BROSHURË INFORMATIVE PËR VOTUESIT
ÇFARË ËSHTË PUSHTETI LOKAL DHE SI E ZGJEDHIM ATË INFORMATA LEHTË TË KUPTUESHME
3 2
6
1
4
5
Republika e Maqedonisë së Veriut KOMISIONI SHTETËROR I ZGJEDHJEVE BROSHURË INFORMATIVE PËR VOTUESIT
ÇFARË ËSHTË PUSHTETI LOKAL DHE SI E ZGJEDHIM ATË
INFORMATA LEHTË TË KUPTUESHME
Republika e Maqedonisë së Veriut KOMISIONI SHTETËROR I ZGJEDHJEVE Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve dhe Misioini i OSBE-së në Shkup në vitin 2021 botuan Doracakun “Çfarë është pushteti lokal dhe si e zgjedhim atë”. Doracaku është i dedikuar për votuesit.
Në këtë broshurë Doracaku i përmendur është shkruar në format lehtë të kuptueshëm. Broshura është përgatitur në vitin 2021 në kuadër të projektit “Mbështetje për qeverisjen demokratike dhe proceset për inkluzion” të Misionit të OSBE-së në Shkup, në bashkëpunim me Komisionin Shtetëror të Zgjedhjeve të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Botimi origjinal i Doracakut “Çfarë është pushteti lokal dhe si e zgjedhim atë” paraqet verzion përfundimtar dhe zyrtar.
Këtë broshurë e përshtatën në format lehtë të kuptueshëm vetëpërfaqësuesit e Shoqatës SOLEM dhe ndihmësit e tyre.
Tekstin e përshtatën vetëpërfaqësuesit: Iva Shuminovska Kristijan Ristevski Stefan Peshiç
2 Përkthimi nga maqedonishtja në shqip: Fatos Kica Lekturoi: Luljeta Adili-Çeliku Ilustrimet: Igor Stevkovski Disenji grafik dhe shtypi: Poliesterdej Kjo broshurë është në përputhje me standardet evropiane për lexim dhe kuptim të lehtë të informatave. Mësoni më shumë në: www.inclusion-europe.eu/easy-to-read/
Ky botim nuk reflekton këndvështrimet dhe qëndrimet e Misionit të OSBE-së në Shkup.
Të gjitha të drejtat janë të rezervuara. Përmbajtja e këtij botimi mund lirisht të përdoret dhe shumëzohet për qëllime edukative dhe qëllime tjera jokomerciale me kusht që në çdo riprodhim të tillë të citohen si burime Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve i Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe Misioni i OSBE-së në Shkup.
3 PËRMBAJTJA
VETËQEVERISJA LOKALE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË SË VERIUT . . . . . . . . . . . . . . . 5 ORGANET E KOMUNËS . . . . . . . . . . . . . . . . 9 ZGJEDHJE LOKALE SI ZGJEDHEN ORGANET E KOMUNËS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 QEVERISJA DEMOKRATIKE . . . . . . . . . . . . . 33 KOMPETENCAT E KOMUNËS . . . . . . . . . . . . 39 FINANCIMI I KOMUNAVE . . . . . . . . . . . . . . . 47 PJESËMARRJA E DREJTPËRDREJTË . . . . . . . 50 E QYTETARËVE NË VENDIMMARRJEN . . . . . . . 50 E KOMUNAVE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 KONTAKTE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
4 VETËQEVERISJA LOKALE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË SË VERIUT
Me qëllim të realizimit të të drejtave të veta dhe plotësimin e nevojave në vendin ku jetojnë qytetarët organizohen në njësi të vetëqeverisjes lokale.
Njësi të vetëqeverisjes lokale janë: • komunat • Qyteti i Shkupit.
Komuna është bashkësi e njerëzve që jetojnë në një rajon të caktuar.
Territori i komunës është i përcaktuar me ligj.
Në kuadër të një komune banorëve u mundësohen shërbime për të cilat kompetente është komuna: • arsim • mbrojtja e fëmijëve • mbrojtja e të moshuarve • furnizimi me ujë • mbledhja e mbeturinave • mirëmbajtja e parqeve • sport • të tjera.
5 Që të mund të funksionojë dhe t’ua sigurojë shërbimet qytetarëve komuna ka: • organe komunale • administratë komunale • shërbime të organizuara publike. Organe komunale janë: • Kryetari i Komunës • Këshilli i Komunës. Administratë komunale janë të punësuarit në komunë. Shërbime të organizuara publike janë: • ndërmarrjet publike • institucionet publike. Ndërmarrjet publike janë kompani të cilat i ka themeluar komuna me qëllim që të gjithë qytetarëve në atë komunë t’u sigurojë: • furnizim me ujë • mbledhje të mbeturinave • transport udhëtarësh • parqe • ndihmë me qentë endacakë.
Institucione publike janë: • çerdhet • bibliotekat • teatrot • sallat e sportit.
6 Komunat përbëhen nga një ose më shumë vendbanime në të cilat jetojnë qytetarët dhe që kanë nevoja dhe interesa të përbashkëta. Interesat e qytetarëve dallojnë. Çdo vendbanim ka nevoja të ndryshme. Nevojat e fshatrave dhe të qyteteve janë të ndryshme. Vetëqeverisja lokale në Republikën e Maqedonisë së Veriut është e organizuar në 80 komuna dhe në Qytetin e Shkupit.
Rajoni ku formohet komuna është një tërësi gjeografike dhe ekonomike. Vendbanimet e afërta mund të komunikojnë lehtë. Ndërtesa komunale është qendra e komunës. Qytetarët vendosin për nevojat dhe interesat e komunës ku jetojnë.
Qyteti i Shkupit është qyteti më i madh në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Si qytet më i madh është njësi e veçantë e vetëqeverisjes lokale. Në qytetin e Shkupit ka 10 komuna. Ato janë: • Аerodromi • Buteli • Gazi Baba • Gjorçe Petrovi • Karposhi • Kisella Voda • Saraji • Qendra • Çairi • Shuto Orizarja. 7 Për disa nevoja të qytetarëve përgjegjës është Qyteti i Shkupit. Për disa nevoja të qytetarëve përgjegjëse janë komunat ku ata jetojnë. Ekziston ligj i posaçëm ku shkruan: • për çka është përgjegjës Qyteti i Shkupit • për çka janë përgjegjëse komunat.
Qytetarët e Shkupit në zgjedhjet lokale në të njëjtën kohë zgjedhin: • pushtetin lokal në komunën ku jetojnë • pushtetin lokal të qytetit të Shkupit.
Të gjithë qytetarët votojnë në komunën ku banojnë.
8 ORGANET E KOMUNËS
Komunat kryejnë detyrat e tyre përmes organeve të tyre. Ligji për vetëqeverisje lokale përcakton detyrat e organeve të komunës.
Organe të komunës janë: • Këshilli • kryetari i komunës. Këshilli i komunës përfaqëson qytetarët në komunë. Anëtarët e Këshillit të komunës zgjidhen në zgjedhje lokale. Anëtarët e Këshillit të komunës zgjidhen çdo 4 vite.
Numri i anëtarëve në Këshillin e komunës varet nga numri i banorëve në komunë. Komunat me pak banorë kanë numër më të vogël të anëtarëve në Këshillin e komunës. Komunat me më shumë banorë kanë numër më të madh të anëtarëve në Këshillin e komunës. Numri i anëtarëve në Këshillin e komunës është qartë i përcaktuar me Ligjin për vetëqeverisje lokale.
9 Këshilli sjell vendime për: • Statutin e komunës • buxhetin e komunës • raportin vjetor të komunës • çmimin e shërbimeve të cilat i arkëton komuna • themelon ndërmarrje publike • kontrollon si kanë punuar ndërmarrjet publike • themelon institucione publike • kontrollon si kanë punuar institucionet publike • vendos çfarë shërbimesh do të zhvillohen në komunë • përcakton mënyrën e pagesës së atyre shërbimeve • vendos për qiradhënien e pronës në pronësi të komunës • vendos për shitjen e pronës në pronësi të komunës • kryen kontroll si shpenzohen paratë e komunës • të tjera.
Statuti paraqet dokumentin me të cilin përcaktohet: • si është e organizuar komuna • çfarë dhe si do të punojë komuna.
Buxheti i komunës është plan për mbledhjen dhe shpenzimin e parave me të cilat disponon komuna.
Ato para komuna i siguron nga: • qytetarët e komunës • shitja e pronës së komunës • qiradhënia e pronës së komunës • lejet e ndërtimit të objekteve • shteti.
10 Në fillim të vitit komuna bën plan si do t’i shpenzojë paratë me të cilat disponon. Në fund të vitit komuna raporton se për çka i ka shpenzuar paratë.
Për shqyrtimin e çështjeve të një fushe të caktuar Këshilli mund të formojë komisione nga përbërja e tij. Çdo komision merret me çështje të një fushe. Mund të formohet komision sporti. Ai merret me zhvillimin e aktiviteteve sportive dhe avancimin e aktiviteteve sportive në komunë. Mund të formohet komision për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve. Ai merr vendime për mbrojtje më të mirë të të drejtave të fëmijeve. Mund të formohet komision për veprimtari komunale. Ai merret me shërbime që u nevojiten qytetarëve në komunë.
Qytetarët e komunës duhet të kyçen në punën e Këshillit.
11 Kryetari i komunës është përgjegjës për: • përfaqësimin e komunës • nënshkrimin e dokumenteve në emër të komunës • kontrollimin nëse vendimet e Këshillit janë në pajtim me ligjin • publikimin e vendimeve të Këshillit në buletinin zyrtar të komunës • kujdesin lidhur me zbatimin e vendimeve të Këshillit • propozimin Këshillit për miratimin e rregulloreve • propozimin e planit për shpenzimin e parave të komunës • realizimin e buxhetit gjegjësisht • zgjedhjen e drejtorëve të shërbimeve publike që ka themeluar komuna • udhëheqjen me të punësuarit në komunë • kujdesjen për pronën e komunës • të tjera. Të punësuarit në komunë i quajmë administratë komunale. Të punësuarit në komunë kryejnë detyrat që janë në kompetencë të komunës. Të punësuarit në komunë nuk zgjedhen në zgjedhje lokale. Të punësuarit në komunë punësohen me konkurs publik. Të punësuarit në komunë nuk duhet të ndërrohen kur zgjedhet kryetari i ri i komunës.
12 ZGJEDHJE LOKALE SI ZGJEDHEN ORGANET E KOMUNËS
Në zgjedhje lokale zgjedhet: • Këshilli i komunës • Kryetari i komunës. Në zgjedhjet lokale votohet në mënyrë të fshehtë. Kjo do të thotë se askush nuk guxon të kërkojë: • t’i shpjegosh pse ke votuar ashtu siç ke votuar • t’i tregosh për kënd ke votuar. Në Republikën e Maqedonisë së Veriut zgjedhjet lokale mbahen çdo 4 vite. Zgjedhjet lokale mbahen në muajin tetor. Në të njëjtën kohë mbahen zgjedhje në: • të gjitha 80 komunat • në qytetin e Shkupit. Zgjedhjet lokale i shpall Kryetari i Kuvendit të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
E drejta për t’u zgjedhur dhe e drejta e kandidimit
Kandidat për kryetar apo kryetare komune mund të jetë secili qytetar që: • është shtetas i Republikës së Maqedonisë së Veriut • ka mbushur 18 vjet • nuk i është marrë aftësia për veprim • jeton në komunën ku do të kandidohet.
13 Kandidati për anëtar të Këshillit të komunës mund të jetë secili qytetar i cili: • është shtetas i Republikës së Maqedonisë së Veriut • ka mbushur 18 vjet • nuk i është marrë aftësia për veprim • jeton në komunën ku do të kandidohet. Nuk mund të jesh kandidat në zgjedhjet lokale nëse: • je në burg derisa zgjasin zgjedhjet • ke qenë në burg më shumë se 6 muaj. Kandidatët për zgjedhje lokale propozohen nga: • partitë politike • qytetarët. Nëse qytetarët duan të propozojnë listë të kandidatëve në zgjedhje lokale ata paraprakisht duhet të sigurojnë numër të caktuar të nënshkrimeve nga qytetarë dhe qytetare që mbështesin atë kandidat. Numri i nënshkrimeve që duhet të sigurohen varet nga numri i banorëve në komunë. Në komunat ku ka numër të konsiderueshëm të banorëve shqiptarë listat e kandidatëve do të jenë në: • gjuhën maqedone • gjuhën shqipe. Në komunat ku ka numër të konsiderueshëm të banorëve romë listat e kandidatëve do të jenë në: • gjuhën maqedone • gjuhën rome.
14 Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve shtyp fletëvotime për secilën komunë veç e veç. Votuesit kur votojnë marrin nga 2 fletëvotime: • fletëvotim në të cilin votojnë për kryetarin e komunës ku jetojnë • fletëvotim në të cilin votojnë për Këshillin komunal të komunës ku jetojnë. Votuesit e qytetit të Shkupit kur votojnë marrin nga 4 fletëvotime: • fletëvotim në të cilin votojnë për kryetarin e komunës ku jetojnë • fletëvotim në të cilin votojnë për Këshillin komunal të komunës ku jetojnë • fletëvotim në të cilin votojnë për kryetarin e komunës së Qytetit të Shkupit • fletëvotim në të cilin votojnë për Këshillin e Qytetit të Shkupit.
Çfarë përmban fletëvotimi?
Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve përcakton: • formën e fletëvotimit • përmbajtjen e fletëvotimit. Fletëvotimet kanë shenja mbrojtëse për t’u mbrojtur nga keqpërdorimi.
Ngjyra e fletëvotimeve është e ndryshme për: ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
• kryetar komune ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
• anëtar të Këshillit të Komunës. 1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
15 Në pjesën e epërme të fletëvotimit është shkruar: • emri i komunës • numri i vendvotimit. Pason lista me emra të kandidatëve dhe kush i ka kandiduar. Në fletëvotimin për zgjedhje të kryetarit të komunës janë shkruar emrat e kandidatëve për kryetar komune. Në fletëvotimin për zgjedhje të anëtarëve të Këshillit janë shkruar: • emrat e partive politike që propozojnë përbërjen e Këshillit • emrat e bartësve të listave të këshilltarëve për secilën parti. Emrat e gjithë kandidatëve të propozuar për Këshill mund t’i shohësh dhe lexosh: • në media • në listën e vendosur para vendvotimit ku voton. Voton në atë mënyrë që në fletëvotimin për kryetar komune me stilolaps të kaltër rrethon numrin rendor para emrit të kandidatit për të cilin do të votosh. Voton në atë mënyrë që në fletëvotimin për anëtarët e Këshillit të komunës me stilolaps të kaltër rrethon numrin rendor para emrit të bartësit të listës. Nuk je i/e detyruar që në të dy fletëvotimet të votosh për partinë e njëjtë politike. Votimi është i fshehtë. Çdo votues mund të votojë vetëm një herë. Personave me shikim të dëmtuar u mundësohet shabllon me alfabetin e Brajit. 16 Zgjedhja e kryetarit ose kryetares së komunës
Kandidati për kryetar komune që ka fituar më së shumti vota në zgjedhje do të zgjedhet kryetar komune. Të drejtë vote kanë gjithë qytetarët e komunës që: • janë në moshë madhore • jetojnë në territorin e asaj komune • janë të regjistruar në listën zgjedhore. Në Republikën e Maqedonisë së Veriut personat të cilave iu është marrë aftësia e veprimit dhe për të cilët gjykata ka caktuar se nuk mund të shprehen në mënyrë të lirshme nuk u lejohet të votojnë. Votohet për një nga kandidatët e shënuar në fletëvotim. Zgjedhjet për kryetar komune mund të kenë • një rreth (cikël) votimi • dy rrethe votimi. Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve përcakton nëse do të ketë rreth të dytë votimi. Kjo varet nga numri i votuesve që kanë votuar në rrethin e parë. 14 ditë nga përfundimi i rrethit të parë mbahet rrethi i dytë i votimit. Në rrethin e dytë zgjedhet në mes dy kandidatëve. Këto kandidatë kanë fituar më së shumti vota në rrethin e parë. Emrat e kandidatëve tjerë nuk figurojnë më në fletëvotim.
17 Kryetar komune do të zgjedhet ai kandidat që ka fituar më shumë vota në rrethin e dytë. Nëse nuk zgjedhet askush Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut zgjedh një person që do ta ushtrojë detyrën e kryetarit të komunës. Pastaj në atë komunë sërish shpallen zgjedhje të reja.
Zgjedhja e anëtarëve dhe anëtareve të Këshillit të Komunës
Ke të drejtë vote nëse: • je në moshë madhore • jeton në atë komunë • je i/e regjistruar në listën zgjedhore.
Zgjedhja e anëtarëve të Këshillit komunal bëhet sipas modelit proporcional me lista të mbyllura.
Listë e mbyllur do të thotë se voton për një grup kandidatësh. Kandidatët i propozon propozuesi i listës. Nuk voton për secilin person veç e veç. Voton për një grup politik. Se sa këshilltarë do të ketë një opcion politik varet nga numri i votave që ai opcion politik ka fituar në zgjedhje.
Kur zgjedhen anëtarët e Këshillit komunal votohet vetëm një herë.
18 Pas përfundimit të zgjedhjeve në Republikën e Maqedonisë së Veriut ka: • 81 kryetarë komunash • 81 këshilla komunalë.
Në Këshill marrin pjesë edhe gra edhe burra. Kryetar komune mund të jetë edhe një grua edhe një burrë.
Ata vendosin në vend të qytetarëve. Koha gjatë së cilës ata vendosin në vend të qytetarëve quhet mandat. Mandati zgjat 4 vite.
Kryetari i komunës gjatë mandatit të tij/saj pushon së punuari në vendin paraprak të punës. Funksionin e kryetarit të komunës e kryen me orar të plotë. Për këtë merr rrogë mujore.
Anëtarët e Këshillit të komunës vazhdojnë të punojnë në vendet e tyre të punës. Funksionin e këshilltarit e ushtrojnë në mënyrë plotësuese. Për këtë paguhen. Ligji e përcakton se sa të holla do të marrin.
19 Personi që është zgjedhur për kryetar komune nuk mund të jetë në të njëjtën kohë edhe: • kryetar i Republikës së Maqedonisë së Veriut • deputet në Kuvend • kryeministër • ministër • gjykatës • tjetër. Nëse je kryetar komune nuk mund të jesh edhe anëtar i Këshillit të komunës. Nëse je anëtar i Këshillit të komunës nuk mund të jesh edhe kryetar komune.
Fushata zgjedhore dhe mediat
Fushata zgjedhore është prezentim publik i kandidatëve që marrin pjesë në zgjedhje. Ata kanë plane për komunën. Planet i prezentojnë përmes: • tubimeve publike • ngjarjeve • pllakatave • video prezentimeve • shpërndarjes së fletushkave • debateve në radio • debateve në televizion.
20 Fushata zgjedhore është e ndaluar: • 1 ditë para ditës së zgjedhjeve • ditën e zgjedhjeve. Ajo quhet heshtje zgjedhore. Ditën e zgjedhjeve mediave u lejohet të raportojnë për procesin zgjedhor.
Media janë: • gazetat • televizionet • radio stacionet • portalet e internetit. Të gjitha mediat duhet t’u mundësojnë të gjithë kandidatëve mundësi të barabarta për t’i prezentuar planet e tyre. Televizionet që shikohen në mbarë vendin duhet të sigurojnë përkthim në gjuhën e simboleve për personat me dëgjim të dëmtuar. Secili kandidat duhet ta ketë mundësinë të prezentohet para qytetarëve në mënyrë që është e kuptueshme për to. Kandidatët nuk guxojnë t’i prezentojnë deri sa emitohen emisione për fëmijë.
21 Financimi i zgjedhjeve lokale
Zgjedhjet lokale financohen me paratë e komunës. Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve siguron: ● kuti votimi ● paravanë ● fleta votimi ● material informativ. Nëse një komunë nuk ka të holla për zgjedhje lokale paratë për organizimin e zgjedhjeve sigurohen nga Buxheti i Republikës së Maqedonisë së Veriut. Për fushatën zgjedhore nuk guxon të merren para nga: • buxheti i komunës • ndërmarrje publike • institucione publike • shoqata qytetarësh • bashkësi fetare • qeveri të huaja • organizata ndërkombëtare.
Fushatën e vetë zgjedhore partia politike mund ta financojë nga: • mjetet financiare me të cilat disponon partia politike • donacionet që pranon partia • nga kredi të dedikuara për zgjedhje. Pas zgjedhjeve të gjithë që kanë marrë pjesë në zgjedhje duhet të dorëzojnë raport. Në raport shkruajnë se si i kanë shpenzuar paratë. Raport dorëzojnë: • partitë politike • mediat • Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve. 22 Në fund organet zgjedhore shpallin rezultatet e zgjedhjeve. Pas shpalljes së rezultateve me punë fillojnë: • kryetari i komunës • dhe anëtarët e Këshillit.
Procedura e votimit
Votimi mbahet ditën e përcaktuar. Vendimin për shpalljen e Zgjedhjeve Lokale e merr Kryetari i Kuvendit të Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Votimi fillon në ora 07:00 dhe përfundon në ora 19:00.
Mund të votosh nëse: • je i/e regjistruar në listën zgjedhore • posedon dokument të vlefshëm për identifikim personal.
Dokumente për identifikim personal janë: • letërnjoftimi • pasaporta.
Procedura për votim fillon në atë mënyrë që: • Votuesit presin radhën të votojnë një nga një. • Këshilli Zgjedhor do ta verifikojë identitetin tënd.
Identiteti personal verifikohet me: • dokument të vlefshëm për identifikim personal • gjurmë gishtash. 23 Nuk do të mund të votosh nëse: • nuk ke dokument të vlefshëm për identifikim personal • gjurmët e gishtave nuk përputhen më gjurmët e gishtave në listën elektronike zgjedhore.
Gjurma e gishtit në listën elektronike zgjedhore është e njëjtë me gjurmën e gishtit që merret kur nxjerr: • letërnjoftim • pasaportë.
Këshilli Zgjedhor kontrollon nëse paraprakisht ke votuar. Kjo bëhet kështu. Me gishtin tregues të dorës së djathtë shtyp për të lënë gjurmë. Nëse nuk ke tregues të djathtë shtyp me gishtin tregues të dorës së majtë. Nëse nuk ke të dy gishtat tregues shtyp me gishtin e radhës. Në ekranin e monitorit do të paraqitet: • fotografia jote • numri yt rendor në listën zgjedhore. Duhet të nënshkruhesh në listën zgjedhore.
Pas kësaj procedure një anëtar i Këshillit Zgjedhor do të të japë 2 fletëvotime.
24 Fletëvotimi i parë është për të zgjedhur kryetarin e komunës ku jeton. Fletëvotimi i dytë është për të zgjedhur anëtarët e Këshillit në komunën ku jeton. Votuesit e qytetit të Shkupit marrin 4 fletëvotime. Një fletë për zgjedhjen e kryetarit në komunën ku jeton. Një fletë për zgjedhjen e anëtarëve në Këshillin e komunës ku jeton. Një fletë për zgjedhjen e kryetarit të komunës së Qytetit të Shkupit. Një fletë për zgjedhjen e këshilltarëve në Këshillin e Komunës së Qytetit të Shkupit. ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
Fletëvotimet vulosen 1.
2.
me vulën e vendvotimit në 3.
4.
pjesën e paraparë për vulosje. 5.
6.
7.
Voton vetëm pas paravanit votues. 8.
9.
Voton duke rrethuar numrin rendor para vetëm një kandidati me stilolapsin që është vendosur pas paravanit. Ky stilolaps është me ngjyrë të kaltër.
Fletëvotimi do të jetë i pavlefshëm nëse: • rrethon më shumë kandidatë • shkruan diçka në fletëvotim • rrethon me fllomaster • rrethon me laps • rrethon me stilolaps të kuq • rrethon me stilolaps të zi.
Pasi që të kesh rrethuar numrin para kandidatit fleta paloset. 25 Çdo fletëvotim futet në kuti të veçantë votimi.
E merr dokumentin për identifikim personal. Largohesh nga vendvotimi.
Nëse ka problem me pajisjet Këshilli Zgjedhor ka procedurë të posaçme të cilën duhet ta ndjekë. Do ta kontrollojë identitetin tënd personal. Këtë e bën duke kontrolluar një dokumet për identifikim personal. Do të kontrollojë nëse paraprakisht ke votuar. Do ta shënojë numrin tënd amë. NAQ është shkurtesë për numrin amë të qytetarit. Çdo qytetar i Republikës së Maqedonisë së Veriut ka NAQ të ndryshëm. Do të marrë gjurmë gishti. Kjo procedurë votimi përdoret për votuesit që: • votojnë nga shtëpia • janë të vendosur në një institucion • janë në burg • janë në arrest shtëpiak • jetojnë në shtete tjera. Nga shtëpia votojnë personat që nuk mund të shkojnë në vendet e votimit.
Nëse nuk mund të shkosh të votosh në vendvotim duhet të lajmërohesh në KSHZ.
26 KSHZ-ja është Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve. Në këtë rast, përfaqësues të Këshillit Zgjedhor do të vijnë të ti në shtëpi që të mund të votosh para ditës së zgjedhjeve.
27 PROCESI I VOTIMIT ZHVILLOHET EKSKLUZIVISHT SIPAS RENDIT NË VIJIM: 1. VERIFIKIMI I DOKUMENTEVE PËR IDENTIFIKIM PERSONAL 2. KONTROLLI ME PAJISJE PËR IDENTIFIKIM BIOMETRIK 3.KONTROLLIMI DHE NËNSHKRIMI NË LISTËN E VOTUESVE 4. DHËNIA E FLETËS SË VOTIMIT 5. VOTIMI PAS PARAVANËVE TË 5 VOTIMIT 6. VENDOSJA E FLETËVE TË VOTIMIT NË KUTITË E VOTIMIT
1
28 4
6
3
2
29 Votimi i personave të cilëve u duhet ndihmë gjatë votimit
Personat me aftësi të kufizuar kanë të drejtë të votojnë në zgjedhje. Nuk kanë të drejtë të votojnë vetëm personat të cilave iu është marrë aftësia e veprimit dhe për të cilët gjykata ka caktuar se nuk mund të shprehen në mënyrë të lirshme Personat me aftësi të kufizuar kanë të drejtë ndihme gjatë votimit. Ndihmë mund të të japë një person të cilit i beson. Vetë zgjedh se kush do të të ndihmojë. Nëse votuesi nuk mund të vijë në vendin e votimit Këshilli Zgjedhor duhet të gjejë mënyrë që votuesi të hyjë në vendvotim për të votuar. Nëse nuk ke dikë të të ndihmojë për të votuar e ty të duhet ndihmë Këshilli Zgjedhor do t’i drejtohet për ndihmë një votuesi që është prezent në vendvotim. Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve bashkëpunon me shoqatat qytetare. Së bashku ato përgatisin materiale. Materialet u ndihmojnë personave me aftësi të kufizuara që më lehtë të përfshihen në procesin zgjedhor. Përgatisin: • mbështetëse anësore që ata të mund të nënshkruhen në listën zgjedhore • shabllone me alfabetin e Brajit • posterë me ilustrime se si votohet të cilat vendosen para secilit anëtar të Këshillit Zgjedhor • materiale tjera.
30 Parashtresat e votuesve
Nëse për arsye të ndryshme nuk mund të votosh duhet ta lajmërosh këtë në Komisionin zgjedhor komunal. Anëtarët e Këshillit Zgjedhor do të japin një formular. Ata do të të ndihmojnë edhe ta plotësosh formularin. Një kopje të formularit do t’ia japësh atyre. Kopja tjetër e formularit është për ty. Në afat prej 2 orësh Komisioni Zgjedhor Komunal do të marrë vendim për parashtresën tënde. Parashtresën mund ta plotësosh edhe përmes internetit në ueb-faqen www.prigovori.sec.mk.
https://prigovori.sec.mk/
Nëse nuk pajtohesh më vendimin e tyre ke të drejtë të ngresh padi në Gjykatën Administrative. Mund të kërkosh ndihmë edhe nga ndonjë organizatë tjetër. Në fund të kësaj broshure ka listë të organizatave të cilat do të të ndihmojnë.
31 Nëse mendon se është shkelur e drejta jote e votës këtë mund ta raportosh edhe tek: • Zyra e Avokatit të Popullit • vëzhguesit e zgjedhjeve • organizatat joqeveritare • policia. Mos hesht nëse mendon se është shkelur e drejta jote e votës. Kundërvihu secilit që përpiqet ta rrezikojë të drejtën tënde të votës.
32 QEVERISJA DEMOKRATIKE Çfarë është qeverisje demokratike?
Si duhet të punojnë komunat? Cilat rregulla duhet t’i respektojnë organet komunale gjatë punës së tyre? Në demokraci qytetarët ua japin të drejtën personave që kanë zgjedhur në zgjedhje që të marrin vendime në emrin e tyre. Në demokraci pranohen ato vendime për të cilat kanë votuar shumica e qytetarëve. Vendimet e marra në këtë mënyrë duhet t’i respektojnë të gjithë. Në demokraci duhet të respektohen edhe nevojat e qytetarëve që janë në numër më të vogël. Për shembull: Edhe pse shumica e qytetarëve mund të shohin megjithatë fletat e votimit shtypen edhe në alfabetin e Brajit. Në këtë mënyrë edhe personat me shikim të dëmtuar do të mund të votojnë në mënyrë të pavarur.
Në shoqëritë demokratike numri më i madh i vendimeve merren në komuna. Komunat e dinë më mirë sesa Qeveria cilat janë nevojat e qytetarëve të tyre. Për shembull: Komuna e di më mirë sesa Qeveria sa fëmijë në komunë duhet të shkojnë në çerdhe.
33 Komuna bën plane a duhet të hapet çerdhe e re nëse nuk ka vende të mjaftueshme për fëmijët. Komuna mund të ndërtojë çerdhe të re me: • para nga buxheti i komunës • para nga Qeveria. Në qeveritë demokratike qytetarët kanë të drejtë dhe përgjegjësi të marrin pjesë në jetën politike. Republika e Maqedonisë së Veriut është: • e pavarur • qytetare • shtet demokratik. Në të garantohen: • të drejtat e njeriut • liritë qytetare. Përfaqësuesit në pushtet janë njerëz të cilët qytetarët i zgjedhin në zgjedhje. Përfaqësuesit në pushtet marrin vendime sipas ligjeve të shtetit. Nëse dikush keqpërdor besimin që ia kanë dhënë qytetarët qytetarët mund ta ndërrojnë atë. Vendi ynë vazhdimisht aspiron për: • zhvillimin e demokracisë • respektimin e parimeve demokratike të qeverisjes.
34 Cilat janë parimet themelore të qeverisjes demokratike?
Të drejtat e njeriut Në shoqëritë demokratike shteti dhe institucionet aspirojnë t’i mbrojnë: • të drejtat e qytetarëve • liritë e qytetarëve.
Disa nga të drejtat më të rëndësishme të njeriut janë: • e drejta për jetë • ndalesa për të torturuar • e drejta për liri • e drejta për siguri • e drejta për gjykim të drejtë • e drejta për jetë private • e drejta për jetë familjare • e drejta për mbrojtje shëndetësore • ndalesa për diskriminim • të tjera.
35 Barazia Barazia e të gjithë qytetarëve domethënë të gjithë të kenë mundësi të barabarta të realizojnë të drejtat e tyre pavarësisht nga: • ngjyra e lëkurës • seksi • gjinia • përkatësia etnike • religjioni • aftësia • dhe të ngjashme.
Zgjedhjet korrekte dhe të lira Zgjedhjet e lira dhe korrekte u japin qytetarëve mundësinë që vetë t’i zgjedhin udhëheqësit e tyre.
Sundimi i ligjit Për të gjithë qytetarët të gjitha ligjet duhet të vlejnë njësoj. Të gjithë duhet t’i respektojnë ligjet dhe të ndëshkohen nëse veprojnë kundër ligjit.
Sistemi shumëpartiak Ekzistojnë më shumë parti që të zgjerohet mundësia e zgjedhjes në votim. Qytetarët dhe qytetaret mund të zgjedhin për liderë të tyre kandidatët më të mirë.
Toleranca politike Partitë në pushtet duhet t’i realizojnë planet e tyre për të cilën edhe kanë fituar mandatin nga qytetarët në zgjedhje. Mirëpo ata duhet t’i respektojnë edhe nevojat e partive që nuk kanë fituar në zgjedhje.
36 Neutraliteti i institucioneve shtetërore Insitucionet shtetërore dhe funksionarët publikë duhet të punojnë: • profesionalisht • në mënyrë të paanshme • të mos përfaqësojnë interesat e një partie të caktuar politike. Puna e këtillë do të kontribuojë për: • përmbushjen e nevojave të të gjithë qytetarëve • jetë më të mirë të qytetarëve.
Pjesëmarrja e qytetarëve në proceset e vendimmarrjes. Qytetarët zgjedhin përfaqësuesit e tyre në zgjedhje. I zgjedhin në bazë të programit për punë të cilin kandidatët e ndryshëm e prezentojnë para zgjedhjeve. Mirëpo përfaqësuesit e zgjedhur e kanë për obligim që gjatë mandatit të tyre t’u mundësojnë qytetarëve të marrin pjesë në vendimmarrje në komunë. Këtë mund ta bëjnë: • duke dëgjuar propozimet e qytetarëve • përmes tubimeve qytetare • përmes referendumit në komunë. Në referendum qytetarët shprehin mendimin e tyre për një çështje të caktuar. Para se të merret një vendim duhet të kërkohet mendim nga: • të gjitha palët e prekura • personat kompetentë.
37 Transparenca Funksionarët publikë lejojnë t’i bëhet kontroll publik punës që bëjnë deri sa janë në funksion publik. Ata mundësojnë që qytetarët të: • marrin pjesë në mbledhjet e hapura për publikun • të marrin informacione.
Llogaridhënia Përfaqësuesit e zgjedhur fitojnë pushtetin nga qytetarët në zgjedhje. Për këtë arsye duhet t’i informojnë rregullisht për: • vendimet e tyre • rezultatet e punës së tyre.
Kontrolli mbi keqpërdorimin e pushtetit Secila qeveri mund ta keqpërdorë pushtetin e vet. Për këtë shkak duhet të kontrollohet puna e saj. Nëse keqpërdorin pushtetin që ua kanë dhënë qytetarët përfaqësuesit e zgjedhur duhet të dënohen.
Liria ekonomike Liria ekonomike është aftësia e njerëzve që lirshëm të ndërmarrin aktivitete ekonomike. Qytetarët ekonomikisht më të varfër mund shumë më lehtë të jenë cak i keqpërdorimeve të ndryshme për qëllime politike.
38 KOMPETENCAT E KOMUNËS
Cilat janë kompetencat e komunës? Shërbime për qytetarët sigurohen: • nga komunat • nga Qeveria. Komunat kryejnë punët që janë në interes të qytetarëve që jetojnë në atë komunë. Komunat në kontinuitet kryejnë këto punë në mënyrë të pavarur:
Planifikimi urban Komuna vendos si do të duket hapësira e komunës. Kjo do të thotë se komuna është përgjegjëse për: • dhënien e lejeve për ndërtim objektesh • planifikimin e hapësirës • planifikimin e tokës ndërtimore. Planifikimi i hapësirës është plan i komunës për atë se ku duhet të ketë: • ndërtesa • shtëpi • parqe • parkingje • e të tjera. Planifikimi i tokës ndërtimore është plan për atë se ku duhet të ketë: • shtëpi • ndërtesa. Planifikimi i tokës ndërtimore është pjesë e planit për rregullimin e hapësirës.
39 Nëse dëshiron të ndërtosh shtëpi së pari duhet të ta lejojë komuna.
Mbrojtja e mjedisit jetësor dhe natyrës Secila komunë duhet të kujdeset për pastërtinë e komunës. Komuna duhet të ndërmarrë masa për: • mbrojtjen nga ndotja e ujit në komunë • mbrojtjen nga ndotja e ajrit në komunë • mbrojtjen nga ndotja e tokës në komunë • mbrojtjen e natyrës • mbrojtjen nga zhurma • mbrojtjen nga rrezatimi i dëmshëm.
Zhvillimi ekonomik lokal Secila komunë duhet të planifikojë si të mbështesë hapjen e sa më shumë kompanive. Komuna bashkarisht me kompanitë duhet të gjejë mënyrë si t’u ndihmojë kompanive të performojnë sa më suksesshëm. Nëse ka numër më të madh të kompanive në komunë kjo do të thotë se qytetarët që jetojnë aty do të mund: • të sigurojnë më shumë shërbime nga kompanitë • të punësohen në ato kompani.
40 Shërbimet komunale Komunat kanë për detyrë të sigurojnë: ● furnizimin me ujë të pijshëm ● kanalizimin e ujërave të zeza ● filtrimin e ujërave të zeza ● ndriçimin publik ● mirëmbajtjen e pastërtisë publike ● mbledhjen e mbeturinave ● organizimin e transportit publik të qytetarëve ● ndërtimin e rrugëve lokale ● mirëmbajtjen e rrugëve ● hapësirat për parkim ● mënjanimin e automjeteve të parkuara me gabim ● ndërtimin e tregjeve ● pastrimin e oxhaqeve ● mirëmbajtjen e parqeve ● mirëmbajtjen e gjelbërimit ● mirëmbajtjen e pyjeve ● mirëmbajtjen e hapësirave rekreative ● mirëmbajtjen e brigjeve lumore në pjesët e urbanizuara ● emërtimin e rrugëve ● emërtimin e shesheve ● emërtimin e urave ● të tjera.
41 Kultura Komuna ka për detyrë të sigurojë: • mbështetje të institucioneve kulturore • kultivimin e folklorit • kultivimin e traditave lokale • kultivimin e zejeve të vjetra • organizimin e manifestimeve kulturore • të tjera. Institucione kulkturore në komunë janë: • bibliotekat • teatrot • shtëpitë e kulturës.
Sporti dhe rekreimi Komuna është e detyruar të sigurojë kushte për: • zhvillimin e sportit në komunë • zhvillimin e aktiviteteve rekreative • organizimin e garave sportive • organizimin e manifestimeve • ndërtimin e objekteve të sportit • mirëmbajtjen e objekteve të sportit • mbështetjen e federatave të sportit.
42 Mbrojtja sociale dhe mbrojtja e fëmijëve Komuna menaxhon me: • çerdhet • azilet e pleqve në komunë • kujdesin social për personat me aftësi të kufizuara • sigurimin e shërbimeve për personat me aftësi të kufizuar në komunë • kujdesin social të fëmijëve pa prindër dhe kujdes prindëror • kujdesin social të fëmijëve me probleme edukative-sociale • kujdesin social të fëmijëve me aftësi të kufizuar • kujdesin social të fëmijëve nga familje me një prind • kujdesin social të fëmijëve në rrugë • kujdesin social të personave që abuzojnë me drogë • kujdesin social të personave të prekur nga abuzimi me alkool • strehimin e personave me rrezik social.
Arsimi Komuna në bashkëpunim me Qeverinë është përgjegjëse për: • themelimin e shkollave fillore • financimin e shkollave fillore • menaxhimin e shkollave fillore • themelimin e shkollave të mesme • financimin e shkollave të mesme • menaxhimin e shkollave të mesme.
43 Komunat kanë për detyrë të organizojnë transportin e fëmijëve deri në shkollë. Komunat janë të detyruara të sigurojnë ushqim për nxënësit e shkollave. Komunat kanë për detyrë të sigurojnë konvikte nxënësish ku do të mund të vendosen nxënësit që vijnë nga qytete tjera.
Mbrojtja shëndetësore Komuna ka për detyrë të: • menaxhojë me rrjetin e organizatave amë të shëndetit publik • menaxhojë me objektet e mbrojtjes shëndetësore primare • organizojë edukim shëndetësor • avancojë shëndetin • ndërmarrë aktivitete parandaluese • mbikëqyrë sëmundjet ngjitëse në komunë • ndihmojë pacientët me nevoja të veçanta • ndihmojë fëmijët dhe të rriturit që janë viktima të dhunës • të tjera.
Оrganizimi i mbrojtjes dhe shpëtimit të qytetarëve Komuna e ka për detyrë të organizojë mbrojtjen e qytetarëve në rast të: • vërshimeve • tërmetit • breshërit • fortunave të fuqishme • zjarrit • luftës.
44 Mbrojtja nga zjarri Komuna ka për detyrë të organizojë shërbim zjarrfikës që do të intervenojë nëse në komunë ka zjarr.
Mënyrat e ushtrimit të kompetencave Për të ushtruar kompetencat e tyre komunat mund të themelojnë shërbime publike. Shërbime publike janë: • ndërmarrjet publike • institucionet publike. Ndërmarrjet publike themelohen për: • ujësjellës • kanalizim • transport udhëtarësh • mirëmbajtjen e gjelbërimit • mirëmbajtjen e pastërtisë • trajtimin e qenëve endacakë. Insitucione publike janë: • shtëpitë e kulturës • bibliotekat • qendrat për kujdes social • konviktet e nxënësve të shkollave të mesme Komunat e vogla mund të formojnë shërbime publike të përbashkëta. Për ushtrimin e kompetencave të caktuara komuna mund të bashkëpunojë edhe me: • shoqata qytetare • kompani private.
45 Komunat poashtu mund të sigurojnë mbështetje për aktivitete të shoqatave që kanë rol specifik në komunë si: • kujdesin e personave me aftësi të kufizuara • arsimin joformal • klubet e sportit • tjera.
Mbikëqyrja e punës së komunave Puna e komunës mbikëqyret rregullisht. Mbikëqyrja bëhet për të parë nëse: • komuna ka respektuar ligjet e shtetit kur ka marrë vendime • si i ka shpenzuar komuna paratë. Të gjithë qytetarët e komunës kanë të drejtë të: • parashtrojnë pyetje në komunë • japin propozim në komunë. Kryetari i komunës ka për detyrë t’i përgjigjet qytetarit në afat prej 60 ditësh nga dita e pranimit të: • pyetjes • propozimit.
46 FINANCIMI I KOMUNAVE
Komunave u duhen mjaftueshëm financa që të munden të: • ushtrojnë detyrat e tyre • sigurojnë shërbimet për qytetarët. Financat janë paratë me të cilat disponon komuna. Mënyra e financimit të komunave është e paraparë me ligj. Mjetet financiare komunat i sigurojnë nga: • të ardhurat vetanake • transferet dhe dotacionet • huazimet. Të ardhura vetanake janë paratë të cilat komuna i mbledh vetë nga: • qytetarët që jetojnë në komunë • kompanitë që veprojnë në komunë. Paratë komuna i mbledh nga: • tatimet • lejet për ndërtim • dënimet • qiradhënia e hapësirave të komunës.
Këshilli Komunal përcakton lartësinë e: • tatimit • qirasë • të dhënave tjera. Transfere dhe dotacione janë paratë që komuna i siguron nga Qeveria.
47 Komuna pranon para nga Qeveria për: • çerdhet • shkollat • azilet e pleqve • projektet e aprovuara • kulturë • ndërtimin e rrugëve • të tjera.
Huazimi Komuna mund të marrë kredi nga: • banka • Qeveria. Çdo huazim duhet të aprovohet nga Këshilli Komunal. Nëse komuna duhet të huazojë për afat më shumë se një vit Këshilli duhet t’i pyesë qytetarët ç’mendim kanë për këtë. Buxheti është dokumenti më i rëndësishëm që miraton Këshilli Komunal. Buxheti është plan vjetor për mbledhjen dhe shpenzimin e parave të komunës. Në ueb-faqen e komunës duhet të publikohen: • buxheti • raporti vjetor për atë se çfarë është realizuar sipas buxhetit. Me buxhet përcaktohet se çka planifikon të bëjë komuna gjatë vitit.
48 Komuna duhet t’i përfshijë qytetarët kur vendos se për çka do të shpenzohen paratë e komunës. Komunat kanë mjete të kufizuara financiare. Për këtë arsye është me rëndësi të vendoset si do të shpenzohen paratë e komunës. Që komunat të kenë mjaftueshëm para për të funksionuar qytetarët duhet t’i paguajnë tatimet në kohë.
49 PJESËMARRJA E DREJTPËRDREJTË E QYTETARËVE NË VENDIMMARRJEN E KOMUNAVE
Qytetarët mund të marrin pjesë në vendimmarrjen për çështje të rëndësishme në komunë. Atë mund ta bëjnë përmes: • iniciativave qytetare • tubimeve qytetare • referendumit • parashtresave • propozimeve • tribunave publike • anketave. Shpenzimet për pjesëmarrjen e qytetarëve në vendimmarrje i mbulon komuna.
Iniciativë qytetare është e drejta e qytetarëve t’i propozojnë Këshillit të zgjidhë një çështje të caktuar në kuadër të kompetencave që ka. Këshilli është i obliguar të shqyrtojë nëse iniciativën e mbështesin së paku 10 përqind e zgjedhësve në komunë. Këshilli ka për detyrë të zhvillojë diskutimin më së voni në afat prej 90 ditësh pas iniciativës së dorëzuar. Këshilli duhet t’i informojë qytetarët për vendimin e tij.
50 Tubim qytetarësh thirret për zgjidhjen e një problemi në komunë. Tubim qytetarësh mund të thërras: • kryetari i komunës • këshilli i komunës • qytetarët e komunës. Nëse së paku 10 përqind e zgjedhësve të komunës kërkojnë një gjë të tillë komuna duhet të thërras tubim qytetarësh. Të punësuarit në komunë kanë për detyrë të organizojnë tubimin e qytetarëve. Konkluzat e miratuara në tubimin e qytetarëve shqyrtohen më së shumti 90 ditë. Pas 90 ditësh komuna duhet t’i informojë qytetarët për vendimin e saj.
Referendumi Në referendum qytetarët shprehin mendimin e tyre për një çështje të caktuar. Këshilli duhet të shpallë referendum nëse së paku 20 përqind e zgjedhësve në komunë kërkojnë të ketë referendum. Këshilli mund të shpallë referendum me vetëiniciativë. Vendimi i miratuar në referendum është i detyrueshëm për Këshillin.
51 Ankesat dhe propozimet Çdo qytetar ka të drejtë të parashtrojë propozime në komunë: • vetë • së bashku me më shumë qytetarë të komunës. Kryetari i komunës duhet të krijojë kushte që qytetarët të mund të parashtrojnë propozime. Kryetari i komunës është i detyruar t’i përgjigjet propozimit më së voni 60 ditë nga dita kur është dorëzuar. Çdo qytetar ka të drejtë të parashtrojë ankesa në komunë: • vetë • së bashku me më shumë qytetarë të komunës. Kryetari i komunës duhet të krijojë kushte që qytetarët të mund të parashtrojnë ankesa. Kryetari i komunës është i detyruar t’i përgjigjet ankesës më së voni 60 ditë nga dita kur është dorëzuar.
Tribunat publike, anketat dhe propozimet Gjatë hartimit të rregulloreve komuna mund të kërkojë propozime të qytetarëve përmes: • tribunave publike • anketave.
52 KONTAKTE
Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve – KSHZ Telefoni: 02 3244 744 Adresa: rruga “Shën Kirili dhe Metodi” numër 54 Republika e Maqedonisë së Veriut KOMISIONI SHTETËROR I ZGJEDHJEVE
1000 Shkup Posta elektronike: izbori@sec.mk
Shoqatat që sigurojnë mbështetje për personat me aftësi të kufizuar:
Shoqata qytetare për mbështetje të personave me nevoja të veçanta SOLEM – Shkup 02/2467-551 info@solem.org.mk
Shoqata për promovimin dhe zhvillimin e shoqërisë inkluzive INKLUZIVA 076 279 662 076 279 663 inkluziva@gmail.com www.inkluziva.mk
POLIO PLUS – Lëvizje kundër hendikepit 02 2400 544 polioplus@polioplus.org.mk www.polioplus.org.mk
53 Shoqata qytetare QENDRA E RESURSEVE për prindër të fëmijëve me nevoja të veçanta 078 290 246 078 449 851 resursen.centar@yahoo.com www.resursencentar.mk
Shoqata qytetare CIVIL – Qendra për liri 02 5209 176 civil@civil.org.mk www.civil.org.mk
54
ИНФОРМАТИВНА БРОШУРА ЗА ГЛАСАЧИ
ШТО Е ЛОКАЛНА ВЛАСТ И КАКО ЈА ИЗБИРАМЕ ЛЕСНО РАЗБИРЛИВИ ИНФОРМАЦИИ
3 2
6
1
4
5
Република Северна Македонија ДРЖАВНА ИЗБОРНА КОМИСИЈА ИНФОРМАТИВНА БРОШУРА ЗА ГЛАСАЧИ
ШТО Е ЛОКАЛНА ВЛАСТ И КАКО ЈА ИЗБИРАМЕ
ЛЕСНО РАЗБИРЛИВИ ИНФОРМАЦИИ
Република Северна Македонија ДРЖАВНА ИЗБОРНА КОМИСИЈА Државната изборна комисија и Мисијата на ОБСЕ во Скопје во 2021 година го објавија Прирачникот „Што е локална власт и како ја избираме“. Прирачникот е наменет за гласачите.
Во оваа брошура тој прирачник е напишан во лесно разбирлива форма. Брошурата е подготвена во 2021 година во рамките на проектот „Поддршка на демократското управување и процесите за инклузија” на Мисијата на ОБСЕ во Скопје во соработка со Државната изборна комисија на Република Северна Македонија.
Оригиналната публикација на Прирачникот „Што е локална власт и како ја избираме“ претставува конечна и официјална верзија.
Оваа брошура ја преведоа во лесно разбирлив формат самозастапниците од Здружение СОЛЕМ и нивните асистенти.
Текстот го преведоа самозастапниците: Ива Шуминоска Кристијан Ристевски Стефан Пешиќ
2 Лектура: Злата Ѓуроска-Брајовиќ Илустрации: Игор Стевковски Графички дизајн и печат: Полиестердеј
Оваа брошура ги следи европските стандарди за лесно читање и разбирање на информациите. Дознајте повеќе на: www.inclusion-europe.eu/easy-to-read/
Оваа публикација не ги одразува гледиштата и ставовите на Мисијата на ОБСЕ во Скопје.
Сите права се задржани. Содржината на оваа публикација може слободно да се користи и умножува во образовни и други некомерцијални цели. Услов при секоја таква репродукција е да се наведат Државната изборна комисија на Република Северна Македонија и Мисијата на ОБСЕ во Скопје како извор.
3 СОДРЖИНА
ЛОКАЛНАТА САМУПРАВА ВО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА 5
ОРГАНИ НА ОПШТИНАТА 9
ЛОКАЛНИ ИЗБОРИ - КАКО СЕ ИЗБИРААТ ОРГАНИТЕ НА ОПШТИНАТА 13
ДЕМОКРАТСКО УПРАВУВАЊЕ 33
НАДЛЕЖНОСТИ НА ОПШТИНАТА 39
ФИНАНСИРАЊЕ НА ОПШТИНИТЕ 47
НЕПОСРЕДНО УЧЕСТВО НА ГРАЃАНИТЕ ВО ОДЛУЧУВАЊЕТО ВО ОПШТИНИТЕ 50
КОНТАКТИ 53
4 ЛОКАЛНАТА САМУПРАВА ВО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА
Заради остварување на своите права и задоволување на потребите во местото каде живеат граѓаните се организираат во единици на локалната самоуправа.
Единици на локалната самоуправа се: • општините • Градот Скопје. Општина е заедница на луѓето што живеат на одредено подрачје.
Територијата на општината е утврдена со закон.
Во рамките на една општина на жителите им се овозможува да добиваат услуги за кои е надлежна општината: • образование • детска заштита • заштита на стари лица • снабдување со вода • собирање на отпад • одржување на паркови • спорт • друго.
5 За да може да функционира и да им ги обезбедува услугите на граѓаните општината има: • општински органи • општинска администрација • организирани јавни служби.
Општински органи се: • Градоначалникот • Советот на општината. Општинска администрација се вработените во општината. Организирани јавни служби се: • јавните претпријатија • јавните установи. Јавни претпријатија се компании што ги основала општината за да им обезбедат на сите граѓани во таа општина: • снабдување со вода • собирање на смет • градски превоз • паркови • помагање на уличните кучиња. Јавни установи се: • градинките • училиштата • библиотеките • театрите • спортските сали.
6 Општините се едно или повеќе населени места во кои живеат граѓаните и се поврзани со заеднички потреби и интереси. Интересите на граѓаните се разликуваат. Секое населено место има различни потреби. Потребите во селските и во градските средини се различни. Локалната самоуправа во Република Северна Македонија е организирана во 80 општини и Градот Скопје.
Подрачјето на кое се основа општината е природна географска и економска целина. Блиските населени места лесно можат да комуницираат. Општинската зграда е центарот на општината. Граѓаните одлучуваат за потребите и интересите на општината во која живеат.
Градот Скопје е најголем град во Република Северна Македонија. Како најголем град е посебна единица на локална самоуправа. Во градот Скопје има 10 општини. Тие се: • Аеродром • Бутел • Гази Баба • Ѓорче Петров • Карпош • Кисела Вода • Сарај • Центар • Чаир • Шуто Оризари.
7 За некои потреби на граѓаните одговорен е Град Скопје. За некои потреби на граѓаните се одговорни општините во кои живеат. Постои посебен закон во кој е објаснето: • за што е одговорен Град Скопје • за што се одговорни општините.
Граѓаните на Скопје на локалните избори во исто време бираат: • локална власт во општината во која живеат • локална власт на градот Скопје.
Сите граѓани гласаат во општината каде се жители.
8 ОРГАНИ НА ОПШТИНАТА
Општините ги извршуваат своите должности преку своите органи. Законот за локалната самоуправа ги регулира должностите на органите на општината.
Органи на општината се: • Советот • градоначалникот. Советот на општината ги претставува граѓаните во општината. Членовите на советот на општината се бираат на локалните избори. Членовите на советот на општината се бираат на секои 4 години.
Бројот на членови во советот на општината зависи од бројот на жителите во општината. Општините со малку жители имаат помал број на членови во советот на општината. Општините со повеќе жители имаат поголем број на членови во советот на општината. Бројот на членови во советот на општината е точно определен со Законот за локалната самоуправа.
9 Советот носи одлуки за: • Статутот на општината • буџетот на општината • годишната сметка на општината • цената на услугите што ги наплаќа општината • основа јавни претпријатија • проверува како работеле јавните претпријатија • основа јавни установи • проверува како работеле јавните установи • какви услуги ќе се развиваат во општината • начинот на плаќање на тие услуги • изнајмување на имотот во сопственост на општината • продавање на имотот во сопственост на општината • врши контрола како се трошат парите на општината • друго.
Статут е документ со кој се уредува: • како е организирана општината • што и како ќе работи општината.
Буџет на општината е план за прибирање и трошење на парите со кои располага општината.
Тие пари општината ги добива од: • граѓаните во општината • продавањето на имот од општината • изнајмување на имот од општината • дозволи за градба на згради • државата.
10 На почетокот на годината општината прави план како ќе ги троши парите со кои располага. На крајот на годината општината известува за што ги потрошила парите.
За разгледување на прашања од одредена област Советот може да формира комисии од својот состав. Секоја комисија се занимава со прашања од една област. Може да се формира комисија за спорт. Таа се занимава со одвивањето на спортските активности и унапредувањето на спортските активности во општината. Може да се формира комисија за заштита на правата на децата. Таа носи одлуки за подобра заштита на правата на децата. Може да се формира комисија за општествени дејности. Таа се занимава со услугите што им се потребни на граѓаните во општината.
Граѓаните на општината треба да се вклучени во работата на Советот.
11 Градоначалникот на општината е одговорен да: • ја претставува општината • потпишува документи во име на општината • контролира дали одлуките на Советот се во согласност со законите • ги објавува одлуките на Советот во службеното гласило на општината • се грижи за спроведувањето на одлуките на Советот • предлага до Советот донесување на прописи • го предлага планот како да се трошат парите на општината • го извршува буџетот односно организира • избира директори на јавните служби што ги основала општината • раководи со вработените во општината • се грижи за имотот на општината • друго. Вработените во општината се нарекуваат општинска администрација. Вработените во општината ги извршуваат работите што се одговорност на општината. Вработените во општината не се бираат на локалните избори. Вработените во општината се вработуваат преку јавни огласи. Вработените во општината не треба да се менуваат кога ќе се избере нов градоначалник.
12 ЛОКАЛНИ ИЗБОРИ КАКО СЕ ИЗБИРААТ ОРГАНИТЕ НА ОПШТИНАТА
На локални избори се бира: • Советот на општината • Градоначалник на општината. На локалните избори се гласа тајно. Тоа значи дека никој не смее да бара: • да му објасниш зошто така си гласал • да му кажеш за кого си гласал. Во Република Северна Македонија локални избори се одржуваат на секои 4 години. Во исто време се одржуваат избори во: • сите 80 општини • во градот Скопје. Локалните избори ги распишува Претседателот на Собранието на Република Северна Македонија.
Право да се биде избран и право на кандидирање
Кандидат за градоначалник или градоначалничка може да биде секој граѓанин кој: • е државјанин на Република Северна Македонија • има наполнето 18 години • не му е одземена деловната способност • живее во општината за која сака да се кандидира.
13 Кандидат за член на советот на општината може да биде секој граѓанин кој: • е државјанин на Република Северна Македонија • има наполнето 18 години • не му е одземена деловната способност • живее во општината за која сака да се кандидира. Не може да бидеш кандидат на локалните избори ако: • си во затвор додека траат изборите • си лежел во затвор повеќе од 6 месеци. Кандидатите за локалните избори ги предлагаат: • политичките партии • граѓаните. Доколку граѓаните сакаат да поднесат листа на кандидати на локалните избори тие претходно мора да соберат одреден број потписи од граѓани и граѓанки што го подржуваат тој кандидат. Бројот на потписи што треба да се соберат зависи од бројот на жители во општината. Во општините каде има голем број на жители Албанци листите со кандидати ќе бидат на: • македонски јазик • албански јазик. Во општините каде има голем број на жители Роми листите со кандидати ќе бидат на: • македонски јазик • ромски јазик.
14 Државната изборна комисија печати гласачки ливчиња за секоја општина посебно. Гласачите кога гласаат добиваат по 2 гласачки ливчиња: • ливче на кое гласаат за градоначалник на општината во која живеат • ливче на кое гласаат за Советот на општината во која живеат. Гласачите од град Скопје кога гласаат добиваат по 4 гласачки ливчиња: • ливче на кое гласаат за градоначалник на општината во која живеат • ливче на кое гласаат за Советот на општината во општината во која живеат • ливче на кое гласаат за градоначалник на град Скопје • ливче на кое гласаат за Советот на град Скопје.
Што содржи гласачкото ливче?
Државната изборна комисија ги утврдува: • изгледот на гласачкото ливче • содржината на гласачкото ливче. Гласачките ливчиња имаат заштитни знакови за да се заштитат од злоупотреба. Различна е бојата на гласачките ливчињата за: • градоначалник • членови на Совет на општината. ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
15 Во најгорниот дел од гласачкото ливче ги пишува: • името на општината • бројот на гласачкото место. Потоа следува листата со имињата на кандидатите и кој ги кандидирал. На гласачкото ливче за избор на градоначалник ги пишува имињата на кандидатите за градоначалници. На гласачкото ливче за избор на членови на Советот на општината ги пишува: • имињата на политичките партии што предлагаат Совет • имињата на носителите на Советничките листи за секоја партија. Имињата на сите кандидати предложени за Советот може да ги видиш и прочиташ: • во медиумите • напишани на ѕид пред гласачкото место каде гласаш. Гласаш така што на гласачкото ливче за градоначалник го заокружуваш редниот број пред името на кандидатот за кој сакаш да гласаш со сино пенкало. Гласаш така што на гласачкото ливче за членови на Советот на општината го заокружуваш редниот број пред името на носителот на листата со сино пенкало. Не мора на двете гласачки ливчиња да гласаш за истата политичка партија. Гласањето е тајно. Секој гласач може да гласа само еднаш. На лицата со оштетен вид достапен им е шаблон со Брајова азбука. 16 Избор на градоначалник или градоначалничка
Кандидатот за градоначалник што добил најмногу гласови на изборите ќе биде градоначалник. Право на глас имаат сите граѓани во општината кои: • се полнолетни • живеат на територијата на таа општина • се запишани во избирачкиот список. Во Република Северна Македонија на лицата со одземена деловна способност за кои судот утврдил дека не можат слободно да ја изразат својата воља не им е дозволено да гласаат. Гласаш за еден од кандидатите што се напишани на гласачкото ливче. Изборите за градоначалник можат да имаат • еден круг на гласање • два круга на гласање. Државната изборна комисија решава дали ќе има втор круг на гласање. Тоа зависи од бројот на гласачи што гласале во првиот круг. 14 дена по завршувањето на првиот круг се одржува вториот круг на гласање. Во вториот круг се избира помеѓу двајца кандидати. Овие кандидати добиле најмногу гласови во првиот круг. Имињата на другите кандидати повеќе не се напишани на гласачкото ливче. 17 Градоначалник станува кандидатот што има повеќе гласови во вториот круг. Ако никој не победи Владата на Република Северна Македонија бира човек да ја работи работата на градоначалникот. Потоа пак се распишуваат избори во таа општина.
Избор на членовите и членките на Советот на општината
Право на глас имаш ако: • си полнолетен • живееш во општината • те има во избирачкиот список.
Изборот на членовите на Советот на општината се врши според пропорционален модел со затворени листи.
Затворена листа значи дека гласаш за група на кандидати. Кандидатите ги предлага подносителот на листата. Не гласаш за секој човек поединечно. Гласаш за една политичка група. Колку советници ќе има некоја политичка опција зависи од бројот на гласови што таа политичка опција ги освоила на изборите.
Кога се бираат членови на Советот на општината се гласа само еднаш.
18 По завршување на изборите во Република Северна Македонија има: • 81 градоначалник • 81 Совет на општина.
Во Советот членуваат и жени и мажи. Градоначалник може да биде и жена и маж.
Тие одлучуваат наместо граѓаните. Времето додека одлучуваат наместо граѓаните се вика мандат. Мандатот трае 4 години.
Градоначалникот за време на својот мандат престанува да работи на своето претходно работно место. Функцијата градоначалник ја врши со полно работно време. За ова прима месечна плата.
Членовите на советот на општината продолжуваат да работат на своите работни места. Функцијата советник ја обавуваат дополнително. За тоа добиваат пари. Колку пари ќе добијат пишува во законот.
19 Лицето кое е избрано за градоначалник не може истовремено да биде и: • претседател на Република Северна Македонија • пратеник во Собранието • премиер • министер • судија • друго. Ако си градоначалник не можеш да бидеш и член на Советот на општината. Ако си член на Советот на општината не можеш да бидеш и градоначалник.
Изборна кампања и медиуми
Изборна кампања е јавно претставување на кандидатите кои учествуваат на изборите. Тие имаат планови за општината. Плановите ги претставуваат преку: • јавни собирања • настани • плакати • видео презентации • делење флаери • зборување на радио • зборување на телевизија.
20 Изборната кампања е забранета : • 1 ден пред денот на изборите • на денот на изборите. Тоа се вика изборен молк. На денот на изборите на медиумите им е дозволено да известуваат за изборниот процес.
Медиуми се: • весниците • телевизиите • радијата • интернет порталите. Сите медиуми мора да дозволат сите кандидати да имаат исти можности да ги кажат своите планови. Телевизиите што се гледаат во целата држава мора да обезбедат превод на знаковен јазик за лицата со оштетен слух. Секој кандидат треба да има можност да се претстави пред граѓаните на начин што е разбирлив за нив. Кандидатите не смеат да се претставуваат додека се даваат емисии за деца.
21 Финансирање на локалните избори
Локалните избори се организираат со пари на општината. Државната изборна комисија набавува: • гласачки кутии • паравани • гласачки ливчиња • информативен материјал. Ако некоја општина нема пари за локални избори пари за да се одржат изборите се обезбедуваат од Буџетот на Република Северна Македонија. За изборната кампања не смее да се земаат пари од: • буџетот на општината • јавни претпријатија • јавни установи • здруженија на граѓани • верски заедници • странски влади • меѓународни организации.
Својата изборна кампања политичката партија може да ја финансира од: • средствата кои ги поседува политичката партија • донации кои партијата ги добива • од кредити наменети за избори. По изборите сите што учествувале на изборите мора да поднесат извештај. Во извештајот пишуваат како ги потрошиле парите. Извештај поднесуваат: • политичките партии • медиумите • Државната изборна комисија.
22 Изборните органи на крајот објавуваат резултати од изборите. По објавувањето на резултатите со работа почнуваат: • Градоначалникот • членовите на Советот.
Постапка за гласање
Гласањето се одржува на точно определен ден. Одлуката за распишување на Локалните избори ја носи Претседателот на Собранието на Република Северна Македонија.
Гласањето започнува во 07:00 часот и трае до 19:00 часот.
Можеш да гласаш: • Ако си запишан во избирачкиот список • Ако имаш важечки документ за лична идентификација.
Документи за лична идентификација се: • лична карта • пасош.
Постапката за гласање започнува на начин што: • Гласачите пристапуваат да гласаат еден по еден. • Избирачкиот одбор ќе го провери твојот личен идентитет.
Личниот идентитет се докажува со: • важечки документ за лична идентификација • отпечаток од прсти. 23 Нема да можеш да гласаш доколку: • немаш важечки документ за лична идентификација • отпечатокот од прсти не ти се совпаѓа со отпечатокот од прсти во eлектронскиот избирачки список.
Отпечатокот од прст во електронскиот избирачки список е ист со отпечатокот од прст што се зема кога вадиш: • лична карта • пасош.
Избирачкиот одбор проверува дали претходно си гласал. Тоа се прави вака. Со показалецот од десната рака стиснуваш да оставиш отпечаток. Ако немаш показалец на десната рака стиснуваш со показалецот од левата рака. Ако ги немаш двата показалци стиснуваш со следниот прст. На екранот на мониторот ќе се појави: • твоја слика • твојот реден број од избирачкиот список. Треба да се потпишеш во избирачкиот список.
По оваа постапка некој член на избирачкиот одбор ќе ти даде 2 гласачки ливчиња. Едното гласачко ливче е за да избереш градоначалник на општината каде живееш.
24 Другото гласачко ливче е за да избереш советници во Советот на општината каде живееш. Гласачите од град Скопје добиваат 4 гласачки ливчиња. Едно ливче за избор на градоначалник на општината каде живееш. Едно ливче за избор на советници во Советот на општината каде живееш. Едно ливче за избор на градоначалник на град Скопје. Едно ливче за избор на советници во Советот на општината на град Скопје. На гласачките ливчиња им се става печат од гласачкото место на ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
ОПШТИНА БРОЈ НА ИM
местото предвидено за ставање на печат. 1.
2.
3.
Гласаш самостојно зад гласачки параван. 4.
5.
Гласаш со заокружување на редниот број 6.
7.
пред само еден кандидат 8.
9.
со пенкалото што е оставено во параванот. Ова пенкало има сина боја.
Ливчето ќе ти биде неважечко ако: • заокружиш повеќе кандидати • напишеш нешто на избирачкото ливче • заокружиш со фломастер • заокружиш со молив • заокружиш со црвено пенкало • заокружиш со црно пенкало.
Откако ќе го заокружиш бројот пред кандидатот ливчето се превиткува.
25 Секое ливче се пушта во посебна гласачка кутија. Го земаш документот за лична идентификација. Го напушташ гласачкото место.
Ако има проблем со опремата избирачкиот одбор има посебна постапка која треба да ја следи. Ќе го провери твојот личен идентитет. Тоа го прави со проверка на документот за лична идентификација. Ќе провери дали претходно си гласал. Ќе го внесе твојот ЕМБГ. ЕМБГ е скратено од единствен матичен број на граѓанинот. Секој граѓанин на Република Северна Македонија има различен ЕМБГ. Ќе ти земе отпечаток од прст. Оваа постапка за гласање се користи и за гласачите кои: • гласаат од дома • се сместени во институција • се во затвор • се во куќен притвор • живеат во други држави.
Од дома гласаат лица кои не можат да отидат на гласачките места.
26 Доколку не можеш да отидеш да гласаш на гласачкото место треба да се пријавиш во ДИК. ДИК е Државната изборна комисија. Тогаш претставници на избирачкиот одбор ќе дојдат кај тебе дома за да можеш да гласаш пред денот на изборите.
27 ПРОЦЕСОТ НА ГЛАСАЊЕ СЕ ОДВИВА ИСКЛУЧИВО ПО СЛЕДНИОТ РЕДОСЛЕД:
1. ПРОВЕРКА НА ДОКУМЕНТИТЕ ЗА ЛИЧНА ИДЕНТИФИКАЦИЈА; 2. ПРОВЕРКА СО УРЕД ЗА БИОМЕТРИСКА ИДЕНТИФИКАЦИЈА 3. ПРОВЕРКА И ПОТПИШУВАЊЕ ВО ИЗБИРАЧКИОТ СПИСОК; 4. ИЗДАВАЊЕ ГЛАСАЧКО ЛИВЧЕ; 5. ГЛАСАЊЕ ЗАД ГЛАСАЧКИТЕ 5 ПАРАВАНИ; 6. СТАВАЊЕ НА ГЛАСАЧКИТЕ ЛИВЧИЊА ВО ГЛАСАЧКАТА КУТИЈА.
1
28 4
6
3
2
29 Гласање на лица на кои им е потребна помош при гласањето
Лицата со попреченост имаат право да гласаат на избори. Немаат право да гласаат само лица со одземена деловна способност за кои судот утврдил дека не можат слободно да ја изразат својата воља. Лицата со попреченост имаат право на поддршка при гласањето. Поддршка може да ти даде лице во кое имаш доверба. Сам бираш кој ќе ти помогне. Ако гласачот не може да дојде до гласачкото место избирачкиот одбор мора да најде начин гласачот да влезе во гласачкото место за да гласа. Ако немаш кој да ти помогне за да гласаш а ти треба помош избирачкиот одбор ќе замоли да ти помогне некој од гласачите што се таму.
Државната изборна комисија соработува со здруженија на граѓани. Заедно подготвуваат материјали. Материјалите им помагаат на лицата со попреченост полесно да се вклучат во изборите. Изработуваат: • граничници за потпишување во избирачкиот список • шаблони со Брајова азбука • постери со слики како се гласа а постерите се ставаат пред секој член на избирачкиот одбор • други материјали.
30 Приговори од гласачите
Ако од било кои причини не можеш да гласаш треба да пријавиш кај општинската изборна комисија. Членовите од избирачкиот одбор ќе ти дадат формулар. Тие ќе ти помогнат и да го пополниш формуларот. Едниот примерок од формуларот ќе го дадеш на нив. Другиот примерок од формуларот е за тебе. Во рок од 2 часа Општинската изборна комисија ќе донесе одлука за твојата пријава. Пријава може да поднесеш и на интернет на веб страната www.prigovori.se.mk.
https://prigovori.sec.mk/
Ако не се согласуваш со нивната одлука имаш право да поднесеш тужба до Управниот суд. Може да побараш помош и од друга организација. На крајот на оваа брошура има список со организации што ќе ти помогнат.
31 Ако мислиш дека е повредено твоето избирачко право може да пријавиш и кај: • Канцеларијата на народниот правобранител • набљудувачите на изборите • невладините организации • полицијата. Не премолчувај ако мислиш дека е повредено твоето избирачко право. Спротивстави се на секој што се обидува да го загрози твоето право на глас.
32 ДЕМОКРАТСКО УПРАВУВАЊЕ Што е демократско управување?
Како треба да работат општините? Кои правила треба да ги почитуваат општинските органи при својата работа? Во демократијата граѓаните им даваат право на лицата кои ги избрале на избори да носат одлуки во нивно име. Во демократијата се прифаќаат одлуките за кои гласале повеќе граѓани. Вака донесените одлуки мора сите да ги почитуваат. Во демократијата мора да се почитуваат и потребите на граѓаните кои се во помал број. На пример: Иако повеќето граѓани можат да гледаат сепак се печатат гласачки ливчиња и со Брајово писмо. Така и лицата со оштетен вид ќе можат самостојно да гласаат.
Во демократските општества голем број на одлуки се носат во општините. Општините подобро знаат од Владата што им треба на нивните граѓани. На пример: Општината подобро знае од Владата колку деца во општината треба да одат во градинка.
33 Општината прави планови дали треба да се отвори нова градинка ако нема доволно места за децата. Општината може да направи градинка со: • пари од буџетот на општината • пари од Владата. Во демократските општества граѓаните имаат права и одговорност да учествуваат во политичкиот живот. Република Северна Македонија е : • самостојна • граѓанска • демократска држава. Во неа се гарантираат: • човековите права • граѓанските слободи. Претставниците на власт се луѓе кои граѓаните ги бираат на избори. Претставниците на власт носат одлуки според законите во државата. Доколку некој ја злоупотребува довербата што му ја дале граѓаните граѓаните можат да го сменат. Нашата држава постојано се стреми кон: • развој на демократијата • почитување на демократските принципи на управување.
34 Кои се основните принципи на демократското управување?
Човекови права Во демократските општества државата и институциите се стремат да ги заштитат: • правата на граѓаните • слободите на граѓаните.
Едни од најзначајните човекови права се: • правото на живот • забраната да се измачува друг човек • правото на слобода • правото на сигурност • правото на правично судење • правото на приватен живот • правото на семеен живот • правото на здравствена заштита • забраната на дискриминација • други права.
35 Еднаквост Еднаквоста на сите граѓани значи сите да имаат еднакви можности да ги остварат своите права независно од: • бојата на кожата • полот • родот • етничката припадност • религијата • попреченоста • и слично.
Фер и слободни избори Слободните и фер избори им даваат на граѓаните шанса самите да ги изберат своите водачи.
Владеење на правото За сите граѓани сите закони треба да важат исто. Сите мора да ги почитуваат законите и да бидат казнети ако прават спротивно на законите.
Повеќепартиски систем Повеќе партии постојат за да се прошири изборот за гласање. Граѓаните и граѓанките можат да ги изберат најдобрите кандидати да им бидат водачи.
Политичка толеранција Партиите на власт треба да ги остварат своите планови за што добиле мандат од граѓаните на избори. Но тие треба да ги почитуваат и потребите на партиите што не победиле на изборите.
36 Неутралност на државните институции Државните институции и јавните функционери мора да работат: • професионално • непристрасно • да не застапуваат интереси на одредена политичка партија. Ваквото работење ќе придонесе за: • задоволување на потребите на сите граѓани • подобар живот на граѓаните.
Учество на граѓаните во процесите на одлучување Граѓаните ги избираат своите претставници на избори. Ги бираат врз основа на програмата за работа која различните кандидати ја презентираат пред изборите. Но избраните претставници се должни да им овозможат на граѓаните во текот на својот мандат да учествуваат во одлучувањето во општината. Ова може да го направат преку: • слушање на предлозите од граѓаните • собири на граѓаните • референдум во општината. На референдум граѓаните го кажуваат своето мислење за некое прашање. Пред да се донесе некоја одлука треба да се побараат мислења од: • сите страни кои се засегнати • стручни лица.
37 Транспарентност Јавните функционери дозволуваат јавно да се провери што работат додека се на јавна функција.
Тие дозволуваат граѓаните да: • присуствуваат на јавните состаноци • да добијат информации.
Отчетност Избраните претставници добиваат власт од граѓаните на избори. Затоа мора редовно да ги информираат за: • своите одлуки • резултатите од својата работа.
Контрола врз злоупотреба на моќта Секоја влада може да ја злоупотреби својата моќ. Затоа мора да се врши контрола на нејзината работа. Ако ја злоупотребат моќта што им ја дале граѓаните избраните претставници треба да бидат казнети.
Економска слобода Економска слобода е способноста на луѓето слободно да преземаат економски активности. Економски посиромашните граѓани може полесно да бидат цел на разни видови злоупотреби во политички цели.
38 НАДЛЕЖНОСТИ НА ОПШТИНАТА
Кои надлежности ги има општината Услуги за граѓаните се обезбедуваат: • од општините • од Владата. Општините ги вршат работите што се од интерес за граѓаните кои живеат во таа општина. Општините самостојно ги вршат следните работи:
Урбанистичко планирање Општината одлучува како ќе изгледа просторот во општината. Ова значи дека општината е одговорна за: • издавањето на одобрение за градење на објекти • уредувањето на просторот • уредувањето на градежното земјиште.
Уредување на просторот е план на општината за тоа каде треба да има: • згради • куќи • паркови • паркинзи • и друго. Уредувањето на градежното земјиште е план каде треба да има: • куќи • згради. Уредување на градежното земјиште е дел од планот за уредувањето на просторот.
39 Доколку сакаш да градиш куќа Општината прво мора да ти дозволи.
Заштитата на животната средина и природата Секоја општина мора да се грижи за чистотата на општината. Општината треба да преземе мерки за: • заштита од загадување на водата во општината • заштита од загадување на воздухот во општината • заштита од загадување на земјиштето во општината • заштита на природата • заштита од бучавата • заштита од штетно зрачење.
Локален економски развој Секоја општина треба да планира како да помогне да се отворат повеќе компании. Општината заедно со компаниите треба да најде начин како да им помогне на компаниите поуспешно да работат. Ако има поголем број на компании во општината тоа значи дека граѓаните што живеат таму ќе можат: • да добијат повеќе услуги од компаниите • да се вработат во тие компании.
40 Комунални дејности Општините се должни да обезбедат: • снабдување со вода за пиење • одведување на отпадните води • пречистување на отпадните води • јавно осветлување • одржување на јавна чистота • собирање на отпад • организирање на јавниот превоз на патници • изградба на локални патишта • одржување на патишта • простор за паркирање • отстранување на непрописно паркираните возила • изградбата на пазари • чистењето на оџаците • одржување на парковите • одржување на зеленилото • одржување на парк-шумите • одржување на рекреативните површини • одржување на речните корита во урбанизираните делови • определување на имиња на улици • определување на имиња на плоштади • определување на имиња на мостови • друго.
41 Култура Општината е должна да обезбеди: • поддршка на културните установи • негување на фолклорот • негување на локалните обичаи • негување на старите занаети • организирање културни манифестации • друго. Културни установи во општините се: • библиотеките • театрите • домови на културата.
Спорт и рекреација Општината е должна да обезбеди услови за: • развој на спортот во општината • развој на рекреативните активности • организирање на спортски приредби • организирање на манифестации • изградба на објекти за спорт • одржување на објектите за спорт • поддршка на спортски сојузи.
42 Социјалната заштита и заштита на децата Општината управува со: • детските градинки • општинските домови за стари • остварување на социјална грижа за лицата со попреченост • обезбедување на услуги за лицата со попреченост во општината • остварување на социјална грижа за децата без родители и родителска грижа • остварување на социјална грижа за деца со воспитно-социјални проблеми • остварување на социјална грижа за деца со попреченост • остварување на социјална грижа за децата од еднородителски семејства • остварување на социјална грижа за децата на улица • остварување на социјална грижа за лицата засегнати со злоупотреба на дрога • остварување на социјална грижа за лицата засегнати со злоупотреба на алкохол • домување на лица со социјален ризик.
Образование Општината во соработка со Владата е одговорна за: • основање на основните училишта • финансирање на основните училишта • водење на основните училишта • основање на средните училишта • финансирање на средните училишта • водење на средните училишта.
43 Општините се должни да организираат превоз за да одат учениците на училиште. Општините се должни да организираат јадење за учениците во училиштата. Општините се должни да обезбедат училишни домови во кои ќе може да живеат учениците што доаѓаат од друг град.
Здравствена заштита Општината е должна да: • управува со мрежата на јавни матични здравствени организации • управува со објектите од примарна здравствена заштита • организира здравствено воспитување • врши унапредување на здравјето • врши превентивни активности • врши надзор над заразните болести во општината • помага на пациенти со специјални потреби • помага на деца и возрасни што се жртви на насилство • друго.
Организирање на заштита и спасување на граѓаните Општината е должна да организира заштита на граѓаните во случај на: • поплава • земјотрес • град • силни ветришта • пожар • војна.
44 Противпожарна заштита Општината е должна да организира противпожарна служба која ќе интервенира ако во општината има пожар.
Начини на извршување на надлежностите За да ги извршат своите надлежности општините можат да основаат јавни служби. Јавни служби се: • јавни претпријатија • јавни установи. Јавни претпријатија се основаат за: • водовод • канализација • превоз на патници • одржување на зеленилото • одржување на чистотата • справување со кучиња скитници. Јавни установи се: • домови за култура • библиотеки • центри за социјална грижа • средношколски ученички домови Малите општини можат да формираат заеднички јавни служби. За вршење на одредени надлежности општината може да соработува и со: • здруженија на граѓани • приватни компании.
45 Општините исто така можат да обезбедат поддршка за активностите на здруженијата што имаат специфична улога во општината како: • грижата за лица со попречености • неформално образование • спортски клубови • друго.
Надзор врз работата на општината Над работата на општината се врши редовен надзор. Надзор се врши за да се види: • дали општината ги почитувала законите на државата кога носела одлуки • како општината ги трошела парите. Сите граѓани на општината имаат право да : • постават прашање до општината • дадат предлог до општината. Градоначалникот е должен да му оговори на граѓанинот најдоцна за 60 дена од денот кога ќе го прими: • прашањето • предлогот.
46 ФИНАНСИРАЊЕ НА ОПШТИНИТЕ
На општините им требаат доволно финансии за да можат: • да ги извршуваат своите обврски • да ги обезбедуваат услугите за граѓаните. Финансии се парите со кои располага општината. Начинот на финансирање на општините е пропишан со Закон. Финансиските средства општините ги добиваат од: • сопствени приходи • трансфери и дотации • задолжување. Сопствени приходи се парите што општината сама ги собира од: • граѓаните што живеат во општината • компаниите што работат во општината. Парите општината ги собира од: • даноците • дозволите за градба • казните • изнајмувањето на просторот на општината. Советот на општината ја утврдува висината на: • данокот • киријата • другите давачки. Трансфери и дотации се парите што општината ги добива од Владата.
47 Општината добива пари од Владата за: • градинките • училиштата • домовите за стари лица • одобрени проекти • култура • изградба на пат • друго.
Задолжување Општината може да земе кредит од: • банка • Владата. Секое задолжување мора да го одобри Советот на општината. Ако општината треба да се задолжи за рок подолг од една година Советот треба да ги праша граѓаните што мислат за тоа. Буџетот е најважниот документ што го донесува Советот на општината. Буџетот е годишен план за собирање и трошење на парите на општината. На веб страницата на општината треба да се објават: • буџетот • годишниот извештај за тоа што е направено според буџетот. Со буџетот се одредува што планира да направи општината во текот на годината.
48 Општината треба да ги вклучи граѓаните кога одлучува на што ќе се трошат парите на општината. Општините имаат ограничени парични средства. Затоа е важно да се одлучи како ќе се трошат парите на општината. За да имаат општините доволно пари да работат граѓаните треба навреме да ги плаќаат даноците.
49 НЕПОСРЕДНО УЧЕСТВО НА ГРАЃАНИТЕ ВО ОДЛУЧУВАЊЕТО ВО ОПШТИНИТЕ
Граѓаните можат да учествуваат во одлучувањето за прашања од значење во општината. Тоа можат да го прават преку • граѓанска иницијатива • собири на граѓаните • референдум, • претставки • предлози • јавни трибини • анкети.
Трошоците за спроведување на учеството на граѓаните во одлучувањето ги плаќа општината.
Граѓанска иницијатива е правото на граѓаните да му предложат на Советот да реши одредено прашање од неговата надлежност. Советот е должен да расправа ако иницијативата ја поддржат најмалку 10 проценти од избирачите на општината. Советот е должен да ја одржи расправата најдоцна во рок од 90 дена по доставената иницијатива. Советот мора да ги информира граѓаните за својата одлука.
Собир на граѓани се свикува 50 за да се реши некој проблем во општината. Собир на граѓани може да свика: • градоначалникот на општината • Советот на општината • граѓаните од општината. Ако најмалку 10 проценти од избирачите на општината побараат општината мора да свика собир на граѓани. Вработените во општината се должни да го организираат собирот на граѓани. Заклучоците донесени на собирот на граѓани се разгледуваат најмногу 90 дена. По 90 дена општината мора да ги информира граѓаните за својата одлука.
Референдум На референдум граѓаните го кажуваат своето мислење за некое прашање. Советот мора да распише референдум ако најмалку 20 проценти од избирачите во општината бараат да има референдум. Советот може да распише референдум по сопствена иницијатива. Одлуката донесена на референдумот е задолжителна за Советот.
51 Жалби и предлози Секој граѓанин има право да поднесува предлози до општината: • сам • заедно со повеќе граѓани во општината. Градоначалникот мора да создаде услови граѓаните да можат да поднесуваат предлози. Градоначалникот е должен да одговори на предлогот најдоцна 60 дена од кога е поднесен. Секој граѓанин има право да поднесува жалби до општината: • сам • заедно со повеќе граѓани во општината. Градоначалникот мора да создаде услови граѓаните да можат да поднесуваат жалби. Градоначалникот е должен да одговори на жалбата најдоцна 60 дена од кога е поднесена.
Јавни трибини, анкети и предлози При изготвувањето на прописите општината може да побара предлози на граѓаните преку: ● јавни трибини ● анкети.
52 КОНТАКТИ
Државна изборна комисија Телефон: 02 3244 744 Република Северна Македонија Адреса: Улица „Св. Кирил и Методиј“ број 54 ДРЖАВНА ИЗБОРНА КОМИСИЈА
1000 Скопје Електронска пошта: izbori@sec.mk
Здруженија кои обезбедуваат поддршка на лица со попреченост:
Здружение на граѓани за поддршка на лица со посебни потреби СОЛЕМ - Скопје 02/2467-551 info@solem.org.mk
Здружение за промоција и развој на инклузивно општество ИНКЛУЗИВА 076 279 662 076 279 663 inkluziva@gmail.com www.inkluziva.mk
ПОЛИО ПЛУС – движење против хендикеп 02 2400 544 polioplus@polioplus.org.mk www.polioplus.org.mk
53 Здружение на граѓани РЕСУРСЕН ЦЕНТАР на родители на деца со посебни потреби 078 290 246 078 449 851 resursen.centar@yahoo.com www.resursencentar.mk
Здружение на граѓани ЦИВИЛ - Центар за слобода 02 5209 176 civil@civil.org.mk www.civil.org.mk
54