më të madhe Rezultatet tregojnë qartë se gratë reja dhe vajzat duan një sistem të integruar të parandalimit dhe mbështetjes, i cili përfshin reagimin institucional, rregulla të qarta të platformave, instrumente teknologjike për mbrojtje dhe edukim të vazhdueshëm. Gratë e reja dhe vajzat e identifikojnë rolin e institucioneve - 51% e të anketuarave deklaruan se mbështetja nga institucionet (institucionet arsimore, shërbimet sociale, policia, gjyqësori) është diçka që do të ndihmonte për një siguri më të madhe në hapësirën digjitale. Gjithsej i përmendur I përmenduri i parë

65 Grafiku 28: Faktorët për siguri më të madhe Çfarë do të ndihmonte për sigurinë më të madhe të grave të reja dhe vajzave në hapësirën digjitale? Trajnimet për të rinjtë mbi identifikimin dhe ballafaqimin e dhunës dixhitale Të gjitha më sipër Nuk e di / Refuzon të përgjigjet Tjetër Hapësira online më të sigurta dhe të moderuara për të rinjtë Ekzistimi i rregullave të qarta dhe të rrepta të sjelljes në platformat online Më shumë fushata informuese dhe edukative për identifikimin dhe parandalimin Instrumentet dixhitale për raportimin dhe bllokimin e dhunuesve Mbështetje nga institucionet 16% 39% 12% 34% 6% 27%10% 2% 2% 18% 41% 20% 51% 18% 45% Gratë e reja dhe vajzat kërkojnë moderim më të rreptë dhe politika të rrjeteve sociale që do të parandalojnë përhapjen e përmbajtjeve fyese dhe do ta sanksionojnë sjelljen e dhunshme - 45% e të anketuarave deklaruan se janë të nevojshme rregulla të qarta dhe të rrepta të sjelljes në platformat online. Gratë e reja dhe vajzat janë të mendimit se mekanizmat praktikë dhe të qasshëm të reagimit të shpejtë do të ndihmonin në rritjen e sigurisë në hapësirën digjitale – 43% deklaruan se ekzistimi i instrumenteve digjitale për raportimin dhe bllokimin e dhunuesve është zgjidhje e mirë në luftën kundër dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale. Gjithsej i përmendur I përmenduri i parë

66 KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME

67 Konkluzione 1. Hulumtimi vë në dukje se dhuna me bazë gjinore është një fenomen i rrënjosur thellë dhe shpesh i panjohur, i cili vazhdon për shkak të mungesës së sanksioneve, joefikasitetit institucional dhe normalizimit të sjelljes së dhunshme. Dhuna me bazë gjinore dhe dhuna digjitale ndaj grave të reja dhe vajzave është një problem serioz dhe në rritje që kërkon një qasje sistemike dhe të koordinuar. Siguria e grave të reja dhe vajzave është një problem shumëdimensional që kërkon qasje institucionale, infrastrukturore dhe arsimore. 2. Të dhënat konfirmojnë se besimi institucional midis grave të reja është i pjesshëm. Megjithëse ndërgjegjësimi midis të rinjve është rritur ndërsa tema gjithnjë e më shpesh hapet para publikut, mosbesimi institucional dhe reagimi i ngadaltë mbeten pengesa kryesore për luftimin efektiv të dhunës. Ata priren të besojnë në institucionet me të cilat kanë kontakte të drejtpërdrejta dhe të përditshme (arsimore dhe shëndetësore), si dhe në polici dhe qendrat për punë sociale, ndërsa gjyqësori dhe prokuroria perceptohen si joefikase, të paqasshme dhe joempatike. 3. Institucionet në të cilat gratë dhe vajzat e reja kanë besim më të ulët janë identifikuar si ato me gabime më të mëdha në sanksionimin dhe ndëshkimin e duhur të dhunuesve. Dobësia sistemike, ngathtësia dhe ndjeshmëria e pamjaftueshme e personave zyrtarë e zvogëlojnë vullnetin e viktimave ta raportojnë dhunën, me ç’rast mangësitë më të mëdha vërehen në ndëshkimin e kryerësve, mbështetjen e viktimave dhe shpejtësinë e reagimit. Mungesa e stafit të sensibilizuar, mosharmonizimi midis institucioneve dhe kuadri i kufizuar ligjor në mënyrë plotësuese e komplikojnë problemin. 4. Gratë e reja dhe vajzat presin që institucionet të jenë më të qasshme, transparente dhe më të ndjeshme ndaj nevojave të tyre, duke i marrë parasysh prioritetet kryesore siç janë garancia e besueshmërisë, qasja e thjeshtë në shërbimet, mbështetja e specializuar dhe komunikimi i qartë dhe i drejtpërdrejtë sipas qasjes së bazuar në viktimën.

68 5. Organizatat qytetare gëzojnë besim më të madh dhe ofrojnë mbështetje psikologjike, ligjore dhe materiale (si strehimi dhe akomodimi i viktimave), megjithatë kapaciteti i tyre është i kufizuar, veçanërisht në mjediset rurale. Megjithatë, angazhimi i shtuar i organizatave qytetare, shembujt pozitivë nga shkollat dhe iniciativat për edukim dhe mbështetje përbëjnë bazë të rëndësishme për përmirësim. 6. Një numër i konsiderueshëm i grave të reja dhe vajzave kanë përvojë direkte ose indirekte të dhunës që nga adoleshenca e tyre. Megjithëse shumica deklaruan se nuk kanë qenë viktima, ekziston një probabilitet i madh i shfaqjes së nënvlerësuar të dhunës, veçanërisht në rastet e ngacmimit dhe abuzimit psikologjik, verbal dhe ekonomik. Gratë e reja dhe vajzat janë gjithnjë e më të ekspozuara ndaj formave të ndryshme të dhunës me bazë gjinore dhe / ose ngacmimit - veçanërisht dhuna psikologjike, verbale, ekonomike dhe digjitale, të cilat, edhe pse më të përhapura, mbeten më pak të identifikuara dhe të sanksionuara. 7. Pikëpamjet dhe normat patriarkale, niveli i ulët i informimit (njohurive) kontribuojnë në normalizimin dhe shpesh minimizimin e dhunës, veçanërisht brenda familjes dhe në marrëdhëniet e partnerëve. 8. Dhuna ndodh kudo, por shtëpia, rruga dhe hapësirat publike janë vendet më të rrezikshme ku gratë e reja përballen me forma të ndryshme të dhunës. Format e kontrollit ekonomik të dhunës janë më të përhapura në banesë. Në rrugë dukuri më të përhapura janë ngacmimi seksual dhe vëzhgimi, gjë që e konfirmon pasigurinë e grave në hapësirat publike. Shkollat dhe fakultetet janë vatra të dhunës psikologjike dhe verbale. 9. Frika, turpi dhe mosbesimi në institucione janë tre faktorët më të rëndësishëm që i pengojnë gratë e reja dhe vajzat të raportojnë dhunën me bazë gjinore. Informimi i pamjaftueshëm i procedurave dhe shërbimeve të qasshme janë faktorë shtesë që kontribuojnë në probabilitetin e ulët të raportimit të rasteve. Frika nga gjykimi, hakmarrja dhe stigma, së bashku me varësinë ekonomike dhe mungesën e mekanizmave të sigurt për raportimin anonim, i dekurajojnë viktimat të kërkojnë ndihmë. 10. Gratë e reja dhe vajzat kryesisht reagojnë përmes strategjive të shmangies dhe vetëmbrojtjes dhe jo përmes kanaleve institucionale. Gratë e reja dhe vajzat më së shumti reagojnë brenda rrjetit personal ose joformal të mbështetjes, ndërsa raportimi institucional dhe kërkesa e ndihmës janë të rralla. 11. Dhuna digjitale po bëhet një formë gjithnjë e më e shpeshtë dhe serioze e dhunës, e cila më së shumti i godet gratë e reja dhe vajzat. Format më të shpeshta të dhunës në hapësirën digjitale janë krijimi i profileve të rreme, komentet ofenduese dhe mesazhet e padëshiruara, ndërsa rrjetet sociale janë hapësira kryesore ku gratë e reja dhe vajzat përjetojnë ose dëshmojnë dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin.

69 12. Kombinimi i anonimitetit, përhapjes së shpejtë dhe mosinformimit krijon një mjedis në të cilin dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi në hapësirën digjitale riprodhohet lehtësisht. 13. Raportimi i dhunës onlajn është shumë i rrallë për shkak të mosbesimit në institucionet, informimit të pamjaftueshëm dhe identifikimit të dhunës, si dhe mekanizmave joefektivë të mbrojtjes. 14. Gratë e reja dhe vajzat presin një sistem të integruar të parandalimit dhe mbështetjes në rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale, i cili përfshin reagimin institucional, rregulla të qarta për përdorimin e platformave, instrumente teknologjike për mbrojtje dhe edukim të vazhdueshëm. Rekomandime Lidhur me konkluzionin 3, 4, 5 dhe 6: Forcimi i efikasitetit institucional dhe mbështetjes jashtë institucionale 1. Krijimi i protokolleve të qarta për veprim, trajnim të personave zyrtarë dhe reagimi i shpejtë. Rritja e sigurisë kërkon reagim të shpejtë dhe efikas institucional pas raportimit, mbështetje të vazhdueshme dhe forcimin e sistemeve të mbrojtjes dhe praninë e policisë në hapësirën publike. 2. Efikasitet dhe bashkëpunim multi sektorial i institucioneve që do të sigurojë përgjigje më të shpejtë dhe më të koordinuar duke siguruar personel të trajnuar në çdo stacion policie, prokurori dhe qendrat për punë sociale për trajtimin senzitiv dhe profesional të rasteve të dhunës, si dhe burime të mjaftueshme njerëzore dhe financiare për shërbime funksionale siç janë strehimet dhe ndihma dhe mbështetja psikologjike falas. 3. Mbështetje jashtë institucionale për viktimat e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit duke mbështetur organizatat qytetare dhe qendrat rinore që punojnë me viktimat e dhunës. 4. Përfshirja e programeve për të punuar me kryerësit, të cilat do të mundësojnë risocializimin dhe reduktimin e rrezikut nga përsëritja e dhunës.

70 Lidhur me konkluzionin 7 dhe 8: Përfshirja e programeve gjithëpërfshirëse edukative 5. Programe arsimore të detyrueshme në shkolla: Përfshirja e edukimit për rolet gjinore, parandalimi i dhunës dhe edukimi seksual nga moshat e reja, duke përfshirë në mënyrë aktive prindërit për mbështetjen emocionale dhe praktike të fëmijëve dhe përmes integrimit të qasjeve që i përfshijnë në mënyrë aktive burrat dhe djemtë duke promovuar mashkulloritetin pozitiv, empatinë dhe respektin për barazinë gjinore. 6. Zhvillimi i programeve dhe aktiviteteve specifike për të rinjtë, të cilat do t ‘i udhëzojnë ata drejt angazhimit pozitiv dhe edukativ. 7. Programet edukative për identifikimin, parandalimin dhe raportimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, edukimin seksual, me përfshirjen aktive të prindërve. 8. Forcimi i ndërgjegjësimit publik përmes fushatave dhe shembujve pozitivë, me qëllim nxitjen e besimit midis viktimave dhe promovimin e kulturës së përgjegjësisë dhe tolerancës zero ndaj dhunës. Lidhur me konkluzionin 12,13,14 dhe 15: Parandalimi dhe mbrojtja nga dhuna me bazë gjinore në hapësirën digjitale 9. Gratë e reja dhe vajzat në mënyrë të vazhdueshme duhet të marrin edukim digjital. Përveç kësaj, të rinjtë duhet të marrin edukim të vazhdueshëm për raportimin e dhunës me bazë gjinore dhe keqpërdorimin e të dhënave personale. Ata duhet të njihen me rolin e institucioneve përgjegjëse si shkollat, policia dhe avokati i popullit si dhe me procedurën e raportimit të dhunës me bazë gjinore. 10. Platforma digjitale për mbështetje: Bashkimi i viktimave, profesionistëve dhe institucioneve në një vend, me mundësinë për të shkëmbyer përvoja, informacione për burimet dhe këshilla praktike, duke përfshirë edhe opsione anonime për mbrojtjen dhe motivimin e viktimave. Zgjerimi i përpjekjeve për informim dhe edukim përmes kanaleve të përshtatura për të rinjtë, duke përfshirë aplikacione mobile dhe platforma të mediave sociale, për përfshirjen në mënyrë efektive të të rinjve në parandalimin e dhunës me bazë gjinore.

71 ANEKSE Aneksi 1 - Pyetësori Pyetësori Kohëzgjatja e intervistës: Fillimi i punës në terren: Fundi i punës në terren: I. HYRJE Mirëmëngjesi /Mirëdita/Mirëmbrëma. Emri im është ... dhe punoj për Indago nga Shkupi, një agjenci e pavarur për hulumtimin e tregut dhe opinionit publik. Aktualisht e zbatojmë hulumtimin sa i përket përvojave, perceptimeve dhe sfidave me të cilat ballafaqohen gratë e reja dhe vajzat të moshës prej 18 deri në 29 vjeç në lidhje me dhunën me bazë gjinore, si në hapësirën publike ashtu edhe në atë digjitale. Qëllimi i hulumtimit është të sigurojë të kuptuarit më të thellë të formave të ndryshme të dhunës, si dhe të pengesave gjatë qasjes në mbrojtje, mbështetje dhe drejtësi. Pjesëmarrja juaj është plotësisht anonime dhe vullnetare dhe të gjitha të dhënat e grumbulluara do të përdoren ekskluzivisht për qëllime hulumtuese. Anketa zgjat rreth 30 minuta. A dëshironi të merrni pjesë? Para se të fillojmë, do t ‘ju lexoj një përkufizim për dhunën me bazë gjinore: “Dhuna me bazë gjinore ndaj grave” - është dhuna e drejtuar kundër gruas sepse ajo është grua ose që e prek atë në mënyrë disproporcionale. Dhuna me bazë gjinore ndaj grave i përfshin shkaqet dhe rezultatin e marrëdhënies së pabarabartë të pushtetit midis grave dhe burrave që rezulton nga një problem shoqëror dhe jo individual.

72 II. MODELI Mosha III. KUOTAT Totali net: n=600 intervista IV. PYETËSORI S01 [S] Rajoni statistikor INT: ZGJIDHNI RAJONIN NË TË CILIN ZHVILLOHET INTERVISTA 1. Rajoni i Vardarit, 2. Rajoni Lindor 3. Rajoni Jugperëndimor 4. Rajoni Juglindor 5. Rajoni i Pellagonisë 6. Rajoni i Pollogut 7. Rajoni Verilindor 8. Rajoni i Shkupit Baza: të gjithë të anketuarit S02 [S] Ku jetoni? 1. Mjedisi urban (qyteti) 2. Mjedisi rural (fshati/në fshat) S03. [S] Sa vjeç jeni? 1. ___________ vjet 2. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] S03a. [S] Kategoritë e moshës madhore: 1. 18–21 2. 22–25 3. 26–29

73 IV. PYETËSORI PRANIA E DHUNËS NË KONTEKSTE TË NDRYSHME SHOQËRORE A01. Sa shpesh jeni ndjerë të pasigurt në një hapësirë publike për shkak të të qenit grua ose vajzë? 1. Shumë shpesh 2. Ndonjëherë 3. Rrallëherë 4. Asnjëherë 5. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje A02. A keni ikur ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç)nga ndonjë aktivitet ose vend për shkak të frikës nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit ? 1. Po 2. Jo 3. Nuk më kujtohet 4. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje A03. Deri në cilën shkallë keni besim në institucionet dhe organizatat e mëposhtme (, , ,) kur bëhet fjalë për mbrojtjen nga dhuna me bazë gjinore ose ngacmimi? Kam besim të plotë (1) Kam besim të pjesshëm (2) As kam dhe as nuk kam besim (3) Nuk kam aspak besim (4) Refuzon të përgjigjet [NUK LEXOHET] (5) Institucionet arsimore 1 2 3 4 5 Institucionet shëndetësore 1 2 3 4 5 Policia 1 2 3 4 5 Qendrat për punë sociale 1 2 3 4 5 Organizatat qytetare 1 2 3 4 5 Prokuroria Publike 1 2 3 4 5 Gjykatat 1 2 3 4 5

74 A04. [M-deri në 3 përgjigje, rotacioni i përgjigjeve] Cilat institucione dhe/ose organizata mendoni se duhet të kenë një rol kryesor në luftimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? Zgjidh deri në 3 përgjigje 1. Policia 2. Gjykatat 3. Shërbimet sociale/Qendra për Punë Sociale 4. Vetëqeverisja lokale/komuna 5. Prokuroria Publike 6. Institucionet arsimore 7. Institucionet shëndetësore 8. Organizatat qytetare 9. Media 10. Tjetër: 11. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme deri në 3 përgjigje A05. [S] A mendoni se institucionet tona reagojnë në mënyrë të duhur kur bëhet fjalë për parandalimin dhe ndëshkimin e dhunës me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimit ndaj grave të reja ose vajzave? 1. Po, plotësisht 2. Pjesërisht 3. Jo 4. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje A06. [S] A mendoni se keni informacione të mjaftueshme për të identifikuar dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin dhe të kërkoni mbrojtje? 1. Po 2. Jo 3. Pjesërisht 4. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje

75 A07. [M-rotacioni i përgjigjeve] Cilat janë arsyet më të shpeshta pse dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi nuk raportohet? 1. Frika 2. Turpi 3. Fajësia 4. Mosbesimi në institucione 5. Presioni familjar 6. Presioni nga mjedisi 7. Presioni nga miqtë/shoqet 8. Nuk ka ku të raportohet 9. Mospasje të qasjes në mbështetjen falas (mbështetje falas psikologjike dhe ligjore, etj.) 10. Informimi i pamjaftueshëm ku të raportohet 11. Tjetër: 12. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje A08. A mendoni se ekzistojnë shërbime të qasshme, shërbime rinore dhe të ndjeshme gjinore për mbështetjen e viktimave të dhunës me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimit? 1. Po, mendoj se ekzistojnë dhe janë të qasshme 2. Po, ekzistojnë, por mendoj se nuk janë mjaftueshëm të qasshme 3. Jo, mendoj se nuk ekzistojnë 4. Nuk e di/nuk mund të vlerësoj (MOS LEXO!!) 5. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje

76 A09. [S sipas radhitjes - rotacioni i përgjigjeve]. Sa pajtoheni me deklaratat e mëposhtme, ku 1 do të thotë ‘aspak nuk pajtohem “ndërsa 5 do të thotë ‘plotësisht pajtohem”? Aspak nuk pajtohem Deri diku nuk pajtohem As pajtohem as nuk pajtohem Deri diku pajtohem Plotësisht pajtohem Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Dhuna në familje është një çështje private dhe duhet të zgjidhet brenda familjes. 1 2 3 4 5 6 Dhuna ndaj grave/ vajzave shpesh shkaktohet nga vetë viktima. 1 2 3 4 5 6 Gratë/vajzat që deklarojnë se janë abuzuar shpesh trillojnë ose ekzagjerojnë me pohimet e abuzimit ose përdhunimit 1 2 3 4 5 6 Gratë/vajzat përdhunohen më shpesh nga persona të panjohur sesa nga dikush që ata e njohin. 1 2 3 4 5 6 Nëse partneri ose bashkëshorti/i dashuri është i dhunshëm ndaj partneres gruas/ të dashurës, atëherë duhet të intervenojnë njerëzit e tjerë jashtë familjes. 1 2 3 4 5 6 Është e rëndësishme që burri t ‘i tregojë partneres së tij se kush është kryesori në lidhje. 1 2 3 4 5 6

77 Aspak nuk pajtohem Deri diku nuk pajtohem As pajtohem as nuk pajtohem Deri diku pajtohem Plotësisht pajtohem Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Gruaja duhet të ketë të drejtë t’i zgjedhë miqtë e saj, madje edhe nëse partneri i saj nuk pajtohet. 1 2 3 4 5 6 Është detyrim i gruas ose partneres të ketë marrëdhënie seksuale me partnerin e saj, madje edhe kur ajo nuk dëshiron. 1 2 3 4 5 6 Komenti i padëshiruar me konotacion seksual nuk është ngacmim seksual. 1 2 3 4 5 6 Nëse një vajzë i kundërshtohet ose mbron veten, kjo vetëm e përkeqëson sjelljen e djalit. 1 2 3 4 5 6 Vajzat që vishen në mënyrë provokuese tërheqin sjellje të dhunshme. 1 2 3 4 5 6 Vajzat dhe gratë e reja nga grupe të caktuara etnike janë më të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi. 1 2 3 4 5 6 Vajzat dhe gratë e reja me status më të ulët socio- ekonomik janë më të ekspozuara ndaj dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit. 1 2 3 4 5 6

78 Aspak nuk pajtohem Deri diku nuk pajtohem As pajtohem as nuk pajtohem Deri diku pajtohem Plotësisht pajtohem Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Përkatësia etnike e vajzave dhe grave të reja ndikon në mënyrën se si trajtohen kur janë viktima të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit. 1 2 3 4 5 6 Statusi socio ekonomik i vajzave dhe grave të reja ndikon në mënyrën se si trajtohen kur janë viktima të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit. 1 2 3 4 5 6 Vajzat dhe gratë e reja nga mjediset rurale janë më të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore. 1 2 3 4 5 6 Vajzat dhe gratë e reja me aftësi të kufizuara janë më të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore. 1 2 3 4 5 6 Një përgjigje në rregull

79 FORMAT DHE PËRHAPJA E DHUNËS ME BAZË GJINORE DHE/ OSE NGACMIMIT A10. [M - deri në 3 përgjigje - rrotacioni i përgjigjeve] Cili është problemi më i madh me të cilin ballafaqoheni aktualisht? 1. Problemet financiare/pasiguria ekonomike 2. Problemet në lidhje me shëndetin mendor (stresi, ankthi, depresioni, etj.) 3. Ndjenja e pasigurisë në hapësirën publike 4. Ndjenja e pasigurisë, në banesë 5. Ndjenja e pasigurisë onlajn (ngacmim onlajn, bulingu kibernetik ose ngacmimi seksual) 6. Dhuna ose kontrolli nga partneri/ja 7. Diskriminimi 8. Qasje e kufizuar në arsim / mundësi zhvillimore 9. Përdorimi ose abuzimi i alkoolit, drogës dhe ilaçeve (tek ajo ose te persona të afërt) 10. Dhuna e bashkëmoshatarëve (përjashtimi nga shoqëria, presioni nga bashkëmoshatarët, etj.) 11. Tjetër (ç’ka?) 12. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme deri në 3 përgjigje

80 A11. Deri në cilën shkallë ndiheni e sigurt si grua/ vajzë… Plotësisht e sigurt E sigurt E pasigurt Aspak e sigurt Nuk e di/ Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] 1) ...në fqinjësinë tuaj? 1 2 3 4 9 2) ...në qytetin/ fshatin tuaj? 1 2 3 4 9 3) ...në shtetin tuaj? 1 2 3 4 9 4) ..në hapësirën digjitale? 1 2 3 4 9 5) ..në transportin publik? 1 2 3 4 9 6) ... në vende publike (si sheshe, parqe, rrugë urbane dhe inter urbane, shtigje për ecje dhe çiklizëm)? 1 2 3 4 9 7) Në institucionet arsimore 1 2 3 4 Një përgjigje në rregull

81 A12. A keni qenë ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) viktimë e ndonjë lloji të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi në hapësirë publike (shkollë, fakultet, rrugë, punë, në institucione)? Për secilën nga format e mëposhtme të dhunës, ju lutemi përgjigjuni me po, jo, ose nuk jam e sigurt Po (1) Jo (2) Nuk jam e sigurt (3) Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] (4) 1) Dhuna fizike (goditja, shtyrja, grushtimi, tërheqja zvarrë, etj.) 1 2 3 4 2) Dhuna psikologjike (fyerje, nënçmimi, manipulimi, shantazhe, kërcënime) 1 2 3 4 3) Dhuna verbale (bërtitje, sharje, ndërhyrja me fjalë, poshtërimi) 1 2 3 4 4) Ngacmimi seksual (komente të padëshiruara, gjestikulacione, prekje të palejuara, presione për marrëdhënie seksuale) 1 2 3 4 5) Dhuna seksuale (kontakti seksual me forcë, përdhunimi) 1 2 3 4 6) Dhuna ekonomike (kontrolli ose kufizimi i financave, kushtëzimi monetar) 1 2 3 4 7) Vëzhgimi/ndjekja (ndjekja fizike, prania pa lejen tuaj) 1 2 3 4 8) Kontrolli nga partneri (gjatë lëvizjes, zgjedhjes së miqve/mikeshave, ndjekjes së komunikimeve telefonike, mënyrës së veshjes dhe sjelljes) 1 2 3 4 Një përgjigje në rregull

82 Baza: të anketuarat me kodin 1 të çdo deklarate nga A12 A13. [M - rotacioni i përgjigjeve] Ju lutem më tregoni se ku e keni përjetuar dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin. Scripter: Ask for each statement from A18 with answer 1 separately 1. Në banesë 2. Në fqinjësi 3. Në shkollë 4. Në fakultet 5. Në spital 6. Në park 7. Në rrugë 8. Në kafene, restorant ose klub 9. Në hapësirë parkimi 10. Në transportin publik 11. Në stacionin e policisë 12. Në shtëpinë e mikut/es 13. Në vendin e punës 14. Në internat/konviktin e studentëve 15. Tjetër 16. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje Baza: të gjitha të anketuarat A14. A keni qenë ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) dëshmitare e ndonjë lloji të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi në hapësirë publike (shkollë, fakultet, rrugë, punë, në institucione)? Për secilën nga format e mëposhtme të dhunës, ju lutemi përgjigjuni me po, jo, ose nuk jam e sigurt

83 Po (1) Jo (2) Nuk jam e sigurt (3) Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] (4) 1) Dhuna fizike (goditja, shtyrja, grushtimi, tërheqja zvarrë, etj.) 1 2 3 4 2) Dhuna psikologjike (fyerje, nënçmimi, manipulimi, shantazhe, kërcënime) 1 2 3 4 3) Dhuna verbale (bërtitje, sharje, ndërhyrja me fjalë, poshtërimi) 1 2 3 4 4) Ngacmimi seksual (komente të padëshiruara, gjestikulacione, prekje të palejuara, presione për marrëdhënie seksuale) 1 2 3 4 5) Dhuna seksuale (kontakti seksual me forcë, përdhunimi) 1 2 3 4 6) Dhuna ekonomike (kontrolli ose kufizimi i financave, kushtëzimi monetar) 1 2 3 4 7) Vëzhgimi/ndjekja (ndjekja fizike, prania pa lejen tuaj) 1 2 3 4 8) Kontrolli nga partneri (gjatë lëvizjes, zgjedhjes së miqve/mikeshave, ndjekjes së komunikimeve telefonike, mënyrës së veshjes dhe sjelljes) 1 2 3 4

84 Baza: të anketuarat me kodin 1 të çdo deklarate nga A12 A15. [M - rotacioni i përgjigjeve] Ju lutem më tregoni se ku keni qenë dëshmitare e dhunës me bazë gjinore. Scripter: Ask for each statement from A20 with answer 1 separately 1. Në banesë 2. Në fqinjësi 3. Në shkollë 4. Në fakultet 5. Në spital 6. Në park 7. Në rrugë 8. Në kafene, restorant ose klub 9. Në hapësirë parkimi 10. Në transportin publik 11. Në stacionin e policisë 12. Në shtëpinë e mikut/es 13. Në vendin e punës 14. Në internat/konviktin e studentëve 15. Tjetër 16. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje Baza: të anketuarat me përgjigjen 1) Po nga A18 dhe A14 A16. [S] A e keni raportuar incidentin? 1. Po, ku ________________ 2. Jo 3. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje База: испитаници со одговор 1) на A12 и A14

85 Baza: të anketuarat me përgjigjen 1) nga A12 dhe A14 A17. [M - rrotacioni i përgjigjeve]. Çfarë ndërmorët pas përjetimit të incidentit? 1. E raportova në polici 2. Iu drejtova një qendre për punë sociale ose një institucioni tjetër 3. Kërkova ndihmë mjekësore 4. Kërkova mbështetje psikologjike ose këshillim 5. Kërkova ndihmë juridike (avokat, ndihmë juridike falas, etj.) 6. Bisedova me një person të afërt (mik, familjar, mësimdhënës/e, etj.) 7. U largova nga mjedisi i dhunshëm (puna, lidhja, banesa, etj.) 8. E kontaktova linjën SOS për ndihmë dhe mbështetje 9. Iu drejtova Qendrës së Referimit të Viktimave të Dhunës Seksuale dhe Përdhunimit 10. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 11. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje Baza: të anketuarat me përgjigjen 2) nga A16 A18. [M-rotacioni i përgjigjeve]Pse nuk e raportove dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin? 1. Frika 2. Turpi 3. Fajësia 4. Mosbesimi në institucionet 5. Presioni familjar 6. Presioni nga mjedisi 7. Presioni nga miqtë/shoqet 8. Nuk ka ku të raportohet 9. Mospasje të qasjes në mbështetjen falas (mbështetje falas psikologjike dhe ligjore, etj.) 10. Informim i pamjaftueshëm ku të raportohet 11. Tjetër: 12. Doja, por nuk e dija ku 13. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje

86 Baza: të anketuarat me përgjigjen 1) nga A12 dhe A14 A19. [M - rotacioni i përgjigjeve] Sipas mendimit tuaj, çfarë mungon më shumë në veprimet e institucioneve në rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? 1. Reagimi i shpejtë dhe adekuat 2. Mbrojtja dhe mbështetja e viktimës 3. Persona zyrtarë të trajnuar dhe të informuar 4. Ndëshkimi i duhur i kryerësve 5. Informimi dhe parandalimi 6. Bashkëpunimi ndërinstitucional 7. Tjetër: 8. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje A20. [M - deri në 3 përgjigje, rotacioni i përgjigjeve] Çfarë do të ndihmonte për sigurinë më të madhe të grave të reja dhe vajzave në hapësirën publike? 1. Ndriçimi më i mirë dhe infrastruktura e sigurisë, siç është video mbikëqyrja 2. Prania më e madhe e policisë 3. Reagimi më i shpejtë i institucioneve kompetente mbas raportimeve 4. Më shumë fushata informative dhe edukuese për identifikimin dhe parandalimin e dhunës me bazë gjinore dhe ngacmimit 5. Informacione publikisht të qasshme të shërbimeve ekzistuese për viktimat e dhunës me bazë gjinore 6. Mbështetja nga institucionet (shërbimet sociale, policia, gjyqësori) - këshillime, mundësia e raportimit anonim, mbrojtja ligjore, trajtimi i drejtë, etj. 7. Qëndrueshmëria e shërbimeve ekzistuese për viktimat e dhunës me bazë gjinore dhe ngacmimit si dhe hapja e shërbimeve të tjera të specializuara 8. Qendrat/Organizatat Rinore për raportim dhe ndihmë 9. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 10. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme deri në 3 përgjigje

87 A21. [M]Si mund të bëhen institucionet më të qasshme dhe më të besueshme për gratë e reja dhe vajzat ? 1. Të ofrojnë informacione në gjuhë të qartë dhe të kuptueshme 2. Të kenë shërbime të specializuara ose persona për kontakt për gratë e reja/ vajzat 3. Të garantojnë besueshmëri dhe mbrojtje të të dhënave personale 4. Të zhvillohen fushata për rritjen e ndërgjegjësimit dhe besimit te të rinjtë 5. Të kenë qasje të lehtë fizike dhe online në shërbimet (pa procedura komplekse) 6. Të përfshijnë gra të reja dhe vajza në politikëbërje dhe shërbime 7. Tjetër: 8. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje MJEDISI ONLINE DHE DHUNA DIGJITALE A22. [S] A keni qenë ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) viktimë e ndonjë forme të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale (në rrjetet sociale, mesazhet sms, e-postën, forumet, thirrjet telefonike, lokalizuesit GPS, etj.)? 1. Po 2. Jo 3. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje Baza: Të anketuarat me përgjigjen 1) nga A22 A23. [M - rotacioni i përgjigjeve] Cila nga format e mëposhtme të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit i keni përjetuar në hapësirën digjitale? 1. Mesazhe ose komente ofenduese apo nënçmuese 2. Mesazhe seksualisht eksplicite pa pëlqim 3. Shkëmbimi i regjistrimeve ose fotografive eksplicite intime pa pëlqim 4. Vëzhgimi onlajn (stalking) 5. Thirrjet telefonike ose SMS mesazhet 6. Kërcënime për jetën ose sigurinë 7. Krijimi i përmbajtjeve dhe materialeve me përmbajtje seksuale duke përdorur inteligjencën artificiale pa leje

88 8. Sekstorsion (kërcënime dhe shantazhe për publikimin e përmbajtjeve intime 9. Profil i rremë(fake profile) 10. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 11. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje A24. [S] A keni qenë ndonjëherë (nga mosha 15 vjeç) dëshmitare e ndonjë forme të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale (në rrjetet sociale, mesazhet, e-postën, forumet, etj.)? 1. Po 2. Jo 3. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje Baza: Të anketuarat me përgjigjen 1) nga A24 A25. [M - rotacioni i përgjigjeve] Në cila nga format e mëposhtme të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale keni qenë dëshmitare? 1. Mesazhe ose komente ofenduese apo nënçmuese 2. Mesazhe seksualisht eksplicite pa pëlqim 3. Shkëmbimi i regjistrimeve ose fotografive eksplicite intime pa pëlqim 4. Vëzhgimi onlajn (stalking) 5. Thirrjet telefonike ose SMS mesazhet 6. Kërcënime për jetën ose sigurinë 7. Krijimi i fotografive, përmbajtjeve dhe video materialeve private me përmbajtje seksuale duke e përdorur inteligjencën artificiale pa leje 8. Sekstorsioni (kërcënime dhe shantazhe për publikimin e përmbajtjeve intime) 9. Profil i rremë (fake profile) 10. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 11. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje

89 Baza: Të anketuarat me përgjigjen 1) nga A22 dhe A24 A26. [M]Në cilat platforma keni përjetuar ose keni qenë dëshmitarë të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? 1. Facebook 2. Instagram 3. TikTok 4. WhatsApp/Viber 5. X (Twitter) 6. Snapchat 7. Youtube 8. Discord 9. Telegram 10. Tjetër: 11. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje Baza: Të anketuarat me përgjigjen 1) nga A22 dhe A24 A27. [S] A e keni raportuar incidentin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit të cilin e keni përjetuar ose dëshmuar? 1. Po- Ku: ________________ 2. Jo 3. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje Baza: Të anketuarat me përgjigjen 2) nga A22 dhe A24 A28. [M- rotate the answers] Për cilat arsye nuk e raportuat dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin në hapësirën digjitale? 1. Frika 2. Turpi 3. Fajësia 4. Mosbesimi në institucionet 5. Presioni familjar 6. Presioni nga mjedisi 7. Presioni nga miqtë/shoqet 8. Nuk ka ku të raportohet

90 9. Mospasje të qasjes në mbështetjen falas (mbështetje falas psikologjike dhe ligjore, etj.) 10. Informim i pamjaftueshëm ku të raportohet 11. Tjetër: 12. Doja, por nuk e dija ku 13. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje Baza: Të anketuarat me përgjigjen 1) nga A22 A29. [M- rotate the answers] Çfarë keni ndërmarrë mbas përjetimit të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit në hapësirën digjitale? 1. E bllokova profilin/numrin e dhunuesit 2. E raportova profilin/postimin në rrjetin ose platformën sociale 3. Kërkova ndihmë nga miku/mikesha ose familja 4. U drejtova në polici ose në një institucion tjetër 5. Iu drejtova organizatës qytetare që i trajton këto tema 6. Kërkova ndihmë ose këshillim psikologjik 7. U tërhoqa nga aktiviteti online (fshiva profilin, ndërpreva përdorimin e platformave) 8. Nuk shkarkova asgjë 9. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 10. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme disa përgjigje A30. [M deri në 3 përgjigje-rotacioni i përgjigjeve]Cilët faktorë kontribuojnë në dhunën me bazë gjinore dhe/ose ngacmimin në hapësirën digjitale? 1. Anonimiteti i sulmuesve 2. Platforma të rregulluara jo sa duhet 3. Mungesa e sanksioneve dhe pasojave 4. Përhapja e lehtë dhe e shpejtë e përmbajtjeve fyese 5. Edukimi i pamjaftueshëm për të drejtat digjitale 6. Presioni grupor dhe nevoja e pranimit nga bashkëmoshatarët 7. Normalizimi i vokabularit agresiv dhe sjellja e dhunshme në internet 8. Tjetër: 9. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme deri në 3 përgjigje

91 A31. [M - deri në 3 përgjigje, rotacioni i përgjigjeve] Çfarë do të ndihmonte për sigurinë më të madhe të grave të reja dhe vajzave në hapësirën digjitale? 1. Instrumentet digjitale për raportimin dhe bllokimin e dhunuesve 2. Mbështetja nga institucionet (institucionet arsimore, shërbimet sociale, policia, gjyqësori) - siç janë këshillimet dhe mbështetja psikologjike, mundësia e raportimit anonim, mbrojtja ligjore dhe trajtimi i drejtë, etj. 3. Trajnime për të rinjtë për identifikimin dhe luftimin e dhunës digjitale 4. Ekzistimi i rregullave të qarta dhe të rrepta të sjelljes në platformat online 5. Hapësira më të sigurta dhe më të moderuara online për të rinjtë 6. Më shumë fushata informative dhe edukative për identifikimin dhe parandalimin e dhunës digjitale 7. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 8. Nuk e di/Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Janë të mundshme deri në 3 përgjigje DEMOGRAFIA S04. [M] A keni ndonjë lloj aftësie të kufizuar ose gjendje shëndetësore që ndikon në funksionimin tuaj të përditshëm? 1. Dëmtimi i shikimit (tërësisht ose pjesërisht) 2. Dëmtim i dëgjimit 3. Aftësi të kufizuara trupore; 4. Aftësia e kufizuar intelektuale 5. Aftësitë e kufizuara neuro-zhvillimore (p.sh. spektri i autizmit, ADHD, etj.) 6. Gjendja psiko-sociale (p.sh. depresioni, anksioziteti, PTSD, etj.) 7. Sëmundja kronike që ndikon në funksionimin e përditshëm 8. Abuzimi me alkoolin, drogën ose ilaçet 9. Tjetër (ju lutemi specifikoni): 10. Nuk kam ndonjë aftësi të kufizuar [S] 11. Preferoj të mos përgjigjem [S] Janë të mundshme disa përgjigje

92 S05. [S] Cila është përkatësia juaj etnike? 1. Maqedonase 2. Shqiptare 3. Rome 4. Tjetër (ju lutemi shënoni) 5. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje S06. [S] Cili është niveli më i lartë i arsimit që e keni kryer? 1. Nuk kam arsim formal 2. Arsimi fillor 3. Arsimi i mesëm 4. Arsimi i lartë 5. Magjistraturë 6. Doktoratë 7. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje S07. [S] Cili është statusi juaj aktual i punës? 1. Punonjëse e rregullt 2. Përkohësisht/joformale 3. E papunësuar 4. Studente/nxënëse 5. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje

93 S08. [S] Sa janë të ardhurat e përgjithshme mujore të familjes suaj? 1. Deri në 24,000 denarë 2. Nga 24001 deri në 34.000 denarë 3. Nga 34.001 deri në 44.0000 denarë 4. Nga 44,001 deri në 54,000 denarë 5. Nga 54,001 deri në 64,000 denarë 6. Mbi 64.001 denarë 7. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje S09. [S] Sa janë të ardhurat tuaja personale mujore? 1. Nuk kam të ardhura 2. Deri në 24,000 denarë 3. Nga 24001 deri në 34.000 denarë 4. Nga 34.001 deri në 44.0000 denarë 5. Nga 44,001 deri në 54,000 denarë 6. Nga 54,001 deri në 64,000 denarë 7. Mbi 64.001 denarë 8. Refuzon të përgjigjet [MOS LEXO] Një përgjigje FUNDI I PYETËSORIT Faleminderit shumë për pjesëmarrjen në hulumtimin

94 Aneksi 2 - Udhëzuesi i diskutimit në grupet fokus Numri i grupeve dhe numri i pjesëmarrësve për grup: katër (4) grupe fokus, 8-10 pjesëmarrëse në grup Lokacioni: Shkup (katër fokus grupe) Grupi i synuar: Profesionistë / Organizata Faza 1: Hyrje (5 min.) (Përshkrim i shkurtër i objektivave të diskutimit, rregullat e diskutimit dhe inkurajimi i pjesëmarrësve për të marrë pjesë në mënyrë aktive në diskutim) Moderatori: Mirëdita dhe mirë se keni ardhur në diskutimin e sotëm në grupin fokus. Faleminderit që e ndatë kohën për të ardhur sot dhe të merrni pjesë në diskutimin e planifikuar. Emri im është (...) dhe sot do të diskutojmë për pikëpamjet dhe mendimet tuaja mbi perceptimet dhe sfidat me të cilat ballafaqohen gratë e reja dhe vajzat të moshës prej 18 deri në 29 vjeç për sa i përket dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit, si në hapësirën publike ashtu edhe në atë digjitale. Diskutimi do të regjistrohet, sepse thjesht nuk është e mundur të mbahet mend gjithçka që do të diskutohet, që është shumë e rëndësishme për ne. Nuk do t’ju ftoj ta artikuloni mendimin tuaj, por prej jush pritet të diskutoni në mënyrë aktive ndaj temave që do të hapen në diskutimin e sotëm. Të gjitha mendimet tuaja janë jashtëzakonisht të rëndësishme për ne, pavarësisht se sa të ndryshme janë. Qëllimi ynë nuk është të kemi një qëndrim të vetëm, por t’i dëgjojmë të gjitha mendimet, edhe ato të ndryshmet madje edhe mendimet e kundërta. Edhe një herë, ju lutem mos ngurroni të merrni pjesë, por dua t ‘ju lus që të mos e ndërprisni njëri-tjetrin dhe të mos flisni në të njëjtën kohë. Një gjë e tillë nuk mund të regjistrohet, përkatësisht më vonë, ne nuk do të jemi në gjendje të kuptojmë dhe analizojmë atë që është thënë dhe diskutuar. Pra, ju lutem, të flasim njëri pas tjetrit. Tani do ju lusja të njoftohemi. Ju lutem secili prej jush të prezantohet personalisht `Prezantim i shkurtër i pjesëmarrësve `Emri dhe mbiemri `Nga cilat organizata vini `Qëllimi kryesor i organizatës * * *

95 Faza 2: Perceptimet dhe besimi në institucione (15 min.) `Si e sheh organizata juaj problemin e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit midis grave të reja dhe vajzave? A mendoni se është rritur, ulur apo problemi është në nivelin e njëjtë në krahasim me vitin 2024? `Sa mendoni se gratë e reja dhe vajzat kanë besim në institucionet (policia, gjykatat, qendrat për punë sociale, institucionet shëndetësore dhe arsimore)? Me se ka të bëjë niveli i besimit apo mosbesimit? `Sipas mendimit tuaj, cilat institucione ose organizata duhet të kenë një rol kryesor në aspektet e ndryshme të luftimit të dhunës me bazë gjinore dhe/ ose ngacmimit? Pse? 3në parandalimin dhe edukimin 3në identifikimin dhe raportimin 3në mbrojtjen dhe mbështetjen e viktimave 3në sanksionimin dhe ndëshkimin e kryerësve 3në koordinimin ndërinstitucional `Sipas përvojës tuaj çfarë mungon më së shumti (nëse jeni të mendimit se mungon) në veprimin e institucioneve (për shembull: reagimi i shpejtë, qasja e ndjeshme, koordinimi, shërbimet e specializuara, mbështetja e viktimave, besueshmëria)? Faza 3: Format dhe përhapja e dhunës (20 min.) `Cilat forma të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit i hasni më shpesh, në punën tuaj, te gratë e reja dhe vajzat (fizike, psikologjike, verbale, seksuale, ekonomike, digjitale, të tjera)? Moderatori e parashtron pyetjen: Pse pikërisht ato? A ka forma që janë më pak të dukshme, por megjithatë të pranishme? Sqaroni! `A mendoni se grupe të caktuara të vajzave dhe grave të reja janë më shumë të ekspozuara ndaj rrezikut nga dhuna me bazë gjinore dhe/ose ngacmimi se të tjerat? Moderatori e parashtron pyetjen: Nëse po, cilat grupe do t’i veçonit dhe pse? (Për shembull: vajzat nga mjediset rurale, bashkësitë etnike, ato nga familjet me status më të ulët socio-ekonomik, vajzat me aftësi të kufizuara)? Në ç ‘mënyrë ato grupe janë më shumë të ekspozuara ? A i identifikojnë institucionet dhe organizatat mjaftueshëm këto specifika? `Ku më së shpeshti ndodhin këto forma të dhunës? Moderatori e parashtron pyetjen: Në hapësirë publike (rrugë, transport publik, shkolla, fakultete)? Në familje apo lidhje intime? Në hapësirën digjitale? Sqaroni! `Si e identifikojnë dhe regjistrojnë organizatat problemin? Moderatori e parashtron pyetjen: A keni mekanizma të juaj për identifikimin e rasteve? A ju drejtohen vajzat/gratë drejtpërdrejt? Me cilat barriera ballafaqoheni gjatë raportimit ose mbështetjes?

96 `Sipas mendimit tuaj, cila është “pjesa e padukshme” e problemit – dhuna që shpesh injorohet, nuk raportohet ose nuk identifikohet si e tillë? Moderatori e parashtron pyetjen: A mendoni se ka sjellje të cilat gratë e reja dhe vajzat nuk i identifikojnë si dhunë (p.sh.: kontrolli nga partneri, shakatë fyese, komentet e seksualizuara)? `Cilat forma të dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit minimizohen më së shpeshti (nuk merren seriozisht) nga institucionet ose shoqëria? Kur një institucion (policia, gjykata, qendra për punë sociale) konsideron se dhuna verbale ose psikologjike “nuk është aq e rëndësishme” dhe nuk ndërmerr masa. Kur shoqëria (mjedisi, familja, media) e/i sheh kontrollin e lidhjes, komentet e seksualizuara, shakatë fyese ose kontaktin fizik të padëshiruar si diçka “normale” ose si “shaka”. Faza 4: Raportimi dhe barrierat (15 min.) `Sipas mendimit tuaj cilat janë arsyet më të shpeshta pse gratë e reja dhe vajzat nuk i raportojnë rastet e dhunës me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit ? Moderatori e parashtron pyetjen: A ndodh kjo më së shpeshti për shkak të frikës (nga dhunuesi, nga pasojat, nga stigma)? A mendoni se ka ndjenjë turpi apo faji? Sa rol luan mosbesimi në institucionet? A ekziston informimi i pamjaftueshëm se ku dhe si mund të raportohet? A ka presione kulturore ose familjare që i dekurajojnë vajzat të raportojnë? `Si mund të kontribuojnë organizatat në rritjen e raportimit dhe besimit në institucione? Moderatori e parashtron pyetjen: Cilat aktivitete ose programe do t ‘i ndihmonin vajzat të ndihen të inkurajuara për të raportuar? `Nëse nuk është specifikuar, pyesni: A ka organizata juaj përvojë në krijimin e mekanizmave për raportim anonim? Si mund të përmirësohet bashkëpunimi midis organizatave dhe institucioneve për mbështetje më efikase? Sipas mendimit tuaj, a kanë efekt real fushatat publike dhe edukimi? `Cilat shërbime mbështetëse mendoni se janë më të rëndësishmet (juridike, psikologjike, mjekësore, të tjera)? Çfarë lloj mbështetjeje kërkojnë më shpesh viktimat? Cilat shërbime mendoni se janë më pak të qasshme? A ka mjaftueshëm shërbime të specializuara për gratë e reja (p.sh. qendrat rinore, këshillat online)? Si mund të ndihmojnë organizatat në mbushjen e boshllëqeve ku institucionet nuk ofrojnë mbështetje të mjaftueshme?

97 Faza 5: Dhuna digjitale (10 min.) `A ballafaqohet organizata juaj me raste të dhunës digjitale me bazë gjinore dhe/ose ngacmimit? Nëse po, cilat raste janë më të shpeshta (p.sh.: mesazhet fyese, profilet e rreme, kërcënimet, ndarja e fotografive intime pa leje, vëzhgimi onlajn)? `Cilat platforma mendoni se janë më të rrezikshmet për gratë e reja dhe vajzat? Moderatori e parashtron pyetjen: Cilat forma të ngacmimit janë më të shpeshta në ato platforma? A ka ndonjë ndryshim midis kanaleve publike dhe private (grupe, mesazhe, komente)? `A kanë gratë e reja dhe vajzat besim të mjaftueshëm për të raportuar dhunën digjitale tek institucionet? Nëse po, ku raportohet më shpesh? Nëse jo, pse jo? Sqaroni! `Si mund ta lehtësojnë organizatat mbështetjen e viktimave të dhunës digjitale? Si mund të përmirësohet mbrojtja në hapësirën digjitale (çfarë mund të bëjnë institucionet, OJQ-të, mediat, etj...)? Faza 6: Zgjidhje dhe rekomandime (20 min.) `Cilat masa parandaluese do të ndihmonin më së shumti në rritjen e sigurisë në hapësirën publike? Cilat masa infrastrukturore në hapësirën publike do të ishin të dobishme (ndriçimi, kamerat e sigurisë, prania e policisë) Cilat aktivitete arsimore dhe informative do të kishin efekt më të madh? `Çfarë mund të bëhet në hapësirën digjitale për të rritur sigurinë (instrumentet e raportimit, moderimi, programe edukative)? Sqaroni! `Si mund të bëhen institucionet më të qasshme dhe më të besueshme për gratë e reja dhe vajzat? Çfarë duhet të ndryshohet në mënyrën e punës (procedura më të thjeshta, besueshmëria, reagimi i shpejtë)? A është e nevojshme të ketë më shumë shërbime të specializuara ose persona për kontakt? Si mund të krijojnë besim afatgjatë me gratë e reja dhe vajzat ? `Si mund të bashkëpunojnë më mirë organizatat qytetare me institucionet dhe bashkësinë? Cilat janë sfidat kryesore në bashkëpunimin aktual? `A mund të propozoni një masë ose iniciativë kryesore që do ta bënte ndryshimin më të madh - cili do të ishte ai dhe cilin problem do ta zgjidhte? (Moderatori: Si do të dukej në praktikë (cilat aktivitete, cilat institucione ose organizata do të përfshiheshin)? Çfarë do të nevojitej për tu realizuar (resurse, vullneti politik, partneritetet)?

OSCE.Skopje osce_skopje OSCE Mission to Skopje Bulevar 8-mi Septemvri No. 16 1000 Skopje info-MK@osce.org osce.org/mission-to-skopje

on Online and Offline Incidents of Violence against Young Women and Girls in Public Life in North Macedonia RESEARCH

The materials in this publication are for reference purposes only. Although the OSCE has exercised the ut- most care in its preparation, it does not accept any responsibility regarding the accuracy or completeness of the information, guidance, or advice provided, nor for any printing errors. The content of this publication, including the views, opinions, findings, interpretations, and conclusions expressed, does not necessarily reflect the official policy or position of the OSCE. For these reasons, no claims may be brought against the OSCE regarding any potential consequences related to the reliability of the information or conclusions con- tained in this publication. Title: RESEARCH on Online and Offline Incidents of Violence against Young Women and Girls in Public Life in North Macedonia Editor: Zhaneta Poposka, PhD, OSCE Mission to Skopje Author: Indago Proofreading: Proofreading of the Macedonian version: Martina Zuzhelovska Proofreading of the English version: Lazar Popov Proofreading of the Albanian version: Fetije Topojani Translation: Translation from Macedonian into English: Ida Blazhevska Translation from Macedonian into Albanian: Gazmend Qoku 978-92-9271-682-0

Table of Contents Executive Summary 6 Methodology and Scope of the Research 16 Purpose of the Research 17 Research Methodology 18 Quantitative Research 18 Qualitative Research 18 Results 19 Perception and Positions Related to GBV and the Institutional Context 19 Assessment of the Safety Situation 19 Work of Institutions in the Protection from GBV 22 Key Institutions for Addressing GBV 23 Knowledge Related to GBV 27 Positions regarding GBV 31 Forms and Prevalence of GBV and/or Harassment 36 Major Challenges 36 Feeling of Safety in Public Life 38 Prevalence of Violence 39 Forms of Violence 43 Reporting Violence 45 Reasons for Not Reporting 46 Coping Mechanisms 48 Gaps in Institutional and Legal Protection 50 Factors for Increased Safety 51 Accessibility of Institutions 53

Online Environment and Technology-Facilitated Violence 55 Prevalence of Violence in the Digital Space 55 Forms of Violence in the Digital Space 56 Platforms 58 Reporting Violence 59 Coping Mechanisms 61 Factors Contributing to GBV in the Digital Space 63 Factors for Increased Safety 64 Conclusions and recommendations 66 Conclusions 67 Recommendations 69 Annexes 71 Annex 1 – Questionnaire 71 Annex 2 – Focus Group Discussion Guide 94

5 List of Charts Chart 1: Sense of Safety in Public Life 19 Chart 2: Avoided activity/place due to fear of GBV 21 Chart 3: Trust in Institutions 22 Chart 4: Key Role in Addressing GBV 24 Chart 5: Appropriate Institutional Response 26 Chart 6: Information on GBV 27 Chart 7: Reasons for Not Reporting GBV 28 Chart 8: Awareness of the Existence of Services 30 Chart 9: Fundamental positions regarding GBV 31 Chart 10: Norms and acceptable behaviour 33 Chart 11: Positions towards at-risk groups of young women and/or girls 35 Chart 12: Major challenges 37 Chart 13: Feeling of safety 39 Chart 14: Prevalence of violence 41 Chart 15: Reporting violence 45 Chart 16: Reasons for not reporting 47 Chart 17: Steps taken 49 Chart 18: Gaps in institutional and legal protection 51 Chart 19: Factors for increased safety 52 Chart 20: Ways to make institutions more accessible 54 Chart 21: Experience with violence in the digital space 55 Chart 22: Forms of GBV in the Digital Space 57 Chart 23: Platform where violence was experienced/witnessed 58 Chart 24: Reporting violence in the digital space 59 Chart 25: Reasons for not reporting 60 Chart 26: Actions taken 62 Chart 27: Factors contributing to GBV in the digital space 64 Chart 28: Factors for increased safety 65

6 EXECUTIVE SUMMARY

7 This report presents the findings of the research on gender-based violence and harassment against young women and girls aged 18 to 29 in North Macedonia, conducted in 2025 with the support of the OSCE Mission to Skopje and in cooperation with the Office of the President of the Republic of North Macedonia. The aim of the research is to identify the prevalence, nature, and perception of different forms of gender-based violence, as well as the effectiveness and accessibility of institutions responsible for the protection and support of survivors of gender-based violence. In addition, the research examines online forms of violence, which pose an increasingly significant challenge in the context of society’s digital transformation. Methodology The research was conducted on a representative sample of 600 respondents from all planning regions of the country, through structured face-to-face surveys in Macedonian and Albanian, with a statistical margin of error of ±3.9%. In addition to the quantitative component, four focus groups were organised with representatives of civil society organisations and experts in the field of human rights and gender equality. The combination of methods enabled an in-depth analysis of individual experiences, societal perceptions, and institutional practices. Findings of the Research Perception and Sense of Safety `Two thirds (74%) of young women and girls stated that they had felt unsafe in the public life because of their gender, while 27% had never experienced such a feeling. `Young Albanian women reported significantly higher levels of feeling unsafe (90%) at least at some point in public life, compared to young Macedonian women (66%), Roma women (77%), and women from other ethnic communities (74%).

8 `27% of respondents avoided an activity or visiting a specific place due to fear of violence, with the highest levels of concern recorded among the youngest group (18–21 years old) and among the Roma population (57%). Furthermore, young women and girls from families with lower economic status (43%), with no formal education (49%), and from the North-eastern region of the country (42%) were more likely to avoid an activity or place due to fear of gender-based violence and/or harassment. `The sense of safety is strongly correlated with economic status, with young women and girls from lower-income families more frequently feeling at risk. Institutions for the Prevention and Protection from GBV `The highest levels of trust were expressed toward educational (67%) and health institutions (62%), followed by the police (55%), centres for social work (51%), and civil society organisations (50%). The lowest levels of trust were reported for the judiciary (38%) and the prosecution service (41%). `The police were identified as the most important institution for responding to gender-based violence (69%), followed by the centres for social work (61%); however, in the focus groups, both institutions were described as reactive and not always effective. `Half of the respondents (51%) believe that institutions respond appropriately to the prevention and sanctioning of gender-based violence and/or harassment against young women and girls, while a significant 40% do not share this view. Knowledge about GBV `Most young women and girls (71%) have enough information to recognise gender-based violence and/or harassment. However, one in four (27%) state that they do not have sufficient information to recognise GBV or to seek protection. This percentage is particularly high among Roma women (47%), as well as among those without formal education (50%) or with only primary education (49%). `The main reasons for not reporting are: fear (58%), distrust in institutions (56%), and shame (50%). Family pressure is noted at a significantly higher rate among Roma women (53%) compared to the overall average (25%). Shame appears as a reason at notably higher rates (66%) among young women and girls with primary education compared to those with higher education. `Half of young women and girls believe that youth-friendly and gender-sensitive support services for GBV survivors either do not exist (30%) or they do not know

9 such services exist (21%). Awareness is especially low among the youngest group (18 to 21 years old), Roma women, and young women and girls without formal education or with only primary education. Only 7% of young women and girls are aware that such youth-friendly and gender-sensitive services are available. Positions on GBV `Three out of five respondents disagree with the statements that domestic violence is a private matter and should remain within the family (61%), that violence is caused by the survivor herself (67%), and that women invent or exaggerate claims of abuse (65%). One in four respondents believes that women are more often raped by strangers than by people they know (27%). `Negative attitudes toward gender-based violence are more frequently found among young women and girls with lower economic status, among certain ethnic groups (primarily Albanian and Roma), and in rural areas. These respondents more often believe that domestic violence is a private matter, that the survivor provokes the violence, and that women who report abuse often exaggerate. `The results show that most young women and girls reject traditional views of female submissiveness — 80% disagree that a woman is obliged to engage in sexual relations without desire, and 75% disagree that the man should be the “head” of the relationship. However, it is concerning that 31% normalise provocative clothing as a reason for violence, 24% shift blame to the survivor, and 20% do not recognise sexual harassment, even though 66% support external intervention in cases of violence and 71% defend women’s freedom to choose their friends. `Respondents recognise intersectional factors—ethnic affiliation (42%), disability (41%), and place of residence (37%)—as significant in shaping the risk of gender- based violence, yet socio-economic status remains the most influential. Nearly half (46%) believe that women with lower socio-economic status are more exposed to violence and that this factor most strongly affects how survivors are treated. Forms and Prevalence of GBV `According to the respondents, financial difficulties and economic instability are the most common challenges faced by young women and girls — 23% identify them as primary, and a total of 30% as significant problems, especially among those who are occasionally employed (41%), unemployed (37%), and

10 Roma women (60%). These are followed by the feeling of insecurity in public life (16%), mental health concerns (12%), and online harassment (16% among the youngest age group, 18–21 years), while discrimination is more common in rural areas (13% compared to 8% in urban areas). `Young women and girls feel less safe in large and virtual environments (such as digital spaces). Thus, 44% feel unsafe in the digital space, while 37% feel unsafe in public places such as squares, parks, and streets, and 34% on public transport. In contrast, 89% of young women and girls feel safe in their neighbourhood, and 79% in their town/village and in educational institutions. `According to respondents, the most common forms of violence against young women and girls are verbal violence (33% as witnesses, 24% as survivors), psychological violence (24% as witnesses and 16% as survivors) and physical violence (22% as witnesses and 12% as survivors), whereas economic and sexual violence and harassment are reported at lower rates. `The highest exposure to violence is among young women and girls from the Roma community — 47% have experienced verbal violence, 40% psychological violence, and 27% physical violence. Sexual harassment is reported above average among young women and girls from rural areas (10%) and young Albanian women (10%). `Psychological violence and digital violence are assessed as the most hidden and least frequently sanctioned forms. `Violence against young women and girls is widespread and occurs in all settings, most frequently in the home (24%), where controlling and economic violence are reported by 49% and 65% of respondents, indicating dependency and control within intimate relationships. According to respondents, in public life, sexual harassment (64%) and stalking (68%) dominate; in educational institutions, psychological and verbal violence are most common (up to 45%); in the workplace, psychological (14%) and economic violence (15%) are present; while in friends’ homes and student dormitories, sexual harassment reaches 43%. Reporting and Institutional Response `Only 5% of survivors who experienced or witnessed violence reported the incident, while 89% did not. This is an alarming finding, indicating that gender- based violence against young women and girls most often remains hidden.

11 `The main reasons for not reporting among young women and girls who were survivors or witnesses of GBV are: fear (31%), distrust in institutions (27%), shame (21%), and insufficient information (16%). `After experiencing an incident of gender-based violence, respondents who were survivors or witnesses most often sought emotional support from family or close persons (34%), rather than from formal institutions, 31% left the violent environment, while only 7% sought professional psychological support. Institutional Shortcomings `The greatest weaknesses in institutional response are insufficient sanctioning of perpetrators (65%), inadequate protection and support for survivors (56%), and slow institutional reaction (55%), all of which create a sense of impunity and distrust in the system. `Furthermore, respondents highlight the need for better prevention and information (35%), more effective inter-institutional cooperation (31%), and greater training and sensitivity among officials (29%) when handling cases of gender-based violence. `To make institutions more accessible and trustworthy, young women and girls most often call for confidentiality and protection of personal data (62%); 52% expect a personalised and sensitive approach; 45% request awareness-raising and trust-building campaigns; and 41% want easier physical and online access to services without complex procedures. Measures to Improve Safety The most frequently proposed measures for increasing safety are: `Faster institutional response (48%), `Greater support from the police and social services (46%), `Improved lighting and infrastructure in public life (34%), `Informational and educational campaigns (26%), `Sustainability and accessibility of existing services for survivors (25%). Gender-Based Violence in the Digital Space `10% of young women and girls have been survivors of this form of gender- based violence, and 15% have witnessed violence occurring in the digital space.

12 `The most common forms in which GBV appears in the digital space include: creation of fake profiles (55%), abusive comments (45%), phone calls, or SMS messages (33%), sexually explicit messages without consent (25%), and online stalking (23%). `The highest-risk platforms are Facebook (74%), Instagram (41%), and TikTok (18%). `Only one in ten young women or girls who experienced or witnessed GBV in the digital space reported the incident, most often to the police or directly through the social media platform where the violence occurred. `The main factors contributing to the occurrence of online violence are lack of sanctions (50%), anonymity (41%), and the ease with which abusive content spreads (39%). A significant share of respondents also emphasise inadequately regulated platforms (29%), insufficient literacy regarding digital rights (27%), and the normalisation of aggressive speech and violent behaviour (27%). `Young women and girls believe that the key needs to be met so as to ensure greater safety in the digital space are institutional support (51%), clear and strict rules on online platforms (45%), and accessible digital tools for reporting and blocking perpetrators (43%). Conclusions and Recommendations Conclusions 1. The research indicates that gender-based violence is a deeply rooted and often unrecognised phenomenon that persists due to a lack of sanctions, institutional inefficiency, and the normalisation of violent behaviour. Gender- based and digital violence against young women and girls represent a serious and growing problem that requires a systemic and coordinated approach. The safety of young women and girls is a multidimensional issue that warrants simultaneous institutional, infrastructural, and educational responses. 2. The data confirm that institutional trust among young women is partial. Although awareness is increasing among young people and the topic is more frequently addressed publicly, institutional distrust and slow reactions remain key obstacles to effectively addressing violence. Young women tend to trust institutions with which they have direct and daily contact (educational and health institutions), as well as the police and centres for social work, while

13 the judiciary and prosecution are perceived as ineffective, inaccessible, and lacking empathy. 3. The institutions with the lowest trust are at the same time those in which young women and girls perceive the greatest shortcomings, particularly regarding adequate sanctioning of perpetrators. Systemic weaknesses, slow procedures, and insufficient sensitivity among officials reduce survivors’ willingness to report violence, where the most significant shortcomings are seen in sanctioning perpetrators, supporting survivors, and ensuring timely responses. The lack of sensitised staff, poor coordination between institutions, and the limited legal framework further exacerbate the problem. 4. Young women and girls expect institutions to be more accessible, transparent, and sensitive to their needs, whilst taking into account key priorities such as guaranteed confidentiality, simple access to services, specialised support, and clear, direct communication in line with a survivor-centred approach. 5. Civil society organisations enjoy greater trust and provide psychological, legal, and material support (including housing and shelter for survivors), however, their capacities remain limited, particularly in rural areas. Nevertheless, increased engagement by civil society organisations, positive examples from schools, and ongoing education and support initiatives represent an important foundation for improvement. 6. A significant number of young women and girls have direct or indirect experiences of violence from their teenage years onward. Although most stated that they had not been survivors, there is a strong likelihood of underreporting, particularly in cases of psychological, verbal, and economic harassment and abuse. Young women and girls are increasingly exposed to various forms of gender-based violence and/or harassment—especially psychological, verbal, economic, and digital forms which, although most prevalent, remain the least recognised and least sanctioned. 7. Patriarchal attitudes and norms, combined with low levels of awareness and knowledge, contribute to the normalisation and frequent minimisation of violence, particularly within families and partner relationships. 8. Violence occurs everywhere, but the home, the street, and public life represent the highest-risk environments where young women face different forms of violence. In the home, controlling and economic forms of violence are most prevalent. On the street, the highest rates of sexual harassment and stalking are recorded, confirming women’s sense of insecurity in public life. Schools and universities are hotspots for psychological and verbal violence. 9. Fear, shame, and distrust in institutions are the three most significant

14 factors preventing young women and girls from reporting gender-based violence. Insufficient information about procedures and available services further reduces the likelihood that cases will be reported. Fear of judgment, retaliation, and stigma, combined with economic dependence and the lack of safe mechanisms for anonymous reporting, discourages survivors from seeking help. 10. Young women and girls primarily respond through avoidance and self- protection strategies rather than through institutional channels. Young women and girls most often react within their personal or informal support networks, while institutional reporting and seeking formal assistance remain rare. 11. Digital violence is becoming an increasingly common and serious form of violence, disproportionately affecting young women and girls. The most frequent forms of violence in the digital space include the creation of fake profiles, abusive comments, and unwanted messages, and social media platforms are the main environment in which young women and girls experience or witness gender-based violence and/or harassment. 12. The combination of anonymity, rapid dissemination, and lack of awareness creates an environment in which gender-based violence and/or harassment in the digital space is easily reproduced. 13. Reporting online violence is very rare due to distrust in institutions, insufficient awareness and recognition of violence, as well as ineffective protection mechanisms. 14. Young women and girls expect an integrated system of prevention and support in cases of gender-based violence and/or harassment in the digital space, which includes institutional action, clear platform rules, technological protection tools, and continuous education. Recommendations 1. Establishment of clear response protocols, training of officials, and rapid reaction. To improve safety, a fast and effective institutional response to reports is required, alongside continuous support, strengthened protection systems, and increased police presence in public life. 2. Efficiency and multisectoral cooperation of institutions which shall ensure a faster and more coordinated response through providing trained staff in every police station, prosecution office, and centre for social work for sensitive and professional handling of cases of violence, as well as sufficient human and financial resources for functional services such as shelters and free psychological assistance and support.

15 3. Non-institutional support for survivors of gender-based violence and/or harassment through support of civil society organisations and youth centres that work with survivors of violence. 4. Introducing programmes for working with perpetrators, which shall enable resocialisation and reduction of the risk of repeated violence. 5. Mandatory educational programmes in schools: Introducing education on gender roles, violence prevention, and sexual education from an early age, with active involvement of parents for emotional and practical support for children, and through integrating approaches that actively involve men and boys by promoting positive masculinity, empathy, and respect for gender equality. 6. Develop targeted programmes and activities for young people that guide them toward positive and educational engagement. 7. Educational programmes for recognising, preventing, and reporting gender- based violence and/or harassment, sexual education, with active participation of parents. 8. Strengthen public awareness through campaigns and positive examples, with the aim of fostering trust among survivors and promoting a culture of accountability and zero tolerance for violence 9. Ensure continuous education for young women and girls on digital literacy. In addition, young people shall receive continuous training on reporting gender- based violence and misuse of personal data. They should be familiarised with the roles of relevant institutions such as schools, the police, and the Ombudsman, and with the procedures for reporting gender-based violence. 10. Digital support platform: A space that brings together survivors, professionals, and institutions, enabling the sharing of experiences, access to resources, and practical guidance, including anonymous options that support the safety and empowerment of survivors. Efforts to inform and educate should be expanded through youth-friendly communication channels, including mobile applications and social media platforms, to effectively engage young people in the prevention of gender-based violence.

16 METHODOLOGY AND SCOPE OF THE RESEARCH

17 Purpose of the Research The main objectives of the research are as follows: `To examine the prevalence and different forms of violence against young women and girls aged 18 to 29 in public life, both online and offline. `To explore how violence manifests in different environments, including educational institutions, workplaces, public life, community settings, and digital platforms. `To examine how intersecting identities, including ethnic background (for example among Roma women), disability, place of residence (urban/rural), and socio-economic status, influence the nature and intensity of violence. `To identify barriers to accessing protection and justice, including reasons for underreporting, fear of retaliation, revictimisation, distrust in institutions, lack of accessible and youth-friendly support services, and the quality of institutional support. `To analyse key factors that contribute to gender-based violence, including harmful gender norms, gender stereotypes that influence GBV, gaps in institutional and legal protection, an online environment that enables harassment and abuse, and limited access to resources, information, or opportunities that reduce the ability to seek support or take action. `To identify coping mechanisms for survivors of gender-based violence (constructive or potentially harmful).

18 Research Methodology Quantitative Research The target group of this research consisted of young women and girls aged 18 to 29 from the Republic of North Macedonia. For the purposes of this study, a representative sample was developed using stratified multistage sampling with probability proportional to the estimated population size. Before selecting the sample, sampling units were allocated across strata according to the proportions in the population covered by the research. In this way, a representative sample of the structure of the target population was ensured, with regard to ethnic background, gender, age group, place of residence (urban/rural), and statistical region. A total of 600 respondents were included in the sample, and the sampling error amounts to 3.94% with a confidence level of 95% 1 . Interviews with respondents were conducted through computer-assisted face- to-face interviews in the respondent’s home. The interviews were carried out in Macedonian or Albanian language. Qualitative Research Within the framework of the qualitative research, four (4) focus group discussions were organised with representatives of civil society organisations and the Youth Council of the President of North Macedonia. The sample for the focus groups consisted of a total of 24 participants, distributed across four groups, representing civil society organisations working on issues related to youth activities, education, and protection from GBV and domestic violence. The participants represented seven different organisations, namely: (1) Youth Council, (2) Union of Secondary School Students, (3) NECI – Network for European Citizenship and Identity North Macedonia, (4) Stella, (5) Humanitarian Association Majka Kumanovo, (6) National Network against Violence against Women and Domestic Violence, and (7) Cortex Centre. 1 The sampling error was calculated using the formula E = 1,96 × √(p(1−p)/n), whereby for p = 0,5 and n = 600 it amounts to ±3,94% at a confidence level of 95%.

19 Chart 1: Sense of Safety in Public Life 33% 35% 6% 27% How often have you felt unsafe in the public life because you are a woman or a girl? Results The analysis is based on findings collected through the survey and focus groups with young women and girls aged 18 to 29. This section provides an overview of the findings across several areas, including: `Perceptions and attitudes related to gender-based violence and the institutional context `Forms and prevalence of gender-based violence and/or harassment `Online environment and digital violence Perception and Positions Related to GBV and the Institutional Context Assessment of the Safety Situation Young women and girls were asked to assess safety in public life, specifically how often they felt unsafe in such spaces because they are women or girls. Three out of four respondents, or 74%, reported having felt unsafe in a public life for this reason, while only 27% stated that they had never felt unsafe in the public life due to their gender. Very often Sometimes Rarely Never

20 The findings across age groups do not indicate significant differences in the sense of safety among the various subgroups of young women and girls. Although young women and girls from urban areas reported somewhat more frequently that they had sometimes or rarely felt unsafe compared to those from rural areas, no statistically significant difference in the sense of safety was observed between the two subgroups of young women and girls. When viewed by ethnic background, young Albanian women reported substantially higher levels of feeling unsafe at least at some point in the public life (90%), compared to young Macedonian women (66%), Roma women (77%), and women from other ethnic communities (74%). Significant differences in the sense of safety appear among respondents from families with lower economic status (measured by monthly household income) compared to those from families with higher economic status. Specifically, within the first group, nine out of ten young women and girls (88%) reported feeling unsafe in public life, compared to 67% of young women and girls from higher- income families who reported feeling unsafe. Closely linked to the sense of safety in public life is whether such a feeling has ever prompted young women and girls to avoid an activity due to fear of violence. One in four young women and girls (27%) stated that, since the age of 15, they had avoided an activity or place because of fear of gender-based violence and/ or harassment. It is concerning that one in four respondents (25%) answered that they do not remember whether they had avoided an activity or place due to fear of gender-based violence and/or harassment.

21 Viewed by age groups, young women and girls aged 18 to 21 report in significantly higher proportions (32%) that they had avoided an activity or place due to fear of gender-based violence and/or harassment, compared to those aged 26 to 29 (22%). The analysis of results by ethnic background shows that as many as 57% of Roma women had avoided an activity or place due to fear of gender-based violence and/or harassment, compared to considerably lower percentages among Macedonian women (24%), Albanian women (31%), and women from other ethnic groups (21%). Further analysis of the data shows that certain groups of young women and girls are more likely to avoid an activity or place due to fear of GBV and/or harassment. These groups include: `Young women and girls from families with lower economic status (household income up to 24,000 denars) – 43%, `Young women and girls without formal education or with only primary education (49%), `Young women and girls from the North-eastern region (42%), the South-eastern region (38%), and the Vardar region (35%). Chart 2: Avoided activity/place due to fear of GBV Since the age of 15, have you ever avoided an activity or place because of fear of gender-based violence and/or harassment? Yes No I don’t remember I don’t know / Prefer not to answer 27% 47% 25% 1%

22 Work of Institutions in the Protection from GBV According to the results of the quantitative research regarding trust in institutions when it comes to protection against gender-based violence and/or harassment, young women and girls express the highest levels of trust in educational institutions (67%) and health institutions (62%), followed by the police (55%), centres for social work (51%), and civil society organisations (50%). On the other hand, young women and girls express the lowest levels of trust in the courts — 27% of respondents stated that they have no trust at all in this institution — and in the public prosecution service, where 20% stated that they have no trust. Chart 3: Trust in Institutions To what extent do you trust the following institutions and organisations (, , ,) when it comes to protection against gender-based violence or harassment? Educational institutions Healthcare institutions Civil society organisations Social Work Centre Police Public Prosecutor’s Office Courts 25% 21% 14% 14% 20% 14% 13% 42% 41% 36% 36% 35% 27% 25% 26% 27% 33% 31% 28% 33% 30% 6% 11% 12% 15% 16% 20% 27% 1% 1% 5% 4% 1% 6% 5% Full trust Partial trust Neither I have no trust at all DK/NR

23 Findings from the qualitative research indicate that trust in institutions is very low, to the point that it is almost non-existent. According to participants in the focus group discussions, this distrust generally stems from frequent cases of ineffective institutional response, lengthy procedures, and insufficient protection for survivors, creating a perception that reporting does not lead to real outcomes. Furthermore, survivors often choose to remain anonymous or not to report at all due to fear of judgment, shame, and potential retaliation from the perpetrator. The lack of specialised and sensitised personnel further worsens the situation, as institutions often act formally, without empathy or understanding. Key Institutions for Addressing GBV The police and centres for social work are seen as having a key role in addressing gender-based violence and/or harassment according to young women and girls. Specifically, 69% of respondents identified the police as the key institution in addressing GBV and/or harassment, followed by 61% who identified the centres for social work. These two institutions also have the highest share when considering the percentage of first-mentioned responses, with 31% for the police and 22% for the centres for social work.

24 Opinions on which institutions should have a key role in addressing GBV and/or harassment differ across various groups of young women and girls, who consider that: `Young women and girls from rural areas, in a higher proportion (20%), believe that health institutions should have a key role, compared to respondents from urban areas (11%), who in turn believe that educational institutions should have a key role (27%), compared to 19% of respondents from rural areas who share this view. Chart 4: Key Role in Addressing GBV Which institutions and/or organisations, in your view, should have a key role in addressing gender-based violence and/or harassment? Educational institutions Healthcare institutions Media Local self-government / municipality Civil society organisations Social Work Centre Police Public Prosecutor’s Office Courts 31% 22% 12% 6% 9% 24% 24% 15% 15% 11% 11% 3% 5% 4% 4% 36% 69% 61% Total mentioned First mentioned

25 `Almost all Roma respondents (97%) identified the police as the institution that should have a key role in addressing GBV and/or harassment, which is a significantly higher percentage compared to respondents from other ethnic communities. Albanian women, in a higher proportion, assign importance to local self-government (20%) in addressing GBV compared to Macedonian women (9%), who in turn believe that centres for social work should have a key role (65%), compared to 54% of Albanian women who share the same view. `Young women and girls with higher education, in a higher proportion (19%), believe that civil society organisations should have a key role, compared to only 3% of young women and girls within the overall sample who share this view. The role of the police as a key state institution in addressing gender-based violence was also emphasised in the focus group discussions within the qualitative research. However, according to participants, the practical role of the police is very weak and almost invisible - the police most often react only when the situation becomes alarming or when a tragedy has already occurred, while preventive activities are almost entirely absent. In addition to the police, the importance of the Centres for Social Work, the courts, and the public prosecution services was highlighted. Health institutions — particularly general practitioners and psychological services — were identified by focus group participants as those who can first recognise signs of violence. In terms of prevention, participants emphasised that schools and universities should play a greater role through the introduction of educational programmes aimed at raising awareness and knowledge among young people about what constitutes violence and how to respond. According to some participants, such practices already exist in certain schools and are viewed as positive examples that should be expanded and systematised. When it comes to the institutional response in preventing and sanctioning gender- based violence and/or harassment against young women and girls, respondents’ opinions are divided. Specifically, 51% of respondents believe that institutions fully or partially respond appropriately to the prevention and sanctioning of GBV, while 40% do not share this view, which is an exceptionally high percentage.

26 The analysis of the data for this question shows that a significantly higher percentage of respondents who believe that institutions do not react appropriately when it comes to preventing and sanctioning GBV and/or harassment against young women or girls is found among those without formal or with only primary education, among Roma women, and among respondents with higher economic status, that is, those coming from families with higher monthly household incomes. Findings from the qualitative research indicate that what is most lacking in the institutional response is a fast and timely reaction, as well as a serious and sensitive approach toward survivors. Participants emphasised that many women feel that institutions do not perceive violent situations as a serious problem, which undermines their trust and encourages them to hide the violence or not report it. There is also a lack of coordination among institutions — the police, the courts, the public prosecution service, and the centres for social work often do not exchange information in a timely manner, cases are postponed or neglected, and survivors are left alone without psychological, social, or financial support. The absence of specialised services and resources further worsens the situation, leaving survivors vulnerable and without adequate protection. Chart 5: Appropriate Institutional Response Do you believe that institutions in our country respond appropriately when it comes to preventing and sanctioning gender- based violence and/ or harassment against young women or girls? 46% 40% 8% 5% Yes, entirely Partially No DK/NR

27 Knowledge Related to GBV Most young women and girls (71%) have sufficient or partial information to recognise gender-based violence and/or harassment. However, one in four young women or girls (27%) stated that they do not have enough information to recognise GBV and to seek protection. According to participants in the focus group discussions, many girls are not aware that they are survivors of gender-based violence and/or harassment, especially when it involves psychological or economic forms — controlling behaviour, jealousy, restriction of finances, or limitation of personal freedom. This type of gender-based violence and/or harassment is often concealed under the guise of “love”, “care”, or “normal behaviour” in a relationship, leading to the creation of toxic dynamics in which young women and girls gradually lose self- confidence and the ability to recognise that they are being abused. Chart 6: Information on GBV Do you believe that you have sufficient information to recognise gender-based violence and/or harassment and to seek protection? 32% 39% 27% 2% Yes Partially No DK/NR

28 The percentage of young women and girls who do not have sufficient information about gender-based violence and how to seek protection is particularly concerning among Roma women (47%), as well as among those without formal education (50%) or with only primary education (49%). According to respondents, fear, distrust in institutions, and shame are the most commonly cited reasons why gender-based violence and/or harassment is not reported. Fear Lack of trust in institutions Shame Pressure from the surrounding environment Lack of access to free support services Insufficient information on where to report it Pressure from the family No place to report Pressure from friends Guilt 58% 56% 50% 28% 26% 26% 25% 13% 13% 10% Chart 7: Reasons for Not Reporting GBV What are the most common reasons why gender-based violence and/or harassment is not reported?

29 This was also confirmed through the qualitative research, where the main reasons why young women and girls do not report gender-based violence are fear, shame, and distrust in institutions. Fear of retaliation, judgment from the community, and the possibility that the perpetrator might find out that the survivor reported the incident increase insecurity and risk. Shame, feelings of guilt, and fear of public stigma impel survivors to remain silent. Distrust in institutions and the belief that reporting will not result in protection or sanctions further discourage them. Economic dependence is also an important factor — many young women and girls have nowhere to go or lack the means to become independent. All of this creates a cycle of silence that can only be broken through increased trust in the system, effective protection, and a change in societal attitudes toward survivors. Although the remaining reasons are cited by a smaller proportion of young women and girls overall, certain reasons are reported at significantly higher levels within specific groups. `Pressure from the family is reported at a significantly higher rate among Roma women (53%) compared to the overall percentage within the target population (25%). `Insufficient information about where to report is cited at considerably higher rates among Roma women (37%) and among women from other smaller ethnic groups (36%). `Regarding educational status, shame as a reason appears at a considerably higher rate (66%) among young women and girls with primary education compared to respondents with higher education. `Lack of access to free support is reported as a reason at a significantly higher rate (31%) among respondents with higher education. Awareness of the existence and availability of youth-friendly and gender-sensitive support services for survivors of gender-based violence and/or harassment is relatively low. Half of young women and girls believe that such services do not exist (30%) or do not know that they exist (21%), meaning they are unable to assess their availability. Only 7% of young women and girls know that such services exist and consider them accessible, while an additional 42% stated that they are aware of their existence but believe they are not sufficiently accessible.

30 Chart 8: Awareness of the Existence of Services Do you believe that accessible, youth- friendly, and gender- sensitive services exist for supporting survivors of gender- based violence and/ or harassment? Awareness of the existence and accessibility of such services is particularly low among the youngest respondents (18 to 21 years old) and among Roma girls and young women. In terms of educational status, young women and girls without formal education or only with primary education report in significantly higher proportions that they do not know about the existence of youth-oriented and gender-responsive services providing support to survivors of gender-based violence and/or harassment. In this regard, participants in the focus group discussions emphasised that civil society organisations should also play a role in providing practical assistance — psychological support, legal counselling, shelter services and educational programmes — particularly in contexts where the state lacks sufficient capacity. Only through continuous support, publicly visible results, and coordinated cooperation with institutions can a sense of safety be created for survivors, encouraging them to come forward, knowing they will not be left alone throughout the process. Yes, I think they exist and are accessible Yes, they exist, but I think they are not sufficiently accessible No, I think they do not exist I do not know / I cannot assess 7% 42% 30% 21% 1% Prefer not to answer

31 Positions regarding GBV In the survey, young women and girls were asked to what extent they agreed or disagreed with a series of statements related to gender roles and interactions between men and women. Regarding fundamental attitudes connected to gender- based violence, the majority of young women and girls disagreed (61%) with the statements that domestic violence is a private matter and should remain within the family, that violence is caused by the survivor herself (67%), and that women invent or exaggerate allegations of abuse (65%). Opinions on whether women are more often raped by strangers than by people they know were divided. Specifically, 27% of respondents agreed with this statement, while 34% disagreed. Chart 9: Fundamental positions regarding GBV To what extent do you agree with the following statements, where 1 means “strongly disagree” and 5 means “strongly agree”? 34% 67% 11% Violence against women/girls is often caused by the survivor herself 65% 12% Women/girls who say they have been abused often invent or exaggerate allegations of abuse 61% 16% 27% Domestic violence is a private matter and should be resolved within the family Women/girls are more often raped by strangers than by someone they know Strongly / Somewhat agree Strongly/ Somewhat disagree

32 Although levels of agreement with these statements are relatively low overall, certain groups of young women and girls express these negative stereotypes more strongly. The view that domestic violence is a private matter and should be resolved within the family is more prevalent among young Albanian and Roma women and girls, those who are occasionally/informally employed or unemployed, and respondents coming from families with lower economic status (monthly household income up to 30,000 MKD). The belief that violence is often caused by the survivor herself appears above the average among respondents of Albanian ethnic background, as well as young women and girls who are occasionally/informally employed or unemployed and come from households with monthly income up to 24,000 MKD. Agreement with the statement that women and girls who say they have been abused often exaggerate their claims is significantly higher among respondents from rural areas (14%), those without formal education (17%), and those who are unemployed (16%) or occasionally/informally employed (15%), with household incomes up to 24,000 MKD (30%). The data indicate that beliefs related to women’s subordination and obedience are minimally present among the young women and girls included in the research. Most respondents disagree with the statement that it is a woman’s or partner’s obligation to engage in sexual relations with her partner even when she does not want to (80%), as well as with the statement that it is important for a man to show his partner “who is in charge” in the relationship (75%). Significantly higher levels of agreement among young women and girls appear in statements that normalise violence and shift responsibility onto the survivor: `31% of respondents agree with the statement that girls who dress provocatively attract violent behaviour, `One in four young women or girls (24%) agree with the statement that if a girl argues or defends herself, this only worsens the partner’s behaviour, `One in five respondents (20%) agree with the statement that an unwanted comment with a sexual connotation does not constitute sexual harassment. Finally, most young women and girls (66%) agree that people outside the family should intervene if a partner is violent towards his partner, and 71% support a woman’s right to choose her friends even if her partner disagrees with that choice (71%).

33 Chart 10: Norms and acceptable behaviour To what extent do you agree with the following statements, where 1 means “strongly disagree” and 5 means “strongly agree”? 80% 8% 20% 51% 24% 55% 31% 49% 66% 15% 71% 14% 10% 75% Obligation of the woman or female partner to have sexual relations with her partner, even when she does not want to An unwanted comment with a sexual connotation is not sexual harassment It is important for the man to show his partner that he is the one “in charge” in the relationship If a girl argues back or defends herself, this only worsens the boy’s behaviour Girls who dress provocatively attract violent behaviour If a partner or husband/boyfriend is violent towards his partner/ wife/girlfriend, other people outside the family should intervene A woman should have the right to choose her friends even if her partner disagrees Strongly / Somewhat agree Strongly / Somewhat disagree

34 In the final section, which examined different positions of young women and girls towards gender-based violence and/or harassment, the analysis explored perceptions of vulnerability among various at-risk groups of young women and girls. All examined factors (status, affiliation, disability, place of residence) are considered important in shaping perceptions of risk related to gender-based violence. However, socio-economic status is the most strongly recognised factor, both in terms of exposure and in terms of treatment. Almost half of the respondents agree that girls and young women with lower socio-economic status are more frequently exposed to gender-based violence and/or harassment (46%), and that socio-economic status affects how they are treated when they are survivors of gender-based violence (46%). According to the expressed positions, ethnicity also affects both the risk and the treatment of survivors of gender-based violence. A total of 42% of respondents agree that girls and young women from certain ethnic groups are more exposed to the risk of gender-based violence and/or harassment, and 37% agree that ethnicity influences how survivors are treated.

35 Chart 11: Positions towards at-risk groups of young women and/or girls To what extent do you agree with the following statements, where 1 means “strongly disagree” and 5 means “strongly agree”? 19% 49% 22% 46% 22% 42% 24% 41% 26% 37% 28% 37% Girls and young women with lower socio-economic status are more exposed to gender-based violence and/or harassment The socio-economic status of girls and young women affects how they are treated when they are survivors of gender-based violence Girls and young women from certain ethnic groups are more exposed to the risk of gender-based violence and/or harassment Girls and young women with disabilities are more exposed to the risk of gender-based violence Ethnicity affects how girls and young women are treated when they are survivors of gender-based violence and/or harassment Girls and young women from rural areas are more exposed to the risk of gender-based violence Strongly / Somewhat agree Strongly / Somewhat disagree

36 Young women and girls with disabilities are more likely to be exposed to the risk of gender-based violence — this is a view shared by 41% of survey respondents. A relatively high percentage of disagreement indicates that opinions remain divided on certain aspects. For example, 28% disagree that young women and girls from rural areas are more exposed to the risk of gender-based violence, while 37% hold the opposite view, considering that this group of young women and girls is more likely to be exposed to the risk of gender-based violence and/or harassment. Forms and Prevalence of GBV and/or Harassment Major Challenges Financial difficulties and economic instability are the most commonly reported challenges faced by young women and girls – one in four respondents (23%) identified this as the primary issue, and overall 30% selected it as one of the key problems they currently face. Immediately after this, the feeling of insecurity in the public life was identified as the second-most reported problem — 16% listed it as an issue, followed by issues related to mental health and the feeling of insecurity in the online space – problems that were each mentioned by 12% of the young women and girls.

37 Chart 12: Major challenges What is the biggest problem you are currently facing? Financial problems / economic insecurity Feeling unsafe in public life Problems related to mental health (stress, anxiety, depression, etc.) Feeling unsafe online (online harassment, cyberbullying, or sexual harassment) Violence or controlling behaviour by a partner Peer violence (social exclusion, peer pressure, etc.) Use or misuse of alcohol, drugs, or medication (by her or someone close) Limited access to education / development opportunities Feeling of insecurity at home Other I am not facing any problems DK / NA Discrimination Mentioned overall First mentioned 30%23% 16%9% 12%5% 12%6% 10%6% 7%3% 6%3% 6%2% 6%3% 5%3% 2% 10% 26%

38 The analysis by demographic characteristics shows that certain groups of young women and girls are more affected by specific problems: `As expected, financial problems and economic instability are particularly reported as the biggest problem among young women and girls who are occasionally employed / informally employed (41%), as well as among those who are unemployed (37%). In terms of ethnicity, young women and girls from the Roma community report this problem in a significantly higher percentage (60%), identifying it as the main difficulty they face. `Mental health problems are more frequently reported by young women and girls aged 22 to 25 (17%), while the feeling of insecurity in the online space, such as exposure to technology-facilitated harassment or cyberbullying, is significantly more common (16%) among the youngest interviewees aged 18 to 21. `Although the feeling of insecurity at home is reported at an overall low percentage (5%), this problem is identified by twice as many respondents (10%) among young women and girls of Roma and Albanian ethnicity. `Discrimination as a problem is particularly significant among young women and girls living in rural areas, who reported it in 13% of cases, compared to only 8% among young women and girls in urban settings. Feeling of Safety in Public Life Young women and girls were asked to indicate how safe they feel in different locations within public life. The overall finding is that they feel less safe in larger and virtual spaces (such as the digital space). Specifically, 44% feel unsafe in the digital space, followed by 37% who feel unsafe in public places such as squares, parks, and streets, and 34% who feel unsafe when using public transport. In contrast, 89% of young women and girls feel safe in their neighbourhood, and 79% feel safe in their city/village and in educational institutions.

39 Chart 13: Feeling of safety To what extent do you feel safe as a young woman / girl… 89%10% 79%20% 63%35% 51%44% 63%34% 62%37% 79%16% In your neighbourhood In your town/village In your country In the digital space On public transport In educational institutions In public places (such as squares, parks, streets) Completely safe / Safe Not safe at all / Unsafe Prevalence of Violence Violence among youth is a key concerns not only in North Macedonia, but also across the Western Balkans and internationally. In the national context, violence is defined within the national strategic framework as: “all forms of physical or mental violence, injury or abuse, neglect or negligent treatment, maltreatment or exploitation of a child, including sexual abuse.” 2 In the following section, violence is analysed more broadly through the findings of the research study. 2 National Strategy for Prevention and Justice for Children in the Republic of North Macedonia (2022–2027) and Action Plan (2022–2023), available at: http://dspdp.com.mk/vesti/promocija-na-nacionalnata-strategija- za-prevencija-i-pravda-za-decata-2022-2027/

40 According to the survey results, 34% of respondents stated that they had experienced some form of gender-based violence, while 43% reported having witnessed gender-based violence. The findings indicate that verbal and psychological violence are the most widespread forms, whereas sexual violence and sexual harassment are the least reported. The largest share of respondents (33%) reported witnessing verbal violence, and 24% reported having personally experienced it. This is followed by psychological violence, with 24% reporting that they witnessed it and 16% reporting direct experience as survivors. These data suggest that such forms of violence are the most common, but also the most normalised in everyday communication. Young women and girls often do not recognise verbal insults, humiliation, or manipulation as violence, which highlights the need for increased awareness of emotional forms of abuse. Physical violence was reported by 12% as survivors and 22% as witnesses, indicating that this type of violence is more recognisable, yet still subject to underreporting, particularly in cases of so-called “milder” forms. Controlling behaviour by a partner was reported among respondents, with 13% having witnessed it and 7% having experienced it as survivors. This finding indicates the presence of controlling and manipulative behavioural patterns within intimate relationships, which are not always recognised as violence. Economic violence is equally represented among respondents, with 8% reporting it as witnesses and 8% as survivors, indicating that young women and girls are already facing forms of financial control, dependency, or restriction of opportunities. Regarding sexual harassment (7% survivors, 7% witnesses) and sexual violence (1% survivors, 2% witnesses), the data show relatively low reporting rates. However, these figures should be interpreted with caution, as sexual violence remains frequently underreported due to shame, fear, and social stigma. Finally, stalking and monitoring were reported by 6% of respondents as survivors and 8% as witnesses, which may be linked to the increasing forms of monitoring and control through social media, a form that young women and girls often underestimate. The findings from the qualitative research indicate that the problem of violence is further deepened by the conservative mentality, cultural barriers, and insufficient education, which contribute to violence being seen as shameful and accepted as a normal part of everyday life. Therefore, the participants agree that the most common and most concerning forms of gender-based violence and/or harassment among young women and girls are psychological and digital violence, as these forms are the most hidden, the most difficult to recognise, and the least likely to be sanctioned.

41 Chart 14: Prevalence of violence Since the age of 15, have you ever been a survivor of any type of gender-based violence and/or harassment in public life (school, university, street, workplace, institutions)? For each of the following forms of violence, please answer with yes, no, or I am not sure. 12% 22% 16% 24% 24% 33% 7% 7% 8% 8% 6% 8% 7% 13% 1% 2% Physical violence Psychological violence Verbal violence Sexual harassment Sexual violence Economic violence Stalking / monitoring Controlling behaviour by a partner Witness Survivor

42 Most forms of violence show higher prevalence among young Romani women and girls – 27% have experienced physical violence, 40% psychological violence, and a high 47% have experienced verbal violence. Sexual harassment is above average among young women and girls from rural areas (10%) and young Albanian women (10%). Findings from the qualitative research confirm that certain groups of young women and girls are more vulnerable and exposed to greater risk. According to the opinion of participants in the focus group discussions, this most often includes girls who come from dysfunctional families, rural and closed communities, the Romani ethnic community, as well as women with different types of disabilities. Furthermore, economic dependence, low levels of education and the lack of awareness about what constitutes violence are among the most commonly mentioned factors that contribute to certain young women and girls being more exposed to gender-based violence and/or harassment. Among these groups, violence is often normalised and socially accepted, and access to institutions and services is limited. The lack of support and distrust in the system contribute to them rarely reporting cases of violence. Likewise, many young women and girls do not recognise psychological, economic, or digital violence, as there is insufficient education and no clear guidance on the boundaries between acceptable and unacceptable behaviour. This further hinders reporting and timely response.

43 Forms of Violence The research findings show that different forms of violence occur in different settings, with psychological, verbal, and sexual violence being the most prevalent. In the home, the most common forms are controlling behaviour and economic violence (49% and 65%), indicating the presence of dependence and control within intimate relationships. The home, although expected to be a safe space, emerges as the highest-risk environment for young women and girls in relation to intimate partner violence. In public life, particularly on the street, the highest occurrence is observed for sexual harassment (64%) and stalking (68%), confirming that women are frequently exposed to unwanted comments, following, and harassment in their everyday movement. Public transport, parks, and cafés also represent high-risk environments for sexual harassment, especially during evening hours. Educational institutions (schools and universities) show a high prevalence of psychological and verbal violence (up to 45%), indicating the presence of peer-to- peer bullying and discriminatory behaviours within the academic environment. Stalking (26%) is also present in schools, which may be linked to digital harassment or social exclusion. In the workplace, psychological (14%) and economic violence (15%) are reported, most commonly manifested as mobbing, pressure, or restrictions on professional opportunities. In the homes of friends and in student dormitories, although the percentages are lower, sexual harassment (43%) remains a significant risk. These data indicate that violence against young women and girls is widespread and appears in different forms depending on the context and the environment in which it occurs.

44 Where you experienced the violence Physical violence (N=72) Psychological violence (N=96) Verbal violence (N=141) Sexual harassment (N=39) Sexual violence (N=7) Economic violence (N=48) Stalking/ monitoring (N=38) Controlling partner behaviour (N=39) At home 24% 24% 18% 15% 14% 65% 13% 49% In the neighbourhood 14% 8% 14% 13% 43% 8% 11% 3% School 38% 45% 39% 13% 6% 26% 15% University 4% 5% 4% 5% 14% 4% 3% Hospital 7% 1% 3% 5% 14% 2% 5% Park 11% 7% 20% 26% 29% 8% 26% 15% Street 21% 35% 53% 64% 29% 2% 68% 26% Café, restaurant or club 10% 11% 21% 13% 29% 18% 31% Parking area 10% 5% 9% 15% 43% 2% 3% 3% Public transport 8% 9% 6% 13% 2% 3% 8% Police station 3% 1% 1% 3% 14% Friend’s home 8% 5% 4% 3% 4% 3% 23% Workplace 4% 7% 11% 5% 29% 15% 5% 13% Dormitory/ student residence6% 4% 2% 3% 8% 5% Table 1: Locations of violence Please indicate the places where you have experienced gender-based violence and/or harassment.

45 Chart 15: Reporting violence Did you report the incident? 89% 6% 5% Yes, where No DK/NR Reporting Violence A high percentage of young women and girls (89%) who have experienced (34% of respondents) or witnessed gender-based violence and/or harassment (43%) did not report it. This data is alarming and shows that violence most often remains hidden. In the context of the previous findings (which show high prevalence of psychological, verbal and sexual harassment), this means that a large number of women endure violence without seeking support. This result shows that survivors are often left alone in the process of dealing with violence. The qualitative research confirms the low level of reporting of violence. Organisations can significantly contribute to increasing reporting and building trust in institutions by creating real and visible examples of success, long-term support, and clear communication with the public. Participants emphasise the importance of promoting positive stories – cases in which survivors received protection and justice was achieved – as this builds the belief that the system can function. At the same time, serious and continuous media campaigns are needed, rather than short-term actions, in order to raise awareness and encourage a response among the public.

46 Reasons for Not Reporting The most common reason for not reporting violence among young women and girls who have experienced or witnessed an incident of gender-based violence and/or harassment is fear (31%) – which may stem from retaliation by the perpetrator, loss of privacy, judgement from the community, or distrust in the outcome of the procedure. This shows that women do not feel protected either legally or socially. The second most common factor is distrust in institutions (27%), which points to the systemic weakness of institutions (police, social services, courts) and the perception that they will not take any action or will be ineffective, while an additional 21% of young women and girls indicated shame as a reason for not reporting the incident, which shows that societal norms and stigma around survivors of violence are still strongly present. Young women and girls fear judgement, blame, or damage to their reputation. A significant share of respondents do not know where and how to report – 16% of young women and girls who did not report the incident stated that the reason was insufficient information about where to report it, which indicates a lack of public promotion of available services and channels (SOS helplines, support centres). Participants from civil society organisations in the focus group discussions also emphasised this problem, noting that many young women and girls are not sufficiently informed about what they should do, especially when they do not trust the police, which often leads civil society organisations to assume this role. The pressure that young women and girls feel not to report the incident appears at different levels and, according to respondents’ statements, comes from friends (14%), the community (11%) and the family (10%).

47 Fear Distrust in institutions Shame Pressure from the community No access to free support services Insufficient information on where to report Pressure from the family No place to report Pressure from friends Guilt Other Did not want to get involved / was not personally affected I wanted to, but did not know where No need DK/NR 31% 27% 21% 16% 14% 11% 10% 9% 7% 5% 5% 6% 3% 2% 13% Chart 16: Reasons for not reporting Why did you not report the gender-based violence and/or harassment?

48 The findings from the quantitative research were also confirmed in the group discussions. According to the participants in the qualitative research, the main reasons why young women and girls do not report gender-based violence and/ or harassment are fear, shame, and distrust in institutions. Fear of retaliation, judgment from the community, and the possibility that the perpetrator may find out that the survivor reported the incident increases insecurity and risk. Shame, feelings of guilt and fear of public stigma lead survivors to remain silent. Distrust in institutions and the belief that reporting will not result in protection or accountability further discourages them. An important factor is also economic dependence – many girls have nowhere to go or lack the means to become independent. All of this creates a cycle of silence that can only be broken through greater trust in the system, effective protection and a shift in societal attitudes towards survivors. Coping Mechanisms The most common reaction after experiencing an incident (as a survivor or as a witness) among young women and girls is seeking emotional support within informal networks – 34% of respondents who experienced an incident of gender- based violence and/or harassment stated that they spoke with someone close to them (a friend, relative, or teacher). The second most common step taken is leaving the violent environment (a workplace, relationship, home, etc.) – 31% of survivors and witnesses took this step, indicating that a significant proportion of young women and girls choose to protect themselves independently. Seeking psychological support or counselling is a positive step, yet only a small share of survivors and witnesses of gender- based violence (7%) reported doing so.

49 Talked to someone close (friend, relative, teacher) Left the violent environment (workplace, relationship, home, etc.) Sought psychological support or counselling Sought legal assistance (lawyer, free legal aid, etc.) Sought medical assistance Other Contacted the Centre for Social Work or another institution Conversation/ counselling with the survivor Contacted the Sexual Violence Referral Centre Called an SOS helpline for assistance and support Did not take any action DK/NR 34% 31% 7% 6% 5% 4% 4% 3% 3% 3% 12% 16% Chart 17: Steps taken What did you do after the incident?

50 Gaps in Institutional and Legal Protection The responses of the young women and girls who were survivors or witnesses of gender-based violence and/or harassment indicate that what is most lacking in institutional handling of such cases is appropriate sanctioning, survivor protection, and prompt reaction, which point to systemic inefficiency and a lack of trust in institutions. The most frequent concern is that perpetrators are not sanctioned strictly enough or in a timely manner — this was stated by 65% of respondents who were survivors or witnesses of gender-based violence and/or harassment. This creates a sense of impunity, reduces trust in the justice system, and discourages survivors from reporting. Additionally, 56% of respondents who were survivors or witnesses believe that protection and support for the survivor are lacking. This indicates that institutions do not provide sufficient psychological, legal, or physical protection to survivors. Respondents also believe that institutions react slowly or ineffectively — a shortcoming noted by 55% of those who were survivors or witnesses of gender- based violence. According to the opinion of young women and girls who have experienced or witnessed gender-based violence and/or harassment, procedures are often delayed, services are unresponsive, and coordination between institutions is lacking. Timely reaction is crucial to preventing further harm, yet in practice it is often missing. The findings from the qualitative research highlight the issue of timely response. According to participants in the focus group discussions, what is most lacking in institutional handling of cases is a fast and timely reaction, as well as a serious and sensitive approach towards survivors. It was emphasised that many young women and girls feel that institutions do not perceive the abusive situation as a serious problem, which undermines their trust and encourages them to hide the violence or not report it. Information and prevention (35%), inter-institutional cooperation (31%), and informed and trained staff (29%) were identified as additional gaps in institutional response in cases of gender-based violence and/or harassment.

51 Appropriate punishment for perpetrators Protection and support for the survivor Fast and adequate response Information and prevention Other Inter-institutional cooperation DK/NR Informed and trained staff 65% 56% 55% 35% 31% 29% 2% 2% Chart 18: Gaps in institutional and legal protection In your view, what is most lacking in institutional handling of cases of gender-based violence and/or harassment? Factors for Increased Safety Regarding the question of which factors would contribute to greater safety for young women and girls in public life, the results show that respondents most frequently emphasise the need for more proactive institutions, faster response times, and increased police presence, as well as educational and informational activities that would shift societal attitudes towards violence. The most frequently mentioned measure is faster response from relevant institutions (48%). This confirms the perception that current institutions respond slowly, which increases feelings of insecurity.

52 Chart 19: Factors for increased safety What would help increase the safety of young women and girls in public life? More informational and educational campaigns Publicly available information about existing services  All of the above DK/NR Youth centres / youth organisations for support Sustainability of existing services for survivors of gender- based violence Support from institutions Faster response from relevant institutions following a report Better lighting and safety infrastructure Increased police presence 18% 17% 16% 9% 9% 28% 26% 25% 24% 21% 2% 4% 8% 8% 9% 34% 48% 44% Total mentioned First mentioned Support from institutions (social services, police, judiciary) is the second most frequently mentioned measure (46%), indicating that young women expect continuous institutional support, not only at the moment of reporting, but also afterwards—psychological, legal, and social. Increased police presence and better lighting and safety infrastructure (CCTV) are mentioned by 34% and 33% of young women and girls, respectively.

53 Accessibility of Institutions The question of how institutions can become more accessible and more trustworthy for young women and girls – an issue that is crucial for improving the institutional response to gender-based violence and/or harassment – was addressed directly to the young women and girls. The results reflect their perception of what is missing from the institutional approach to the needs of young women and girls. The highest-ranked priorities are confidentiality, easy access, and open communication, indicating a lack of transparency and approachability between institutions and young women and girls. The most frequent response is that institutions shall guarantee confidentiality and the protection of personal data, which shows that young women and girls do not feel safe sharing personal information when reporting violence or seeking help. The lack of trust in the personal-data protection system undermines their willingness to seek institutional support. More than half (52%) of young women and girls expect institutions to provide a personalised and sensitive approach, and 45% also expect institutions to conduct campaigns aimed at increasing awareness and trust among young people. Four in ten young women and girls (41%) further expect institutions to ensure easy physical and online access to services, without complicated procedures.

54 Ensure confidentiality and protection of personal data Provide specialised services or designated contact points for young women/girls Conduct awareness-raising and trust-building campaigns targeting young people Ensure easy physical and online access to services All of the above Provide information in clear and understandable language DK/NR Include young women and girls in the development of policies and services 62% 52% 45% 41% 34% 25% 2% 6% Chart 20: Ways to make institutions more accessible How can institutions become more accessible and more trustworthy for young women and girls?

55 11% 15% 86% 81% 3% 5% Yes No DK/NR Witness Survivor Online Environment and Technology-Facilitated Violence Prevalence of Violence in the Digital Space The findings indicate that a significant number of young women and girls in North Macedonia have either directly or indirectly experienced violence in the digital space (such as social media, SMS messages, e-mail, forums, phone calls, GPS trackers, etc.) since their teenage years. Although most respondents stated that they had not been survivors of such incidents, there is a strong likelihood of underreporting—particularly in cases of psychological, verbal, and economic abuse online. Around one in ten respondents personally experienced some form of violence after the age of 15, while 15% witnessed violence against another person in the digital space. These percentages confirm that violence in digital environments is real and present, even when it is not directed at the respondent herself. Chart 21: Experience with violence in the digital space Since the age of 15, have you ever been a survivor of any form of technology-facilitated gender-based violence and/or harassment (on social media, SMS messages, e-mail, forums, phone calls, GPS trackers, etc.)?

56 According to the findings from the qualitative research, technology-facilitated violence is becoming an increasingly common and serious phenomenon, particularly among young women and girls. All participants stated that, to a lesser or greater extent, they had witnessed some form of digital violence, such as abusive comments, threats, fake profiles, and the sharing or editing of photos without consent. Furthermore, civil society organisations additionally noted that such cases most often involve underage girls, who do not fully understand the seriousness of the situation and are unaware of the potential consequences. Forms of Violence in the Digital Space With regard to online forms of gender-based violence and harassment, which are increasingly common among young women and girls, the results show that the most frequent forms include fake profiles, abusive comments, and unwanted messages, which indicate a serious safety concern for young women and girls in digital environments. The most common form of digital harassment is the creation of a fake profile – half of the young women and girls who had experienced (55%) or witnessed (54%) gender-based violence reported that someone had created a fake profile using their photo or identity. This compromises privacy and security and often constitutes a form of psychological violence and manipulation. Abusive or humiliating comments are also a widespread form of gender-based violence and/or harassment, experienced by 45% of survivors and witnessed by 50% of respondents who had observed this type of violence and/or harassment in the digital space. The fact that forms of gender-based violence and/or harassment extend beyond social media is confirmed by the finding that one-third (33%) of young women and girls who had been survivors, and one-quarter (25%) of those who had witnessed digital violence, reported that it occurred via phone calls or SMS messages.

57 Chart 22: Forms of GBV in the Digital Space Which of the following forms of gender-based violence and/or harassment have you experienced or witnessed online? 55% 54% 52% 46% 33% 25% 26% 21% 11% 18% 9% 9% 8% 14% 8% 16% 2% 23% 25% Fake profile Abusive or degrading messages or comments Phone calls or SMS messages Sexually explicit messages without consent Online stalking Sharing explicit intimate material without consent Threats to life or safety Sextortion (threats and blackmail to publish intimate content) Creation of content or materials with the intent to harm one’s dignity or reputation DK/NR Witness Survivor

58 Overall, all participants in the focus groups emphasised that digital violence is an increasingly common and serious phenomenon, especially among young people and women. All participants stated that, to a lesser or greater extent, they had witnessed some form of digital violence, such as abusive comments, threats, fake profiles, and the sharing or editing of photographs without consent. Platforms Facebook remains the most common place where online harassment occurs – 74% of the surveyed young women and girls who had experienced or witnessed technology-facilitated gender-based violence identified this social network as the platform where it took place. The platform is popular across wider age groups, which makes it vulnerable to misuse and hate speech, particularly due to public comments, groups, and the possibility of creating fake profiles. The second most frequently mentioned platform is Instagram – 41% of respondents identified this social network as the place where the violence and/or harassment occurred. Harassment on Instagram most often happens through direct messages, Chart 23: Platform where violence was experienced/witnessed On which platforms have you experienced or witnessed gender-based violence and/or harassment? 74% 41% 18% 15% 13% 1% 3% 3% Facebook Instagram TikTok WhatsApp / Viber X (Twitter)Snapchat Telegram Other

59 comments, and the unauthorised sharing of photographs. This confirms the link between the visual nature of the platform and various forms of violence. Although the percentage is lower (18%), TikTok represents a growing space for harassment, especially through negative comments and the mocking of videos. According to the insights of participants in the focus group discussions, technology- facilitated violence is present across all online platforms, particularly on those most commonly used by young people, such as TikTok, Instagram, Snapchat, Facebook and Telegram—that is, platforms through which various types of content are shared, including photographs, videos, and other materials. Reporting Violence Similarly to the cases of violence occurring in public life, a high percentage of young women and girls (86%) who have experienced or witnessed technology-facilitated gender-based violence and/or harassment did not report the incident. Only one in ten reported the incident, most often to the police or directly on the social media platform where the violence and/or harassment took place. Chart 24: Reporting violence in the digital space Did you report the incident of gender- based violence and/ or harassment that you experienced or witnessed? Yes No DK/NR 86% 4% 10%

60 22% Insufficient information on where to report Lack of trust in institutions Shame Fear Guilt Pressure from the community No place to report No access to free support services Pressure from family Pressure from friends Other I wanted to, but I didn’t know where DK/NR 31% 28% 20% 19% 7% 7% 6% 5% 2% 6% 9% 13% For what reasons did you not report the technology- facilitated gender-based violence and/or harassment? Chart 25: Reasons for not reporting The results indicate that the majority of young women and girls do not report the violence they have experienced, most often due to emotional barriers, lack of trust in institutions, and insufficient information. These findings confirm the persistent culture of silence and stigma surrounding gender-based violence in Macedonian society. The most frequently cited reason for not reporting the violence is the lack of information on where to report it (31%), which points to a serious gap in public awareness of the existing mechanisms and institutions where violence can be reported. Almost one third of respondents (28%) stated that they did not report the incident because they do not trust the institutions, indicating a perception that the system is ineffective, slow, or does not provide real protection.

61 The results from this question clearly indicate that fear, shame, and the lack of trust in institutions are the three most significant factors preventing young women from reporting gender-based violence. The insufficient information on reporting procedures and available services further reinforces the silence surrounding such cases. Therefore, it is essential for institutions to undertake coordinated activities to improve visibility, transparency, and support for survivors, as well as to establish campaigns that will foster trust and encourage reporting. Findings from the qualitative research regarding whether young women and girls feel confident reporting digital violence to institutions likewise indicate that the level of trust is very low, and that the reporting of such cases is rare. Most participants agreed that the main reason for this is the lack of information and education among young people about what constitutes digital violence and where it can be reported. Participants also pointed out that even when digital violence is reported, concrete measures are rarely taken, and survivors are most often advised simply to ignore the abusive behaviour. The lack of clear reporting mechanisms, combined with slow police responses and lengthy court procedures, creates a sense of helplessness and discouragement among young women and girls. An additional challenge is the difficulty of securing evidence, as some social- media platforms do not cooperate with the Macedonian institutions, which further complicates the process of sanctioning perpetrators. Coping Mechanisms When asked what actions they undertook after experiencing an incident of violence and/or harassment, more than half of the respondents (56%) stated that they attempted to remove the source of harassment on their own. This confirms the lack of trust in institutional mechanisms and highlights the need for accessible digital reporting tools. Almost one in three respondents (30%) reported that they sought help from a friend or family member, which confirms that survivors most often rely on informal support rather than institutions. A quarter of the respondents (26%) used the platform’s built-in tools, such as reporting content or a profile. A significant number of young women and girls (18%) withdrew from online activity after experiencing the incident—that is, they responded by self-restriction, which indicates the psychological impact of the violence and a sense of helplessness.

62 I blocked the perpetrator’s profile/phone number I sought help from a friend or family member I reported the profile/post on the platform I withdrew from online activity I contacted the police or another competent institution I sought psychological support or counselling Other I did nothing I contacted a civil society organisation that provides support 56% 30% 26% 18% 11% 11% 11% 3% 14% What actions did you take after experiencing technology-facilitated gender-based violence and/ or harassment in the digital space? Chart 26: Actions taken

63 Factors Contributing to GBV in the Digital Space The findings show that online violence is not an isolated, random occurrence, but a systemic problem driven by a lack of sanctions, weak regulation, and cultural tolerance of violence. The combination of anonymity, rapid dissemination of content, and limited awareness creates an environment in which violence is easily reproduced. The factors that contribute most to technology-facilitated gender- based violence include the absence of sanctions, the anonymity of perpetrators, and the ease with which abusive content spreads. At the same time, young women and girls also recognise the influence of broader social factors—such as peer pressure and the normalisation of violent or abusive online behaviour. When asked which factors contribute to gender-based violence and/or harassment in the digital space, half of respondents (50%) stated that insufficient sanctions and the non-sanctioning of perpetrators create a strong perception of impunity. Without meaningful consequences, perpetrators continue such behaviour. The second most frequently cited factor is online anonymity (41%), which enables perpetrators to act without fear of being identified, thereby encouraging aggressive and abusive conduct. More than one-third of respondents (39%) stated that the rapid spread of abusive content is a factor contributing to technology-facilitated gender-based violence and/or harassment, which is particularly enabled through the circulation of images, comments, and videos on social media, where the consequences for the survivor are immediate and often irreversible, as such content can be distributed within minutes. A significant share of respondents also highlighted poorly regulated online platforms (29%), insufficient literacy regarding digital rights (27%), and the normalisation of aggressive speech and violent behaviour (27%) as factors contributing to gender- based violence and/or harassment in the digital space.

64 Insufficient literacy on digital rights Peer pressure and the need for acceptance DK/NR Other Normalisation of aggressive speech and violent behaviour Anonymity of perpetrators Lack of sanctions and consequences Insufficiently regulated platforms Easy and rapid spread of abusive content 19% 15% 17% 11% 11% 29% 29% 27% 17% 9% 11% 7% 1% 36% 50% 41% Mentioned overall Mentioned first Factors for Increased Safety The results clearly show that young women and girls want an integrated system of prevention and support—one that includes institutional response, clear platform rules, technological protection tools, and continuous education. Young women and girls recognise the role of institutions – 51% of respondents stated that support from institutions (educational institutions, social services, police, judiciary) would help increase safety in the digital space. Young women and girls also call for stricter moderation and policies on social media platforms that would prevent the spread of abusive content and sanction violent behaviour – 45% of respondents stated that clear and strict rules of conduct on online platforms are necessary. Which factors contribute to gender-based violence and/or harassment in the digital space? Chart 27: Factors contributing to GBV in the digital space

65 Chart 28: Factors for increased safety What would help improve the safety of young women and girls in the digital space? Training for young people on recognising and responding to technology-facilitated GBV and harassment All of the above DK/NR Other Safer and better-moderated online spaces Existence of clear and strict rules for behaviour on online platforms More informational and educational campaigns Digital tools for reporting and blocking perpetrators Support from institutions 16% 39% 12% 34% 6% 27%10% 2% 2% 18% 41% 20% 51% 18% 45% First mentioned Total mentioned Young women and girls believe that practical and accessible mechanisms for rapid response would contribute to greater safety in the digital environment – 43% stated that the existence of digital tools for reporting and blocking perpetrators is an effective measure in addressing technology-facilitated gender-based violence and harassment.

66 CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS

67 Conclusions 1. The research indicates that gender-based violence is a deeply rooted and often unrecognised phenomenon, which persists due to the lack of sanctions, institutional inefficiency, and the normalisation of violent behaviour. Gender-based and technology-facilitated violence against young women and girls represents a serious and growing problem that requires a systemic and coordinated response. The safety of young women and girls is a multidimensional issue that demands simultaneous institutional, infrastructural, and educational approaches. 2. The data confirm that institutional trust among young women is partial and limited. Although awareness among young people is increasing and the topic is gaining visibility in the public sphere, absence of trust in institutions and their slow reaction remain key obstacles to effectively addressing violence. Young women tend to place more trust in institutions with which they have direct, everyday contact (education and health institutions), as well as the police and the Centres for Social Work, while the judiciary and the prosecution service are perceived as ineffective, inaccessible, and lacking empathy. 3. The institutions in which young women and girls express the lowest level of trust are identified as those with the most significant shortcomings in appropriately sanctioning perpetrators. Systemic weaknesses, slow procedures, and insufficient sensitivity among officials reduce survivors’ willingness to report violence, where the greatest gaps are observed in the sanctioning of perpetrators, the provision of support to survivors, and the speed of institutional response. The lack of sensitised staff, poor coordination between institutions, and a limited legal framework further complicate the issue. 4. Young women and girls expect institutions to be more accessible, more transparent, and more sensitive to their needs, taking into account key priorities such as ensuring confidentiality, simple access to services, specialised support, and clear and direct communication, in line with a survivor-centred approach.

68 5. Civil society organisations enjoy higher levels of trust and provide psychological, legal, and material support (such as shelter and accommodation for survivors); however, their capacities are limited, particularly in rural areas. Nevertheless, the increased engagement of civil society organisations, positive examples from schools, and various education and support initiatives represent an important foundation for improvement. 6. A significant number of young women and girls have direct or indirect experience with violence since their teenage years. Although most stated that they had not been survivors, there is a strong likelihood of underreporting, especially in cases of psychological, verbal, and economic harassment and abuse. Young women and girls are increasingly exposed to various forms of gender-based violence and/or harassment—particularly psychological, verbal, economic, and technology-facilitated violence—which, although highly prevalent, remain the least recognised and the least sanctioned. 7. Patriarchal attitudes and norms, along with low levels of awareness (knowledge), contribute to the normalisation of violence, and often to its minimisation, especially within the family and intimate partner relationships. 8. Violence occurs everywhere, but the home, the street, and public life represent the highest-risk environments where young women face different forms of violence. In the home, controlling and economic forms of violence are the most prevalent. On the street, the highest occurrence of sexual harassment and stalking is recorded, confirming women’s sense of insecurity in public life. Schools and universities are hotspots for psychological and verbal violence. 9. Fear, shame, and distrust in institutions are the three most significant factors that prevent young women and girls from reporting gender-based violence. Insufficient information about procedures and available services are additional factors that contribute to the low likelihood of reporting. Fear of judgement, retaliation, and stigma, combined with economic dependence and the lack of safe mechanisms for anonymous reporting, discourage survivors from seeking help. 10. Young women and girls mainly respond through avoidance and self-protection strategies rather than through institutional channels. They most often react within their personal or informal support networks, while institutional reporting and help-seeking remain rare. 11. Technology-facilitated violence is becoming an increasingly common and serious form of abuse, predominantly affecting young women and girls. The most frequent forms of violence in the digital space include the creation of fake profiles, insulting comments and unwanted messages, and social media

69 platforms are the primary environments where young women and girls experience or witness gender-based violence and/or harassment. 12. The combination of anonymity, rapid dissemination, and lack of awareness creates an environment in which technology-facilitated gender-based violence and/or harassment is easily reproduced. 13. Reporting online violence is very rare due to distrust in institutions, insufficient information and recognition of what constitutes violence, and ineffective protection mechanisms. 14. Young women and girls expect an integrated system of prevention and support in cases of technology-facilitated gender-based violence and/or harassment, which includes institutional response, clear platform rules, technological protection tools, and continuous education. Recommendations Related to Conclusions 3, 4, 5 and 6: Strengthening institutional effectiveness and non-institutional support 1. Establish clear protocols for institutional response, man- datory training for officials, and rapid intervention. To increase safety, a fast and effective institutional reaction upon reporting is essential, together with continuous support and strengthened protection systems, including greater police presence in public life. 2. Efficiency and multisectoral cooperation of institutions which shall ensure a faster and more coordinated response through providing trained staff in every police station, prosecution office, and centre for social work for sensitive and professional handling of cases of violence, as well as sufficient human and financial resources for functional services such as shelters and free psychological assistance and support. 3. Provide non-institutional support for survivors of gender-based violence and/or harassment through support of civil society organisations and youth centres that work directly with survivors. 4. Introduce programmes for working with perpetrators, enabling resocialisation and reducing the risk of repeated violence.

70 Related to Conclusions 7 and 8: Introduction of comprehensive educational programmes 5. Mandatory educational programmes in schools: Introducing education on gender roles, violence prevention, and sexual education from an early age, with active involvement of parents for emotional and practical support for children, and through integrating approaches that actively involve men and boys by promoting positive masculinity, empathy, and respect for gender equality. 6. Develop targeted programmes and activities for young people that guide them toward positive and educational engagement. 7. Educational programmes for recognising, preventing, and reporting gender- based violence and/or harassment, sexual education, with active participation of parents. 8. Strengthen public awareness through campaigns and positive examples, with the aim of fostering trust among survivors and promoting a culture of accountability and zero tolerance for violence. Related to Conclusions 12, 13, 14 and 15: Prevention and protection from gender- based violence in the digital space 9. Young women and girls should receive continuous education on digital literacy. In addition, they should receive continuous education on how to report gender-based violence and abuse of personal data. They shall be informed about the role of competent institutions such as schools, the police, and the Ombudsman, as well as the procedures for reporting gender-based violence and/or harassment, including technology-facilitated gender-based violence. 10. Digital support platform: brings together survivors, professionals, and institutions in one place, enabling the sharing of experiences, information on available resources and practical guidance, including anonymous options for protection and empowerment of survivors. Expand awareness-raising and educational efforts through youth-friendly channels, including mobile applications and social-media platforms, to effectively engage young people in preventing gender-based violence.

71 ANNEXES Annex 1 – Questionnaire Questionnaire Interview duration: Start of fieldwork: End of fieldwork: I. INTRODUCTION Good morning / Good afternoon / Good evening. My name is … and I am working for Indago from Skopje, an independent agency for market and public-opinion research. We are currently conducting a study on the experiences, perceptions, and challenges faced by young women and girls aged 18 to 29 in relation to gender-based violence— both in public life and in the digital environment. The purpose of this research is to gain a deeper understanding of the different forms of violence, as well as the obstacles to accessing protection, support, and justice. Your participation is fully anonymous and voluntary, and all collected data shall be used exclusively for research purposes. The survey takes approximately 30 minutes. Would you like to participate? Before we begin, I will read to you the definition of gender-based violence: “Gender-based violence against women” is violence directed against a woman because she is a woman, or violence that disproportionately affects her. Gender-based violence against women encompasses both the causes and the consequences of unequal power relations between women and men, as a result of a social rather than an individual problem.

72 II. SAMPLE Age III. QUOTAS Total net: n=600 interviews IV. QUESTIONNAIRE S01 [S] Statistical region INT: SELECT THE REGION WHERE THE INTERVIEW IS CONDUCTED 1. Va rdar Region 2. East Region 3. Southwest Region 4. Southeast Region 5. Pelagonia Region 6. Polog Region 7. Northeast Region 8. Skopje Region Base: all respondents S02 [S] Where do you live? 1. Urban area (city) 2. Rural area (village/rural settlement) S03. [S] How old are you? 1. ___________ years 2. Refuses to answer [DO NOT READ] S03а. [S] Age categories: 1. 18–21 2. 22–25 3. 26–29

73 IV. QUESTIONNAIRE PRESENCE OF VIOLENCE IN DIFFERENT SOCIAL CONTEXTS A01. [S] How often have you felt unsafe in the public life because you are a woman or a girl? 1. Very often 2. Sometimes 3. Rarely 4. Never 5. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Single answer A02. [S] Since the age of 15, have you ever avoided an activity or a place due to fear of gender-based violence and/or harassment? 1. Yes 2. No 3. I do not remember 4. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Single answer A03. [S] To what extent do you trust the following institutions and organisations (, , when it comes to protection from gender-based violence or harassment? I have full trust (1) I have partial trust (2) I neither trust nor distrust (3) I have no trust at all (4) Refuses to answer [DO NOT READ) (5) Educational institutions 1 2 3 4 5 Healthcare institutions 1 2 3 4 5 Police 1 2 3 4 5 Social Work Centres 1 2 3 4 5 Civil society organisations 1 2 3 4 5 Public Prosecutor’s Office 1 2 3 4 5 Courts 1 2 3 4 5

74 A04. [M – up to 3 answers, rotate answer order] Which institutions and/or organisations do you think should have a key role in addressing gender-based violence and/or harassment? Select up to 3 answers 1. Police 2. Courts 3. Social Services / Social Work Centre 4. Local self-government / Municipality 5. Public Prosecutor’s Office 6. Educational institutions 7. Healthcare institutions 8. Civil society organisations 9. Media 10. Other : ___________ 11. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Up to 3 answers allowed A05. [S] Do you think that institutions in our country respond appropriately when it comes to preventing and sanctioning gender-based violence and/or harassment against young women or girls? 1. Yes, fully 2. Partially 3. No 4. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Single answer А06. [S] Do you think you have enough information to recognise gender-based violence and/or harassment and to seek protection? 1. Yes 2. No 3. Partially 4. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Single answer

75 А07. [M – rotate answers] What are the most common reasons why gender- based violence and/or harassment is not reported? 1. Fear 2. Shame 3. Guilt 4. Lack of trust in institutions 5. Pressure from the family 6. Pressure from the community 7. Pressure from friends 8. Nowhere to report it 9. Lack of access to free support services (free psychological or legal support, etc.) 10. Insufficient information on where to report it 11. Other: ___________ 12. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible А08. [S] Do you think that there are accessible, youth-friendly and gender- sensitive support services for survivors of gender-based violence and/or harassment? 1. Yes, I think they exist and are accessible 2. Yes, they exist, but I think they are not sufficiently accessible 3. No, I think they do not exist 4. Don’t know / cannot assess [DO NOT READ!!) 5. Refuses to answer [DO NOT READ!!!) Single answer

76 А09. [S in order – rotate statements]. How much do you agree with the following statements, where 1 means “strongly disagree” and 5 means “strongly agree”? Strongly disagree Strongly agree Neither agree nor disagree Somewhat agree Strongly agree Refuses to answer [DO NOT READ] Domestic violence is a private matter and should be resolved within the family. 1 2 3 4 5 6 Violence against women/girls is often provoked by the survivor herself. 1 2 3 4 5 6 Women/girls who say they have been abused often make up or exaggerate claims of abuse or rape. 1 2 3 4 5 6 Women/girls are more often raped by strangers than by someone they know. 1 2 3 4 5 6 If a partner or husband/boyfriend is violent towards his wife/girlfriend, other people outside the family should intervene. 1 2 3 4 5 6 It is important for a man to show his partner who is the head of the relationship. 1 2 3 4 5 6

77 Strongly disagree Strongly agree Neither agree nor disagree Somewhat agree Strongly agree Refuses to answer [DO NOT READ] A woman should have the right to choose her own friends, even if her partner disagrees. 1 2 3 4 5 6 It is the woman’s obligation to have sexual relations with her husband/ partner even when she does not want to. 1 2 3 4 5 6 An unwanted comment with sexual connotation is not sexual harassment. 1 2 3 4 5 6 If a girl argues or defends herself, it only worsens the boy’s behaviour. 1 2 3 4 5 6 Girls who dress provocatively attract violent behaviour. 1 2 3 4 5 6 Girls and young women from certain ethnic groups are more exposed to the risk of gender- based violence and/ or harassment. 1 2 3 4 5 6 Girls and young women with lower socio-economic status are more exposed to gender- based violence and/ or harassment. 1 2 3 4 5 6

78 Strongly disagree Strongly agree Neither agree nor disagree Somewhat agree Strongly agree Refuses to answer [DO NOT READ] The ethnic background of girls and young women influences how they are treated when they are survivors of gender-based violence and/or harassment. 1 2 3 4 5 6 The socio-economic status of girls and young women influences how they are treated when they are survivors of gender-based violence. 1 2 3 4 5 6 Girls and young women from rural areas are more exposed to the risk of gender-based violence. 1 2 3 4 5 6 Girls and young women with disabilities are more exposed to the risk of gender-based violence. 1 2 3 4 5 6 One answer per row

79 FORMS AND PREVALENCE OF GENDER-BASED VIOLENCE AND/OR HARASSMENT А10. [M – up to 3 answers – rotate options] What is the biggest problem you are currently facing? 1. Financial problems / economic insecurity 2. Problems related to mental health (stress, anxiety, depression, etc.) 3. Feeling unsafe in public life 4. Feeling unsafe at home 5. Feeling unsafe online (online harassment, cyberbullying, or sexual harassment) 6. Violence or controlling behaviour by a partner 7. Discrimination 8. Limited access to education / development opportunities 9. Use or misuse of alcohol, drugs, or medication (by her or by someone close) 10. Peer violence (social exclusion, peer pressure, etc.) 11. Other (what?) ____________________ 12. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Up to 3 answers allowed.

80 А11. [S] To what extent do you feel safe as a woman/girl… Completely safe Safe Unsafe Not safe at all Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] 1) ...in your neighbourhood? 1 2 3 4 9 2) …in your town/ village? 1 2 3 4 9 3) …in your country? 1 2 3 4 9 4) ..in the digital space? 1 2 3 4 9 5) ..on public transport? 1 2 3 4 9 6) ...in public places (such as squares, parks, streets and roads, walking areas and cycling paths)? 1 2 3 4 9 7) in educational institutions? 1 2 3 4 One answer per row

81 А12. [S] Have you ever (since the age of 15) been a survivor of any form of gender-based violence and/or harassment in public life (school, university, street, workplace, institutions)? For each of the following forms of violence, please answer with yes, no, or not sure Yes (1) No (2) Not sure (3) Refuses to answer (DO NOT READ) (4) 1) Physical violence (hitting, pushing, punching, pulling, etc.) 1 2 3 4 2) Psychological violence (insults, belittling, manipulation, blackmail, threats) 1 2 3 4 3) Verbal violence (yelling, swearing, catcalling, humiliat) 1 2 3 4 4) Sexual harassment (unwanted comments, gestures, non-consensual touching, pressure for sexual relations) 1 2 3 4 5) Sexual violence (forced sexual contact, rape) 1 2 3 4 6) Economic violence (control or restriction of finances, conditioning access to money) 1 2 3 4 7) Stalking / monitoring (physical stalking, being present without your consent) 1 2 3 4 8) Controlling behaviour by a partner (control over movement, choice of friends, monitoring phone communication, clothing or behaviour) 1 2 3 4 One answer per row

82 Base: respondents with code 1 to any statement of A12 A13. [M – rotate answers] Please tell me where you experienced gender-based violence and/or harassment. Scripter: Ask for each statement from A18 with answer 1 separately 1. At home 2. In the neighbourhood 3. At school 4. At university 5. In a hospital 6. In a park 7. On the street 8. In a café, restaurant or club 9. In a parking area 10. On public transport 11. At a police station 12. In a friend’s house 13. At the workplace 14. In a dormitory / student residence 15. Other _____________ 16. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible. Base: all respondents А14. [S] Have you ever (since the age of 15) witnessed any form of gender-based violence and/or harassment in public life (school, university, street, workplace, institutions) For each of the following forms of violence, please answer yes, no, or not sure

83 Yes (1) No (2) Not sure (3) Refuses to answer [DO NOT READ) (4) 1) Physical violence (hitting, pushing, striking, pulling, etc.) 1 2 3 4 2) Psychological violence (insults, belittling, manipulation, blackmail, threats) 1 2 3 4 3) Verbal violence (yelling, swearing, catcalling, humiliation) 1 2 3 4 4) Sexual harassment (unwanted comments or gestures, unwanted touching, pressure for sexual acts) 1 2 3 4 5) Sexual violence (forced sexual contact, rape) 1 2 3 4 6) Economic violence (control or restriction of finances, conditioning access to money) 1 2 3 4 7) Stalking / monitoring (physical following, presence without your consent) 1 2 3 4 8) Controlling behaviour by a partner (controlling movement, choice of friends, monitoring phone communication, controlling clothing or behaviour) 1 2 3 4

84 Base: respondents with code 1 on all statements from A14 A15. [M – rotation of answers] Please tell me where you witnessed gender- based violence. Scripter: Ask for each statement from A20 with answer 1 separately 1. At home 2. In the neighbourhood 3. At school 4. At university 5. In a hospital 6. In a park 7. On the street 8. In a café, restaurant or club 9. In a parking area 10. On public transport 11. In a police station 12. In a friend’s house 13. At the workplace 14. In a dormitory / student residence 15. Other _____________ 16. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible Base: respondents who answered 1) Yes in A18 and A14 А16. [S] Did you report the incident? 1. Yes, where ________________ 2. No 3. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Single answer База: испитаници со одговор 1) на A12 и A14

85 Base: respondents who answered 1) in A12 and A14 А17. [M – rotation of answers] What actions did you take after experiencing the incident? 1. I reported it to the police 2. I contacted the Centre for Social Work or another institution 3. I sought medical assistance 4. I sought psychological support or counselling 5. I sought legal assistance (lawyer, free legal aid, etc.) 6. I talked to someone close (friend, relative, teacher, et.) 7. I left the violent environment (workplace, relationship, home, etc.) 8. I called an SOS helpline for assistance and support 9. I contacted the Sexual Violence Referral Centre 10. Other (please specify): _______________ 11. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible Base: respondents who answered 2) in A16 А18. [M – rotation of answers] Why did you not report the gender-based violence and/or harassment? 1. Fear 2. Shame 3. Guilt 4. Lack of trust in institutions 5. Pressure from family 6. Pressure from the community 7. Pressure from friends 8. Nowhere to report 9. No access to free support (free psychological or legal support, etc.) 10. Insufficient information on where to report 11. Other: ___________ 12. I wanted to, but did not know where 13. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible

86 Base: respondents who answered 1) in A12 and A14 A19. [M – rotation of answers] In your opinion, what is most lacking in the institutional response in cases of gender-based violence and/or harassment? 1. Prompt and appropriate response 2. Protection and support for the survivor 3. Informed and trained staff 4. Adequate sanctions for perpetrators 5. Information and prevention 6. Inter-institutional cooperation 7. Other: ___________ 8. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible А20. [M – up to 3 answers, rotation of answers] What would help improve the safety of young women and girls in public life? 1. Better lighting and safety infrastructure, such as video surveillance 2. Increased police presence 3. Faster reaction by competent institutions on reports 4. More informational and educational campaigns on recognising and preventing gender-based violence and harassment 5. Publicly available information on existing services for survivors of gender-based violence 6. Support from institutions (social services, police, judiciary) – counselling, possibilities for anonymous reporting, legal protection, fair treatment, etc. 7. Sustainability of existing services for survivors of gender-based violence and harassment, and opening of additional specialised services 8. Youth centres/organisations for reporting and assistance 9. Other (please specify): _______________ 10. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Up to 3 answers possible

87 A21. [M] How can institutions become more accessible and more trustworthy for young women and girls? 1. By providing information in clear and understandable language 2. By having specialised services or contact persons for young women/girls 3. By guaranteeing confidentiality and protection of personal data 4. By conducting awareness-raising campaigns to build trust among young people 5. By ensuring easy physical and online access to services (without complex procedures) 6. By involving young women and girls in the development of policies and services 7. Other: ___________ 8. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ) Multiple answers possible ONLINE ENVIRONMENT AND TECHNOLOGY-FACILITATED VIOLENCE A22. [S] Since the age of 15, have you ever been a survivor of any form of gender-based violence and/or harassment in the digital space (on social media, SMS messages, e-mail, forums, phone calls, GPS trackers, etc.)? 1. Yes 2. No 3. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] One answer Base: respondents who answered 1) in A22 А23. [M – rotation of answers] Which of the following forms of gender-based violence and/or harassment have you experienced in the digital space? 1. Offensive or degrading messages or comments 2. Sexually explicit messages sent without consent 3. Sharing of explicit intimate videos or photographs without permission 4. Online stalking 5. Phone calls or SMS messages 6. Threats to life or safety 7. Creation of sexual content or materials using artificial intelligence without consent 8. Sextortion (threats or blackmail to publish intimate content)

88 9. Fake profile 10. Other (please specify): ___________ 11. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible A24. [S] Since the age of 15, have you ever witnessed any form of gender-based violence and/or harassment in the digital space (on social media, messages, e-mail, forums, etc.)? 1. Yes 2. No 3. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] One answer Base: respondents who answered 1) in A24 А25. [M – rotation of answers] Which of the following forms of gender-based violence and/or harassment in the digital space have you witnessed? 1. Offensive or degrading messages or comments 2. Sexually explicit messages sent without consent 3. Sharing of explicit intimate videos or photographs without permission 4. Online stalking 5. Phone calls or SMS messages 6. Threats to life or safety 7. Creation of private photos, content or video materials with sexual content using artificial intelligence without consent 8. Sextortion (threats or blackmail to publish intimate content) 9. Fake profile 10. Other (please specify): ___________ 11. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible

89 Base: respondents who answered 1) in А22 and A24 А26. [M] On which platforms have you experienced or witnessed gender-based violence and/or harassment? 1. Facebook 2. Instagram 3. TikTok 4. WhatsApp / Viber 5. X (Twitter) 6. Snapchat 7. YouTube 8. Discord 9. Telegram 10. Other: __________ 11. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible Base: respondents who answered 1) in А22 and A24 А27. [S] Have you reported the incident of gender-based violence and/or harassment that you experienced or witnessed? 1. Yes – Where: ____________________ 2. No 3. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] One answer Base: respondents who answered 2) in А22 and A24 А28. [M- rotate the answers] For which reasons did you not report the gender- based violence and/or harassment in the digital space? 1. Fear 2. Shame 3. Guilt 4. Lack of trust in institutions 5. Pressure from family 6. Pressure from the community/environment 7. Pressure from friends 8. There is nowhere to report it

90 9. Lack of access to free support (e.g., free psychological or legal assistance, etc.) 10. Insufficient information about where to report 11. Other: ___________ 12. I wanted to, but I did not know where 13. Don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible Base: respondents who answered 1) in А22 А29. [M – rotate answers] What actions did you take after experiencing gender- based violence and/or harassment in the digital space? 1. I blocked the perpetrator’s profile/phone number 2. I reported the profile/post on the social media platform 3. I sought help from a friend or family member 4. I contacted the police or another institution 5. I contacted a civil society organisation working on this issue 6. I sought psychological support or counselling 7. I withdrew from online activity (deleted my profile, stopped using platforms) 8. I did not take any action 9. Other (please specify): _______________ 10. I don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Multiple answers possible A30. [M – up to 3 answers, rotate answers] Which factors contribute to gender- based violence and/or harassment in the digital space? 1. Anonymity of perpetrators 2. Insufficiently regulated platforms 3. Lack of sanctions and consequences 4. Easy and rapid spread of abusive content 5. Insufficient literacy on digital rights 6. Peer pressure and the need for acceptance 7. Normalisation of aggressive speech and violent online behaviour 8. Other: ___________ 9. I don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Up to 3 answers possible

91 А31. [M – up to 3 answers, rotate answers] What would help increase the safety of young women and girls in the digital space? 1. Digital tools for reporting and blocking perpetrators 2. Support from institutions (educational institutions, social services, police, judiciary), such as counselling and psychological support, anonymous reporting options, legal protection and fair treatment 3. Training for young people on recognising and addressing digital violence 4. Clear and strict rules of conduct on online platforms 5. Safer and better-moderated online spaces for young people 6. More informative and educational campaigns for recognising and preventing digital violence 7. Other (please specify): _______________ 8. I don’t know / Refuses to answer [DO NOT READ] Up to 3 answers possible DEMOGRAPHY S04. [М] Do you have any type of disability or health condition that affects your daily functioning? 1. Visual impairment (full or partial) 2. Hearing impairment 3. Physical disability 4. Intellectual disability 5. Neurodevelopmental disability (e.g. autism spectrum, ADHD, etc.) 6. Psycho-social condition (e.g. depression, anxiety, PTSD, etc.) 7. Chronic illness affecting daily functioning 8. Substance use or substance misuse (alcohol, drugs or medication) 9. Other (please specify): ___________ 10. I do not have any disability [S] 11. I prefer not to answer [S] Multiple answers possible

92 S05. [S] What is your ethnic affiliation? 1. Macedonian 2. Albanian 3. Roma 4. Other (please specify): _____________ 5. Refuses to answer [DO NOT READ] One answer S06. [S] What is the highest level of education you have completed? 1. No formal education 2. Primary education 3. Secondary education 4. Higher education 5. Master’s degree 6. Doctorate (PhD) 7. Refuses to answer [DO NOT READ] One answer S07. [S] What is your current employment status? 1. Employed full-time 2. Occasionally employed / informal employment 3. Unemployed 4. Student / pupil 5. Refuses to answer [DO NOT READ] One answer

93 S08. [S] What is the total monthly income of your household? 1. Up to 24,000 MKD 2. 24,001–34,000 MKD 3. 34,001–44,000 MKD 4. 44,001–54,000 MKD 5. 54,001–64,000 MKD 6. Above 64,001 MKD 7. Refuses to answer [DO NOT READ] One answer S09. [S] What is your personal monthly income? 1. I do not have any income 2. Up to 24,000 MKD 3. 24,001–34,000 MKD 4. 34,001–44,000 MKD 5. 44,001–54,000 MKD 6. 54,001–64,000 MKD 7. Above 64,001 MKD 8. Refuses to answer [DO NOT READ] One answer END OF QUESTIONNAIRE Thank you for your participation in the research

94 Annex 2 – Focus Group Discussion Guide Number of groups and number of participants per group: our (4) focus groups, 8–10 participants per group Location: Skopje (four focus groups) Target group: Professionals / Organisations Phase 1: Introduction (5 min.) (A brief explanation of the purpose of the discussion, the rules of the discussion, and encouragement of participants to actively engage in the conversation) Moderator: Good afternoon and welcome to today’s focus group discussion. Thank you for taking the time to join us today and for participating in this planned discussion. My name is (…) and today we will talk about your views and opinions regarding the perceptions and challenges faced by young women and girls aged 18 to 29 in relation to gender-based violence and/or harassment, both in public life and in the digital environment. We will be recording the discussion, simply because it is not possible to remember everything that will be said, and all information is very important for us. I will not be calling on you individually to share your opinions; however, you are expected to actively engage in the discussion topics that will be opened today. All your opinions are extremely valuable to us, regardless of how different they may be. Our goal is not to reach a single, unified position, but rather to hear all perspectives — including different, contrasting, and even opposing views. Once again, please feel free to participate openly, but I would kindly ask you not to interrupt each other and to avoid speaking at the same time. If several people talk simultaneously, the recording cannot capture the discussion accurately, and later on we will not be able to clearly understand or analyse what was said. Therefore, I kindly ask that we speak one at a time. I would now like to ask you to briefly introduce yourselves. Please, each of you, introduce yourself individually: `A short introduction of the participants `Your name and surname `The organisation you represent `The main focus or mandate of your organisation. * * *

95 Phase 2: Perceptions and Institutional Trust (15 min.) `How does your organisation perceive the issue of gender-based violence and/or harassment against young women and girls? Do you consider that this problem has increased, decreased, or remained at the same level compared to 2024? `To what extent do you think young women and girls trust the institutions (police, courts, social welfare centres, healthcare, and education institutions)? What are the reasons behind this level of trust or distrust? `In your view, which institutions or organisations should have a key role in the different aspects of addressing gender-based violence and/or harassment? Why? 3in prevention and education 3in detection and reporting 3in protection and support for survivors 3in sanctioning and holding perpetrators accountable 3in inter-institutional coordination `Based on your experience, what is most lacking (if you believe something is lacking) in the institutional response (for example: timely reaction, sensitive approach, coordination, specialised services, support for survivors, confidentiality)? Phase 3: Forms and Prevalence of Violence (20 min.) `Which forms of gender-based violence and/or harassment do you most frequently encounter in your work with young women and girls (physical, psychological, verbal, sexual, economic, digital, other)? Moderator follow- up: Why these forms in particular? Are there forms that are less visible but still present? Please explain. `Do you think that certain groups of girls and young women are at higher risk of gender-based violence and/or harassment than others? Moderator follow-up: If yes, which groups would you highlight and why? (For example: girls from rural areas, ethnic communities, those from families with lower socio-economic status, girls with disabilities.) In what ways are these groups more exposed? Do institutions and organisations sufficiently recognise these specific vulnerabilities? `Where do these forms of violence most often occur? Moderator follow-up: In public life (streets, public transport, schools, universities)? Within the family or intimate relationships? In the digital environment? Please explain?

96 `How do organisations identify and document the problem? Moderator follow-up: Do you have your own mechanisms for identifying cases? Do girls and women approach you directly? What barriers do you face in reporting or providing support? `In your opinion, what is the “invisible part” of the problem – violence that is often ignored, not reported, or not recognised as such? Moderator follow-up: Do you think there are behaviours that young women and girls do not recognise as violence (for example: controlling behaviour from a partner, degrading jokes, sexualised comments)? `Which forms of gender-based violence and/or harassment are most often minimised or not taken seriously by institutions or society? When an institution (police, courts, social work centres) considers verbal or psychological violence as “not serious enough” and does not take action. When society (the community, the family, the media) perceives controlling behaviour in relationships, sexualised comments, degrading jokes, or unwanted physical contact as something “normal” or “just a joke”. Phase 4: Reporting and barriers (15 min.) `In your opinion, what are the most common reasons why young women and girls do not report cases of gender-based violence and/or harassment? Moderator follow-up: Is this most often due to fear (of the perpetrator, of consequences, of stigma)? Do you think there is a sense of shame or guilt? How much does mistrust in institutions play a role? Is there insufficient information about where and how incidents can be reported? Are there cultural or family pressures that discourage girls from reporting? `How can organisations contribute to increasing reporting and strengthening trust in institutions? Moderator follow-up: Which activities or programmes would help girls feel encouraged and safe to report? `If not mentioned, ask: Does your organisation have experience in creating mechanisms for anonymous reporting? How can cooperation between organisations and institutions be improved for more effective support? In your view, do public campaigns and education have a real impact? `Which support services do you consider most important (legal, psychological, medical, others)? Which type of support do survivors most often request? Which services do you consider least accessible? Are there sufficient specialised services for young women (e.g. youth centres, online counselling)? How can organisations help fill the gaps where institutions do not provide adequate support?

97 Phase 5: Digital violence (10 min.) `Does your organisation encounter cases of technology-facilitated gender- based violence and/or harassment? If yes, which types are most common (for example: abusive messages, fake profiles, threats, non-consensual sharing of intimate images, online stalking)? `Which platforms do you consider most high-risk for young women and girls? Moderator follow-up: Which forms of harassment are most common on those platforms? Is there a difference between public and private channels (groups, messages, comments)? `Do young women and girls have sufficient trust to report technology- facilitated violence to institutions? If yes, where is it most often reported? If not, why not? Please explain. `How can organisations facilitate support for survivors of technology- facilitated violence? How can protection in the digital space be improved (what can institutions, civil society organisations, media, etc., do)? Phase 6: Solutions and recommendations (20 min.) `Which preventive measures would be most effective in increasing safety in public life? What types of infrastructural measures in public areas would be useful (lighting, security cameras, police presence)? Which educational and information activities would have the greatest impact? `What could be done in the digital space to increase safety (reporting tools, platform moderation, educational programmes)? Please explain. `How can institutions become more accessible and more trustworthy for young women and girls? What should they change in their work practices (simplified procedures, confidentiality, rapid response)? Is there a need for more specialised services or designated contact persons? How can institutions build long- term trust with young women and girls? `How can civil society organisations collaborate more effectively with institutions and with the community? What are the main challenges in collaboration today? `If you could propose one key measure or initiative that would make the greatest difference, which one would it be and which problem would it solve? (Moderator: What would this measure look like in practice (which activities, which institutions or organisations would be involved)? What would be required for its implementation (resources, political will, partnerships)?

OSCE.Skopje osce_skopje OSCE Mission to Skopje Bulevar 8-mi Septemvri No. 16 1000 Skopje info-MK@osce.org osce.org/mission-to-skopje

за онлајн и офлајн инциденти на насилство врз млади жени и девојки во јавниот простор во Северна Македонија ИСТРАЖУВАЊЕ

Материјалите во оваа публикација се само за референца. Иако ОБСЕ вложи максимално внимание во нејзината подготовка, не презема никаква одговорност за точноста и комплетноста на сите информации, упатства и совети изнесени или за какви било печатни грешки. Содржината на оваа публикација, ставовите, мислењата, наодите, толкувањата и заклучоците изнесени во неа не мора да ја одразуваат официјалната политика или позиција на ОБСЕ. Поради овие причини, не може да се покренат никакви барања против ОБСЕ во однос на потенцијалните последици од веродостојноста на информациите или заклучоците содржани во оваа публикација. Executive Summary 5 Methodology and Scope of the Research 12 Purpose of the Research 12 Research Methodology 12 Quantitative Research 12 Qualitative Research 12 Results 13 Perception and Positions Related to GBV and the Institutional Context 13 Assessment of the Safety Situation 13 Work of Institutions in the Protection from GBV 15 Key Institutions for Addressing GBV 16 Knowledge Related to GBV 18 Positions regarding GBV 21 Forms and Prevalence of GBV and/or Harassment 24 Major Challenges 24 Feeling of Safety in Public Life 25 Prevalence of Violence 26 Forms of Violence 28 Reporting Violence 29 Reasons for Not Reporting 29 Coping Mechanisms 31 Gaps in Institutional and Legal Protection 31 Factors for Increased Safety 33 Accessibility of Institutions 33 Наслов: ИСТРАЖУВАЊЕ за онлајн и офлајн инциденти на насилство врз млади жени и девојки во јавниот простор во Северна Македонија Уредничка: д-р Жанета Попоска од Мисијата на ОБСЕ во Скопје Автор: Индаго Лектура: Лектура на македонската верзија: Јордана Шемко Георгиевска Лектура на англиската верзија: Лазар Попов Лектура на албанската верзија: Фетије Топојани Превод: Превод од македонски на англиски јазик: Ида Блажевска Превод од македонски на албански јазик: Газменд Ќоку 978-92-9271-683-7

Содржина Извршно резиме 6 Методологија и обем на истражувањето 16 Цел на истражувањето 17 Методологија на истражување 18 Квантитативно истражување 18 Квалитативно истражување 18 Резултати 19 Перцепција и ставови поврзани со РБН и институционален контекст 19 Оценка на безбедносна ситуација 19 Работа на институциите во заштита од РБН 22 Клучни институции за справување со РБН 23 Знаења поврзани со РБН 27 Ставови за РБН 31 Форми и распространетост на РБН и/или вознемирување 36 Најголеми проблеми 36 Чувство на безбедност во јавен простор 38 Преваленција на насилство 39 Форми на насилство 43 Пријавување на насилство 45 Причини за непријавување 46 Механизми на справување 48 Празнини во институционална и правна заштита 50 Фактори за поголема безбедност 51 Пристапност на институциите 53

Онлајн средина и дигитално насилство 55 Преваленција на насилство во дигиталниот простор 55 Форми на насилство во дигиталниот простор 56 Платформи 58 Пријавување на насилство 59 Механизми на справување 61 Фактори за РБН во дигиталниот простор 63 Фактори за поголема безбедност 64 Заклучоци и препораки 66 Заклучоци 67 Препораки 69 Прилози 71 Прилог 1 - Прашалник 71 Прилог 2 - Водич за дискусија во фокус групи 94

5 Листа на графикони Графикон 1: Чувство на безбедност во јавен простор 19 Графикон 2: Избегната активност/место поради страв од РБН 21 Графикон 3: Доверба во институциите 22 Графикон 4: Клучна улога во справување со РБН 24 Графикон 5: Соодветна реакција од институциите 26 Графикон 6: Информации за РБН 27 Графикон 7: Причини за не пријавување на РБН 28 Графикон 8: Свесност за постоење на сервиси 30 Графикон 9: Основни ставови за РБН 31 Графикон 10: Норми и прифатливи поведенија 33 Графикон 11: Ставови кон ризични групи на млади жени и/или девојки 35 Графикон 12: Најголеми проблеми 37 Графикон 13: Чувство на безбедност 39 Графикон 14: Преваленција на насилство 41 Графикон 15: Пријава на насилство 45 Графикон 16: Причини за непријавување 47 Графикон 17: Преземени чекори 49 Графикон 18: Празнини во институционална и правна заштита 51 Графикон 19: Фактори за поголема безбедност 52 Графикон 20: Начини за попристапни институции 54 Графикон 21: Искуство со насилство во дигитален простор 55 Графикон 22: Форми на РБН во дигиталниот простор 57 Графикон 23: Платформа каде е доживеано/посведочено насилство 58 Графикон 24: Пријава на насилство во дигиталниот простор 59 Графикон 25: Причини за непријавување 60 Графикон 26: Преземени акции 62 Графикон 27: Фактори за РБН во дигитален простор 64 Графикон 28: Фактори за поголема безбедност 65

6 ИЗВРШНО РЕЗИМЕ

7 Овој извештај ги презентира резултатите од истражувањето за родово базирано насилство и вознемирување врз млади жени и девојки на возраст од 18 до 29 години во Северна Македонија, спроведено во 2025 година со поддршка на Мисијата на ОБСЕ во Скопје а во соработка со Канцеларијата на Претседателката на Република Северна Македонија. Истражувањето има за цел да ја утврди распространетоста, природата и перцепцијата за различните форми на родово базирано насилство, како и ефикасноста и пристапноста на институциите за заштита и поддршка на жртвите од родово базирано насилство. Дополнително, истражувањето се фокусира и на онлајн формите на насилство, кои претставуваат сè поголем предизвик во контекст на дигиталната трансформација на општеството. Методологија Истражувањето е спроведено на репрезентативен примерок од 600 испитанички од сите плански региони на земјата, преку структурирани лице-в-лице анкети на македонски и албански јазик, со статистичка грешка од ±3,9%. Покрај квантитативниот дел, беа организирани четири фокус групи со учество на претставници и претставнички на граѓански организации и експерти/експертки од областа на човековите права и родовата еднаквост. Комбинацијата на методите овозможи длабинска анализа на индивидуалните искуства, општествените перцепции и институционалните практики. Наоди од истражувањето Перцепција и чувство на безбедност `Две третини (74%) од младите жени и девојки изјавиле дека се почувствувале небезбедно во јавен простор поради својот пол, додека 27% никогаш не се соочиле со такво чувство. `Младите Албанки во значително повисок процент (90%) се почувствувале барем во некој момент небезбедно во јавниот простор споредено со младите Македонки (66%), Ромки (77%) и припаднички на останатите етнички заедници (74%).

8 `27% од испитаничките избегнале некаква активности или посета на определено место поради страв од насилство, при што највисоки нивоа на вознемиреност се забележани кај најмладите (18–21 години) и кај ромската популација (57%). Дополнително, младите жени и девојки кои доаѓаат од семејства со понизок економски статус (43%), без формално образование (49%) и од Североисточниот Регион на државата (42%) имаат поголема веројатност да избегнуваат активност или место поради страв од РБН и/или вознемирување. `Чувството на безбедност е во силна корелација со економскиот статус, при што младите жени и девојки од семејства со понизок приход почесто се чувствуваат изложени на ризик. Институции за спречување и заштита на РБН `Највисока доверба е искажана за образовните (67%) и здравствените установи (62%), следени од полицијата (55%), центрите за социјална работа (51%) и граѓанските организации (50%), додека најниска кон судството (38%) и обвинителството (41%). `Полицијата е препознаена како најважна институција за постапување при родово базирано насилство (69%) следена од центрите за социјална работа (61%), но во фокус групите беа анализирани како реактивни и не секогаш ефикасни. `Пола од испитаничките (51%) сметаат дека институциите соодветно реагираат на спречување и казнување на родовото базирано насилство и/или вознемирување врз млади жени и девојки, додека високи 40% од испитаничките не го делат тоа мислење. Знаење за РБН `Повеќето млади жени и девојки (71%) имаат информации за да препознаат родово базирано насилство и/или вознемирување. Сепак, секоја четврта млада жена или девојка (27%) изјавува дека нема доволно информации за да го препознае и да се побара заштита од РБН. Овој процент е посебно висок помеѓу Ромките (47%), како и оние без формално образование (50%) или само со основно образование (49%). `Главни причини за непријавување се: страв (58%), недоверба во институциите (56%), срам (50%). Притисокот од семејството е наведен во значително повисок процент од страна на Ромките (53%) споредено со просечниот процент (25%). Срамот како причина се јавува во значително повисок процент (66%) кај младите жени и девојки со основно образование споредено со испитаничките кои имаат високо образование.

9 `Половината од младите жени и девојки мислат дека не постојат (30%) или не знаат дека постојат (21%) младински и родово чувствителни сервиси за поддршка на жртви на РБН. Особено ниска е свесноста кај најмладите (18 до 21 година), Ромките и кај младите жени и девојки без формално или со основно образование. Само 7% од младите жени и девојки знаат дека постојат младински и родово чувствителни сервиси кои се достапни. Ставови за РБН `Три од пет испитанички не се согласуваат со ставовите дека семејното насилство е приватна работа и треба да остане во семејството (61%), дека насилството е предизвикано од самата жртва (67%) и дека жените измислуваат или претеруваат со тврдењата за злоупотреба (65%). Една од четири испитанички смета дека жените се почесто силувани од страна на непознати сторители отколку од страна на оние што ги познаваат (27%). `Негативните ставови кон родовото базирано насилство се почесто присутни кај млади жени и девојки со понизок економски статус, одредена етничка припадност (главно албанска и ромска) и од рурални средини. Овие испитанички почесто веруваат дека семејното насилство е приватна работа, дека жртвата сама го предизвикува насилството и дека жените кои пријавуваат злоупотребување често претеруваат. `Резултатите покажуваат дека повеќето млади жени и девојки одбиваат традиционални ставови за женска покорност - 80% не се согласуваат дека жената е должна на сексуални односи без желба, а 75% дека мажот треба да биде „главниот“ во врската. Сепак, загрижувачки е што 31% ги нормализираат провокативните облеки како причина за насилство, 24% ја префрлаат вината на жртвата, а 20% не го препознаваат сексуалното вознемирување, иако 66% поддржуваат надворешна интервенција во случаи на насилство и 71% ја бранат слободата на жената во изборот на пријатели. `Испитаничките ги препознаваат интерсекциските фактори, етничка припадност (42%), попреченост (41%) и место на живеење (37%), како значајни за ризикот од родово базирано насилство, но социоекономскиот статус е највлијателен. Речиси половина од нив (46%) сметаат дека жените со понизок социоекономски статус се повеќе изложени на насилство и дека токму овој фактор најмногу влијае врз начинот на кој се постапува кон жртвите.

10 Форми и распространетост на РБН `Според испитаничките, финансиските проблеми и економската нестабилност се најчести предизвици со кои се соочуваат младите жени и девојки – 23% ги наведуваат како примарен, а вкупно 30% како значаен проблем, особено кај повремено вработените (41%), невработените (37%) и жените од ромска етничка припадност (60%). По нив следуваат чувството на небезбедност во јавен простор (16%), менталното здравје (12%) и онлајн вознемирувањето (16% кај најмладите во возрасната група 18-21 години), додека дискриминацијата е почеста во рурални средини (13% наспроти 8% во урбани). `Младите жени и девојки се чувствуваат помалку безбедни на поголеми и виртуелни места (како што е дигиталниот простор). Така, 44% од младите жени и девојки се чувствуваат небезбедни во дигиталниот простор, а 37% на јавни места како што се плоштади, паркови и улици и 34% во јавниот превоз. За разлика, 89% од младите жени и девојки се чувствуваат безбедно во нивното соседство и 79% во нивниот град/село и во образовните институции. `Според испитаничките, најчесто форми на насилство врз младите жени и девојки се вербалното (33% како сведоци, 24% како жртви), психолошкото (24% како сведоци и 16% како жртви) и физичкото (22% како сведоци и 12% како жртви), додека економското и сексуалното насилство и вознемирување се пријавуваат во помал процент. `Највисока изложеност на насилство имаат младите жени и девојки од ромска етничка припадност – 47% искусиле вербално, 40% психолошко и 27% физичко насилство. Сексуалното вознемирување е повеќе од просек забележано кај младите жени и девојки од руралните средини (10%) и младите Албанки (10%). `Психолошкото и дигиталното насилство се оценети како најскриени и најретко санкционирани форми. `Насилството врз младите жени и девојки е распространето насекаде, а најчесто се случува во домот (24%), каде контролирачкото и економското насилство се пријавени од 49% и 65% од испитаничките, што укажува на зависност и контрола во интимните односи. Според испитаничките, во јавниот простор доминираат сексуалното вознемирување (64%) и демнењето (68%), во образовните установи најчесто се јавуваат психолошко и вербално насилство (до 45%), додека на работното место се присутни психолошко (14%) и економско (15%) насилство, а во домовите на пријатели и студентските домови сексуалното вознемирување достигнува 43%.

11 Пријавување и институционален одговор `Само 5% од жртвите кои доживеале или посведочиле насилство го пријавиле инцидентот, додека 89% не го направиле тоа. Овој податок е алармантен и покажува дека родовото базирано насилство врз младите жени и девојки најчесто останува скриено. `Главни причини за непријавување кај младите жени и девојки кои се јавиле како жртва или како сведок на РБН се: страв (31%), недоверба во институциите (27%), срам (21%), и недоволна информираност (16%). `По доживеан инцидент на родово базирано насилство, испитаничките кои се јавиле како жртва или сведок на РБН најчесто побарале емоционална поддршка од семејството или блиски лица (34%), а не од службените институции, 31% го напуштиле насилното опкружување, додека само 7% побарале професионална психолошка помош. Институционални недостатоци `Најголемите слабости во постапувањето на институциите се недоволното казнување на сторителите (65%), недоволната заштита и поддршка на жртвите (56%) и бавната институционална реакција (55%), што создава чувство на неказнивост и недоверба во системот. `Дополнително, испитаничките укажуваат на потреба од подобра превенција и информирање (35%), поефикасна меѓуинституционална соработка (31%), поголема обученост и чувствителност на службените лица (29%) при постапување во случаи на родово базирано насилство. `За институциите да станат попристапни и подоверливи, младите жени и девојки најмногу бараат доверливост и заштита на личните податоци (62%), а 52% очекуваат персонализиран и сензитивен пристап, 45% кампањи за подигање на свесноста и довербата, и 41% полесен физички и онлајн пристап до услуги без сложени процедури. Мерки за подобрување на безбедноста Најчесто предложени мерки за зголемување на безбедноста се: `побрза институционална реакција (48%), `поголема поддршка од полицијата и социјалните служби (46%), `подобро осветлување и инфраструктура во јавните простори (34%), `информативни и едукативни кампањи (26%), `одржливост и достапност на постоечките сервиси за жртви (25%).

12 Родово базирано насилство во дигиталниот простор `10% од младите жени и девојки биле жртви на оваа форма на родово базирано насилство, а 15% сведоци на насилство во дигиталниот простор. `Најчести форми во кои се појавува РБН насилство во дигиталниот простор се: креирање на лажни профили (55%), навредливи коментари (45%), телефонски повици или СМС-пораки (33%), сексуално експлицитни пораки без согласност (25%), и онлајн демнење (23%). `Најризични платформи за користење се Фејсбук (74%), Инстаграм (41%) и Тикток (18%). `Само една од десет млади жени или девојки кои доживеале или биле сведок на РБН во дигиталниот простор го пријавила инцидентот и тоа го сторила најчесто во полиција или на самата социјална мрежа каде што се случило насилството. `Главни фактори што придонесуваат за појава на онлајн насилство се недостаток на санкции (50%), анонимност (41%) и лесното ширење на навредливи содржини (39%). Значителен дел од испитаничките, исто така, ги нагласуваат недоволно регулираните платформи (29%), недоволната писменост за дигиталните права (27%), и нормализацијата на агресивниот говор и насилно однесување (27%). `Младите жени и девојки сметаат дека за поголема безбедност во дигиталниот простор клучни се институционалната поддршка (51%), јасни и строги правила на онлајн платформите (45%), и достапни дигитални алатки за пријавување и блокирање на насилниците (43%). Заклучоци и препораки Заклучоци 1. Истражувањето укажува дека родовото базирано насилство е длабоко вкоренет и често непрепознаен феномен, кој продолжува поради недостаток на санкции, институционална неефикасност и нормализација на насилното однесување. Родовото базирано и дигиталното насилство врз младите жени и девојки претставува сериозен и растечки проблем кој бара системски и координиран пристап. Безбедноста на младите жени и девојки е мултидимензионален проблем кој бара истовремено институционален, инфраструктурен и образовен пристап.

13 2. Податоците потврдуваат дека институционалната доверба кај младите жени е делумна. Иако свеста кај младите е зголемена и темата сè почесто се отвора во јавноста, институционалната недоверба и бавната реакција остануваат клучни пречки за ефикасно справување со насилството. Тие имаат тенденција да веруваат во институции со кои имаат директен и секојдневен контакт (образовни и здравствени), како и во полицијата и центрите за социјална работа, додека судството и обвинителството се перципираат како неефикасни, недостапни и неемпатични. 3. Институциите со најниска доверба се истовремено и оние кај кои младите жени и девојки гледаат најголеми пропусти во работењето преку соодветно казнување на сторителите. Системската слабост, бавноста и недоволната сензитивност на службените лица ја намалуваат волјата на жртвите да пријават насилство, при што најголемите недостатоци се забележуваат во казнувањето на сторителите, поддршката на жртвите и брзината на реакцијата Недостатокот на сензибилизирани кадри, неусогласеноста меѓу институциите и ограничената правна рамка дополнително го усложнуваат проблемот 4. Младите жени и девојки очекуваат институциите да бидат попристапни, потранспарентни и посензитивни кон нивните потреби земајќи ги предвид главните приоритети како гаранција за доверливост, едноставен пристап до услуги, специјализирана поддршка и јасна и директна комуникација според пристапот заснован на жртва. 5. Граѓанските организации уживаат поголема доверба и обезбедуваат психолошка, правна и материјална поддршка (како домување и сместување на жртвите), сепак нивниот капацитет е ограничен, особено во руралните средини. Сепак, зголемениот ангажман на граѓанските организации, позитивните примери од училиштата и иницијативите за едукација и поддршка претставуваат важна основа за подобрување. 6. Значителен број млади жени и девојки имаат директно или индиректно искуство со насилство уште од тинејџерски години. Иако повеќето изјавиле дека не биле жртви, постои силна веројатност за потценета појава на насилство, особено во случаите на психолошко, вербално и економско вознемирување и злоупотреба. Младите жени и девојки се сè почесто изложени на различни облици на родово базирано насилство и / или вознемирување - особено психолошко, вербално, економско и дигитално, кои, иако се најзастапени, остануваат најмалку препознаени и санкционирани. 7. Патријархалните ставови и норми, ниското ниво на информираност (знаење) придонесуваат насилството да се нормализира, а често и да се минимизира, особено во семејството и партнерските односи.

14 8. Насилството се случува насекаде, но домот, улицата и јавните простори претставуваат најризични места каде младите жени се соочуваат со различни форми на насилство. Во домот најзастапени се контролните и економските форми на насилство На улица се бележи највисока појава на сексуално вознемирување и демнење, што ја потврдува несигурноста на жените во јавниот простор. Училиштата и факултетите се жаришта на психолошко и вербално насилство. 9. Стравот, срамот и недовербата во институциите се трите најзначајни фактори што ги спречуваат младите жени и девојки да пријават родово базирано насилство. Недоволната информираност за постапките и достапните услуги се дополнителни фактори кои придонесуваат кон малата веројатност случаите да се пријават. Стравот од осуда, одмазда и стигма, заедно со економската зависност и недостигот од безбедни механизми за анонимно пријавување, ги обесхрабруваат жртвите да побараат помош. 10. Младите жени и девојки главно реагираат преку стратегии на избегнување и самозаштита, а не преку институционални канали. Младите жени и девојки најчесто реагираат во рамките на личната или неформалната мрежа на поддршка, додека институционалното пријавување и барање помош се ретки. 11. Дигиталното насилство станува сè почеста и сериозна форма на насилство, која најмногу ги погодува младите жени и девојки. Најчести форми на насилство во дигиталниот простор се креирањето на лажни профили, навредливи коментари и непосакувани пораки а социјалните мрежи се главниот простор каде младите жени и девојки доживуваат или сведочат родово базирано насилство и/или вознемирување. 12. Комбинацијата од анонимност, брзо ширење и неинформираност создава средина во која родовото базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор лесно се репродуцира. 13. Пријавувањето на онлајн насилството е многу ретко поради недоверба во институциите, недоволна информираност и препознавање на насилството, како и неефикасни механизми за заштита. 14. Младите жени и девојки очекуваат интегриран систем на превенција и поддршка во случаи на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор, кој вклучува институционална реакција, јасни правила за користење на платформите, технолошки алатки за заштита и континуирана едукација.

15 Препораки 1. Создавање на јасни протоколи за постапување, обука на службени лица и брза реакција. За зголемување на безбедност потребни се брза и ефикасна институционална реакција по пријава, континуирана поддршка и зајакнување на системите за заштита и полициско присуство во јавниот простор. 2. Ефикасност и мултисекторска соработка на институциите со што ќе обезбеди побрз и покоординиран одговор преку обезбедување обучени лица во секоја полициска станица, обвинителство и центри за социјална работа за сензитивно и професионално постапување со случаи на насилство, како и доволно човечки и финансиски ресурси за функционални услуги како шелтери и бесплатна психолошка помош и поддршка. 3. Вонинституционална поддршка на жртвите од родово базирано насилство и/или вознемирување преку поддршка на граѓанските организации и младинските центри кои работат со жртви на насилство. 4. Воведување програми за работа со сторителите, кои ќе овозможат ресоцијализација и намалување на ризикот од повторување на насилството. 5. Задолжителни образовни програми во училиштата: Воведување на едукација за родови улоги, превенција на насилство и сексуално образование од помали возрасти, со активно вклучување на родителите за емоционална и практична поддршка на децата и преку интегрирање на пристапи што активно ги вклучуваат мажите и момчињата преку промовирање на позитивна машкост, емпатија и почитување на родовата еднаквост 6. Развивање на конкретни програми и активности за младите, кои ќе ги насочуваат кон позитивен и едукативен ангажман. 7. Едукативни програми за препознавање, превенција и пријавување на родовото базирано насилство и/или вознемирување, сексуално образование, со активно вклучување на родителите. 8. Јакнење на јавната свест преку кампањи и позитивни примери, со цел поттикнување доверба кај жртвите и промовирање култура на одговорност и нулта толеранција кон насилството. 9. Младите жени и девојки треба да добиваат континуирана едукација за дигитална писменост. Покрај тоа, младите мора да добиваат континуирана едукација за пријавување на родово базирано насилство и злоупотреба на лични податоци. Тие треба да се запознаат со улогата на одговорните институции како што се училиштата, полицијата и народниот правобранител и со постапката за пријавување на родово базирано насилство. 10. Дигитална платформа за поддршка: Обединување на жртви, стручни лица и институции на едно место, со можност за споделување искуства, информации за ресурси и практични совети, вклучително и анонимни опции за заштита и мотивација на жртвите. Проширување на напорите за информирање и едукација преку канали прилагодени за младите, вклучувајќи мобилни апликации и платформи на социјалните медиуми, за ефикасно вклучување на младите луѓе во спречувањето на родово базирано насилство.

16 МЕТОДОЛОГИЈА И ОБЕМ НА ИСТРАЖУВАЊЕТО

17 Цел на истражувањето Главните цели на истражувањето се: `Испитување на преваленцијата и различните форми на насилство врз младите жени и девојкина возраст од 18 до 29 години во јавниот живот, и онлајн и офлајн. `Истражување како насилството се манифестира во различни средини, вклучувајќи образовни институции, работни места, јавни простори, општествени средини и дигитални платформи. `Истражување како пресечните (интерсекциски) идентитети, вклучувајќи ја етничката припадност (на пример кај Ромките), попреченоста, местото на живеење (урбан/рурален) и социоекономскиот статус, влијаат врз природата и интензитетот на насилството. `Идентификување на пречките за пристап до заштита и правда, вклучувајќи ги причините за недоволно пријавување, страв од одмазда, повторна виктимизација, недоверба кон институциите и недостаток на достапни, пријателски настроени услуги за поддршка на младите и квалитет на институционална поддршка. `Анализирање на клучните фактори кои придонесуваат за родово базирано насилство, вклучувајќи штетни родови норми, родови стереотипи кои влијаат врз РБН, празнини во институционалната и законската заштита, онлајн средина што овозможува вознемирување и злоупотреба и ограничен пристап до ресурси, информации или можности што ја намалуваат нивната способност да побараат поддршка или да преземат акција. `Механизми за справување за жртвите на родово базирано насилство (конструктивни или потенцијално штетни).

18 Методологија на истражување Квантитативно истражување Целна група на ова истражување беа млади жени и девојки на возраст помеѓу 18 и 29 години од Република Северна Македонија. За потребите на ова истражување, беше развиен репрезентативен примерок со користење на стратификувано повеќестепено земање примероци со веројатност пропорционална на проценетата големина на популацијата. Пред изборот на примерокот, единиците на примерок беа распределени низ стратумите според пропорциите во популацијата опфатена со истражувањето. На тој начин беше обезбеден репрезентативен примерок за структурата на целната популација, од аспект на етничка припадност, пол, возрасна група, место на живеење (урбано/рурално) и статистички регион Во примерокот беа вклучени вкупно 600 испитанички и грешката на примерок изнесува 3,94% со ниво на доверба од 95% 1 . Спроведувањето на интервјуата со испитаничките беше направено по пат на компјутерско потпомогнато лице -в-лице интервју со испитаничката во сопствениот дом. Интервјуата беа спроведувани на македонски или на албански јазик. Квалитативно истражување Во рамките на квалитативното истражување беа организирани четири (4) дискусии во фокус групи со претставници и претставнички на граѓански организации и на Советот на млади на Претседателката на Северна Македонија. Примерокот за фокус групите беше составен од вкупно 24 учесници/учеснички, распределени во четири групи, претставувајќи граѓански организации кои работат на теми поврзани со младински активности, образование и заштита од РБН и семејно насилство. Учесниците/учесничките претставуваа седум различни организации, и тоа: (1) Совет на млади, (2) Сојуз на средношколци, (3) НЕЦИ - Мрежа за европско граѓанство и идентитет Северна Македонија, (4) Стела, (5) Хуманитарно здружение Мајка Куманово, (6) Национална мрежа против насилство врз жени и семејно насилство и (7) Центар Кортекс. 1 Грешката на примерокот е пресметана со формулата E = 1,96 × √(p(1−p)/n), при што за p = 0,5 и n = 600 изнесува ±3,94% при ниво на доверба од 95%.

19 Графикон 1: Чувство на безбедност во јавен простор 33% 35% 6% 27% Колку често сте се чувствувале небезбедно во јавен простор поради тоа што сте жена или девојка Резултати Анализата се заснова на наодите собрани преку анкета и фокус групи со млади жени и девојки на возраст од 18 до 29 години. Делот дава преглед на наодите по одделни области, вклучувајќи: `Перцепција и ставови поврзани со родово базирано насилство и институционален контекст `Форми и распространетост на родово базирано насилство и/или вознемирување `Онлајн средина и дигитално насилство Перцепција и ставови поврзани со РБН и институционален контекст Оценка на безбедносна ситуација Од младите жени и девојки беше побарано да ја оценат безбедноста во јавниот простор односно да проценат колку често се почувствувале небезбедно во истиот како жена или девојка. Три од четири испитанички, односно 74% се почувствувале небезбедно во јавен простор поради тоа што се жени или девојки односно, само 27% изјавиле дека никогаш не се почувствувале небезбедно во јавниот простор поради нивниот пол. Многу често Понекогаш Ретко Никогаш

20 Наодите по возрасните групи не укажуваат на значајни разлики во чувството на безбедност кај различните подгрупи на младите жени и девојки. Иако, младите жени и девојки од урбаните средини во нешто повисок процент изјавиле дека понекогаш и ретко се почувствувале небезбедно, споредено со младите жени и девојки од руралните средини, сепак не постои значајна статистичка разлика во чувството на безбедност помеѓу двете под-групи на млади жени и девојки. Гледано според етничката припадност младите Албанки во значително повисок процент (90%) се почувствувале барем во некој момент небезбедно во јавниот простор споредено со младите Македонки (66%), рамки (77%) и припаднички на останатите етнички заедници (74%). Значајни разлики во чувството на безбедност се јавуваат помеѓу испитаничките кои доаѓаат од семејства со понизок економски статус (измерено преку месечните семејни примања) споредено со оние кои доаѓаат од семејства со повисок економски статус. Имено, кај првата група на млади жени и девојки, чувството на небезбедност во јавниот простор се појавил кај 9 од 10 испитанички (88%) споредено со 67% од млади жени и девојки од семејства со повисоки примања кои се почувствувале небезбедно во јавниот простор. Блиску поврзано со чувството за безбедност во јавниот простор е и дали таквото чувство понекогаш ги натерало младите жени и девојки да избегнат некоја активност поради страв од насилство. Секоја четврта млада жена и девојка (27%) изјавува дека од својата 15 годишна возраст избегнала некоја активност или место поради страв од родово базирано насилство и/или вознемирување. Загрижува што една од четири испитанички (25%) одговорила дека не се сеќава дали избегнала некоја активност или место поради страв од родово базирано насилство и/или вознемирување.

21 Гледано по возрасни групи, младите жени и двојки на возраст од 18 до 21 години во значително повисок процент (32%) изјавуваат дека избегнале некоја активност или место поради страв од родово базирано насилство и/или вознемирување од оние на возраст од 26 до 29 години (22%). Анализата на резултатите според етничката припадност на испитаничките покажува дека дури 57% Ромки избегнале некоја активност или место поради страв од родово базирано насилство и/или вознемирување споредено со значителен понизок процент на Македонки (24%), Албанки (31%) и припаднички на останатите етнички групи (21%). Понатамошната анализа на податоците покажува дека одредени групи на млади жени и девојки имаат поголема веројатност да избегнуваат активност или место поради страв од РБН и/или вознемирување. Овие групи ги вклучуваат: `Млади жени и девојки кои доаѓаат од семејства со понизок економски статус (семејни примања до 24 илјади денари) – 43%, `Млади жени и девојки без формално образование ( или со основно образование (49%), `Млади жени и девојки од североисточниот регион (42%), југоисточниот (38%) и вардарскиот регион (35%). Графикон 2: Избегната активност/ место поради страв од РБН Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте избегнале некоја активност или место поради страв од родово базирано насилство и/или вознемирување? Да Не Не се сеќавам Не знам / Одбива да одговори 27% 47% 25% 1%

22 Работа на институциите во заштита од РБН Според резултатите од квантитативното истражување во однос на довербата во институциите кога станува збор за заштита од родово базирано насилство и/или вознемирување, младите жени и девојки имаат највисока доверба во образовните (67%) и здравствените установи (62%), следени од полицијата (55%), центрите за социјална работа (51%) и граѓанските организации (50%). Од друга страна, младите жени и девојки имаат најниска доверба во судовите - 27% од испитаничките изјавиле дека воопшто немаат доверба во оваа институција и јавното обвинителство – 20% изјавиле дека немаат доверба во оваа институција Графикон 3: Доверба во институциите До кој степен имате доверба во следните институции и организации, кога станува збор за заштита од родовото базирано насилство или вознемирување? Образовни установи Здравствени установи Граѓански организации Центри за социјална работа Полиција Јавно обвинителство Судови 25% 21% 14% 14% 20% 14% 13% 42% 41% 36% 36% 35% 27% 25% 26% 27% 33% 31% 28% 33% 30% 6% 11% 12% 15% 16% 20% 27% 1% 1% 5% 4% 1% 6% 5% целосна доверба делумна доверба Ниту имам, ниту немам Воопшто немам доверба НЗ/НО

23 Наодите од квалитативното истражување укажуваат дека довербата во институциите е многу ниска, односно дека речиси и не постои. Според мислењето на учесниците/учесничките во групните дискусии, таа недоверба генерално произлегува од чести случаи на неефикасна реакција, долготрајни постапки и недоволна заштита на жртвите, што создава чувство дека пријавувањето нема реален ефект. Дополнително, жртвите често избираат да останат анонимни или воопшто да не пријават поради страв од осуда, срам и можни последици од насилникот. Недостигот на стручни и сензибилизирани кадри дополнително ја влошува ситуацијата, бидејќи институциите често постапуваат формално, без емпатија и разбирање. Клучни институции за справување со РБН Полицијата и центрите за социјална работа треба да имаат клучна улога во справувањето со родовото базирано насилство и/или вознемирување според мислењето на младите жени и девојки. Имено 69% од испитаничките ја навеле полицијата како клучна институција во справувањето со РБН и/ или вознемирување, следено од 61% од испитанички кои ги навеле центрите за социјална работа. И во однос на процентот на првоспомената, овие две институции – полицијата и центрите за социјална работа имаат највисока застапеност со 31% и 22% од одговорите, соодветно.

24 Мислењето за тоа кои институции треба да имаат клучна улога во справувањето со РБН и/или вознемирување се разликува помеѓу различни групи на млади жени и девојки, кои сметаат дека: `Млади жени и девојки од руралните средини во поголем процент (20%) сметаат дека здравствените установи треба да имаат клучна улога споредено со испитаничките од урбаните средини (11%), кои пак од своја страна сметаат дека образовните институции треба да имаат клучна улога (27%) споредено со 19% од испитаничките во руралните средини кои го делат ова мислење . Графикон 4: Клучна улога во справување со РБН Кои институции и/или организации според вас треба да имаат клучна улога во справувањето со родовото базирано насилство и/или вознемирување? Образовни установи Здравствени установи Медиуми Локална самоуправа / општина Граѓански организации Центри за социјална работа Полиција Јавно обвинителство Судовите 31% 22% 12% 6% 9% 24% 24% 15% 15% 11% 11% 3% 5% 4% 4% 36% 69% 61% Вкупно спомнат Првоспомнат

25 `Скоро сите испитанички Ромки (97%) ја навеле полицијата како институција која треба да има клучна улога во справувањето со РБН и /или вознемирување што е значително повисок процент отколку кај припадничките од останатите етнички заедници. Албанките во поголем процент и даваат важност на локалната самоуправа (20%) во справување со РБН споредено со Македонките (9%), кои пак од друга страна сметаат дека центрите за социјална работа треба да имаат клучна улога (65%) споредено со 54% од Албанките кои го делат истото мислење. `Млади жени и девојки со високо образование во поголем процент (19%) сметаат дека граѓанските организации треба да имаат клучна улога споредено со само 3% млади жени и девојки кои во рамките на целосниот примерок на испитанички го делат ова мислење. Улогата на полицијата како клучна државна институција во справување со родовото базирано насилство беше потенцирана и во групните дискусии од квалитативното истражување. Сепак, според сознанијата на учесниците/ учесничките, улогата на полицијата во пракса е многу слаба и речиси невидлива односно полицијата најчесто реагира дури кога ситуацијата ќе стане алармантна или кога веќе ќе се случи трагедија, додека превентивните активности речиси целосно недостасуваат. Покрај полицијата, се истакна и важноста на Центрите за социјална работа, судовите и јавните обвинителства. Здравствените институции - особено матичните лекари и психолошките служби се идентификувани од страна на учесниците/учесничките во фокус групите како први кои можат да препознаат знаци на насилство. Во делот на превенцијата, учесниците/учесничките потенцираа дека училиштата и универзитетите треба да имаат поголема улога преку воведување на образовни и едукативни програми кои ќе ги подигнат свеста и знаењето на младите за тоа што претставува насилство и како да реагираат. Согласно некои од учесниците/ учесничките, таквите практики веќе постои во одредени училишта и се оценети како позитивен пример кој треба да се прошири и систематизира. Кога станува за реакцијата на институциите во спречување и казнување на родовото базирано насилство и/или вознемирување врз млади жени и девојки, мислењата на испитаничките се поделени. Имено 51% од испитаничките сметаат дека институциите целосно или делумно соодветно реагираат на спречување и казнување на РБН додека 40% од испитаничките не го делат тоа мислење, што е исклучително висок процент.

26 Анализата на податоците на ова прашање покажува дека значително повисок процент на испитанички кои сметаат дека институциите не реагираат соодветно кога се работи за спречување и казнување на РБН и/или вознемирување врз млади жени или девојки има помеѓу оние без формално и основно образование, Ромките и испитаничките кои имаат повисок економски статус односно доаѓаат од семејства со повисоки месечни семејни примања. Наодите од квалитативното истражување покажуваат дека она што најмногу недостасува во постапувањето на институциите е брзата и навремена реакција, како и сериозен и чувствителен пристап кон жртвите. Учесниците/учесничките истакнуваат дека многу жени имаат чувство дека институциите не ја сфаќаат насилничката ситуација како сериозен проблем, што ја поткопува нивната доверба и ги охрабрува да го кријат насилството или да не го пријавуваат. Недостасува и координација меѓу институциите - полицијата, судовите, јавното обвинителство и центрите за социјална работа често не разменуваат информации навремено, случаите се одложуваат или занемаруваат, а жртвите остануваат сами, без психолошка, социјална или финансиска поддршка. Недостатокот на специјализирани служби и ресурси дополнително ја влошува ситуацијата, оставајќи ги жртвите ранливи и без соодветна заштита. Графикон 5: Соодветна реакција од институциите Дали сметате дека институциите кај нас соодветно реагираат кога се работи за спречување и казнување на родово базирано насилство и/ или вознемирување врз млади жени или девојки? 46% 40% 8% 5% Да, целосно Делумно Не НЗ/НО

27 Знаења поврзани со РБН Повеќето млади жени и девојки (71%) имаат доволно или делумно информации за да препознаат родово базирано насилство и/или вознемирување. Сепак, секоја четврта млада жена или девојка (27%) изјавува дека нема доволно информации за да го препознае и да се побара заштита од РБН. Согласно учесниците/учесничките во групните дискусии, многу девојки не се свесни дека се жртви на родово базирано насилство и / или вознемирување, особено кога станува збор за психолошки или економски форми – контролирачко однесување, љубомора, ограничување на финансиите или на личната слобода. Овој вид родово базирано насилство и / или вознемирување често се прикрива под маската на „љубов“, „грижа“ или „нормално однесување“ во врска, што води до создавање токсични односи во кои младите жени и девојки постепено ја губат самодовербата и способноста да препознаат дека се злоупотребувани. Графикон 6: Информации за РБН Дали сметате дека вие имате доволно информации да препознаете родово базирано насилство и/ или вознемирување и да побарате заштита? 32% 39% 27% 2% Да Делумно Не НЗ/НО

28 Процентот на млади жени и девојки кои немаат доволно информации за родово базирано насилство и како да побараат заштита е особено загрижувачки помеѓу Ромките (47%), како и оние без формално образование (50%) или со основно образование (49%). Според мислењето на испитаничките, стравот, недовербата во институциите и срамот се најчесто наведените причини зошто родовото базирано насилство и/ или вознемирување не се пријавува. Страв Недоверба во институции Срам Притисок од околината Немање пристап до бесплатна поддршка Недоволна информираност каде да се пријави Притисок од семејството Нема каде да се пријави Притисок од пријателите/ другарките Вина 58% 56% 50% 28% 26% 26% 25% 13% 13% 10% Графикон 7: Причини за не пријавување на РБН Кои се најчестите причини зошто родово базирано насилство и/или вознемирување не се пријавува?

29 Ова беше потврдено и со квалитативното истражување каде главните причини зошто младите жени и девојки не пријавуваат родово базирано насилство се стравот, срамот и недовербата во институциите. Стравот од одмазда, осуда од околината и можноста насилникот да дознае дека жртвата го пријавила ја зголемува несигурноста и ризикот. Срамот, чувството на вина и стравот од јавна стигма ги тераат жртвите да молчат. Недовербата во институциите и уверувањето дека пријавата нема да донесе заштита или казна дополнително ги обесхрабруваат. Важен фактор е и економската зависност - многу млади жени и девојки немаат каде да заминат или средства да се осамостојат. Сето тоа создава круг на молчење, кој може да се прекине само со поголема доверба во системот, ефикасна заштита и промена на општествените ставови кон жртвите. Иако останатите причини се наведени во помал процент од страна на младите жени и девојки, одредени причини се наведени во значително повисок процент кај одредени групи. `Притисокот од семејството е наведен во значително повисок процент од страна на Ромките (53%) споредено со вкупниот процент на наведување кај целната популација (25%). `Недоволната информираност каде да се пријави е наведена како причина во значително повисок процент помеѓу Ромките (37%) и припадничките на останатите помали етнички групи (36%). `Во поглед на образовниот статус, срамот како причина се јавува во значително повисок процент (66%) кај младите жени и девојки со основно образование споредено со испитаничките кои имаат високо образование. `Немањето пристап до бесплатна поддршка, пак, се наведува како причина во значително повисок процент (31%) од страна на испитаничките со високо образование. Свесноста за постоење и достапноста на младински и родовно чувствителни сервиси за поддршка на жртвите од родово базирано насилство и/или вознемирување е на релативно ниско ниво. Половината од младите жени и девојки мислат дека не постојат (30%) или не знаат дека постојат (21%) односно не можат да проценат. Само 7% од младите жени и девојки знаат дека постојат такви сервиси и сметаат дека се достапни, додека дополнителни 42% изјавиле дека се свесни дека постојат но сметаат дека не се доволно достапни.

30 Графикон 8: Свесност за постоење на сервиси Дали сметате дека постојат достапни, младински и родово чувствителни сервиси за поддршка на жртвите од родово базирано насилство и/или вознемирување? Особено ниска е свесноста за постоење и достапност на ваквите сервиси кај најмладите (18 до 21 година) и Ромките. Во однос на образовниот статус, младите жени и девојки без формално или со основно образование во значително повисок процент изјавуваат дека не знаат за постоењето на младински и родово чувствителни сервиси за поддршка на жртвите од родово базирано насилство и/ или насилство. Во оваа насока, мислењето на учесниците/учесничките во групните дискусии е дека граѓанските организации треба да имаат улога и во обезбедување практична помош - психолошка поддршка, правна советодавна служба, шелтер-центри и образовни програми - особено таму каде што државата нема капацитет. Само преку континуирана поддршка, јавно видливи резултати и координирана работа со институциите може да се создаде чувство на сигурност кај жртвите и да се охрабрат да пријавуваат, знаејќи дека нема да останат сами во процесот. Да, мислам дека постојат и се достапни Да, постојат, но мислам дека не се доволно достапни Не, мислам дека не постојат Не знам/не можам да проценам 7% 42% 30% 21% 1% Одбива да одговори

31 Ставови за РБН Во анкетата, младите жени и девојки беа прашани до кој степен се согласуваат или не, со низа искази во врска со родовите улоги и интеракциите помеѓу мажите и жените. Во поглед на основните ставови поврзани со родовото базирано насилство, повеќето млади жени и девојки не се согласуваат (61%) со ставовите дека семејното насилство е приватна работа и треба да остане во семејството, дека насилството е предизвикано од самата жртва (67%) и дека жените измислуваат или претеруваат со тврдењата за злоупотреба (65%). Мислењата за тоа дали жените се почесто силувани од страна на непознати отколку од страна на оние што ги познаваат се поделени. Имено 27% од испитаничките се согласуваат со овој исказ додека 34% не се согласуваат со истиот. Графикон 9: Основни ставови за РБН Колку се согласувате со следниве изјави, каде што 1 значи ‚‚воопшто не се согласувам‘‘ додека 5 значи ‚‚потполно се согласувам‘‘? 34% 67% 11% Насилство врз жените / девојките често е предизвикано од самата жртва 65% 12% Жените/девојките кои велат дека биле злоставувани често измислуваат или претеруваат со тврдењета за злоупотреба 61% 16% 27% Семејното насилство е приватна работа и треба да се решава внатре во семејството Жените-девојките почесто се силувани од страна на непознати отколку од некој што го познаваат Потполно / Донекаде се согласува Воопшто / Донекаде не се согласува

32 Иако степенот на согласност со наведените изјави е релативно низок, постојат одредени групи на млади жени и девојки каде овие негативни стереотипи се поизразени. Дека семејното насилство е приватна работа и треба да се решава внатре во семејството е мислење кое е повеќе застапено кај младите Албанки и Ромки, младите жени и девојки кои се повремено/неформално вработени или пак се невработени и кај испитаничките кои доаѓаат од семејства со понизок економски статус, односно семејни месечни примања до 30.000 денари. Мислењето пак, дека насилството е често предизвикано од самата жртва, повеќе од просекот преовладува кај испитаничките од албанска етничка припадност, и оние кои се повремено/неформално вработени и невработени со семејни примања до 24.000 денари. Со исказот дека жените и девојките кои велат дека се злоупотребени често претеруваат со тврдењата, во значително повисок процент се согласуваат испитаничките од руралните средини (14%), без формално образование (17%) и невработени (16%) или пак повремено/неформално вработените (15%) со семејни примања до 24.000 денари (30%). Податоците укажуваат дека верувањата во женската покорност и послушност се малку застапени помеѓу младите жени и девојки опфатени со истражувањето. Најголемиот дел од анкетираните млади жени и девојки не се согласуваат со исказот дека обврска на жената или партнерката е да има сексуални односи со својот партнер дури и кога не сака (80%), и дека е важно мажот да и покаже на својата партнерка кој е главниот во врската (75%). Значително повисоки проценти на согласување помеѓу младите жени и девојки има кај изјавите кои го нормализираат насилството и ја префрлаат вината на жртвата: `Дури 31% од испитаничките се согласуваат со изјавата дека девојките кои се облекуваат провокативно привлекуваат насилно однесување , `Секоја четврта млада жена или девојка (24%) се согласува со изјавата дека доколку девојката се расправа или се брани тоа само го влошува однесувањето на партнерот, `Секоја петта испитаничка (20%) се согласува со изјавата дека непосакуван коментар со сексуална конотација не е сексуално вознемирување. Конечно, повеќето млади жени и девојки (66%) се согласуваат дека други луѓе надвор од семејството треба да интервенираат доколку партнерот е насилен кон својата партнерка, како и со правото на избор на пријатели од страна на жената дури и ако нејзиниот партнер не се согласува со тој избор (71%).

33 Графикон 10: Норми и прифатливи поведенија Колку се согласувате со следниве изјави, каде што 1 значи ‚‚воопшто не се согласувам‘‘ додека 5 значи ‚‚потполно се согласувам‘‘? 80% 8% 20% 51% 24% 55% 31% 49% 66% 15% 71% 14% 10% 75% Обврска на жената или партнерката е да има сексуални односи со својот / партнер, дури и кога не сака. Непосакуван коментар со сексуална конотација не е сексулано вознемирување Важно е мажот да ѝ покаже на својата партнерка кој е главниот во врската. Доколку девојката се расправа или се брани, тоа само го влошува однесувањето на момчето. Девојките кои се облекуваат провокативно привлекуваат насилно однесување Ако парнер или сопруг /дечко е насилен кон својата партнерка сопруга/девојка, другите луѓе надвор од семејството треба да интервенираат. Жената треба да има право сама да си ги избира пријателите, дури и ако нејзиниот партнер не се согласува Потполно / Донекаде се согласува Воопшто / Донекаде не се согласува

34 Во последната секција во која се испитуваа различните ставови на младите жени и девојки кон родовото базирано насилство и/или вознемирување ги истражуваме перцепциите за подложноста на насилство кон различни ризични групи на млади жени и девојки. Сите фактори (статус, припадност, попреченост, место на живеење) се сметаат за важни во перцепцијата на ризик од родово базирано насилство. Сепак, социоекономскиот статус е најсилно препознаен фактор, и во однос на изложеност и третман. Скоро половината од испитаничките се согласуваат со изјавите дека девојки и млади жени со понизок социоекономски статус се повеќе изложени на родово базирано насилство и /или вознемирување (46%), и дека социоекономскиот статус влијае врз тоа како се третираат кога се жртви на родово базирано насилство (46%). Според изразените ставови, етничката припадност исто така влијае врз ризикот и третманот на жртвите од родово базирано насилство – 42% од испитаничките се согласуваат со изјавата дека девојки и млади жени од одредени етнички групи се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство и/или вознемирување и 37% се согласуваат со изјавата дека етничката припадност влијае врз тоа како се третираат жртвите од насилство.

35 Графикон 11: Ставови кон ризични групи на млади жени и/или девојки Колку се согласувате со следниве изјави, каде што 1 значи ‚‚воопшто не се согласувам‘‘ додека 5 значи ‚‚потполно се согласувам‘‘? 19% 49% 22% 46% 22% 42% 24% 41% 26% 37% 28% 37% Девојки и млади жени со понизок социо-економски статус се повеќе изложени на родово базирано насилство и/ или вознемирување Социо-економскиот статус на девојките и младите жени влијае врз тоа како се третираат кога се жртви на родово базирано насилство Девојки и млади жени од одредени етнички групи се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство и/ или вознемирување Девојките и младите жени со попреченост се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство Етничката припадност на девојките и младите жени влијае врз тоа како се третираат кога се жртви на родово базирано насилство и/ или вознемирување Девојките и младите жени од рурални средини се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство Потполно / Донекаде се согласува Воопшто / Донекаде не се согласува

36 Младите жени и девојки со попреченост имаат поголема веројатност да бидат изложени на ризик од родово базирано насилство – ова е став со кој се согласуваат 41% од испитаничките. Релативно висок процент на несогласување укажува дека постојат и поделени мислења за некои аспекти. Така, на пример, 28% не се согласуваат дека младите жени и девојки од руралните средини се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство, додека 37% го сметаат спротивното, односно дека оваа група на млади жени и девојки има поголема веројатност да биде изложена на ризик од родово базирано насилство и/или вознемирување. Форми и распространетост на РБН и/или вознемирување Најголеми проблеми Финансиските проблеми односно економската нестабилност е најчесто наведуван проблем со кој се соочуваат младите жени и девојки – секоја четврта испитаничка (23%) го наведува овој проблем како првоспоменат и воедно е проблем кој е наведен од страна на 30% од интервјуираните млади жени и девојки. Веднаш по овој проблем, како втор проблем е наведено чувството на небезбедност во јавниот простор – 16% го наведуваат овој проблем, следен од проблеми поврзани со менталното здравје и чувството на небезбедност во онлајн просторот – проблеми кои се наведени од 12% од младите жени и девојки.

37 Графикон 12: Најголеми проблеми Кој е најголемиот проблем со кој се соочувате во моментов? Финансиски проблеми / економска несигурност Чувство на небезбедност во јавен простор Проблеми поврзани со менталното здравје (стрес, анксиозност, депр. Чувство на небезбедност онлајн (онлајн вознемирување, сајбербули Насилство или контрола од страна на партнер/-ка Врсничко насилство (исклучување од друштво, притисок од врсници и Употреба или злоупотреба на алкохол,дрога и лекови (кај неа или ка Ограничен пристап до образование / развојни можности Чувство на небезбедност, дома Друго Не се соочувам со проблем НЗ/НО Дискриминација Вкупно спомнат Првоспомнат 30%23% 16%9% 12%5% 12%6% 10%6% 7%3% 6%3% 6%2% 6%3% 5%3% 2% 10% 26%

38 Анализата по демографски карактеристики покажува дека одредени групи на млади жени и девојки се повеќе афектирани од одредени проблеми: `Очекувано финансиските проблеми и економската нестабилност се особено наведени како најголем проблем со кој се соочуваат повремено вработените / неформално вработените млади жени и девојки (41%), како и невработените (37%). Во поглед на етничката припадност младите жени и девојки од ромска етничка припадност во значителен повисок процент (60%) го наведуваат овој проблем како најголем проблем со кој се соочуваат. `Проблеми со ментално здравје се почесто наведени од страна на младите жени и девојки на возраст од 22 до 25 години (17%), додека пак, чувството на небезбедност во онлајн просторот, како што е онлајн вознемирувањето, сајбер булингот е значително повеќе наведен (16%) кај најмладите интервјуирани девојки на возраст од 18 до 21 година. `Иако чувството на небезбедност дома е наведен на вкупно ниво во прилично мал процент на случаи (5%), овој проблем е наведен од двократно поголем процент (10%) на испитанички од ромска и албанска етничка припадност. `Дискриминацијата како проблем е особено значаен кај младите жени и девојки во рурални средини кои го навеле во 13% од случаите, споредено со само 8% наведен проблем кај младите жени и девојки во урбаните средини. Чувство на безбедност во јавен простор Од младите жени и девојки беше побарано да изберат колку безбедно се чувствуваат на различни места во јавниот простор. Општиот наод е дека младите жени и девојки се чувствуваат помалку безбедни на поголеми и виртуелни места (како што е дигиталниот простор). Така, 44% од младите жени и девојки се чувствуваат небезбедни во дигиталниот простор, потоа следуваат 37% кои се чувствуваат небезбедни на јавни места како што се плоштади, паркови и улици и 34% кои се чувствуваат небезбедно во јавниот превоз. За разлика, 89% од младите жени и девојки се чувствуваат безбедно во нивното соседство и 79% во нивниот град/село и во образовните институции.

39 Графикон 13: Чувство на безбедност До кој степен се чувствувате безбедно како жена/ девојка… 89%10% 79%20% 63%35% 51%44% 63%34% 62%37% 79%16% Во вашето соседство Во вашиот град/село Во вашата земја Во дигиталниот простор Во јавниот превоз Во образовните институции На јавни места (како што се плоштади, паркови, улици) Целосно безбедно / безбедно Воопшто небезбедно / Небезбедно Преваленција на насилство Насилството меѓу младите е една од клучните грижи не само во Северна Македонија, туку и во земјите од Западен Балкан и на меѓународно ниво. Насилството во национален контекст е дефинирано во националната стратешка рамка како: „сите видови на физичко или ментално насилство, повреди или злоупотреба, занемарување или немарен однос, малтретирања или експлоатација на дете, вклучувајќи ја и сексуалната злоупотреба.” 2 . Во следниот дел, насилството ќе биде општо анализирано користејќи ги резултатите од истражувачката студија. 2 Национална стратегија за превенција и правда за децата во Република Северна Македонија (2022 – 2027) и Акционен план (2022 – 2023) достапни на: http://dspdp.com.mk/vesti/promocija-na-nacionalnata- strategija-za-prevencija-i-pravda-za-decata-2022-2027/

40 Согласно резултатите од истражувањето, 34% од испитаничките изјавиле дека доживеале некаков вид на родово базирано насилство, додека 43% изјавиле дека биле сведоци на родово базирано насилство. Резултатите покажуваат дека најраспространети форми на насилство се вербалното и психолошкото насилство, додека сексуалното насилство и сексуалното вознемирување се најмалку пријавени. Најголем дел од испитаничките (33%) изјавиле дека биле сведоци на вербално насилство, а 24% дека лично го доживеале. Следува психолошкото насилство, со 24% сведоци и 16% директни жртви. Овие податоци укажуваат дека ваквите форми на насилство се најчести, но и најнормализирани во секојдневната комуникација. Младите жени и девојки често не ги препознаваат вербалните навреди, понижувања или манипулации како насилство, што укажува на потреба од поголема свесност за емоционалните облици на злоупотреба. Физичкото насилство е пријавено од 12% жртви и 22% сведоци, што укажува дека овој тип насилство е препознатлив, но сè уште подложен на непријавување, особено кога станува збор за „поблаги“ форми. Контролирачкото однесување од партнер е забележано кај испитаничките, и тоа 13% како сведоци и 7% како жртви. Овој резултат укажува на постоење на контролирачки и манипулативни модели на однесување во интимните односи, кои не секогаш се препознаваат како насилство. Економското насилство е застапено подеднакво кај испитаниците, со по 8% и како сведоци и 8% како жртви, што укажува дека младите жени и девојки веќе се соочуваат со форми на финансиска контрола, зависност или ограничување на можностите. Во однос на сексуалното вознемирување (7% жртви, 7% сведоци) и сексуалното насилство (1% жртви, 2% сведоци), податоците покажуваат релативно ниска пријавеност. Сепак, овие бројки треба да се толкуваат со претпазливост, бидејќи сексуалното насилство често останува непријавено поради срам, страв и социјална стигма. Конечно, демнењето и следењето е пријавено од испитаничките со 6% како жртви и 8% како сведоци, што може да биде поврзано со растечките форми на следење и контрола преку социјални мрежи, форма која младите жени и девојки често ја потценуваат. Наодите од квалитативното истражување укажуваат дека проблемот со насилството дополнително се продлабочува поради конзервативниот менталитет, културолошките бариери и недоволната едукација, кои придонесуваат насилството да се смета за срам и да се прифаќа како нормален дел од секојдневието. Затоа, учесниците/учесничките се согласуваат дека најчести и најзагрижувачки форми на родово базирано насилство и / или вознемирување кај младите жени и девојки се психолошкото и дигиталното, бидејќи тие се најскриени, најтешко препознатливи и најретко санкционирани.

41 Графикон 14: Преваленција на насилство Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте биле жртва на некаков вид на родово базирано насилство и/или вознемирување во јавен простор (училиште, факултет, улица, на работа, во институции)? За секој од следниве облици на насилство, ве молиме одговорете со да, не или не сум сигурна 12% 22% 16% 24% 24% 33% 7% 7% 8% 8% 6% 8% 7% 13% 1% 2% Физичко насилство Психолошко насилство Вербално насилство Сексуално вознемирување Сексуално насилство Економско насилство Демнеење / следење Контролирање од партнер Сведок Жртва

42 Кај повеќето форми на насилство е забележана поголема преваленција кај младите жени и Ромки – 27% искусиле физичко насилство, 40% психолошко насилство, и високи 47% искусиле вербално насилство. Сексуалното вознемирување е повеќе од просек забележано кај младите жени и девојки од руралните средини (10%) и младите Албанки (10%). Наодите од квалитативното истражување ги потврдуваат резултатите дека одредени групи на млади жени и девојки се поранливи и изложени на поголем ризик. Согласно мислењето на учесниците/учесничките во групните дискусии, најчесто тоа се девојки кои потекнуваат од дисфункционални семејства, рурални и затворени средини, ромската етничка заедница, како и жени со различни видови попреченост. Дополнително, економската зависност, ниското ниво на образование и недостигот од свесност за тоа што претставува насилство се меѓу најчесто споменуваните фактори кои придонесуваат одредени млади жени и девојки да бидат повеќе изложени на родово базирано насилство и/или вознемирување.  Не може со ова да се дополни. Кај овие групи насилството често е нормализирано и општествено прифатено, а пристапот до институции и услуги е ограничен. Недостигот од поддршка и недовербата во системот придонесуваат тие ретко да пријавуваат случаи на насилство. Исто така, многу млади жени и девојки не препознаваат психолошко, економско или дигитално насилство, бидејќи недостасува едукација и јасни упатства за границите на нормално и неприфатливо однесување. Ова дополнително го отежнува пријавувањето и навременото постапување.

43 Форми на насилство Резултатите од истражувањето покажуваат дека различните форми на насилство се јавуваат во различни опкружувања, при што најчесто се присутни психолошкото, вербалното и сексуалното насилство. Во домот, најзастапени се контроличкото однесување и економските форми на насилство (49% и 65%), што укажува на присутна зависност и контрола во интимните односи. Домот, иако треба да претставува безбедно место, се јавува како најризичен простор за млади жени и девојки во однос на интимно партнерско насилство. Во јавниот простор, особено на улица, се забележува највисока појава на сексуално вознемирување (64%) и демнење (68%), што потврдува дека жените често се изложени на непожелни коментари, следење и вознемирување во секојдневното движење. Јавниот превоз, парковите и кафулињата, исто така, претставуваат ризични места за сексуално вознемирување, особено во вечерни часови. Образовните установи (училиште и факултет) покажуваат висока застапеност на психолошко и вербално насилство (до 45%), што укажува на присуство на врсничко малтретирање и дискриминаторски однесувања во академската средина. Во училиштата е присутно и демнење (26%), што може да се поврзе со дигитално вознемирување или социјална изолација. Во работната средина се забележува психолошко (14%) и економско насилство (15%), што најчесто се манифестира како мобинг, притисок или ограничување на професионалните можности. Во домовите на пријатели и во студентските домови, иако процентите се пониски, сексуалното вознемирување (43%) останува значителен ризик. Овие податоци покажуваат дека насилството врз младите жени и девојки е широко распространето и се појавува во различни облици во зависност од контекстот и просторот каде се случува.

44 Каде сте го доживеале насилството Физичко насилство (N=72) Психолошко насилство (N=96) Вербално насилство (N=141) Сексуално вознемирување (N=39) Сексуално насилство (N=7) Економско насилство (N=48) Демнење / следење (N=38) Контролирање од партнер (N=39) Дома 24% 24% 18% 15% 14% 65% 13% 49% Во соседството 14% 8% 14% 13% 43% 8% 11% 3% Училиште 38% 45% 39% 13% 6% 26% 15% Факултет 4% 5% 4% 5% 14% 4% 3% Болница 7% 1% 3% 5% 14% 2% 5% Парк 11% 7% 20% 26% 29% 8% 26% 15% Улица 21% 35% 53% 64% 29% 2% 68% 26% Кафуле, ресторан или клуб 10% 11% 21% 13% 29% 18% 31% Паркинг место 10% 5% 9% 15% 43% 2% 3% 3% Јавен превоз 8% 9% 6% 13% 2% 3% 8% Полициска станица 3% 1% 1% 3% 14% Во куќа на пријател/ пријателка 8% 5% 4% 3% 4% 3% 23% Работно место 4% 7% 11% 5% 29% 15% 5% 13% Интернат/ студентски дом 6% 4% 2% 3% 8% 5% Табела 1: Места на насилство Ве молам да ми кажете каде сте го доживеале родово базирано насилство и/или вознемирување.

45 Графикон 15: Пријава на насилство Дали сте го пријавиле инцидентот? 89% 6% 5% Да, каде Не НЗ/НО Пријавување на насилство Висок процент на млади жени и девојки (89%) кои доживеале (34% од испитаничките) или биле сведок на родово базирано насилство и/ или вознемирување (43%) не го пријавиле истото. Овој податок е алармантен и покажува дека насилството најчесто останува скриено. Во контекст на претходните податоци (кои покажуваат висока застапеност на психолошко, вербално и сексуално вознемирување), тоа значи дека голем број жени трпат насилство без да побараат помош. Овој резултат укажува дека жртвите често се оставени сами во процесот на справување со насилството. Квалитативното истражување го потврдува ниското ниво на пријавување на насилство. Организациите можат значително да придонесат за зголемување на пријавувањето и довербата во институциите преку создавање реални и видливи примери на успех, долгорочна поддршка и јасна комуникација со јавноста. Учесниците/учесничките истакнуваат дека е важно да се промовираат позитивни приказни - случаи каде што жртвите добиле заштита и правдата е постигната - бидејќи тоа ја гради вербата дека системот може да функционира. Истовремено, потребни се сериозни и континуирани медиумски кампањи, а не краткорочни акции, со цел да се зголеми свесноста и да се охрабри реакција кај граѓаните.

46 Причини за непријавување Најчеста причина за непријавување на насилството од страна на младите жени и девојки кои се јавиле како жртва или сведок на инцидент на родово базирано насилство и/или вознемирување, е стравот (31%) – којшто може да резултира од одмазда на сторителот, губење на приватност, осуда од околината, или недоверба во исходот на постапката. Ова покажува дека жените не се чувствуваат заштитено ниту во правниот, ниту во социјалниот контекст. Втор најчест фактор е недовербата во институции (27%) што укажува на системска слабост на институциите (полиција, социјални служби, судови) и перцепција дека тие нема да преземат ништо или ќе бидат неефикасни, додека дополнително 21% од младите жени и девојки го навеле срамот како причина за непријавување на инцидентот што покажува дека општествените норми и стигмата околу жртвите на насилство сè уште се силно присутни. Младите жени и девојки се плашат од осуда, обвинување или нарушување на угледот. Значаен дел од испитаничките не знаат каде и како да пријават – 16% од младите жени и девојки кои не го пријавиле инцидентот изјавиле дека причина за тоа е недоволната информираност каде да се пријави истиот, што говори за недостиг на јавна промоција на достапните служби и канали (СОС линии, центри за поддршка). Учесниците/учесничките од граѓанските организации во дискусии во фокус групите, исто така, го потенцираа овој проблем односно беше напоменато дека многу млади жени и девојки не се доволно информирани за тоа што треба да направат, особено кога немаат доверба во полицијата, па граѓанските организации често ја преземаат оваа улога. Притисокот кои го чувствуваат младите жени и девојки да не го пријават инцидентот се појавува на различни нивоа и според изјавите од испитаничките доаѓа од пријателите/другарките (14%), околината (11%) и семејството (10%).

47 Страв Недоверба во институции Срам Притисок од околината Немање пристап до бесплатна поддршка Недоволна информираност каде да се пријави Притисок од семејството Нема каде да се пријави Притисок од пријателите/ другарките Вина Друго Не сакав да се мешам/не бев лично... Сакав, но не знаев каде Немаше потреба НЗ/НО 31% 27% 21% 16% 14% 11% 10% 9% 7% 5% 5% 6% 3% 2% 13% Графикон 16: Причини за непријавување Зошто не го пријавивте родовото базирано насилство и/или вознемирување?

48 Наодите од квантитативното истражување беа потврдени и во групните дискусии. Според учесниците/учесничките во квалитативното истражување, главните причини зошто младите жени и девојки не пријавуваат родово базирано насилство се стравот, срамот и недовербата во институциите. Стравот од одмазда, осуда од околината и можноста насилникот да дознае дека жртвата го пријавила ја зголемува несигурноста и ризикот. Срамот, чувството на вина и стравот од јавна стигма ги тераат жртвите да молчат. Недовербата во институциите и уверувањето дека пријавата нема да донесе заштита или казна дополнително ги обесхрабруваат. Важен фактор е и економската зависност - многу девојки немаат каде да заминат или средства да се осамостојат. Сето тоа создава круг на молчење, кој може да се прекине само со поголема доверба во системот, ефикасна заштита и промена на општествените ставови кон жртвите. Механизми на справување Најчеста реакција по доживеаниот инцидент (како жртва или сведок) кај младите жени и девојки е барање емоционална поддршка во неформални мрежи – 34% од испитаничките кои доживеале инцидент со родово базирано насилство и/или вознемирување изјавиле дека разговарале со некој близок (пријател/пријателка, роднина, наставник/наставничка). Втор најчест чекор што го преземале е напуштање на насилното опкружување (работа, врска, дом и сл.) – 31% од жртвите и сведоците на насилство го преземале овој чекор што укажува дека значителен процент на млади жени и девојки решаваат самостојно да се заштитат. Барањето психолошка поддршка или советување е позитивен чекор, но низок процент на жртви и сведоци на родово базирано насилство (7%) го направиле тоа.

49 Разговарав со некој близок (пријател, роднина, наставник/чка и сл.) Го напуштив насилното опкружување (работа, врска, дом и сл.) Побарав психолошка поддршка или советување Побарав правна помош (адвокат, бесплатна правна помош и сл.) Побарав медицинска помош Друго Се обратив во центар за социјална работа или друга институција Разговор/советување на жртвата Се обратив до Центар за упатување на жртви на сексуално насилство Се јавив на СОС линија за помош и поддршка Не презедов ништо НЗ/НО 34% 31% 7% 6% 5% 4% 4% 3% 3% 3% 12% 16% Графикон 17: Преземени чекори Што презедовте по доживеаниот инцидент?

50 Празнини во институционална и правна заштита Одговорите на испитаничките кои биле жртви или сведоци на родово базирано насилство и/или вознемирување покажуваат она што најмногу недостасува при постапувањето на институциите во случаите на родово базирано насилство и/ или вознемирување е соодветно казнување, заштита на жртвите и брза реакција, што укажува на системска неефикасност и недоверба во институциите. Најчеста забелешка е дека насилниците не се казнуваат доволно строго или навремено – ова го наведуваат 65% од испитаничките кои биле жртви или сведоци на родово базирано насилство и/или вознемирување. Ова создава чувство на неказнивост и ја намалува довербата во правниот систем и ги обесхрабрува жртвите да пријавуваат. Дополнително, 56% од испитаничките кои биле жртви или сведоци сметаат дека недостасува заштита и поддршка на жртвата. Ова укажува дека институциите не обезбедуваат доволна психолошка, правна и физичка заштита за жртвите. Испитаничките сметаат дека институциите реагираат бавно или неефикасно – недостаток кој го навеле 55% од испитаничките кои биле жртви или сведоци на родово базирано насилство. Според мислењето на младите жени и девојки кои се жртви или сведоци на родово базирано насилство и/или возменирување, често доаѓа до одложување на постапките, неажурност и недостиг на координација меѓу службите. Брзата реакција е клучна за спречување на понатамошна штета, но во пракса често изостанува. Наодите од квалитативното истражување го потенцираат проблемот со брзата реакција. Според мислењето на учесниците/учесничките во групните дискусии, она што најмногу недостасува во постапувањето на институциите е брзата и навремена реакција, како и сериозен и чувствителен пристап кон жртвите. Беше истакнато дека многу млади жени и девојки имаат чувство дека институциите не ја сфаќаат насилничката ситуација како сериозен проблем, што ја поткопува нивната доверба и ги охрабрува да го кријат насилството или да не го пријавуваат. Информирањето и превенцијата (35%), меѓуинституционалната соработка (31%) и информирани и обучени лица (29%) се останатите аспекти кои се детектирани како недостатоци во постапувањето на институциите во случаите на родово базирано насилство и/или вознемирување.

51 Соодветно казнување за сторителите Заштита и поддршка на жртвата Брза и соодветна реакција Информирање и превенција Друго Меѓу-институционална соработка НЗ/НО Информирани обучени службени лица 65% 56% 55% 35% 31% 29% 2% 2% Графикон 18: Празнини во институционална и правна заштита Според вас, што најмногу недостасува во постапувањето на институциите во случаите на родово базирано насилство и/или вознемирување? Фактори за поголема безбедност Во поглед на прашањето за тоа кои фактори би придонеле за поголема безбедност на младите жени и девојки во јавниот простор, резултатите покажуваат дека испитаничките најчесто ја нагласуваат потребата од поактивни институции, побрза реакција и зголемено полициско присуство, но истовремено и од едукативни и информативни активности кои ќе го променат општествениот однос кон насилството. Најчесто посочена мерка е побрза реакција од надлежните институции (48%). Ова го потврдува впечатокот дека постојните институции реагираат бавно, што го зголемува чувството на несигурност.

52 Графикон 19: Фактори за поголема безбедност Што би помогнало за поголема безбедност на младите жени и девојки во јавниот простор? Повеќе информативни и едукативни кампањи за препознавање и ... Јавно достапни информации за постојни сервиси за жртви на родово Се од наведеното НЗ/НО Младински центри/ организиции за пријавување и помош Одржливост на постоечките сервиси за жртви на родово базирано насилство... Поддршка од институции Побрза реакција на надлежни институции по пријави Подобро осветлување и безбедносна инфраструктура Поголемо полициско присуство 18% 17% 16% 9% 9% 28% 26% 25% 24% 21% 2% 4% 8% 8% 9% 34% 48% 44% Вкупно спомнат Првоспомнат Поддршка од институции (социјални служби, полиција, судство) е втората најчесто наведена мерка (46%), што укажува дека младите жени очекуваат постојана институционална поддршка, не само во моментот на пријава, туку и понатаму – психолошка, правна и социјална. Поголемо полициско присуство и подобро осветлување и безбедносна инфраструктура (видео надзор) се наведени како мерки од страна на 34% односно 33% од младите жени и девојки.

53 Пристапност на институциите Како институциите можат да станат попристапни и подоверливи за младите жени и девојки, што е клучно прашање во подобрувањето на институционалниот одговор на родовото базирано насилство и/или вознемирување беше прашање што им беше поставено на младите жени и девојки. Резултатите ја рефлектираат перцепцијата на младите жени и девојки за тоа што недостига во институционалниот пристап кон нивните потреби. Највисоко рангирани се барањата за доверливост, лесен пристап и отворена комуникација, што укажува на недостиг на транспарентност и блискост меѓу институциите и младите жени и девојки. Најчест одговор е институциите да ја гарантираат доверливоста и заштита на личните податоци што укажува дека младите жени и девојки не се чувствуваат безбедно да споделат лични информации при пријавување на насилство или барање помош. Недовербата во системот за заштита на податоци ја поткопува подготвеноста да се побара институционална поддршка. Повеќе од половината (52%) млади жени и девојки очекуваат од институциите да имаат персонализиран и сензитивен пристап и 45%, исто така, очекуваат институциите да одржуваат кампањи за подигнување на свесноста и довербата кај младите. Секоја четврта од десетта млада жена и девојка (41%) исто така очекува институциите да имаат лесен физички и онлајн пристап до услуги без сложени процедури.

54 Да гарантираат доверливост и заштита на личните податоци Да имаат специјализирани служби или контакт лица за млади жени/девојки Да се одржуваат кампањи за подигнување на свесноста и довербата кај младите Да имаат лесен физички и онлајн пристап до услуги Се од наведеното Да обезбедуваат информации на јасен и разбирлив јазик НЗ/НО Да вклучуваат млади жени и девојки во креирањето на политики и услуги 62% 52% 45% 41% 34% 25% 2% 6% Графикон 20: Начини за попристапни институции Како можат институциите да станат попристапни и подоверливи за младите жени и девојки?

55 11% 15% 86% 81% 3% 5% Да Не НЗ/НО Сведок Жртва Онлајн средина и дигитално насилство Преваленција на насилство во дигиталниот простор Резултатите укажуваат дека значителен број млади жени и девојки во Северна Македонија имаат директно или индиректно искуство со насилство во дигиталниот простор (како социјални мрежи, СМС -пораки, електронска пошта, форуми, телефонски повици, ГПС-локатори и сл.) уште од тинејџерски години. Иако повеќето изјавиле дека не биле жртви, постои силна веројатност за потценета појава на насилство, особено во случаите на психолошко, вербално и економско малтретирање онлајн. Околу една од десет испитанички лично доживеала некој облик на насилство по 15-тата година, додека 15% биле сведоци на насилство врз друго лице во дигиталниот простор. Овие проценти укажуваат дека насилството е реално и присутно во дигиталниот простор, дури и кога не е директно насочено кон нив. Графикон 21: Искуство со насилство во дигитален простор Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте биле жртва на некој облик на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор (на социјални мрежи, СМС-пораки, електронска пошта, форуми, телефонски повици, ГПС-локатори и сл.)?

56 Според наодите од квалитативното истражување, дигиталното насилство претставува сè почеста и сериозна појава, особено меѓу младите жени и девојки. Сите учесници/учеснички наведуваат дека, во помала или поголема мера, посведочиле некаква форма на дигитално насилство, како навредливи коментари, закани, лажни профили, споделување и едитирање на фотографии без дозвола. Дополнително граѓанските организации сведочат дека ваквите случаи нај Генерално сите учесници/учеснички во фокус-групите истакнуваат дека дигиталното насилство претставува сè почеста и сериозна појава, особено меѓу младите и жените. Сите учесници/учеснички наведуваат дека, во помала или поголема мера, посведочиле некаква форма на дигитално насилство, како навредливи коментари, закани, лажни профили, споделување и едитирање на фотографии без дозвола. Платформи Фејсбук останува најчесто место на онлајн вознемирување – 74% анкетираните млади жени и девојки кои доживеале или посведочиле родово базирано насилство во дигиталниот простор ја навеле оваа социјална мрежа како платформа каде се случило тоа. Платформата е популарна меѓу пошироки возрасни групи, што ја прави подложна на злоупотреби и хејт-говор, особено поради јавните коментари, групи и можноста за создавање лажни профили. Второ најчесто споменувана платформа е Инстаграм – 41% ја навеле оваа социјална мрежа каде се случило насилството и/или вознемирувањето. Вознемирувањето на Инстаграм најчесто се јавува преку директни пораки, коментари и неовластено споделување фотографии. Ова ја потврдува врската меѓу визуелната природа на платформата и разните форми на насилство. Иако процентот е помал (18%), Тикток претставува растечка зона на вознемирување, особено преку негативни коментари и исмејување на видеа.

57 Графикон 22: Форми на РБН во дигиталниот простор Кои од следниве форми на родово базирано насилство и/или вознемирување сте ги доживеале или сте биле сведок во дигиталниот простор? 55% 54% 52% 46% 33% 25% 26% 21% 11% 18% 9% 9% 8% 14% 8% 16% 2% 23% 25% Лажен профил (fake profile) Навредливи или понижувачки пораки или коментари Телефонски повици или СМС пораки Сексуално експлицитни пораки без согласност Онлајн демнење (stalking) Споделување на експлицитни интимни снимки или фотографии без дозвола Закани по живот или безбедност Сексторзија (закани и уцена за објавување интимна содржина Креирање на содржини и материјали со сексуална содржина... НЗ/НО Сведок Жртва

58 Според сознанијата на учесниците/учесничките во групните дискусии , дигиталното насилство е присутно на сите онлајн платформи, особено на оние што најчесто ги користат младите, како што се Тикток, Инстаграм, Снапчет, Фејсбук и Телеграм, односно платформите преку кои се споделуваат различни содржини – фотографии, видеа и други материјали. Пријавување на насилство Слично како и во случаите со насилството во јавниот простор, висок процент на млади жени и девојки (86%) кои доживеале или биле сведок на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор не го пријавиле инцидентот. Само една од десет го пријавила инцидентот и тоа го сторила најчесто во полиција или на самата социјална мрежа каде што се случило насилството и/ или вознемирувањето. Резултатите укажуваат дека поголемиот дел од младите жени и девојки не го пријавуваат насилството што го доживеале, и тоа најчесто поради емоционални бариери, недоверба во институциите и недоволна информираност. Овие наоди ја потврдуваат постојаната појава на култура на молчење и стигматизација околу родовото базирано насилство во македонското општество. Најчесто наведена причина зошто насилството не е пријавено е недоволната информираност каде да се пријави (31%), што укажува на сериозен недостаток на јавна свесност за постоечките механизми и институции каде може да се пријави насилство. Графикон 23: Платформа каде е доживеано/посведочено насилство На кои платформи сте доживеале или посведочиле родово базирано насилство и/или вознемирување? 74% 41% 18% 15% 13% 1% 3% 3% Facebook Instagram TikTok WhatsApp / Viber X (Twitter)Snapchat Telegram Друго

59 Речиси една третина од испитаничките (28%) навеле дека не го пријавиле инцидентот затоа што немаат доверба во институциите, што укажува на перцепција дека системот е неефикасен, бавен или не обезбедува реална заштита. Резултатите од ова прашање јасно укажуваат дека стравот, срамот и недовербата во институциите се трите најзначајни фактори што ги спречуваат младите жени да пријават родово базирано насилство. Недоволната информираност за постапките и достапните услуги ја продлабочува тишината околу ваквите случаи. Затоа, неопходно е институциите да преземат координирани активности за подобра видливост, транспарентност и поддршка на жртвите, како и да се воспостават кампањи што ќе ја поттикнат довербата и храброста за пријавување. И наодите од квалитативното истражување во однос на тоа дали младите жени и девојки имаат доверба да пријавуваат дигитално насилство кај институциите Графикон 24: Пријава на насилство во дигиталниот простор Дали сте го пријавиле инцидентот на родово базирано насилство и/ или вознемирување кое сте го доживеале или посведочиле? Да Не НЗ/НО 86% 4% 10% укажуваат дека довербата е многу ниска, а пријавувањето на вакви случаи е ретко. Повеќето учесници/учеснички се согласуваат дека најчеста причина за тоа е недоволната информираност и едукација на младите за тоа што претставува дигитално насилство и каде може да се пријави. Исто така, учесниците/ учесничките посочија дека дури и кога се пријавува дигитално насилство, ретко се преземаат конкретни мерки, а жртвите најчесто се советуваат едноставно да

60 Недоволна информираност каде да се пријави Недоверба во институции Срам Страв Вина Притисок од околината Нема каде да се пријави Немање пристап до бесплатна поддршка Притисок од семејството Притисок од пријателите/ другарките Друго Сакав, но не знаев каде НЗ/НО 31% 28% 22% 20% 19% 7% 7% 6% 5% 2% 6% 9% 13% Поради кои причини не го пријавивте родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор? ги игнорираат навредите. Недостигот на јасни механизми за пријавување, заедно со бавните реакции на полицијата и долгите судски постапки, создава чувство на немоќ и обесхрабрување кај младите жени и девојки. Проблем претставува и тешкотијата во обезбедувањето докази, бидејќи дел од социјалните мрежи не соработуваат со македонските институции, што дополнително го отежнува процесот на санкционирање на сторителите Графикон 25: Причини за непријавување

61 Механизми на справување На прашањето што преземале по доживеаниот инцидент на насилство и/или вознемирување, повеќе од половина од испитаничките (56%) изјавиле дека се обиделе самостојно да го отстранат изворот на вознемирување. Ова ја потврдува недовербата во институционални механизми и ја нагласува потребата за пристапни дигитални алатки за пријавување. Скоро секоја трета испитаничка (30%) изјавила дека побарала помош од пријател/ пријателка или семејство, одговор што потврдува дека жртвите најчесто се потпираат на неформална поддршка наместо на институции. Четвртина од испитаничките (26%) користеле алатки на самите платформи (пријавување содржина или профил). Значителен број млади жени и девојки (18%) се повлекле од онлајн активност по доживеаниот инцидент односно реагираат со самоограничување, што укажува на психолошко влијание на насилството и чувство на беспомошност. Фактори за РБН во дигиталниот простор Резултатите покажуваат дека онлајн насилството не е случаен, туку системски проблем, поттикнат од недостаток на санкции, слаба регулација и културна толеранција кон насилството. Комбинацијата од анонимност, брзо ширење и неинформираност создава средина во која насилството лесно се репродуцира. Најголем придонес за родовото базирано насилство во дигиталниот простор имаат недостигот на санкции, анонимноста на напаѓачите и лесното ширење на навредливи содржини. Истовремено, младите препознаваат и општествени фактори – како групен притисок и нормализација на насилниот говор. На прашањето кои фактори придонесуваат за родово базирано насилство и/ или вознемирување во дигиталниот простор, половина од испитаничките (50%) сметаат дека недоволното казнување и неказнивоста на сторителите создава чувство на неказнивост. Без реални последици, насилниците продолжуваат со вакво однесување. Втор најчест фактор е анонимноста на интернетот (41%) која им овозможува на сторителите да делуваат без страв од откривање, што го поттикнува агресивното и навредливо однесување.

62 Го блокирав профилот/ бројот на насилникот Побарав помош од пријател/ка или семејство Го пријавив профилот/ објавата на социјалната мрежа или платформа Се повлеков од онлајн активност Се обратив на полиција или во друга институција Побарав психолошка помош или советување Друго Не преземав ништо Се обратив до граѓанска организација која работи на оваа тема 56% 30% 26% 18% 11% 11% 11% 3% 14% Што презедовте по доживеаното родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор? Графикон 26: Преземени акции

63 Повеќе од една третина од испитаничките (39%) дека брзото ширење на навредливи содржини е фактор што придонесува за родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор, особено овозможено преку ширење на слики, коментари, видеа на социјалните мрежи при што последиците за жртвата се брзи и често неповратни, бидејќи содржината се дистрибуира за неколку минути. Значителен дел од испитаничките , исто така, ги нагласуваат недоволно регулираните платформи (29%), недоволната писменост за дигиталните права (27%), и нормализацијата на агресивниот говор и насилно однесување (27%) како фактори кои придонесуваат за родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор. Графикон 27: Фактори за РБН во дигитален простор Кои фактори придонесуваат за родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор? Недоволна писменост за дигитални права Групен притисок и потреба за прифаќање од врсниците НЗ/НО Друго Нормализација на агресивниот говор и насилно однесување... Анонимност на напаѓачите Недостаток на санкции и последици Недоволно регулирани платформи Лесно и брзо ширење на навредливи содржини 19% 15% 17% 11% 11% 29% 29% 27% 17% 9% 11% 7% 1% 36% 50% 41% Вкупно спомнат Првоспомнат

64 Фактори за поголема безбедност Резултатите јасно покажуваат дека младите жени и девојки сакаат интегриран систем на превенција и поддршка, кој вклучува институционална реакција, јасни правила на платформите, технолошки алатки за заштита, и континуирана едукација. Mладите жени и девојки ја препознаваат улогата на институциите - 51% од испитаничките навеле дека поддршка од институции (образовни институции, социјални служби, полиција, судство) е нешто што би помогнало за поголема безбедност во дигиталниот простор. Младите жени и девојки исто така бараат построга модерација и политики на социјалните мрежи кои ќе спречат ширење на навредливи содржини и ќе санкционираат насилно однесување – 45% од испитаничките навеле дека е потребно постоење на јасни и строги правила за однесување на онлајн платформите. Младите жени и девојки сметаат дека практични и достапни механизми за брзо реагирање би помогнале во зголемена безбедност во дигиталниот простор – 43% навеле дека постоење на дигитални алатки за пријавување и блокирање на насилници е добро решени во борбата против родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор.

65 Графикон 28: Фактори за поголема безбедност Што би помогнало за поголема безбедност на младите жени и девојки во дигиталниот простор? Обуки за млади за препознавање и справување со дигитално насилство Се од наведеното НЗ/НО Друго Побезбедни и модерирани онлајн простори за млади Постоење на јасни и строги правила за однесување на онлајн платформи Повеќе информативни и едукативни кампањи... Дигитални алатки за пријавување и блокирање на насилници Поддршка од институции 16% 39% 12% 34% 6% 27%10% 2% 2% 18% 41% 20% 51% 18% 45% Вкупно спомнатПрвоспомнат

66 ЗАКЛУЧОЦИ И ПРЕПОРАКИ

67 Заклучоци 1. Истражувањето укажува дека родовото базирано насилство е длабоко вкоренет и често непрепознаен феномен, кој продолжува поради недостаток на санкции, институционална неефикасност и нормализација на насилното однесување. Родовото базирано и дигиталното насилство врз младите жени и девојки претставува сериозен и растечки проблем кој бара системски и координиран пристап. Безбедноста на младите жени и девојки е мултидимензионален проблем кој бара истовремено институционален, инфраструктурен и образовен пристап. 2. Податоците потврдуваат дека институционалната доверба кај младите жени е делумна. Иако свеста кај младите е зголемена и темата сè почесто се отвора во јавноста, институционалната недоверба и бавната реакција остануваат клучни пречки за ефикасно справување со насилството. Тие имаат тенденција да веруваат во институции со кои имаат директен и секојдневен контакт (образовни и здравствени), како и во полицијата и центрите за социјална работа, додека судството и обвинителството се перципираат како неефикасни, недостапни и неемпатични. 3. Институциите во кои младите жени и девојки имаат најниска доверба се идентификувани како оние со најголеми пропусти во соодветното санкционирање и казнување на сторителите. Системската слабост, бавноста и недоволната сензитивност на службените лица ја намалуваат волјата на жртвите да пријават насилство, при што најголемите недостатоци се забележуваат во казнувањето на сторителите, поддршката на жртвите и брзината на реакцијата. Недостатокот на сензибилизирани кадри, неусогласеноста меѓу институциите и ограничената правна рамка дополнително го усложнуваат проблемот. 4. Младите жени и девојки очекуваат институциите да бидат попристапни, потранспарентни и посензитивни кон нивните потреби земајќи ги предвид главните приоритети како гаранција за доверливост, едноставен пристап до услуги, специјализирана поддршка и јасна и директна комуникација според пристапот заснован на жртва.

68 5. Граѓанските организации уживаат поголема доверба и обезбедуваат психолошка, правна и материјална поддршка (како домување и сместување на жртвите), сепак нивниот капацитет е ограничен, особено во руралните средини. Сепак, зголемениот ангажман на граѓанските организации, позитивните примери од училиштата и иницијативите за едукација и поддршка претставуваат важна основа за подобрување. 6. Значителен број млади жени и девојки имаат директно или индиректно искуство со насилство уште од тинејџерски години. Иако повеќето изјавиле дека не биле жртви, постои силна веројатност за потценета појава на насилство, особено во случаите на психолошко, вербално и економско вознемирување и злоупотреба. Младите жени и девојки се сè почесто изложени на различни облици на родово базирано насилство и / или вознемирување - особено психолошко, вербално, економско и дигитално, кои, иако се најзастапени, остануваат најмалку препознаени и санкционирани. 7. Патријархалните ставови и норми, ниското ниво на информираност (знаење) придонесуваат насилството да се нормализира, а често и да се минимизира, особено во семејството и партнерските односи. 8. Насилството се случува насекаде, но домот, улицата и јавните простори претставуваат најризични места каде младите жени се соочуваат со различни форми на насилство. Во домот најзастапени се контролните и економските форми на насилство. На улица се бележи највисока појава на сексуално вознемирување и демнење, што ја потврдува несигурноста на жените во јавниот простор. Училиштата и факултетите се жаришта на психолошко и вербално насилство. 9. Стравот, срамот и недовербата во институциите се трите најзначајни фактори што ги спречуваат младите жени и девојки да пријават родово базирано насилство. Недоволната информираност за постапките и достапните услуги се дополнителни фактори кои придонесуваат кон малата веројатност случаите да се пријават. Стравот од осуда, одмазда и стигма, заедно со економската зависност и недостигот од безбедни механизми за анонимно пријавување, ги обесхрабруваат жртвите да побараат помош . 10. Младите жени и девојки главно реагираат преку стратегии на избегнување и самозаштита, а не преку институционални канали. Младите жени и девојки најчесто реагираат во рамките на личната или неформалната мрежа на поддршка, додека институционалното пријавување и барање помош се ретки. 11. Дигиталното насилство станува сè почеста и сериозна форма на насилство, која најмногу ги погодува младите жени и девојки. Најчести форми на

69 насилство во дигиталниот простор се креирањето на лажни профили, навредливи коментари и непосакувани пораки, а социјалните мрежи се главниот простор каде младите жени и девојки доживуваат или сведочат родово базирано насилство и/или вознемирување. 12. Комбинацијата од анонимност, брзо ширење и неинформираност создава средина во која родовото базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор лесно се репродуцира. 13. Пријавувањето на онлајн насилството е многу ретко поради недоверба во институциите, недоволна информираност и препознавање на насилството, како и неефикасни механизми за заштита. 14. Младите жени и девојки очекуваат интегриран систем на превенција и поддршка во случаи на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор, кој вклучува институционална реакција, јасни правила за користење на платформите, технолошки алатки за заштита и континуирана едукација. Препораки Поврзано со заклучок 3, 4, 5 и 6: Зајакнување на институционалната ефикасност и вон институционална поддршка 1. Создавање на јасни протоколи за постапување, обука на службени лица и брза реакција. За зголемување на безбедност потребни се брза и ефикасна институционална реакција по пријава, континуирана поддршка и зајакнување на системите за заштита и полициско присуство во јавниот простор. 2. Ефикасност и мултисекторска соработка на институциите кој ќе обезбеди побрз и покоординиран одговор преку обезбедување обучени лица во секоја полициска станица, обвинителство и центри за социјална работа за сензитивно и професионално постапување со случаи на насилство, како и доволно човечки и финансиски ресурси за функционални услуги како шелтери и бесплатна психолошка помош. 3. Вонинституционална поддршка на жртвите од родово базирано насилство и/или вознемирување преку поддршка на граѓанските организации и младинските центри кои работат со жртви на насилство. 4. Воведување програми за работа со сторителите, кои ќе овозможат ресоцијализација и намалување на ризикот од повторување на насилството.

70 Поврзано со заклучок 7 и 8: Воведување на сеопфатни едукативни програми 5. Задолжителни образовни програми во училиштата: Воведување на едукација за родови улоги, превенција на насилство и сексуално образование од помали возрасти, со активно вклучување на родителите за емоционална и практична поддршка на децата и преку интегрирање на пристапи што активно ги вклучуваат мажите и момчињата преку промовирање на позитивна машкост, емпатија и почитување на родовата еднаквост . 6. Развивање на конкретни програми и активности за младите, кои ќе ги насочуваат кон позитивен и едукативен ангажман. 7. Едукативни програми за препознавање, превенција и пријавување на родовото базирано насилство и/или вознемирување, сексуално образование, со активно вклучување на родителите. 8. Јакнење на јавната свест преку кампањи и позитивни примери, со цел поттикнување доверба кај жртвите и промовирање култура на одговорност и нулта толеранција кон насилството. Поврзано со заклучок 12, 13, 14 и 15: Превенција и заштита од родово базирано насилство во дигиталниот простор 9. Младите жени и девојки треба да добиваат континуирана едукација за дигитална писменост. Покрај тоа, младите мора да добиваат континуирана едукација за пријавување на родово базирано насилство и злоупотреба на лични податоци. Тие треба да се запознаат со улогата на одговорните институции како што се училиштата, полицијата и народниот правобранител и со постапката за пријавување на родово базирано насилство. 10. Дигитална платформа за поддршка: Обединување на жртви, стручни лица и институции на едно место, со можност за споделување искуства, информации за ресурси и практични совети, вклучително и анонимни опции за заштита и мотивација на жртвите. Проширување на напорите за информирање и едукација преку канали прилагодени за младите, вклучувајќи мобилни апликации и платформи на социјалните медиуми, за ефикасно вклучување на младите луѓе во спречувањето на родово базирано насилство.

71 ПРИЛОЗИ Прилог 1 - Прашалник Прашалник Должина на интервју: Почеток на теренска работа: Крај на теренска работа: I. ВОВЕД Добро утро / Добар ден / Добра вечер. Моето име е ... и работам за Индаго од Скопје, независна Агенција за истражување на пазарот и јавното мислење. Во моментот спроведуваме истражување за искуствата, перцепциите и предизвиците со кои се соочуваат младите жени и девојки на возраст од 18 до 29 години во однос на родовото базирано насилство, како во јавниот така и во дигиталниот простор. Целта на истражувањето е да се добие подлабоко разбирање за различните форми на насилство, како и за препреките при пристап до заштита, поддршка и правда. Вашето учество е целосно анонимно и доброволно, и сите собрани податоци ќе се користат исклучиво за истражувачки цели. Анкетата трае околу 30 минути. Дали би сакале да учествувате? Пред да започнеме ќе ви прочитам дефиниција за родово базирано насилство: „Родово базирано насилство врз жените“ – е насилство насочено против жената затоа што е жена или коешто несразмерно ја погодува. Родовото базирано насилство врз жените ги опфаќа причините и резултатот од нееднаквиот однос на моќта помеѓу жените и мажите како резултат на општествен, а не индивидуален проблем.

72 II. ПРИМЕРОК Возраст III. КВОТИ Тотал net: n=600 интервјуа IV. ПРАШАЛНИК S01 [S] Статистички регион ИНТ: ОДБЕРИ РЕГИОН ВО КОЈ СЕ СПРОВЕДУВА ИНТЕРВЈУТО 1. Вардарски Регион 2. Источен Регион 3. Југозападен Регион 4. Југоисточен Регион 5. Пелагониски Регион 6. Полошки Регион 7. Североисточен Регион 8. Скопски Регион База: сите испитаници S02 [S] Каде живеете? 1. Урбана средина (град) 2. Рурална средина (село/на село) S03. [S] Колку години имате? 1. ___________ години 2. Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] S03а. [S] Возрасни категории: 1. 18–21 2. 22–25 3. 26–29

73 IV. ПРАШАЛНИК ПРИСУСТВО НА НАСИЛСТВО ВО РАЗЛИЧНИ ОПШТЕСТВЕНИ КОНТЕКСТИ A01. [S] Колку често сте се чувствувале небезбедно во јавен простор поради тоа што сте жена или девојка? 1. Многу често 2. Понекогаш 3. Ретко 4. Никогаш 5. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор A02. [S] Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте избегнале некоја активност или место поради страв од родово базирано насилство и/или вознемирување? 1. Да 2. Не 3. Не се сеќавам 4. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор A03. [S] До кој степен имате доверба во следните институции и организации кога станува збор за заштита од родово базирано насилство или вознемирување? Имам целосна доверба (1) Имам делумна доверба (2) Ниту имам, ниту немам доверба (3) Воопшто немам доверба (4) Одбива да одговори (НЕ СЕ ЧИТА) (5) Образовни установи 1 2 3 4 5 Здравствени установи 1 2 3 4 5 Полиција 1 2 3 4 5 Центри за социјална работа 1 2 3 4 5 Граѓански организации 1 2 3 4 5 Јавно обвинителство 1 2 3 4 5 Судови 1 2 3 4 5

74 A04. [M – до 3 одговори, ротација на одговори] Кои институции и/или организации според вас треба да имаат клучна улога во справувањето со родовото базирано насилство и/или вознемирување? Избери до 3 одговори 1. Полиција 2. Судовите 3. Социјални служби/Центар за социјална работа 4. Локална самоуправа/општина 5. Јавно обвинителство 6. Образовни установи 7. Здравствени установи 8. Граѓански организации 9. Медиуми 10. Друго: ___________ 11. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се до 3 одговори A05. [S] Дали сметате дека институциите кај нас соодветно реагираат кога се работи за спречување и казнување на родово базирано насилство и/ или вознемирување врз млади жени или девојки? 1. Да, целосно 2. Делумно 3. Не 4. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор А06. [S] Дали сметате дека вие имате доволно информации да препознаете родово базирано насилство и/или вознемирување и да побарате заштита? 1. Да 2. Не 3. Делумнo 4. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор

75 А07. [М - ротација на одговори] Кои се најчестите причини зошто родово базирано насилство и/или вознемирување не се пријавува? 1. Страв 2. Срам 3. Вина 4. Недоверба во институции 5. Притисок од семејството 6. Притисок од околината 7. Притисок од пријателите/ другарките 8. Нема каде да се пријави 9. Немање пристап до бесплатна поддршка (бесплатни, психолошка и правна поддршка, и сл.) 10. Недоволна информираност каде да се пријави 11. Друго: ___________ 12. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори А08. [S] Дали сметате дека постојат достапни, младински и родово чувствителни сервиси за поддршка на жртвите од родово базирано насилство и/или вознемирување? 1. Да, мислам дека постојат и се достапни 2. Да, постојат, но мислам дека не се доволно достапни 3. Не, мислам дека не постојат 4. Не знам/не можам да проценам (НЕ ЧИТАЈ!!) 5. Одбива да одговори (НЕ ЧИТАЈ!!!). Еден одговор

76 А09. [S по ред – ротација на одговори]. Колку се согласувате со следниве изјави, каде што 1 значи ‚‚воопшто не се согласувам‘‘ додека 5 значи ‚‚потполно се согласувам‘‘? Воопшто не се согласувам Донекаде не се согласувам Ниту се согласувам ниту не се согласувам Донекаде се согласувам Потполно се согласувам Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Семејното насилство е приватна работа и треба да се решава внатре во семејството. 1 2 3 4 5 6 Насилството врз жените/ девојките често е предизвикано од самата жртва. 1 2 3 4 5 6 Жените/ девојките кои велат дека биле злоупотребени често измислуваат или претеруваат со тврдењата за злоупотреба или силување 1 2 3 4 5 6 Жените/девојките почесто се силувани од страна на непознати отколку од некој што го познаваат. 1 2 3 4 5 6 Ако партнер или сопруг / дечко е насилен кон својата партнерка сопруга/ девојка, другите луѓе надвор од семејството треба да интервенираат. 1 2 3 4 5 6 Важно е мажот да ѝ покаже на својата партнерка кој е главниот во врската. 1 2 3 4 5 6

77 Воопшто не се согласувам Донекаде не се согласувам Ниту се согласувам ниту не се согласувам Донекаде се согласувам Потполно се согласувам Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Жената треба да има право сама да си ги избира пријателите, дури и ако нејзиниот партнер не се согласува 1 2 3 4 5 6 Обврска на жената или партнерката е да има сексуални односи со својот партнер, дури и кога не сака. 1 2 3 4 5 6 Непосакуван коментар со сексуална конотација не е сексуално вознемирување 1 2 3 4 5 6 Доколку девојката се расправа или се брани, тоа само го влошува однесувањето на момчето. 1 2 3 4 5 6 Девојките кои се облекуваат провокативно привлекуваат насилно однесување 1 2 3 4 5 6 Девојки и млади жени од одредени етнички групи се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство и/или вознемирување 1 2 3 4 5 6 Девојки и млади жени со понизок социоекономски статус се повеќе изложени на родово базирано насилство и/или вознемирување 1 2 3 4 5 6

78 Воопшто не се согласувам Донекаде не се согласувам Ниту се согласувам ниту не се согласувам Донекаде се согласувам Потполно се согласувам Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Етничката припадност на девојките и младите жени влијае врз тоа како се третираат кога се жртви на родово базирано насилство и/или вознемирување 1 2 3 4 5 6 Социоекономскиот статус на девојките и младите жени влијае врз тоа како се третираат кога се жртви на родово базирано насилство 1 2 3 4 5 6 Девојките и младите жени од рурални средини се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство 1 2 3 4 5 6 Девојките и младите жени со попреченост се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство 1 2 3 4 5 6 Еден одговор во ред

79 ФОРМИ И РАСПРОСТРАНЕТОСТ НА РОДОВО БАЗИРАНО НАСИЛСТВО И/ИЛИ ВОЗНЕМИРУВАЊЕ А10. [М – до 3 одговори – ротација на одговори] Кој е најголемиот проблем со кој се соочувате во моментов? 1. Финансиски проблеми / економска несигурност 2. Проблеми поврзани со менталното здравје (стрес, анксиозност, депресија и сл.) 3. Чувство на небезбедност во јавен простор 4. Чувство на небезбедност, дома 5. Чувство на небезбедност онлајн (онлајн вознемирување, сајбер булинг или сексуално вознемирување) 6. Насилство или контрола од страна на партнер/партнерка 7. Дискриминација 8. Ограничен пристап до образование / развојни можности 9. Употреба или злоупотреба на алкохол, дрога и лекови (кај неа или кај блиски лица) 10. Врсничко насилство (исклучување од друштво, притисок од врсници и сл.) 11. Друго (што?) ____________________ 12. Не знам/Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се до 3 одговори.

80 А11. [S] До кој степен се чувствувате безбедно како жена/ девојка… Целосно безбедно Безбедно Небезбедно Воопшто небезбедно Не знам / Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] 1) ...во вашето соседство? 1 2 3 4 9 2) …во вашиот град/ село? 1 2 3 4 9 3) …во вашата земја? 1 2 3 4 9 4) ..во дигиталниот простор? 1 2 3 4 9 5) ..во јавниот превоз? 1 2 3 4 9 6) ...на јавни места (како што се плоштади, паркови, улици и патишта, места за пешачење и велосипедски патеки)? 1 2 3 4 9 7) ...во образовните институции 1 2 3 4 Еден одговор во ред

81 А12. [S] Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте биле жртва на некаков вид на родово базирано насилство и/или вознемирување во јавен простор (училиште, факултет, улица, на работа, во институции)? За секој од следниве облици на насилство, ве молиме одговорете со да, не или не сум сигурна Да (1) Не (2) Не сум сигурна (3) Одбива да одговори (НЕ ЧИТАЈ) (4) 1) Физичко насилство (удар, туркање, удирање, влечење и сл.) 1 2 3 4 2) Психолошко насилство (навреди, омаловажување, манипулација, уцени, закани) 1 2 3 4 3) Вербално насилство (викање, пцовки, дофрлување, понижување) 1 2 3 4 4) Сексуално вознемирување (непосакувани коментари, гестикулации, недозволено допирање, притисоци за сексуални односи) 1 2 3 4 5) Сексуално насилство (присилен сексуален контакт, силување) 1 2 3 4 6) Економско насилство (контрола или ограничување на финансии, условување со пари) 1 2 3 4 7) Демнење / следење (физичко следење, присуство без ваша дозвола) 1 2 3 4 8) Контролирање од партнер (при движење, избор на пријатели/пријателки, следење на телефонската комуникација, начин на облекување и однесување) 1 2 3 4 Еден одговор во ред

82 База: испитаници со код 1 на било која изјава од A12 A13. [M - ротација на одговорите] Ве молам да ми кажете каде сте го доживеале родово базирано насилство и/или вознемирување. Scripter: Ask for each statement from A18 with answer 1 separately 1. Дома 2. Во соседството 3. Училиште 4. Факултет 5. Болница 6. Парк 7. Улица 8. Кафуле, ресторан или клуб 9. Паркинг место 10. Јавен превоз 11. Полициска станица 12. Во куќа на пријател/пријателка 13. Работно место 14. Интернат/студентски дом 15. Друго _____________ 16. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори База: сите испитаници А14. [S] Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте биле сведок на некаков вид на родово базирано насилство и/или вознемирување во јавен простор (училиште, факултет, улица, на работа, во институции) За секој од следниве облици на насилство, ве молиме одговорете со да, не или не сум сигурна

83 Да (1) Не (2) Не сум сигурна (3) Одбива да одговори (НЕ ЧИТАЈ) (4) 1) Физичко насилство (удар, туркање, удирање, влечење и сл.) 1 2 3 4 2) Психолошко насилство (навреди, омаловажување, манипулација, уцени, закани, 1 2 3 4 3) Вербално насилство (викање, пцовки, дофрлување, понижување) 1 2 3 4 4) Сексуално вознемирување (непосакувани коментари и гестикулации, недозволено допирање, притисоци за сексуални односи) 1 2 3 4 5) Сексуално насилство (присилен сексуален контакт, силување) 1 2 3 4 6) Економско насилство (контрола или ограничување на финансии, условување со пари) 1 2 3 4 7) Демнење / следење (физичко следење, присуство без ваша дозвола) 1 2 3 4 8) Контролирање од партнер (при движење, избор на пријатели/пријателки, следење на телефонската комуникација, начин на облекување и однесување) 1 2 3 4

84 База: испитаници со код 1 на сите изјави од A14 A15. [M - ротација на одговори] Ве молам да ми кажете каде сте биле сведоци на родово базирано насилство. Scripter: Ask for each statement from A20 with answer 1 separately 1. Дома 2. Во соседството 3. Училиште 4. Факултет 5. Болница 6. Парк 7. Улица 8. Кафуле, ресторан или клуб 9. Паркинг место 10. Јавен превоз 11. Полициска станица 12. Во куќа на пријател/пријателка 13. Работно место 14. Интернат/студентски дом 15. Друго _____________ 16. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори База: испитаници со одговор 1) Да на A18 и A14 А16. [S] Дали сте го пријавиле инцидентот ? 1. Да, каде ________________ 2. Не 3. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор База: испитаници со одговор 1) на A12 и A14

85 А17. [M - ротација на одговори]. Што презедовте по доживеаниот инцидент? 1. Го пријавив во полиција 2. Се обратив во центар за социјална работа или друга институција 3. Побарав медицинска помош 4. Побарав психолошка поддршка или советување 5. Побарав правна помош (адвокат, бесплатна правна помош и сл.) 6. Разговарав со некој близок (пријател, роднина, наставник/наставничка и сл.) 7. Го напуштив насилното опкружување (работа, врска, дом и сл.) 8. Се јавив на СОС линија за помош и поддршка 9. Се обратив до Центар за упатување на жртви на сексуално насилство и силување 10. Друго (ве молиме наведете): _______________ 11. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори База: иситаници со одговор 2) на A16 А18. [М - ротација на одговори] Зошто не го пријавивте родовото базирано насилство и/или вознемирување? 1. Страв 2. Срам 3. Вина 4. Недоверба во институции 5. Притисок од семејството 6. Притисок од околината 7. Притисок од пријателите/ другарките 8. Нема каде да се пријави 9. Немање пристап до бесплатна поддршка (бесплатни, психолошка и правна поддршка, и сл.) 10. Недоволна информираност каде да се пријави 11. Друго: ___________ 12. Сакав, но не знаев каде 13. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори

86 База: испитаници со одговор 1) на A12 и A14 A19. [М - ротација на одговори] Според вас, што најмногу недостасува во постапувањето на институциите во случаите на родово базирано насилство и/или вознемирување? 1. Брза и соодветна реакција 2. Заштита и поддршка на жртвата 3. Информирани обучени службени лица 4. Соодветно казнување за сторителите 5. Информирање и превенција 6. Меѓу-институционална соработка 7. Друго: ___________ 8. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори А20. [M – до 3 одговори, ротација на одговори] Што би помогнало за поголема безбедност на младите жени и девојки во јавниот простор? 1. Подобро осветлување и безбедносна инфраструктура, како на пример видео надзор 2. Поголемо полициско присуство 3. Побрза реакција на надлежни институции по пријави 4. Повеќе информативни и едукативни кампањи за препознавање и спречување на родовото базирано насилство и вознемирување 5. Јавно достапни информации за постојни сервиси за жртви на родово базирано насилство 6. Поддршка од институции (социјални служби, полиција, судство) – советување, можност за анонимно пријавување, правна заштита, фер третман и сл. 7. Одржливост на постоечките сервиси за жртви на родово базирано насилство и вознемирување и отворање на други специјализирани сервиси 8. Младински центри/ организации за пријавување и помош 9. Друго (ве молиме наведете): _______________ 10. Не знам / Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се до 3 одговори

87 A21. [M] Како можат институциите да станат попристапни и подоверливи за младите жени и девојки? 1. Да обезбедуваат информации на јасен и разбирлив јазик 2. Да имаат специјализирани служби или контакт лица за млади жени/девојки 3. Да гарантираат доверливост и заштита на личните податоци 4. Да се одржуваат кампањи за подигнување на свесноста и довербата кај младите 5. Да имаат лесен физички и онлајн пристап до услуги (без сложени процедури) 6. Да вклучуваат млади жени и девојки во креирањето на политики и услуги 7. Друго: ___________ 8. Не знам / Одбива да одговори (НЕ ЧИТАЈ) Можни се повеќе одговори ОНЛАЈН СРЕДИНА И ДИГИТАЛНО НАСИЛСТВО A22. [S] Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте биле жртва на некој облик на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор (на социјални мрежи, СМС-пораки, електронска пошта, форуми, телефонски повици, ГПС-локатори и сл.)? 1. Да 2. Не 3. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор База: Испитаници со одговор 1) на A22 А23. [M - ротација на одговори] Кои од следниве форми на родово базирано насилство и/или вознемирување сте ги доживеале во дигиталниот простор? 1. Навредливи или понижувачки пораки или коментари 2. Сексуално експлицитни пораки без согласност 3. Споделување на експлицитни интимни снимки или фотографии без дозвола 4. Онлајн демнење (stalking) 5. Телефонски повици или СМС пораки 6. Закани по живот или безбедност

88 7. Креирање на содржини и материјали со сексуална содржина користејќи вештачка интелигенција без дозвола 8. Сексторзија (закани и уцена за објавување интимна содржина 9. Лажен профил (fake profile) 10. Друго (ве молиме наведете): ___________ 11. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори A24. [S] Дали некогаш (од вашата 15 годишна возраст) сте биле сведок на некој облик на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор (на социјални мрежи, пораки, електронска пошта, форуми и сл.)? 1. Да 2. Не 3. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор База: Испитаници со одговор 1) на A24 А25. [M - ротација на одговори] Кои од следниве форми на родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор сте биле сведок ? 1. Навредливи или понижувачки пораки или коментари 2. Сексуално експлицитни пораки без согласност 3. Споделување на експлицитни интимни снимки или фотографии без дозвола 4. Онлајн демнење (stalking) 5. Телефонски повици или СМС пораки 6. Закани по живот или безбедност 7. Креирање на приватни фотографии, содржини и видео материјали со сексуална содржина користејќи вештачка интелигенција без дозвола 8. Сексторзија (закани и уцена за објавување интимна содржина 9. Лажен профил (fake profile) 10. Друго (ве молиме наведете): ___________ 11. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори

89 База: Испитаници со одговори 1) на А22 и A24 А26. [M] На кои платформи сте доживеале или посведочиле родово базирано насилство и/или вознемирување? 1. Фејсбук 2. Инстаграм 3. Тикток 4. Ватсап / Вајбер 5. X (Твитер) 6. Снапчет 7. Јутјуб 8. Дискорд 9. Телеграм 10. Друго: __________ 11. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори База: Испитаници со одговор 1) на А22 и A24 А27. [S] Дали сте го пријавиле инцидентот на родово базирано насилство и/или вознемирување кое сте го доживеале или посведочиле? 1. Да – Каде: ____________________ 2. Не 3. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ Еден одговор База: Испитаници со одговор 2)на А22 и A24 А28. [M- rotate the answers] Поради кои причини не го пријавивте родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор? 1. Страв 2. Срам 3. Вина 4. Недоверба во институции 5. Притисок од семејството 6. Притисок од околината 7. Притисок од пријателите/ другарките 8. Нема каде да се пријави

90 9. Немање пристап до бесплатна поддршка (бесплатни, психолошка и правна поддршка, и сл.) 10. Недоволна информираност каде да се пријави 11. Друго: ___________ 12. Сакав, но не знаев каде 13. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се повеќе одговори База: Испитаници со одговор 1) на А22 А29. [M- ротација на одговори] Што презедовте по доживеаното родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор? 1. Го блокирав профилот/бројот на насилникот 2. Го пријавив профилот/објавата на социјалната мрежа или платформа 3. Побарав помош од пријател/пријателка или семејство 4. Се обратив на полиција или во друга институција 5. Се обратив до граѓанска организација која работи на оваа тема 6. Побарав психолошка помош или советување 7. Се повлеков од онлајн активност (избришав профил, престанав да користам платформи) 8. Не преземав ништо 9. Друго (ве молиме наведете): _______________ 10. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ Можни се повеќе одговори A30. [M до 3 одговори – ротација на одговори] Кои фактори придонесуваат за родово базирано насилство и/или вознемирување во дигиталниот простор? 1. Анонимност на напаѓачите 2. Недоволно регулирани платформи 3. Недостаток на санкции и последици 4. Лесно и брзо ширење на навредливи содржини 5. Недоволна писменост за дигитални права 6. Групен притисок и потреба за прифаќање од врсниците 7. Нормализација на агресивниот говор и насилно однесување на интернет 8. Друго: ___________ 9. Не знам /Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се до 3 одговори

91 А31. [M – до 3 одговори, ротација на одговори] Што би помогнало за поголема безбедност на младите жени и девојки во дигиталниот простор? 1. Дигитални алатки за пријавување и блокирање на насилници 2. Поддршка од институции (образовни институции, социјални служби, полиција, судство), како што се советување и психолошка поддршка, можност за анонимно пријавување, правна заштита и фер третман 3. Обуки за млади за препознавање и справување со дигитално насилство 4. Постоење на јасни и строги правила за однесување на онлајн платформи 5. Побезбедни и модерирани онлајн простори за млади 6. Повеќе информативни и едукативни кампањи за препознавање и спречување дигитално насилство 7. Друго (ве молиме наведете): _______________ 8. Не знам / Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Можни се до 3 одговори ДЕМОГРАФИЈА S04. [М] Дали имате некаков вид на попреченост или здравствена состојба што влијае на вашето секојдневно функционирање? 1. Оштетување на видот (целосно или делумно) 2. Оштетување на слухот 3. Телесна попреченост 4. Интелектуална попреченост 5. Невроразвојна попреченост (на пр., аутистичен спектар, АДХД и сл.) 6. Психосоцијална состојба (на пр., депресија, анксиозност, ПТСН и сл.) 7. Хронична болест која влијае на секојдневното функционирање 8. Злоупотреба на алкохол, дрога или лекови 9. Друго (ве молиме наведете): ___________ 10. Немам никаква попреченост [S] 11. Преферирам да не одговорам [S] Можни се повеќе одговори

92 S05. [S] Која е вашата етничка припадност? 1. Македонка 2. Албанка 3. Ромка 4. Друго (ве молам наведете): _____________ 5. Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор S06. [S] Кој е највисокиот степен на образование кој го имате стекнато? 1. Без формално образование 2. Основно образование 3. Средно образование 4. Високо образование 5. Магистратура 6. Докторат 7. Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор S07. [S] Кој е вашиот моментален работен статус? 1. Редовно вработена 2. Повремено/неформално 3. Невработена 4. Студентка/ученичка 5. Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор

93 S08. [S] Колку се вкупните месечни примања на вашето домаќинство ? 1. До 24.000 денари 2. Од 24001 до 34.000 денари 3. Од 34.001 до 44.0000 денари 4. Од 44.001 до 54.000 денари 5. Од 54.001 до 64.000 денари 6. Над 64.001 денари 7. Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор S09. [S] Колку се вашите лични месечни примања? 1. Немам примања 2. До 24.000 денари 3. Од 24001 до 34.000 денари 4. Од 34.001 до 44.0000 денари 5. Од 44.001 до 54.000 денари 6. Од 54.001 до 64.000 денари 7. Над 64.001 денари 8. Одбива да одговори [НЕ ЧИТАЈ] Еден одговор КРАЈ НА ПРАШАЛНИКОТ Ви благодарам многу за учеството во истражувањето

94 Прилог 2 - Водич за дискусија во фокус групи Број на групи и број на учесници по група: четири (4) фокус групи, 8-10 учесници во група Локација: Скопје (четири фокус групи) Таргет групa: Професионалци / Организации Фаза 1: Вовед (5 мин.) (Краток опис на целите на дискусијата, правилата за дискусија и охрабрување на учесниците активно да учествуваат во дискусијата) Модератор: Добар ден и добредојдовте на денешната дискусија во фокус група. Ви благодариме што одвоивте време да дојдете денес и да учествувате во планираната дискусија. Моето име е (...) и денес ќе разговараме за вашите ставови и мислења за перцепциите и предизвиците со кои се соочуваат младите жени и девојки на возраст од 18 до 29 години во однос на родовото базирано насилство и/или вознемирување, како во јавниот така и во дигиталниот простор. Дискусијата ќе ја снимаме, бидејќи едноставно не е можно да запаметам се она за што ќе зборуваме, а што е многу важно за нас. Нема да ве повикувам да го кажете своето мислење, но од вас се очекува активно да разговарате за темите што ќе бидат отворени на денешната дискусија. Сите ваши мислења се исклучително важни за нас, без оглед колку се различни. Нашата цел не е да имаме еден единствен став, туку да ги слушнеме сите мислења, дури и различни па и спротивставени. Уште еднаш, ве молам слободно да учествувате, но сакам да ве замолам да не се прекинувате меѓу себе и да не зборуваме сите истовремено. Такво нешто не може да се регистрира снимањето, односно подоцна, нема да можеме да го разбереме и анализираме кажаното и дискутирано. Затоа, ве молиме да зборуваме еден по еден. Сега би сакала да ве замолам да се запознаеме. Ве молам секој од вас поединечно да се претстави `Кратко претставување на учесниците `Име и презиме `од кои организации доаѓаат, `главната цел на организацијата. * * *

95 Фаза 2: Перцепции и доверба во институции (15 мин.) `Како вашата организација гледа на проблемот со родовото базирано насилство и/или вознемирувањето кај младите жени и девојки? Дали сметате дека е зголемен, намален или тој проблем е на исто ниво споредено со 2024 година? `Колку мислите дека младите жени и девојки имаат доверба во институциите (полиција, судови, центри за социјална работа, здравствени и образовни установи)? На што се должи тоа ниво на доверба или недоверба? `Според вас, кои институции или организации треба да имаат клучна улога во различни аспекти на справување со родовото базирано насилство и/или вознемирување? Зошто? 3во превенција и едукација 3во откривање и пријавување 3во заштита и поддршка на жртвите 3во санкционирање и казнување на сторителите 3во меѓуинституционална координација `Што според вашето искуство најмногу недостасува (доколку сметате дека недостасува) во постапувањето на институциите (на пример: брза реакција, чувствителен пристап, координација, специјализирани служби, поддршка на жртвите, доверливост)? Фаза 3: Форми и распространетост на насилство (20 мин.) `Кои форми на родово базирано насилство и/или вознемирување најчесто ги среќавате во вашата работа кај младите жени и девојки (физичко, психолошко, вербално, сексуално, економско, дигитално, друго)? Модератор потпрашувај: Зошто баш тие? Има ли форми што се помалку видливи, но сепак присутни? Објасни `Дали мислите дека одредени групи на девојки и млади жени се повеќе изложени на ризик од родово базирано насилство и/или вознемирување од другите? Модератор потпрашувај: Ако да, кои групи би ги издвоиле и зошто? (на пример: девојки од рурални средини, етнички заедници, оние од семејства со понизок социоекономски статус, девојки со попреченост)? на кој начин тие групи се повеќе изложени? Дали институциите и организациите доволно ги препознаваат овие специфики? `Каде најчесто се случуваат вакви форми на насилство? Модератор потпрашувај: во јавен простор (улици, јавен превоз, училишта, факултети)?

96 Во семејство или интимни врски? Во дигиталниот простор? Објасни? `Како организациите го препознаваат и регистрираат проблемот? Модератор: потпрашувај: Дали имате свои механизми за идентификување случаи? Дали девојките/жените се обраќаат директно до вас? Со какви бариери се соочувате при пријавување или поддршка? `Според вас, кој е „невидливиот дел“ од проблемот – насилство што често се игнорира, не се пријавува или не се препознава како такво? Модератор потпрашај: Дали мислите дека има однесувања кои младите жени и девојки не ги препознаваат како насилство (на пример: контрола од партнер, навредливи шеги, сексуализирани коментари)? `Кои форми на родово базирано насилство и/или вознемирување најчесто се минимизираат (не се сфаќаат сериозно) од институциите или општеството? Кога институција (полиција, суд, центар за социјална работа) смета дека вербалното или психолошкото насилство „не е толку важно“ и не презема мерки. Кога општеството (околината, семејството, медиумите) гледа на контролата во врската, сексуализираните коментари, навредливите шеги или непожелен физички контакт како нешто „нормално“ или „шега“. Фаза 4: Пријавување и бариери (15 мин.) `Кои се според вас најчестите причини зошто младите жени и девојки не пријавуваат случаи на родово базирано насилство и/или вознемирување? Модератор потпрашувај: Дали тоа најчесто е поради страв (од насилникот, од последици, од стигма)? Дали мислите дека има чувство на срам или вина? Колку недовербата во институциите игра улога? Дали постои недоволна информираност каде и како може да се пријави? Постојат ли културолошки или семејни притисоци што ги обесхрабруваат девојките да пријават? `Како организациите можат да придонесат за зголемување на пријавувањето и довербата во институциите? Модератор потпрашувај: Кои активности или програми би помогнале девојките да се чувствуваат охрабрени да пријават? `Доколку не е наведено прашај: Дали вашата организација има искуство со создавање механизми за анонимно пријавување? Како може да се подобри соработката помеѓу организациите и институциите за поефикасна поддршка? Според вас, дали јавните кампањи и едукацијата имаат вистински ефект? `Кои поддржувачки сервиси сметате дека се најважни (правна, психолошка, медицинска, други)? Кој вид поддршка жртвите најчесто ја бараат? Кои сервиси сметате дека се најмалку достапни? Дали постојат доволно специјализирани сервиси за млади жени (на пр. младински центри, онлајн совети)? Како организациите можат да помогнат во пополнување на празнините каде институциите не нудат доволно поддршка?

97 Фаза 5: Дигитално насилство (10 мин.) `Дали вашата организација се среќава со случаи на дигитално родово базирано насилство и/или вознемирување? Ако да, какви случаи најчесто (на пример: навредливи пораки, лажни профили, закани, споделување интимни фотографии без дозвола, онлајн демнење)? `Кои платформи сметате дека се најризични за младите жени и девојки? Модератор потпрашувај: Кои форми на вознемирување се најчести на тие платформи? Дали има разлика помеѓу јавни и приватни канали (групи, пораки, коментари)? `Дали младите жени и девојки имаат доволна доверба да пријават дигитално насилство кај институциите? Ако да каде најчесто се пријавува? Ако не, зошто не? Објасни `Како организациите може да ја олеснат поддршката за жртви на дигитално насилство? Како може да се подобри заштитата во дигиталниот простор (што може да направат институциите, невладините, медиумите итн...)? Фаза 6: Решенија и препораки (20 мин.) `Кои превентивни мерки би помогнале најмногу за зголемување на безбедноста во јавниот простор? Какви инфраструктурни мерки во јавниот простор би биле корисни (осветлување, безбедносни камери, полициско присуство) Кои образовни и информативни активности би имале најголем ефект? `Што би можело да се направи во дигиталниот простор за зголемување на безбедноста (алатки за пријавување, модерација, едукативни програми)? Објасни! `Како институциите можат да станат попристапни и подоверливи за младите жени и девојки? Што треба да променат во начинот на работа (поедноставени процедури, доверливост, брза реакција)? Дали е потребно да има повеќе специјализирани служби или контакт лица? Како можат да изградат долгорочна доверба со младите жени и девојки? `Како граѓанските организации можат подобро да соработуваат со институциите и заедницата? Кои се главните предизвици во соработката денес? `Ако би можеле да предложите една клучна мерка или иницијатива што би направила најголема разлика – која би била таа и кој проблем би го решила? ( Модератор: Како би изгледала во пракса (кои активности, кои институции или организации би биле вклучени)? Што би било потребно за да се реализира (ресурси, политичка волја, партнерства)?

OSCE.Skopje osce_skopje OSCE Mission to Skopje Bulevar 8-mi Septemvri No. 16 1000 Skopje info-MK@osce.org osce.org/mission-to-skopje